لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف چ

چ.

(حرف) نشانهء حرف هفتم از حروف تهجی است و آن را جیم فارسی یا جیم معقودة نیز گویند و در حساب جُمَّل نمایندهء عددی نیست مگر مانند جیم عدد سه بشمار آید، و در حساب ترتیبی نشانهء عدد هفت است.
ابدالها:
حرف چ در فارسی:
گاه بدل به «ت» شود. مؤلف آنندراج آرد: «و صاحب برهان لوت به لام به معنی عریان و برهنه و پوک به بای فارسی و واو مصروف و کاف تازی به معنی بی مغز و میانه تهی آورده و این اگر به اثبات رسد مبدل لوچ و پوچ تواند شد» ـ انتهی.
گاه به «ج» بدل شود:
چوزه = جوجه. رجوع به «ج» شود.
و گاه با «ج» هم قافیه شود :
یکی دختر مهتر چاچ بود
به بالای سرو و به رخ عاج بود.فردوسی
دلش گرچه در حال از او رنجه شد
دوا کرد و خوشبوی چون غنچه شد.سعدی.
رجوع به «ج» شود.
گاه به «د» بدل شود:
کوچک = کودک.
ماچه = ماده. (ماچه خر = ماده خر).
گاه به «ز» بدل شود:
نایچه = نایزه.
ایچه = ایزه.
بچشک = پزشک.
مشکیچه = مشکیزه.
گاه به «ژ» بدل شود:
کاچ = کاژ.
دانچه = دانژه.
گاه به «س» بدل شود:
چریش = سریش.
گاه به «ش» بدل شود:
لخچه = لخشه :
آتش عشق را ز بس سورت
آه شعله ست و غم بود لخشه.بدر چاچی.
پخج = پخش.
چاچ = شاش.
کریچ = کریش
کریچه = کریشک.
لوچ = لوش
لوچه = لوشه.
سپچ = سپش (شپش).
چلتوک = شلتوک
چوپان = شبان
هیچ = هیش :
احمد جامی ترا پندی دهد
آخرت را باش دنیا هیش نیست.
احمد شیخ ژنده پیل.
بهرام چوبین = بهرام شوبین.
پاچیدن = پاشیدن.
چنبر = شنبر.
پوچال = پوشال.
پرخچ = پَرَخش. (آنندراج) :
دیوسیرت سروش نصرت بخش
ببرسینه پلنک رخش پرخش(1).مختاری.
فرخچ = فرخش.
گاه به «ک» بدل شود:
پوچ = پوک.
چلپاسه = کربسه. کلباسو
چمچه = کمچه.
کرچ = کرک (مرغ...).
انچوچک = انچوکک.
گاه به «گ» بدل شود:
چِل(2) = گِل.
گاه به «ی» بدل شود:
ماچه = مایه.
پاچه = پایه.
مورچانه(3) = موریانه :
آهنی را که مورچانه بخورد
نتوان برد از او به صیقل زنگ.
سعدی (از آنندراج).
u گاه زایده باشد:
کفچل = کفل.
کچل = کل.
کفچ = کف.
لفچ = لف :
فروهشته لفچ و برآورده کفچ
همه لفچ کفچ و همه کفچ لفچ.؟ (از آنندراج).
نایچ = نای :
هزار ناله زدم بی گل رخت در باغ
به درد دل که شنیدم فغانی از نایچ.
؟ (از آنندراج).
نمچ = نم :
سنگ بی نمچ و آب بی زایش
بهتر از جاهلی به آرایش.(4)
عنصری (از آنندراج).
این حرف در عربی نیست و در تعریب:
به «ج» بدل شود:
چلغوز = جلغوز.
گاه به «س» بدل گردد:
چراغ = سراج.
گاه به «ش» بدل شود:
چوبک = شوبق.
چالوس = شالوس.
چموش = شموس.
چهارسو = شهارسو.
چادر = شوذر.
چنبر = شنبر. (خیار...).
چاچ = شاش.
چاه بهار = شاه بهار.
چغانیان = شغانیان.
چین = شین.
ابن البیطار وقتی می خواهد بگوید ایرانیان مملکت مشهور چین (صین) را چه می نامند میگوید: «انّهم یسمون الصین، شین». (ابن البیطار در شرح کلمهء راوند).
چنگ = شنگ (شنج) (معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 205 سطر 6).
گاه به «ص» بدل گردد:
چنگ = صنگ. (صنج).
چلیپا = صلیب.
چنار = صنار.
چرم = صرم.
بلوچ = بلوص.
چهاربخت = صهاربخت.
چارو = صاروج.
گچ = جص.
دارچین = دارصین.
چغانیان = صغانیان.
چول = صول.
چندن = صندل.
چیدنی = صیدنه.
چین = صین.
رچاچ = رصاص.
چک = صک.
چغانه = صغانه.
چا = صا.
رسم الخط. در رسم الخط قدیم «چه» موصوله را در بعضی موارد بدون «ها» می نوشته اند : تا از همه جوانب آنچ رفتی و تازه گشتی معلوم او میگردانیدندی. (فارسنامه ص 93). از آنچ تا هزار ناداشت باشد یک توانگر تواند بود. (فارسنامه ص 87). و در مواردی با «ها مختفی» نوشته میشده : و هرچه شاهنشاه فرماید آن کنیم. (فارسنامه ص 67). و بر خصوص حاجب درگاه و منشی تنوق هر چه تمامتر کرد. (فارسنامه ص 92). هرچه از وی بپرسیدندی به زجر بگفتی. (فارسنامه ص 97).
و گاه «چه» استفهامی در مواردی، از قبیل: «چه گونه» و «چه تواند بود» و امثال آن با حذف «ها» به کلمهء بعد وصل میشده است :روز اول مرا چگونه بشناختی؟. (فارسنامه ص 87). کسری او را بخواند و این احوال با او بگفت و پرسید کی چتواند بودن؟ (فارسنامه ص97). و گاه در رسم الخط قدیم بجای «چه» «چی » می نوشته اند : به لغت دری آورد چی دانست که فایدهء آن عامتر باشد. (المعجم ص 18 چ مدرس رضوی). و اگر غلط به نساخ حوالت کنیم هم نیک نیست چی آب را به التهاب صفت نکنند. (المعجم ص 236 چ مدرس رضوی). چی هر کرا به تنصیص این تخصیص داده اند کی، الرجال قوامون علی النساء. (قرآن 4/34) (سندبادنامه ص 112). چی هر ضیافتی کی اطعمهء او کوتاه مزه بود آن ضیافت سراسر وبال و بزه بود. (سندبادنامه ص 168). چی یافتن منال بی وسیلت مال دشخوار و ناممکن بود. (سندبادنامه ص 293). || حرف «چ» مانند «چه» گاهی موصول است و معنی «چیز» را رساند و در این مورد غالباً «چ» را بعد از «هر» یا «آن» آورند :
و آنچ از پس اوست از این پنج روز همه جشن هاست. (التفهیم لاوایل صناعة التنجیم از سبک شناسی ج دوم ص 30). من خواستم کی کتابی بنا کنم و هرچ شایسته اندر او یاد کنم. (الابنیه عن حقایق الادویه از سبک شناسی ج 2 ص 24). تا از همه جوانب آنچ رفتی و تازه گشتی معلوم او میگردانیدندی. (فارسنامه ص 93).
زبانم خود چنین پر زخم از آن است
که هرچ او میدهد زخم زبان است.
نظامی (خسرو و شیرین ص 203).
(1) - در دیوان ص 740 بَرَخش.
(2) - در گیلکی چَل.
(3) - ن ل: موریانه.
(4) - ن ل: همچو نادان بود به آرایش.

چا.

(1) (چینی، اِ) معروف و مشهور است به «چای» معرب آن «صای» و «شای» و آن برگی است که از چین و ختا آورند و در آب جوشانیده مانند قهوه خورند. در برهان آمده که چون مردم تبت شراب بسیار میخورند و چای دافع مضرت شراب است آن را به قیمت مشک میخرند و بس عزیز میدارند. بلی اکنون در ایران نیز متداول شده. صاحب مخزن گفت مصلح چای بادیان ختائی است که در وقت پختن در آن اندازند. در خوارزم و بخارا چای تلخ خورند و در آن قند و شکر نکنند و دیده شده که نمک در آن ریزند و خورند و معرب آن «صا» باشد. (آنندراج) (انجمن آرا ص 229). رجوع به چای و چائی شود.
(1) - از کلمهء چینی tcha (فرانسهthe).

چائی.

(چینی، اِ) رجوع به «چا» و «چای» شود.

چائی.

(اِ) (گل...) قسمی گل سوری.(1)
(1) - rosier marechal niel.

چائی پزخانه.

[پَ نَ / نِ] (اِ مرکب)رجوع به «چای پزخانه» شود.
چائی جان.
(اِخ) محلی در راه رامسر به رشت. رجوع به چایجان شود.

چائی چی.

(ص مرکب) رجوع به «چای چی» شود.

چائی دارچین.

(اِ مرکب) رجوع به «چای دارچین» شود.

چائیدگی.

[دَ / دِ] (حامص)سرماخوردگی. زکام. ضُؤْد. قطاع. چایمان. || سخت سردشدگی.

چائیدن.

[دَ] (مص)(1) سرما خوردن. زکام کردن. || سرد شدن. سخت سرد شدن چنانکه چیز در مجاورت یخ و برف. چائیدن میوه و جز آن در یخ؛ نهایت سرد شدن.
(1) - prendre froid.

چائیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) آنکه یا آنچه مستعد چائیدن است.

چائیده.

[دَ / دِ] (ن مف) سرماخورده. زکام کرده. زکام زده. مزکوم. مضئود. || سخت سردشده.

چائی صافی.

(اِ مرکب) رجوع به «چای صافی» شود.

چائی کار.

(نف مرکب) زارع چای. || (اِخ) لقب شاهزاده کاشف السلطنه که به زمان سلطنت مظفرالدین شاه بذر چای و کشت آن را از چین به ایران آورد و در لاهیجان بار اول کشت چای کرد و در این امر دچار مشقات و رنج های بسیار شد. مقبرهء او در لاهیجان است. رجوع به «چای کار» شود.

چائی کاری.

(حامص مرکب) رجوع به «چای کاری» شود.

چابار.

(اِخ) دهی جزء دهستان بزجلو بخش وفس شهرستان اراک در 17 هزارگزی جنوب خاوری کمیجان و 8 هزارگزی راه مالرو عمومی. کوهستانی و سردسیر است با 202 تن سکنه، آب آن از قنات، محصول عمدهء آنجا غلات، انگور و لبنیات است. شغل مردان زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آنجا مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چابق.

[بُ] (اِ) سر تازیانه. در فرهنگ رشیدی ذیل کلمهء «چابک» چنین آمده: «چابک به معنی تازیانه در غیر شعر خسرو دیده نشد و ظاهراً هندی است:
خشم ستیزنده را چابک تأدیب زن.
اما در صراح در لغت عذب گفته که عذبة السوط؛ چابق. پس ظاهر شد که لفظ چابق است بقاف و به معنی سرتازیانه و ظاهراً زبان مغولی است نه فارسی»؟ ارباذ؛ تازیانهء چابق دار ساختن. (منتهی الارب). رَبَذَة؛ چابق تازیانه. عَذَبَة؛ چابق تازیانه. (منتهی الارب). صیله؛ گره چابق تازیانه. (صراح). و رجوع به چابک در این معنی شود.

چابک.

[بُ] (ص) چست و چالاک. فرز. تند. سبک. زرنگ. زبر و زرنگ. ظریف. رعنا. قبراق. زود. قچاق. چابوک. چاپوک. چپوک (دهات تربت حیدریه): جلیت؛ مرد چابک و چست. جلد؛ چابک از هر چیزی. جلدة؛ چابک و چالاک گردیدن. جلید؛ چابک از هر چیزی. جمل خذانیة؛ یعنی سطبر و چابک. خنوت؛ مرد چابک شتابزده که بر نهالی نخسبد. دلهمس؟ مرد چابک سطبر. ذفر؛ جوان چابک درازبالا تمام بدن. صعتری؛ مرد چابک و شوخ و دلاور. نیرب؛ مرد چابک و چست. هذف؛ مرد شتابرو چابک. (منتهی الارب) :
چو آن مرد چابک به اندک سپاه
ز جایی بیاید بدرگاه شاه.
مر این ترک را ناگهان بشکند
همه لشکرش را بهم برزند.فردوسی.
همواره این سرای چو باغ بهشت باد
از رومیان چابک و ترکان نازنین.فرخی.
نزد او آن جوان چابک رفت
از غم ره گران و گوش سبک.منطقی.
چرخ را انجم بسان دستهای چابکند
کز لطافت خاک بی جان را همی باجان کنند.
ناصرخسرو.
مشو در خط ز خط کانهم ز حسن است
دغا چون چابک آید هم ز نرد است.
عمادی شهریاری.
چابک استاده ام به زیر فلک
مگر از چنبرش برون گذرم.خاقانی.
استادان حاذق و عملهء چابک ترتیب دادند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
شگرفی چابکی چستی دلیری
به مهر آهو به کینه تندشیری.نظامی.
خر خود را چنان چابک نبینم
که با تازی سواری برنشینم.نظامی.
بازی کن و چابک و طرب ساز
مالیده سرین و گردن افراز.نظامی.
هر نفس این پردهء چابک رقیب
بازیی از پرده برآرد غریب.نظامی.
قلم زن چابکی صورتگری چست
که بی کلک از خیالش نقش میرست.نظامی.
همیشه بر قد دولت قبای حکم تو چابک
همیشه بر سر دشمن قضای تیغ تو مبرم.
امامی هروی.
چو از چابکان در دویدن گرو
نبردی، هم افتان و خیزان برو.
سعدی (بوستان).
با چابکان دلبر و شوخان دلفریب
بسیار در فتاده و اندک رمیده اند.سعدی.
به چابکتر از خود مینداز تیر
چو افتاد دامن بدندان بگیر.سعدی.
اگر بنده چابک نیاید بکار
عزیزش ندارد خداوندگار.سعدی.
قبا بست و چابک نوردید دست
قبایش دریدند و دستش شکست.سعدی.
غلامان و کنیزان دلاویز دارد و شاگردان چابک (گلستان). رجوع به چست، تند، زود، فرز شود.

چابک.

[بُ] (اِ) چابق. تازیانه. (برهان) (غیاث از بهار عجم و سراج و سروری) :
اسپی است مرا ز سایهء خود به گریز
دشت از عرق سستی او طوفان خیز
یک گام به گام بسپرد گر به مثل
شمشیر بود چابک و خنجر مهمیز.
سنجرکاشی (از آنندراج).

چابک ادا.

[بُ اَ] (ص مرکب)حاضرسخن. || سازنده و نوازنده (ناظم الاطباء) :
اگر لفظ و معنی نظیر هم اند
به چابک ادائی اسیر هم اند.
ظهوری (از آنندراج).

چابک اندیش.

[بُ اَ] (ص مرکب)زیرک. هوشیار. تیزفهم. سریع الانتقال :
مرا این زن پیر چون مادر است
یکی چابک اندیش کندآور است.فردوسی.
و آن نمودن که بنگرم پیشی
کارها را به چابک اندیشی.
نظامی (هفت پیکر).
که شنیدم به خردی از خویشان
خرده کاران و چابک اندیشان.
نظامی (هفت پیکر).

چابک اندیشه.

[بُ اَ شَ / شِ] (ص مرکب) زیرک. تیزفهم :
که آنگه شاعری پیشه نبوده ست
حکیمی چابک اندیشه نبوده ست.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
تو همشهری او را و هم پیشه ای
هم اندر سخن چابک اندیشه ای.
اسدی (گرشاسبنامه ص 14).
چابک اندیشه ای رسیده نخست
همه را نظم داده بود درست.
نظامی (هفت پیکر).
در همه کاری آن هنرپیشه
چاره گر بود و چابک اندیشه.
نظامی (هفت پیکر).
رجوع به چابک اندیش شود.

چابک بازی.

[بُ] (حامص مرکب)تازیانه زنی. (ناظم الاطباء).

چابک پای.

[بُ] (ص مرکب) تیزپا و تندرو. || چالاک و ماهر در رقص :
با همه نیکویی سرود سرای
رودسازی به رقص چابک پای.
نظامی (هفت پیکر).

چابک خرام.

[بُ خِ / خَ / خُ] (ص مرکب) تیزگام.

چابک خیزی.

[بُ] (حامص مرکب)تندی. تیزی. عمل اشخاصی که سبک خیزند :
دست حفظت بهر چابک خیزی و بربستگی
بر میان شعله بربندد نطاق از برگ کاه.
عرفی (از بهار عجم).

چابکدست.

[بُ دَ] (ص مرکب)تیزدست. ماهر. جلدکار. باوقوف. شتابکار: رجل دمشق الیدین؛ مرد شتابکار چابکدست. مدره؛ چرب زبان و چابک دست وقت خصومت و کارزار. (منتهی الارب) :
از روی تو نسختی به چین بردستند
آنجا که دو صد بتگر چابکدستند
در پیش مثال روی تو بنشستند
انگشت گزیدند و قلم بشکستند.
؟ (از تفسیر ابوالفتوح سورهء آل عمران).
نقاش چابکدست از قلم صورتها انگیزد. (کلیله و دمنه). اگر کسی خواهد که مثل آن آینه انشا کند و صد هزار بار هزار دینار بر آن خرج شود در مدت دویست سال بر دست استادان چابکدست به اتمام نرسد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
گر چه کاتب نبوده چابکدست
پندگوینده را عیاری هست.
نظامی (هفت پیکر).
|| ظریف. (ناظم الاطباء). رجوع به چربدست شود.

چابک دستی.

[بُ دَ] (حامص مرکب)استادی. مهارت. چالاکی :
به چابکدستی و استادکاری
کنی در کار این قصر استواری.
نظامی (خسرو و شیرین).
از حکم تقدیر مقدران آسمانی و چابکدستی مهندسان لامکانی. (ترجمهء محاسن اصفهان ص57). حقایق خرده کاری و چابکدستی بتقدیم رسانیده. (ترجمهء محاسن اصفهان ص63).

چابک ربا.

[بُ رُ] (نف مرکب) زودربا. ربایندهء چالاک و چابک :
ستاننده چابک ربائی است زود(1)
که نتوان ستد باز هرچ آن ربود.
اسدی.
(1) - مراد دنیاست.

چابک رقیب.

[بُ رَ] (ص مرکب) حریف ماهر. رقیب چالاک :
هر نفس این پردهء چابک رقیب
بازییی از پرده برآرد غریب.
نظامی (مخزن الاسرار).

چابک رکاب.

[بُ رِ] (ص مرکب) سوار نیک و فارس :
ز جنگی سواران چابک رکاب
به نهصد هزار آمد اندر حساب.
نظامی (شرفنامه).
سوار هنرمند چابک رکاب
که بر آتش انگشت زد بی حساب.
نظامی (از شرفنامه).

چابک رکیب.

[بُ رَ] (ص مرکب) سوار نیک و فارس. (ناظم الاطباء). و رجوع به چابک رکاب شود.

چابک روی.

[بُ رَ] (حامص مرکب)چابک رفتاری. تندروی. چالاکی در راه رفتن :
به چابک روی پیکرش دیوزاد
به گردندگی کنیتش دیو باد.
نظامی (شرفنامه).
که چون خسرو از تخت کیخسروی
سوی لشکر آمد به چابک روی.
نظامی (شرفنامه).

چابک سخن.

[بُ سُ خَ] (ص مرکب)سخنور. ناطق. کسی که در سخن مضامین نیکو تواند آورد :
به آن چابک سخن دشت بیاض شعر ارزانی
که صد مضمون بهم از یک خدنگ خامه میدوزد.
؟ (از آنندراج).

چابک سر.

[بُ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوشیان بخش رودسر شهرستان لاهیجان، در سی و دو هزارگزی جنوب خاوری رودسر، سر راه شوسهء رودسر به شهسوار کنار دریا جلگه، معتدل، مرطوب. آب آن از نهر مایده، محصول آنجا برنج و مرکبات و چای، شغل اهالی زراعت، راه آن شوسه است و 25 باب دکان و ماشین برنج کوبی و مالش چای دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2). و رجوع به فهرست سفرنامهء مازندران رابینو شود.

چابک سرای.

[بُ سَ] (نف مرکب)شاعر خوش سخن. || ماهر در سخنوری. || خوش آواز :
بیار ای سخنگوی چابک سرای
بساط سخن را یکایک بجای.
نظامی (شرفنامه).

چابک سوار.

[بُ سَ] (ص مرکب)(1)سوارکار. ماهر و چالاک در سواری. رایض و سوقان دهندهء اسب :
به میدان دین اندر، اسب سخن را
اگر خوب چابکسواری بگردان.
ناصرخسرو.
ازینست جانت ز دانش پیاده
از این تو به تن جلد و چابکسواری.
ناصرخسرو.
و ولید سخت عظیم چابک سوار بود و مردانه. (مجمل التواریخ و القصص).
برون از کنیزان چابک سوار
غلامان شمشیرزن سی هزار.
نظامی (شرفنامه).
از آن تیغزن مرد چابک سوار
سخن راند با انجمن شهریار.
نظامی (شرفنامه).
بر این ابلق کسی چابک سوار است
که در میدان عشق آشفته کار است.
نظامی (خسرو و شیرین).
دلا طپیدن میلی نشانه است از آن
که نیم کشتهء چابک سوار من شده است.
محمد قلی میلی (از آنندراج).
و بر پشت هر یک چابک سواری چون ماه با قبا و کلاه نشسته. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 52). چابک سوار نیزه گذار. (سمط العلی ص 68). || سوداگر اسب. || تازیانه زن. (ناظم الاطباء).
(1) - chevau-leger.

چابک سواری.

[بُ سَ / سُ] (حامص مرکب) جلدی و چالاکی. مهارت در سواری و تربیت اسب. سوارکاری :
گران جوشن و خود گردی گزین
بچابک سواری ربودی ز زین.
اسدی (گرشاسبنامه ص 45).
بدان نازک تنی و آبداری
چو مرغی بود در چابک سواری.
نظامی (خسرو و شیرین).
ملک زآن ماده شیران شکاری
شگفتی مانده در چابک سواری.
نظامی (خسرو و شیرین).
و چابک سواری و موی شکافی در تیراندازی و قوت و شجاعت و حسن تدبیر. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 66).

چابک سیر.

[بُ سِ یْ] (ص مرکب)تندرو. زودگذر. شتابناک :
آن نگر کآسمان چابک سیر
نام من شر نهاد و نام تو خیر.
نظامی (هفت پیکر).

چابک عنان.

[بُ عِ] (ص مرکب)سوارکار. تندرو. کنایه از مرد جنگی و دلیر. رجوع به چابک سوار شود :
همایون سواری چو غرنده شیر
توانا و چابک عنان و دلیر.نظامی (شرفنامه).
یکی حملهء نیک را ساز داد
عنان را به چابک عنان بازداد.
نظامی (شرفنامه).
قویدست و چابک عنان دیدمت.نظامی.
|| مرکب تندرو و تیزگام :
گذشته است مکرر ز ماه گردون سیر
براق همت چابک عنان درویشی.
صاحب (از آنندراج).

چابک قدم.

[بُ قَ دَ] (ص مرکب) تندرو. تیزگام. چالاک :
چابک قدم بسیط افلاک
والاگهر محیط لولاک.
فیض فیاض (از آنندراج).

چابک نشین.

[بُ نِ] (نف مرکب) چالاک. کسی که چابک و سبک نشیند و خیزد. خوش ادا :
چنان چابک نشین بود آن دلارام
که برجستی برین مقدار ده گام.
نظامی (خسرو و شیرین).

چابک نفس.

[بُ نَ فَ] (ص مرکب)تندرو. سریع. حاضرسخن.

چابک نفسی.

[بُ نَ فَ] (حامص مرکب)شتاب. سرعت. تندروی. چابک سخنی :
ذوق چابک نفسی ناله ربایان دارند
هر کجا درد بدر تاخت عنان گیر شدیم.
ظهوری (از آنندراج).

چابکی.

[بُ] (حامص)(1) چالاکی. تندی. جلدی. سبکی. چستی. سرعت. شتاب. چربدستی. و رجوع به چستی شود: جَلدَة؛ چابکی مردم و غیر وی. تَجَلّدَ؛ به تکلف چابکی کرد. تَصَرّم؛ چابکی کردن. (منتهی الارب) :
بچابکی برباید کجا نیازارد
ز روی مرد مبارز بنوک پیکان خال.
منجیک.
بهرام چابکی کرد و بر پشت آن شیر نشست و بهر دو پهلوهاش بفشرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 77).
میدان فضل و مرکب اقبال در جهان
همتای تو سوار نبیند به چابکی.سوزنی.
خواست پریدن چمن از چابکی
خواست چکیدن سمن از نازکی.نظامی.
در آن خدمت بغایت چابکی داشت
که کار نازنینان نازکی داشت.نظامی.
|| اسب راهواری را نیز گویند که اگر تازیانه برو زنند راه غلط نکند. (برهان) :
نه چابک شد این چابکی تاختن
کمندی بکوهی در انداختن.
نظامی.
داد به احسان رهی پرورم
چابکی خاصه دو بدره زرم.
امیرخسرو (از جهانگیری ج 1 ص 28).
(1) - agilite.

چابلوس.

(ص) چرب زبان. متملق. مردم فریب. و رجوع به چاپلوس شود.

چابلوسی.

(حامص) تملق گویی. چرب زبانی. و رجوع به چاپلوسی شود.

چابوک.

(ص) چابک. چست. چالاک. جلد. و رجوع به چابک و چابوک دست شود.

چابوک دست.

[دَ] (ص مرکب)چابکدست. ماهر. تردست :
چه چابوک دستی(1) است بازی سگال
که در پرده داند نمودن خیال.
اسدی (گرشاسبنامه).
(1) - ن ل: چاپوک دستی.

چاپ.

(اِ)(1) طبع. باسمه. عملی است که بواسطهء آن میتوان از روی یک نوشته چند نسخهء شبیه به آن تهیه کرد. (لغات نو فرهنگستان). طبع و باسمه و تافت و انطباع و تافتگی از روی خط و نوشته. (ناظم الاطباء)؛ چاپ اول، طبع نخستین کتابی(2)؛ چاپ عبدالرحیم، طبع او. چاپ سنگی و چاپ سربی و چاپ ژلاتینی از انواع طبع است. || دروغ. گزافه. اغراق. در وجه اشتقاق این کلمه عقاید مختلف اظهار شده است. بعض دانشمندان کلمهء چاپ را مأخوذ از «چاو» دانسته اند (لفظ «چاو» یک کلمهء چینی است و شرح آن در جای خود بتفصیل آمده است برای اطلاع به «چاو» رجوع شود) از جمله دانشمند فقید عباس اقبال در مجله بهار سال 2 شمارهء 8 تحت عنوان «چاو، چاپ، اسکناس» مینویسد: «چیزی که به احتمال قوی میتوان گفت این است که دو لفظ «چاپ» و «چاپ خانه» (معمول امروزی) همان «چاو» و «چاوخانهء» قدیم است که با اندک تحریف، یعنی با تبدیل «و» به «پ» به این صورت در آمده...» و نیز آقای پورداود استاد دانشگاه در تعریف لغت «چاو» نوشته اند:
«... (چاو) از این گذشته در زبان فارسی به هیئت «چاپ» و «چاپخانه» مانده که بجای کلمات عربی «طبع» و «مطبعه» بکار میرود شک نیست که این کلمه یادگار روزگار «کیخاتوخان» و از «چاو» و «چاوخانه» آن زمان است در هند هم این کلمه بجای مانده چهاب، چهاپه، چهاپه خانه، چهاپاتی و چهاپتا (چاپ کردن) موجود است». (هرمزدنامه ص 224). اما دانشمندان دیگر با تحقیقات بیشتری که در این خصوص بعمل آورده اند اشتقاق «چاپ» را از چاو بعید می دانند و این عقیده را رد می کنند. آنان معتقدند که «چاپ» از لفظ «چهاپ» و «چهاپه» هندی گرفته شده است از جمله آقای مجتبی مینوی استاد دانشگاه در پایان مقاله ای تحت عنوان «ترجمهء علوم چینی بفارسی در قرن هشتم هجری» مینویسد: «... چاپ از لفظ «چهاپه» هندی مشتق است و این جانب تفصیل این مطلب را در ذیل مقاله ای که راجع به رفتن محصلین ایرانی بفرنگستان تحت عنوان اولین کاروان معرفت، در مجلهء یغما نوشته بیان کرده ام.» (مجلهء دانشکده ادبیات شمارهء 1 سال سوم مهر ماه 1334). اینک تفصیل آن مطلب را از ذیل مقالهء «اولین کاروان معرفت» در اینجا میاوریم: «در باب کلمهء چاپ (و اینکه این لفظ از کجا آمده است) عقاید مختلف اظهار شده است و چندی پیش یکی ازفضلای ایران حدس زد که شاید این کلمه از لفظ «چاو» مغولی آمده باشد. لفظ «چاو» بر پولی اطلاق میشده است که هفتصد سال پیش در ایران از کاغذ یا چرم میساخته اند و بر آن مهر میزده اند یا علاماتی نقش میکرده اند ولی بسیار مستبعد است که این کلمه ربطی با لفظ چاپ داشته باشد. در سفرنامه های ایرانیان که در حدود صد و سی چهل سال پیش نوشته شده است کلمهء طبع و چاپ مکرر آمده است و محتاج به گفتن نیست که فن چاپ در ترکیه و هندوستان و مصر زودتر از ایران رائج شد. کسانی که کتب چاپ ترکیه و مصر را دیده بودند این صنعت را به لفظ طبع و طباعت میخواندند و آنهائی که به هندوستان سفر کرده بودند و کتابهای چاپ هند را دیده بودند لفظ «چهاپه» یا «چاپ» را بکار میبردند (مثل میرزا ابوالحسن خان شیرازی و میرزا ابوطالب خان اصفهانی) - در سفرنامهء میرزاابوطالب خان هر دو لفظ استعمال شده است. در زبان هندی لفظ چاپ بمعنی مُهر است و پارچه هایی را که (مثل چیت و قلمکار) بوسیلهء مهرها یا قالبهای چوبی نقش میکنند «چهاپانیا» و «چهاپاره» میگفته اند. و چون صنعت طباعت شبیه به همین مهر زدن و نقش کردن بوسیلهء قالب است همان چهاپه را در این مورد نیز بکار برده اند. در مسیر طالبی یعنی سفرنامهء میرزا ابوطالب خان اصفهانی این عبارت آمده است: «ذکر کارخانهء تبع (کذا) یعنی چهاپه گری کتاب و تصویر، از صنعتهای مفید است فایدهء چهاپهء کتاب نشر علم است که علت غائی و علماء و مصنفین میباشد... و طریق آن صنعت بواسطهء وجود آن در کلکته بمردم ظاهر است» پانزده سال بعد از او میرزا صالح در سفرنامهء خود نوشت که در سال 1445 م. در هلند اختراع چاپ زنی شده و در سال 1477 م. صنعت مزبور را بانگلند آورده در سال 1536 م. باسمه کردن تصاویر در بالای مس و نسخهء آن بر روی کاغذ در انگلند اختراع گردیده. میرزاصالح در کتاب خود مکرر از چاپ و چاپخانه و چاپ کردن و استاد چاپ زن و چاپ شدن و چاپ زدن و از چاپ بیرون آمدن بحث میکند» (مجلهء یغما شمارهء هشتم سال ششم آبانماه 1332). بدیهی است از دو عقیده که دانشمندان دربارهء اشتقاق کلمهء «چاپ» اظهار داشته اند عقیدهء دوم صائب تر و اشتقاق «چاپ» از «چهاپ» و «چهاپه» (چنانکه آقای مینوی نوشته و استدلال کرده اند) صحیح تر مینماید.
تاریخ چاپ. چاپ در چین: چنانکه میدانیم نخستین بار در جهان صنعت چاپ در کشور چین معمول گردید و چینیان زودتر از سایر ملل به این صنعت پی بردند و در صدد تکمیل آن برآمدند و کتاب چاپ کردند. دربارهء صنعت چاپ و چگونگی ایجاد و تکمیل آن در کشور چین بهتر است از اطلاعاتی که یک دانشمند قدیم ایرانی در آن خصوص داشته و در کتاب خود آورده است استفاده کنیم و قسمتی از مقالهء مجتبی مینوی استاد دانشگاه را که در آن مقاله از آن دانشمند و کتاب او یاد کرده و مطالبی از آن کتاب نقل کرده اند در اینجا بیاوریم. مجتبی مینوی در مقاله ای تحت عنوان «ترجمهء علوم چینی به فارسی در قرن هشتم هجری» می نویسند: «یکی از نسخه های خطی منحصر بفرد فارسی که در استانبول دیدم کتاب موسوم به «تانکسوق نامهء ایلخان در فنون علوم ختائی» است که در عهد غازان خان باهتمام رشید الدین فضل الله وزیر همدانی تهیه شده است و ترجمهء قسمتی از کتب طبی و علمی چینی به زبان فارسی است و در کتابخانهء ایا صوفیه بشمارهء 3596 محفوظ است...» (سپس مقالهء خود را ادامه میدهند و پس از بیان شرح حال رشید الدین و معرفی کتاب «تانکسوق نامه....» و نقل مطالبی از فصول مختلف این کتاب مینویسند):
«این کتاب رشیدالدین تا آنجا که بنده اطلاع دارم قدیمترین مأخذ فارسی در باب وجود صنعت چاپ در چین است. چاپ کتاب را چینی ها در عصر سلسلهء سلاطین تانگ بکمال رسانیدند، یعنی مقارن قرن اول تا سوم هجری، شیوهء متداول همان بود که وصف آن را رشیدالدین کرده است و عن قریب عین عبارات او نقل خواهد شد، یعنی روی یک قطعهء چوب تمام مطالبی را که باید در دو صفحهء متوالی بیاید، بعلاوهء یک ستون عنوان باب و فصل و ممیزات دیگر در میان دو صفحه، وارونه میکندند و سپس آن را مرکب زده روی کاغذ برمیگرداندند و آن کاغذ را از وسط تا میزدند و کتاب هر چند ورق میشد از این اوراق تاکرده مرکب بود که پهلوی یکدیگر گذاشته میدوختند. هنوز هم همین شیوه در چین متداول است و اهل مملکت آن را بر شیوه های دیگر ترجیح میدهند. شیوهء دیگری که اختراع کردند گویا در عصر رشیدالدین هنوز معمول نشده بوده و ابداع آن یا در همان عهد و یا اندکی بعدتر باید شده باشد. آن طریقه این بود که قالبهای متعدد به عده ای که برای تمام اشکال و صورتهای معمولی خط چینی لازم بود تعبیه کرده بودند و از این قالب ها عدهء بسیاری مکعب های گلی یا فلزی متساوی بیرون میریختند که بر یک سطح هر یک از آنها نقش یکی از آن اشکال بطور معکوس و برجسته منقور بود و یا آنکه مکعب های چوبی متساوی میگرفتند و نقش وارونهء هر شکلی را بر یک سمت هر مکعبی بطور برجسته نقر میکردند و مقدار بسیار زیادی از هر شکل و صورتی تهیه کرده و حاضر داشتند و این مکعب های گلی یا چوبی یا فلزی برای ایشان همان عملی را انجام میداد که امروزه حروف سربی برای ما انجام میدهد یعنی آنها را پهلوی هم مطابق مضمون و مطالبی که میخواستند چاپ شود ترتیب میدادند و «صفحه بندی» میکردند و برای عمل «طبع» بکار میبردند. خواجه رشیدالدین فضل الله چنانکه گفته شد فقط از آن شیوهء قدیم خبر میدهد و عین عبارت او این است: ضبطی نهاده اند که کتابی را بر صحیفه های چوب می کنند بخطی که در غایت خوبی باشد و تمام مقروء و مصحح و آن را بر کاغذ میزنند مانند آنکه نقاشان نقش بر چوب کرده قالب میزنند تا همه متساوی و راست و نیکو و آسان باشد و آنچه کاتبی بسالی نویسد به یک روز قالب برزنند و کاغذ تنک(3) خطایی که میسازند غرض از تنکی آن آن است که قالب نیک در آن نشیند و نقش درست بیرون آید و الا کاغذ چنین تنک نساختندی و سیاهی(4) نیز چنان ساخته که لایق قالب زدن باشد و هر چند قالب بریک روی کاغذ می زنند و یک روی دیگر صرفه میرود لیکن در تنکی و آلت کاغذ و حجم کتاب دو سه چندان توفیر باشد و نیز کاغذ از پوست درخت توت و درخت نی و میان انواع نی...، و میان آن مانند میان چوب پوسیده میباشد، میکنند تا عظیم آسان و کم بضاعت و اندک قیمت بود... حکمت در وضع خط و فواید آن و آسانی کتاب و آسانی ساختن کاغذ و هرچه بدان تعلق دارد که مصلحت و مدار ملک و ضبط آن بقلم راست آید، این معانی است که شرح داده شد.
خواجه رشیدالدین در مقدمهء قسمت تاریخ ختای از جامع التواریخ هم طریقهء فن چاپ را بیان کرده است و داود بناکتی در تاریخ خود آن فصل را نقل کرده بدین عبارت: «آنگاه به موجبی که عادت ایشان است از آن کتاب نسختها کرده و میکنند چنانکه در آن هیچ تغییر و تبدیل و زیادت و نقصان نمی تواند بود و آن چنان است که چون بهترین کتب آن تواند بود که درست باشد و خطش بغایت خوب و مجال تغییر و تبدیل در آن نه، رعایت این هر سه معنی را وصفی کرده اند که هر کتاب که نزد ایشان معتبر افتاد خطاطی خوش نویس را حاضر کرده اند تا هر صفحه ای از آن کتاب به خطی پاکیزه بر لوحی نوشته است و تمامت دانندگان آن قسم باحتیاط تمام مقابله و تصحیح آن کرده و خط خویش بر ظهر آن لوح مثبت گردانیده، آنگاه نقاران ماهر استاد را فرموده تا آن را نقاری کرده اند و چون از تمامت کتاب بر این طریقه نسخت گرفته اند و بر هر یک عدد آن بر توالی نوشته، آن لوحها را همچون سکهء دارالضرب در کیسه ها به مهر امنا و معتمدان معین سپرده اند و در دکانهای مخصوص به آن مصلحت مضبوط نهاده و بر آن عمال تمغائی معین و مقرر گردانیده، بهر وقت که کسی نسخه ای از آن خواهد پیش آن جماعت برود و حقوق معین دیوانی و مؤنات آن بدهد ایشان آن لوحهای آن کتاب بیرون آرند و بر مثال سکهء زر بر اوراق کاغذ نهند و به وی تسلیم کنند و بدین طریقه ممکن نیست که در هیچ کتابی ازکتب ایشان زیادت و نقصان تواند بود. بدان سبب بر کتاب مذکور (یعنی کتاب تاریخ ختای که سابقاً ذکر شد) اعتماد کرده نقل تاریخ ایشان میرود».
چاپ در اروپا: صنعت چاپ را در اروپا یکنفر آلمانی بنام «گوتنبرگ» (هانس یا جوهانس ژنفلیش متولد سال 1400 - وفات 1468 م.) اختراع کرد و اول دفعه با چاپ سنگی آزمایشهایی نمود و کتابهایی بچاپ رسانید که از آن جمله تورات 36 سطری و تقویم 1448 م. را باید نام برد و بعد دربارهء چاپ با حروف متحرک (چاپ سربی) نیز مطالعات خود را ادامه داد و افتخار کشف این صنعت مهم و مفید برای همیشه بنام او ثبت گردید. رجوع به گوتنبرگ شود.
چاپ در ایران: صنعت چاپ از طریق اروپا به ایران راه یافت و نخستین بار در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار و به همت و مساعدت عباس میرزا نایب السلطنه چند تن از ایرانیان فن چاپ کردن را در اروپا آموختند و دستگاه چاپ حروفی (چاپ سربی) و چاپ سنگی را از اروپا به ایران آوردند. در خصوص اینکه چه کسی اول دفعه چاپخانه در ایران دایر کرده و اولین مطبعه از نوع چاپ سربی یا چاپ سنگی بوده و دستگاه چاپ در کدام یک از شهرهای ایران زودتر بکار افتاده، عقاید مختلف است. لیکن از مجموع تحقیقات و مطالعاتی که تاکنون در این باره بعمل آمده مسلم شده است که نخستین بار دستگاه چاپ حروفی (سربی) که به ایران وارد شده در شهر تبریز دایر گردیده است بشرحی که مجتبی مینوی استاد دانشگاه در مقالهء (کاروان معرفت) نوشته و توضیح داده اند این دستگاه چاپ سربی و اولین مطبعهء فارسی را میرزا صالح شیرازی (که از طرف عباس میرزا نایب السلطنه برای تحصیل همراه چهار ایرانی دیگر به اروپا اعزام شده بود) در انگلستان خریده با خود به ایران آورد و در شهر تبریز دایر کرد.
برای توضیح و تفصیل بیشتر نخست مقاله ای را که به تاریخ 28 آذر ماه 1290 ه . ش. در شمارهء پنجم سال دوم دورهء جدید روزنامهء کاوه تحت عنوان «چاپخانه و روزنامه در ایران» چاپ شده و بعد قسمتی از مقالهء (کاروان معرفت) را که بقلم مجتبی مینوی در شمارهء هشتم سال ششم مجلهء یغما درج گردیده است عیناً نقل میکنیم. روزنامهء کاوه مینویسد: «چاپخانه و مطبعه و بصمه خانه که به هر سه لفظ در ایران دائر است، معلوم است که از فرنگستان به ایران آمده ولی این لفظهای مختلف هر یک منشأ دیگری دارد: لفظ مطبعه که عربی است محتاج بشرح نیست چه واضح است که از طباعت و طبع که به همین معنی بوده اخذ شده. منشأ لفظ «چاپ» که در هندوستان گاهی «چهاپ» هم نوشته میشود برنگارنده کام روشن نیست بعضی ها آن را مأخوذ از کلمهء «چاو» مغولی یا چینی که اسم اسکناس و پول کاغذی بوده که در عهد گیخاتوخان پادشاه مغول در ایران رایج شد (و شرح آن در کتب و تواریخ ثبت است) فرض کرده اند ولی مأخذ این فقره معلوم نیست. نگارنده احتمال میدهد که این لفظ از هند به ایران آمده باشد و شاید هم اصلاً لفظ هندی باشد. لفظ «بصمه» یا «باصمه» اگر چه ظاهراً ترکی بنظر می آید و حالا بطور اسم مصدر از فعل «بصمق» عثمانی یا «باصماخ» در ترکی شرقی استعمال میشود و عمل طبع را هم در زبان ترکی فعلا «باصمق» میگویند و مشتقات آن را در مقام «طبع کردیم» و «طبع شده» استعمال میکنند با وجود این منشأ اصلی آن درست واضح نیست چه این لفظ از قدیم یعنی از عهد مغول معمول بوده و در آن عهد میان مغولها بتصویر پادشاهان مغول «بصمه» میگفتند.(5) ظاهراً اولین مطبعه هم که به ایران آمده معروف به بصمه خانه شده بود چنانکه «آنژدوسن ژوزف(6) از مبشرین و پادریان فرقهء نصارای کرملیط از اهل طولوز در کتاب «لغت فرنگی و پارسی» خود(7) که در حدود سنهء 1081 تألیف کرده و در سنهء 1096 بطبع رسانیده در تحت عنوان کلمات «باصمه خانه، کارخانه بصمجی، مطبع» (صفحهء 415 از آن کتاب) چنین مینویسد: «حضرات پادریان کرملیت میدانی میر بصمه خانهء عربی و فارسی در عبادتخانهء خودشان در اصفهان برپا و دایر کرده بودند و هنوز دارند. ارامنه نیز در جلفه بصمهء ارمنی دارند».(8) بعد از این جمله شرح میدهد ومیگوید که هیچکدام از مطبعه ها عاقبت پیشرفت نکردند و این بسبب خشکی مفرط هوا است.(9) از عبارت فرانسوی این کشیش که به لفظ «پدران قدیم ما» گفته استنباط میشود که مطبعهء مزبور در اوایل قرن یازدهم هجری به ایران آمده چه مبشرین مسیحی کاتولیک از اوایل این قرن به اصفهان آمده و برقرار شدند ابتدا فرقهء اوگوستین های(10) پرتگالی در سنهء 1011 و بعد از آنها فرقهء کرملیت های اصلاح شده(11) در سنهء 1016 بعد فرقهء کاپوسن های(12) فرانسوی در سنهء 1038 و فرقهء یسوعیین (ژزویت)(13) در سنهء 1055 و کمی بعد از آنها دومینیکن ها(14)در اصفهان برقرار شدند. پس ورود مطبعه را به ایران ممکن است در حدود سنهء 1020 تا 1030 دانست که همین کرملیت ها آوردند و ابتدا بعضی اوراق بزبان عربی و فارسی در ادعیه و اذکار مسیحی طبع کردند. در جلفای اصفهان هم ارامنه از قدیم الایام یک چاپخانهء ارمنی داشته اند. این مطبعه بنا بر قول هوتم شیندلر(15) «تقریباً سی سال بعد از اینکه شاه عباس اول در سنهء 1013 چند هزار خانوادهء ارامنه را از جلفای قفقازیه به اصفهان کوچانید و در نزدیک آن شهر ساکن ساخت کتب متعدد با حروف ارمنی چاپ کرده ابتداء از تاریخ 1050 در کتابخانه ها موجود است و قسمتی از حروف قدیم الحال هم در نمازخانهء جلفا حاضر است در این زمان چاپخانهء ارمنی با حروف جدید کار میکند»(16) در دائرة المعارف بریتانیا در مادهء «ادبیات ارمنی» نیز ذکر یک ورق بزرگی بزبان ارمنی چاپ جلفای اصفهان شده که در سنهء 1050 طبع شده. موضوع این ورقه دینی است و عبارت است از گزارش پدران کویر(17) از این فقره معلوم میشود که دخول مطبعهء عربی در ایران قبل از دخول آن در عثمانی بوده چه در عثمانی ابتدا در سنهء 1141 بود که چاپ عربی آمد و اولین کتاب مطبوع با آن حروف ترجمهء ترکی صحاح جوهری بود اگر چه طبع با حروف دیگر در عثمانی قدیمتر است و ابتداء در سنهء 894 نخستین مطبعه از طرف یهودیها در اسلامبول بنا شده و در سنهء 953 اولین کتاب عربی که در آن مطبعه چاپ شد تورات عربی بود ولی با حروف عبرانی. خود ایرانیها سالیان دراز بی مطبعه بودند و ابداً در خیال آن نبودند و مثل سایر آثار تمدن، مطبعه نیز خیلی دیر به ایران رسید. شاردن سابق الذکر در کتاب سیاحت نامهء بزرک و معروف خود گوید: «ایرانیان صد دفعه تا حال خواسته اند مطبعه داشته باشند، فواید و منافع آن را میدانند و می بینند و ضرورت و سهولت آن را می سنجند لیکن تا حال کامیاب نشده اند. برادر وزیر اعظم(18) (یا مجتهد بزرگ؟) که آدم خیلی عالم و مقرب شاه است در سنهء 1087 از من خواست تا عمله ای از فرهنگ بیاورم که این کار را بایرانیان بیاموزد و کتب مطبوعهء عربی و فارسی را هم که من به او داده بودم بشاه نشان داده و اجازه گرفته بود ولی وقتیکه پای پول بمیان آمد همه چیز بهم خورد»(19) نه تنها در زمان شاردن بلکه صد سال بعد هم ایرانیان همتی در باب مطبعه نکردند تا وقتیکه در زمان سلطنت فتحعلیشاه اولین مطبعه در تبریز برقرار شد(20). در باب این مطبعهء مرحوم هوتم شیندلر چنین مینویسد: «در سال 1233 شخصی موسوم به آقازین العابدین تبریزی اسباب آلت مختصر باسمه خانهء طیبوگرافی یعنی چاپ حروفی به تبریز آورده در تحت حمایت عباس میرزا نایب السطنه که در آن زمان حکمران آذربایجان بود مطبعهء کوچکی را برقرار نمود و بعد از مدتی کتابی را موسوم به «فتح نامه» تمام کرد. این کتاب نخستین کتابی بود که در ایران بحروف عربی مطبوع شد. مصنف کتاب مذکور میرزا ابوالقاسم قایم مقام بود و قصه ها گفته از جنگی که در سال 1227 میان دولتین روس و ایران واقع شد و بتوسط صلح نامهء گلستان مورخهء 12 اکتبر 1813 م. / 16 ذی القعده 1228 ه . ق. به انتها رسید. «فتحعلی شاه میرزا زین العابدین را در سال 1240 بدارالخلافه احضار کرد و میرزای مزبور ابتدا به منزل ملک الشعرای ثانی آمد ولی چون ملک از این کیفیت بصیرتی نداشت منوچهرخان معتمدالدوله(21) میرزا را جذب کرد و در تکیهء منوچهرخان منزل داد. کمی بعد از آن میرزا زین العابدین قرآن مجید اعلی را بخط مرحوم میرزای تبریزی که به «قرآن معتمدی» مشهور شد بچاپ حروفی؟ درآورد. چند نفر پیش میرزا زین العابدین شاگرد بودند و یکی از آنها مرحوم میرباقر بود که بعدها نسخهء ناسخ التواریخ تألیف لسان الملک را بچاپ لیتوگرافی درآورد: «در مآثر سلطانی که بسعی و استادی ملامحمدباقر تبریزی در اواخر شهر رجب 1241 ه . ق. در تبریز بچاپ حروفی بطبع رسیده نیز در ضمن وصف طبع اشاره به میرزا زین العابدین مزبور هست «که به اهتمام منوچهرخان مجلدات از کتب حدیث باسمه کرده» بعد از فوت عباس میرزا (سنهء 1249 ه . ق.) مطبع طیبوگرافی تبریز موقوف شد...
«طیبوگرافی یعنی چاپ حروفی طهران در سال 1261 موقوف شده بود و آنکه در تبریز بود تقریباً ده سال قبل از آن بسته شده بود. در سال 1246 شخصی روسی اسباب مختصری چاپ سنگی یعنی لیتوگرافی به تبریز آورد اما تا سال 1256 خیلی ثمر نبخشید بعد از آن تاریخ خوب عمل کرد. در سال 1259 آقاعبدالعلی اسباب لیتوگرافی بطهران آورد و بدون تأخیر مشغول کار شده در همان سال نخستین کتاب چاپ سنگی که در طهران بطبع رسید کتاب «معجم فی آثار ملوک العجم» (بود) تألیف میرزا عبدالله بن فضل الله. و تاریخ پطر کبیر (نیز) بسعی او تمام شده آقا عبدالعلی بعد از چندی کارخانه را به آقا میرباقر واگذار نمود. چاپ خانهء سنگی در دارالعلم شیراز تقریباً در سال 1254 برقرار شد ولی گویا غیر از یک کتاب (قرآن مجید) کاری نکرد. در اصفهان تقریباً در سال 1260 عمل لیتوگرافی شروع کرد و کتاب رسالهء حسینیه بطبع رسید».(22) تا اینجا عین کلام مرحوم شیندلر بود. در یک کتاب فرانسوی موسوم به «مطبعه در خارج از فرنگستان(23) که مؤلف آن امضای مجهول «یک کتاب شناس»(24) میکند و تاریخ مطبعه ها را در بلاد عالم غیر از فرنگستان بترتیب حروف تهجی اسامی شهرها و ممالک ذکر میکند و در سنهء 1319-1320 ه . ق. (1902 م.) در پاریس بطبع رسیده در باب اولین مطبعه در ایران در مادهء تبریز گوید:
«دکتر کوتون(25) گوید که در سنهء 1822 م. (1238-1239 ه . ق.) جوانی میرزا جعفر نام اولین مطبعهء سربی را در این شهر (یعنی تبریز) دائر کرد و کتاب اول که چاپ شد گلستان بود که بنا بقول ساسی(26) و کاترمر(27) در سال 1824 م. (1240-1241 ه . ق.) و بقول کوتون مشارالیه در سنهء 1825 م. (1241-1242 ه . ق.) چاپ شده بعد از آن تاریخ قاجاریه تألیف عبدالرزاق بن نجفقلی در آن مطبعه چاپ شده(28). (معلوم است که قول هوتم شیندلر در این باب صحیح تر و معتبرتر است). ایضاً در کتاب مزبور در مادهء طهران نیز شرحی بنقل از روزنامهء جمعیت آسیایی مبشرین انگلیسی(29) دربارهء اولین کتب مطبوعه در طهران درج میکند و میگوید آن کتب در کارخانهء معتمدالدوله به اهتمام ملاعباسعلی به چاپ رسیده اند و اسامی بعضی از آن کتب را میدهد. در مقدمهء رساله ای که جناب آقا میرزا محمدعلی خان تربیت در تاریخ جراید ایرانی تألیف کرده اند و موسوم است به «ورقی از دفتر تاریخ مطبوعات ایرانی و فارسی» که ترجمهء انگلیسی آن را جناب استاد برون نشر کرده اند و نسخهء فارسی هنوز بدبختانه بطبع نرسیده نیز اطلاعات ذیل دربارهء اولین مطبعه در ایران ثبت است: «...در حدود سال 1240 عباس میرزا نایب السطنه میرزا جعفر نام تبریزی را بمسکو فرستاد که یک دستگاه چاپخانهء سنگی بیاورد و آن صنعت را نیز بیاموزد. وی دستگاهی به تبریز آورده و دایر کرد. مشهدی اسد آقا باصمه چی معروف تبریزی که خودش حالا (یعنی در وقت تألیف کتاب در سنهء 1330) زنده و مطبعهء قدیمش هنوز در تبریز دائر است روایت میکند که میرزاصالح شیرازی(30) وزیر طهران میرزا اسدالله نامی را از اهل فارس با مخارج زیاد برای یاد گرفتن صنعت چاپ به پترسبورگ فرستاد و مشارالیه پس از مراجعت در تبریز بدستیاری آقا رضا (پدر مشهدی اسدآقا راوی این روایت) مطبعهء سنگی (لیتوگرافی) تأسیس نمود و اولین نسخه ای که در آن مطبعه چاپ شد قرآن مجید بود بخط میرزا حسین خوشنویس معروف. بعد از پنج سال شاه این مطبعه را با اجزاء و عمال آن به طهران خواست و اولین نسخه ای که در طهران طبع شد دیوان نشاط (میرزاعبدالوهاب معتمدالدوله متخلص به نشاط) بود»(31) در کتاب موسوم به «کتاب شناسی شرقی»(32)تألیف زنکر(33) و در کتاب «کتاب شناسی ایران»(34) تألیف شواب(35) و کتاب فهرست کتب عربیه و فارسیه و ترکیه منطبعه در اسلامبول و مصر و ایران و موجوده در موزهء آسیائی پترسبورک تألیف دورن(36) که در پترسبورک در سنهء 1866 میلادی طبع شده اسامی کتب زیادی از قدیمترین مطبوعات ایران ثبت است که چند فقره از آنها را که مهم ترند ذیلا درج میکنیم و خصوصاً سه چهار فقره که اول ذکر میشوند برای اصلاح بعضی فقرات آنچه از هوتم شیندلر نقل شد مفید است: رسالهء حسینیه چاپ اصفهان بقول زنکر در سنهء 1244 و بقول دورن بتاریخ غرهء رحب سنهء 1248(37) ه . ق. قرآن چاپ شیراز سنگی سنهء 1840 م. (1244-1245 ه . ق.) بقول زنکر، محرق القلوب نراقی چاپ طهران سنهء 1229 بقول شواب و سنهء 1248 بقول دورن، جلاء العیون و عین الحیوة و حیاة القلوب و مفتاح النبوة سنهء 1240 بقول دورن، نخبهء کلباسی (رسالهء عملیهء فقه) چاپ اصفهان سنهء 1246 بقول دورن، گنجینهء معتمدالدوله میرزا عبدالواهاب متخلص به نشاط چاپ طهران سنهء 1266 بقول دورن، علاوه بر اینها که ذکر شد باز اسامی خیلی کتب دیگر در مآخذ مزبوره موجود است که از سنهء 1239 به این طرف در تبریز طهران و اصفهان چاپ خورده. از بعضی دلایل و قراین معلوم میشود که در همانوقت که در تبریز چاپخانهء سربی اولی دایر بود، چاپخانهء دیگری نیز در طهران در حدود سنهء 1240 دائر بوده است بدون آنکه مطبعهء تبریز به طهران نقل شود زیرا که در هر دو مطبعه در سال 1240 و سالهای بعد از آن کتب زیادی چاپ شده. در کتاب مشاهیرالشرق جرجی زیدان در ضمن شرح حال ناصرالدین شاه (ج 1 ص 139 و 140) ظاهراً بنقل از قول میرزا مهدی مدیر جریدهء حکمت فارسی منطبعهء مصر منیویسد که اولین مطبعه را عباس میرزا نایب السلطنه در تبریز تأسیس کرد و دو نفر از فحول علماء را یعنی میرزا صالح شیرازی و میرزا محمد جعفر تبریزی مشهور به امیر را خواسته و به مسکو و پترسبورک فرستاد و 14 دستگاه اسباب یعنی چرخ مطبعهء سنگی طرز قدیم آوردند و در تبریز مطبعه ای دائر کردند. بعد از تبریز در طهران و ظاهراً بعد از شیراز و اصفهان نیز اولین شهری که مطبعه در آن پیدا شد شهر ارومی بوده که در سنهء 1256 به این طرف دعات مسیحی امریکائی در آنجا یک مطبعهء سربی عربی و سریانی و انگلیسی دارند. دکتر پرکین(38) از اولین مبشرین امریکائی در ارومی در کتاب خود بعنوان (هشت سال در ایران)(39) در باب اولین مطبعهء خودشان چنین مینویسد:
«در 7 نوامبر 1840 م. (12 رمضان 1256 ه . ق.) مطبعه چی آقای بریت(40) از امریکا برگشته و مطبعهء ما را که کوچک و قابل نقل بود آورد. در 21 نوامبر (26 رمضان) مطبعه را به کار انداخته و بعضی قطعات دعا به زبان سریانی چاپ کردیم. مسلمانان شهر نیز از ورود مطبعهء ما ممنون بودند. منجم باشی ارومی به ادارهء ما رجوع کرده و خواهش کرد که تقویم او را برای سال 1257 ه . ق. چاپ کنیم. در 30 نوامبر (5 شوال) شروع به طبع زبور در زبان سریانی قدیم کردیم...»
بعد از ارومی ظاهراً به ترتیب تاریخی ذیل در سایر بلاد ایران مطبعه داخل شده: بوشهر، مشهد، انزلی، رشت، اردبیل، همدان، خوی، یزد، قزوین، کرمانشاه، کرمان، گروس، کاشان.(41) عجیب است با آنکه در ایران اول چاپخانهء سربی داخل شده بود بعدها مدتهای دراز منسوخ شده و چاپ سنگی دایر شد «تا آنکه در سنهء 1290 در حین مسافرت ناصرالدین شاه بفرنگستان در اثنای توقف در اسلامبول یک دستگاه چاپخانه با حروف عربی و فرنگی بقیمت پانصد لیره عثمانی ابتیاع شد و آن دستگاه را با یک نفر حروف چین روانهء طهران کردند ولی در تهران اهمال شده و در بوتهء تعویق ماند تا آنکه در سال 1292 بارون نرمان(42) اجازهء نشر روزنامهء فرانسوی به اسم پاتری (وطن) تحصیل کرده و چرخ مطبعه را تعمیر و حروف را صاف کرده و بکار انداخت»(43) در تبریز قاسم خان پسر علیخان والی (که امروز سردار همایون لقب دارد) در حدود سنهء 1317 باز یک دستگاه مطبعهء سربی دایر کرد. در همان اوقات یک مطبعهء کوچک سرکاری هم در ادارهء محمدعلی میرزا ولیعهد ایجاد شد که شرح نهج البلاغه تألیف ابن ابی الحدید را در آن مطبعه چاپ کردند. امروز در خیلی از بلاد مهمهء ایران مطبعه موجود و دائر است و این اختراع فرنگی مفید پس از صدها اهمال و مسامحه و اجتناب از رسوم کفار عاقبت در ممالک مسلمان دائر شده و باعث شادی روح گوتمبرگ آلمانی شده است در خاتمه این را نیز بگوئیم که طبع با حروف عربی و نشر کتب عربی و فارسی در اروپا مدتهای زیاد پیش از رواج طبع در مشرق زمین بوده و قرآن و کتب تفسیر و کتب علمی مسلمین در فرنک بطبع رسیده و غالباً در مشرق زمین از روی همین چاپها یا چاپ هندوستان (برای کتب فارسی مخصوصاً لکنهو) دوباره چاپ کرده اند. قرآن مجید سیصد سال بیشتر است در اروپا بطبع رسیده در صورتی که در ممالک اسلامی خیلی بیشتر از صد سال نیست که طبع شده. (روزنامهء کاوه شمارهء پنجم سال دوم دروهء جدید مورخ 28 آذر ماه 1290 یزدگردی) در اینجا مقالهء روزنامهء کاوه به پایان میرسد و اکنون میپرداریم بنقل قسمتی از مقالهء (کاروان معرفت) مجتبی مینوی استاد دانشگاه. در این مقاله پس از معرفی میرزا صالح شیرازی از چگونگی مسافرت وی به اروپا و شرح اقدامات و مطالعات او در آنجا سخن میگویند و در پایان مقاله به موضوع «چاپ» و «چاپخانه» در ایران اشاره کرده مینویسند: «.... همین که میرزا صالح دید که به احتمال قوی باید شش ماه دیگر لندن را ترک کند با خود اندیشید که چیزی به ایران ببرد که بکار دولت ایران بیاید. مدتها بود که خیال بردن یک دستگاه چاپ و وسایل صنعت باسمه (یعنی گراور کردن روی مس) بسرش افتاده بود با یک نفر استاد فن چاپ... قرار گذاشت که هر روزی دو ساعت در کارخانهء او کار کند و فن چاپ را بیاموزد... به این ترتیب هر روزه از ساعت دو و نیم بعد از ظهر تا چهار و نیم به لباس انگلیسی در کارخانهء چاپ زنی کار میکرد. قبل از رفتن به کمبریج میرزا صالح از آن استاد فن چاپ که به او این حرفه را آموخته بود خواهش کرد که مبلغ معتنابهی اجناس چاپ زنی و باسمه سازی با یک ماشین کوچک برایش بخرد و همین که برگشت دید که اجناس زیادی در نهایت ارزانی برایش خریده است و چون بجهت پرداخت تمام قیمت آنها وجه کافی همراه نداشت قدری پول از این و آن قرض کرد و همهء آن اسبابها را در سه صندوق بزرگ بسته با سایر متعلقات شخصی محصلین بکشتی فرستادند.» مجتبی مینوی مقاله را تا مراجعت میرزا صالح(44) به ایران ادامه میدهند و سپس مینویسند: «میرزا صالح که زبان فرانسه و انگلیسی و لاتینی یاد گرفته بود، مترجم و مستشار ولیعهد شد(45) و دستگاه چاپ را که همراه خود به ایران برده بود در تبریز به راه انداخت و این اولین مطبعه ای بود که برای چاپ کتب فارسی در سرزمین ایران دایر شد». آنگاه مجتبی مینوی به بحث دربارهء وجه اشتقاق کلمهء «چاپ» میپردازند و بعد دنبالهء مطلب را چنین ادامه میدهند:
«... به هر حال خود او بود (مراد میرزا صالح شیرازی است) که این صنعت را به ایران آورد و چهار پنج سال بعد از ورود او به تبریز اولین کتاب چاپی فارسی که در ایران تهیه شده بود بیرون آمد. و چون مینویسند که دایرکنندهء این مطبعهء سربی جوانی میرزا جعفرنام بود بعید نیست که میرزا صالح همان میرزا جعفر مهندس همسفر خود را به ادارهء این چاپخانه گماشته باشد بخصوص که میرزا صالح شخصاً از اعیان و رجال دولت شده بود و فرصت رسیدگی به چاپخانه را نداشت. غیر از این چاپخانهء میرزا صالح یک چاپخانهء دیگر نیز بزودی در تبریز دایر شد، در روزنامهء کاوه مینویسند که در سال 1233 شخصی موسوم به آقا زین العابدین تبریزی اسباب و آلت مختصر باسمه خانهء طیبوگرافی یعنی چاپ حروفی به تبریز آورده بعد از مدتی کتاب فتحنامهء میرزا ابوالقاسم قائم مقام را چاپ کرد و در کتاب الذریعه تألیف شیخ آغا بزرگ طهرانی مینویسد که در 1234 رسالهء جهادیه تألیف میرزا ابوالقاسم قائم مقام در تبریز به چاپ رسیده و من نمیدانم که از این جهادیه همان فتحنامه مقصود است یا کتاب دیگری و مرحوم محمدعلی تربیت نوشته است که «میرزا صالح شیرازی بعد از آنکه وزیر طهران شده بود میرزا اسدالله نامی را از اهل فارس با مخارج زیادی برای یاد گرفتن صنعت چاپ به پترسبورگ فرستاد». بعید نیست که در این عبارت مقصود چاپ سنگی باشد نه چاپ سربی. در مآثر سلطانیهء عبدالرزاق دنبلی آمده است که «اعظم تصنعات کار فرنگ باسمه کاری بود که کتب متعدده بخط نسخ و نستعلیق بیرون می آورند. یکی از هوشمندان دارالسلطنهء تبریز اسباب و اقلام او را آورده چنان تتبع و تصرف در این کار کرده است که چون صفحه ای از کار بیرون می آید حسن خطش رشک گردش اقلام خوش نویسان آمده بعلاوه شیرینی شیوه نیز در باسمه کاری منظور گردیده». و مخفی نماند که همین مآثر سلطانیه یکی از اولین کتابهایی است که در ایران چاپ شد و در خاتمهء آن می گوید: «این نسخهء جدید که موسوم به مآثر سلطانی است در تبریز بسعی و استادی جناب ملامحمد باقر تبریزی بتاریخ اواخر رجب 1241 اختتام پذیرفت... و سوای این کتاب مستطاب در دارالخلافهء طهران میرزا زین العابدین تبریزی به اهتمام منوچهرخان (معتمدالدوله) مجلدات از کتب حدیث باسمه کرده تجار و اهل معاملات باطراف ولایات میبرند و خرید و فروخت میشود». کتابهای دیگری که در همین سالها چاپ شد عبارت بود از گلستان سعدی و محرق القلوب و عین الحیاة و حیاة القلوب و قرآن و حق الیقین و رسالهء حسینیه وزاد المعاد و بوستان سعدی و ترجمهء کتاب جغرافیای رفائلی و غیرها، که بعضی بچاپ سنگی رسیده بود و برخی بچاپ سربی.» (مجلهء یغما سال ششم شمارهء هشتم آبان ماه 1332).
(1) - presse.
(2) - presse. (3) - تنک بضم اول و دوم بر وزن خنک بمعنی نازک و رقیق و لطیف است.
(4) - مراد از سیاهی همان است که ما مرکب میگوئیم.
(5) - در تاریخ عمومی فرانسوی لاویس (ج 4 ص 665) مذکور است که ایوان سوم پادشاه مسکو در سنهء 881 در مقابل مطالبهء خراج که سفیر خان مغول احمدخان در شهر سرای برای آن به مسکو رفته بود. بغیظ آمده و «باصمه» خان را زیر پا انداخت و سفیر را کشت.
(6) - Ange de saint joseph.
(7) - Gazo phylacium linguae persarum.
(8) - عبارت فرانسوی این فقره نیز که در همان کتاب در مقابل عبارت فارسی نوشته شده چنین است:
"Nos anciens peres avaient fonde
dans notre couvent a lsphahan...."
(9) - لانگلس(S.Langles). در حواشی خود بکتاب شاردن (Chardin) سیاح مشهور فرانسوی همین فقره را از کتاب آنژ نقل کرده ولی عقیدهء تاثیر خشکی هوا را رد میکند.
(10) - Augustines این طایفه ابتدا از گوا Goa(که از مستملکات پرتگالیها در هندوستان است) به اصفهان آمدند.
(11) - Carmelites reformes لفظ کرملیت که ترجمهء آن کرملیون میشود از جبل کرمل در فلسطین مأخوذ است در سنهء 1013 م. پاپ دوم که خبر از آمدن اوگوستین ها به ایران نداشت مأموریت ایران را به کرملیین واگذار نمود و بعضی از آنان در سنهء 1016 در اصفهان قرار گرفتند.
(12) - Capucins.
(13) - Jesuites.
(14) - Dominicains.
(15) - General Sir A. Houtum Schindler. (16) - نقل از یک مکتوب مرحوم هوتم شیندلر که در سنهء 1332 از منزل خودش در حوالی لندن بزبان فارسی بنگارنده در لندن نوشته است.
(17) - Les peres de desert.
(18) - Grand maitre. (19) - سیاحت نامهء شاردن چ لانژلس ج 4.
(20) - در کتاب دیگر که شرح آن خواهد آمد اسم از یک کتابی میبرد که عنوان انگلیسی دارد و معنی آن این است: «ملاحظات در خصوص خواجه حافظ الشیرازی تألیف Augustl.l.Herbin از اعضای جمعیت علوم و ادبیات و صنایع پاریس که در ماه فوریه (شباط) از سنهء 1806 م. (21-1220) در شیراز طبع شده. اگر این فقره صحت داشته باشد چاپخانه در شیراز قدیمتر از طهران و تبریز داخل شده ولی ظاهراً این روایت ضعیف است.
(21) - منوچهرخان در آن وقت یعنی سنهء 1240 هنوز لقب معتمدالدوله نداشت و بعدها بعد از وفات میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله در سنهء 1244 منوچهرخان به این لقب ملقب شد.
(22) - اقتباس از عین کاغذی که مرحوم هوتم شیندلر بخط خود و بفارسی در جواب بعضی سؤالات نگارنده نوشته و عیناً ضبط است. محض حفظ اصل عبارت دخل و تصرفی در املاء و انشاء آن مرحوم بعمل نیامد. مشارالیه در نزد مطلعین بر مقامات علم او محتاج به معرفی نیست و بلاشک در اطلاع بر اوضاع ایران و احاطه بر تمام امور آن در قرن اخیر اولین شخص بوده.
(23) - lmprimerie hors de l' Europe.
(24) - Un Bibliographe. (25) - Dr. Cotton ظاهراً مقصود کوتون انگلیسی مقیم هندوستان است که از طرف کمپانی در آنجا بوده.
(26) - Silvestrie de Sacy.
(27) - Quatremere. (28) - مقصود همان کتاب مآثر سلطانی عبدالرزاق بیک دنبلی است. که در سنهء 1241 در تبریز چاپ شده.
(29) - le Journal de la societe des
Missions anglaises.
(30) - این میرزا صالح ظاهراً همان میرزاصالح شیرازی ناشر اولین روزنامهء فارسی درطهران بوده که پیش از نشر روزنامه جزو سفارت ایران به لندن رفته بوده است.
(31) - تا اینجا منقول از رسالهء آقا میرزا محمدعلی خان بود (ترجمهء انگلیسی صفحهء 7 و 8).
(32) - Bibliotheca orieantalis, Manuel de
Bibliographie.
(33) - S. Th. Zinker .
(34) - Biliographie de la perse.
(35) - Schwab.
(36) - Bernhard Dorn. (37) - ظاهراً قول دورن اصح است.
(38) - Dr. J. Prk.
(39) - Eight years in Persia.
(40) - Breath. (41) - رسالهء میرزا محمد علی خان تربیت ترجمهء انگلیسی، ص 8.
(42) - Baron Louis de Norman. (43) - نقل از مکتوب هوتم شیندلر.
(44) - میرزا صالح در اوایل سال 1235 هجری به ایران بازگشته و با دستگاه چاپ به تبریز وارد شده.
(45) - مراد از ولیعهد همان عباس میرزا نایب السلطنه است که میرزا صالح را برای تحصیل به اروپا فرستاده بود.

چاپاتی.

(اِ)(1) نان فطیر نازک باشد که خمیر آن را با دست پهن سازند و بر روی تابه پزند. (برهان). نانی لطیف که بتازیش «رغیف» خوانند. (شرفنامهء منیری). و رجوع به چپاتی شود :
غلام کنجد کاکی و قبه های تنک
رهیّ چهرهء چاپاتی و لب گرده.سوزنی.
(1) - Pain azyme.

چاپاچاپ.

(ترکی، اِ مرکب) چاپیدنی بر چاپیدنی. چپاولی در پی چپاولی: مگر چاپا چاپ است (از ترکی چاپ ها چاپ: غارت کن، هین غارت کن).

چاپار.

(ترکی، اِ) پیک. چپر. برید. پست. قاصد. نامه بر. گسی بنده. و رجوع به پیک و برید و چپر و گسی بنده و چاپارخانه شود. || نام نوعی خراج که در پیش از قراء میگرفته اند. (مرآت البلدان ج 1 ص 337).

چاپار.

(اِخ) نام محلی کنار راه سنندج و ساوجبلاغ میان میرزا میرانشاه و گردنهء امیرآباد در 155000 گزی سنندج.

چاپاراق.

(ترکی، اِ) به شتاب. بسرعت. سخت بشتاب (رفتار). دوان. بشتاب در رفتن: چاپاراق برو به او میرسی.

چاپارچی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب)چپرچی. غلام پست. فراش پست : نجاری زنی بخواست. بعد از سه ماه پسری بیاورد. از پدرش پرسیدند این پسر را چه نام نهیم؟ گفت چون نه ماهه به سه ماه آمده او را چاپارچی نام باید کرد. (منتخب لطائف عبید زاکانی چ برلین ص 138). و رجوع به چپرچی شود.

چاپارچی باشی.

(ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) چپرچی باشی. رئیس چاپارچی ها. || کنایه از اشخاص شتابکار و عجول.

چاپارخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) پستخانه. چپرخانه. ایستگاه: «دولت هخامنشی علاوه بر اینکه اهمیت زیاد براهها میداد، در دفعهء اولی چاپارخانه هائی تأسیس کرد. هرودوت گوید، که واحد مقیاس راهها پرسنگ است و بمسافت هر چهار پرسنگ منزلی تهیه شده موسوم بایستگاه، در این منازل میهمانخانه های خوب بنا و دایر گردیده. در سرحد ایالات و نیز در آن جایی که ایالت بابل بکویر منتهی میشود، قلعه هائی ساخته اند، که ساخلو دارد. در منازل اسب های تندرو تدارک شده، به این ترتیب که چابک سوارها نوشته های دولتی را از مرکز تا نزدیکترین چاپارخانه برده بچاپاری که حاضر است میرساند و او فوراً حرکت کرده به چارخانهء دوم میبرد و باز تسلیم چاپاری میکند. بدین منوال شب و روز چاپارها در حرکت اند و اوامر مرکز را به ایالات میرسانند (کتاب 8 بند 98). راجع بسرعت حرکت چاپارها مورخ مذکور گوید، که نمیتوان تصور کرد جنبنده ای سریعتر حرکت کند. هرودوت چاپارهای دولتی را آگ گاروی(1) مینامد. معنی آن معلوم نیست و بعض نویسندگان جدید عقیده دارند که این لفظ سامی است و به روم رفته و آن گاریه(2) شده. گزنفون تأسیس چاپارخانه ها را به کوروش بزرگ نسبت داده (تربیت کوروش فصل 7) و گوید که برای تعیین مسافت چاپارخانه ها از یکدیگر تجربه کردند که اسب در روز چقدر میتواند راه برود بی اینکه خسته شود و آن را میزان قرار دادند. بعد او گوید، چنانکه گویند درنا نمیتواند بسرعت چارپارها حرکت کند. اگر هم این گفته اغراق باشد مسلم است که کسی نمیتواند بسرعت چاپارها مسافرت کند.» (ایران باستان ج 2 ص 1492).
(1) - Aggarui.
(2) - Angariae.

چاپاری.

(حامص) عمل چاپار. || (ق) سخت بشتاب (رفتار).
- بچاپاری رفتن؛ بسرعت و شتاب رفتن.

چاپاری.

(ص نسبی) منسوب به چاپار. || در تداول اهالی خراسان نوعی کاغذ خط دار را میگویند که قطع کوچک دارد و مخصوص نامه نوشتن است.

چاپاری آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب)بسرعت و شتاب آمدن.

چاپاقان.

(اِخ) دهی از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر واقع در 30 هزارگزی شمال خاوری مشکین شهر و 6 هزارگزی شوسهء مشکین شهر به اردبیل. جلگه، معتدل با 631 تن سکنه. آب آن از رود قره سو، محصول آنجا غلات و حبوبات و پنبه. و برنج و انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چاپان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 5/14 هزارگزی شمال اهر و 15 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل با 363 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی فرش و گلیم بافی و آن راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چاپانچی.

(ص مرکب) غارتگر. چپوچی. چپاول گر.

چاپچی.

(ص مرکب) طابع. مطبعه چی. باسمه چی. آنکه کتاب چاپ کند یا در چاپخانه کار کند. || دروغگو. گزافه گوی. اغراق گوی. لاف زن. سخن ساز. حقه باز. شارلاتان. چاچول. و رجوع به باسمه چی شود.

چاپخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) مطبعه. دارالطباعه. باسمه خانه. نام فارسی مطبعه و آن محلی است که کتابها را در آن چاپ میکنند. (لغات نو فرهنگستان). رجوع به چاپ شود.

چاپ خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) طبع شدن. بطبع رسیدن. بچاپ رسیدن.

چاپ زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) طبع کردن. باسمه کردن. چاپ کردن. || دروغ گفتن. اغراق گفتن. دروغهائی آراسته و خوش ظاهر گفتن.

چاپ سرا.

[سَ] (اِخ) موضعی در طالش نزدیک پونل. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 278).

چاپ سربی.

[پِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از انواع مختلف چاپ که با قرار دادن قطعات نازک سربی کنار هم که حروف روی آنها نقش بسته طبع کنند. مقابل چاپ سنگی. و رجوع به چاپ شود.

چاپ سنگی.

[پِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) ساده ترین انواع چاپ که پیش از چاپ سربی و اختراع ماشین چاپ معمول بوده، بدینطریق که نوشته را روی یک پاره سنگ صاف صیقلی برمیگرداندند. سپس با وسایل مخصوص از روی آن سنگ هر چند نسخه ای که میخواستند چاپ میکردند. مقابل چاپ سربی. و رجوع به چاپ شود.
(1) - Lithographie.

چاپ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) بطبع رسیدن. بچاپ رسیدن. طبع شدن.

چاپشلو.

[پِ] (اِخ) نام یکی از بخش های شهرستان درگز است. این بخش در جنوب باختری شهرستان واقع و محدود است از شمال به بخش نوخندان، از خاور به بخش لطف آباد، از جنوب و باختر به بخش حومه از شهرستان قوچان. موقع طبیعی: چون این بخش در دامنهء کوه هزارمسجد واقع است هوای آن سرد مخصوصاً در دهستان میان کوه هوا بشدت سرد می شود. آب مزروعی بخش اغلب از چشمه سار و رودخانه است. محصول عمدهء آنجا عبارت است از: غلات، تریاک، بنشن، کنف، انواع میوجات، ابریشم. این بخش از دو دهستان بنام قره یاشلو و میانکوه که 34 آبادی دارند تشکیل میشود. مجموع نفوس آن 9209 تن است و راه شوسه ای که استان خراسان را به مرز شوروی متصل میکند از این بخش میگذرد. گردنهء معروف اللهاکبر در این بخش واقع است. در دامنهء شمالی گردنهء اللهاکبر پنج رشته چشمهء آب معدنی گرم وجود دارد و در جریان است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاپشلو.

[پِ] (اِخ) قصبه مرکز بخش چاپشلو. شهرستان درگز واقع در 10 هزارگزی جنوب باختری درگز. جلگه، هوا معتدل با 1754 تن سکنه. محصولات عمده آنجا غلات، تریاک، میوجات، بنشن، پنبه، شغل اهالی، زراعت، مالداری، کسب، صنایع دستی زنان، قالیچه و گلیم و جاجیم بافی، و راه آن ماشین رو است آب مشروبی اهالی از چشمه و قنات تأمین می شود. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

چاپق.

[پُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان آرد: قریه ای است از قرای ایجرود زنجان قدیم النسق، هوایش معتدل. زراعت آنجا هم دیمی است هم آبی. رودخانهء آنجا از حوالی کاوند جاری است. اطراف رودخانه را بید و صنوبر زیادی کاشته جزیی باغات میوه هم دارد. بیست و هشت خانوار سکنهء این قریه است. (مرآت البلدان ج 4 ص 13).

چاپک.

[پُ] (ص) رجوع به چابک شود.

چاپک.

[پُ] (اِخ) ... حاجِب. یکی از غلامان سرای سلطان محمود غزنوی که پس از وی از سلطان مسعود منصب حاجبی یافت : چند تن از غلامان سرای امیر محمود چون تای اغلن و ارسلان و حاجب چاپک که پس از آن از امیر مسعود رضی الله عنه حاجبی یافنتد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص122).

چاپک اندیشه.

[پُ اَ شَ / شِ] (ص مرکب) رجوع به چابک اندیشه شود.

چاپکدست.

[پُ دَ] (ص مرکب) رجوع به چابکدست شود.

چاپکدل.

[پُ دِ] (ص مرکب) چابکدل. هوشیار. باحافظه. تیزفهم :
نکو خط و داننده باید دبیر
شمارنده، چاپکدل و یادگیر.
(گرشاسب نامه).

چاپکربا.

[پُ رُ] (نف مرکب) رجوع به چابکربا شود.

چاپ کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) چاپ زدن. طبع کردن. بطبع رسانیدن. باسمه کردن. و رجوع به باسمه کردن شود.

چاپک سوار.

[پُ سَ] (ص مرکب)رجوع به چابک سوار شود.

چاپک سواری.

[پُ سَ] (حامص مرکب) رجوع به چابک سواری شود.

چاپکی کردن.

[پُ کَ دَ] (مص مرکب)چابکی کردن. شتافتن. عجله کردن.

چاپلاله.

[لَ] (اِخ) نام محلی کنار راه سنندج به کرمانشاه میان کامیاران و قلعه. در نود و دو هزارگزی سنندج.

چاپلق.

[لَ] (اِخ) رجوع به جاپلق شود.

چاپلوس.

(ص) متملق ریاکار. چرب زبان. کسی که گفتارش مخالف پندار و کردار وی باشد. آنکه به تو از تعظیم و مهربانی قولی و فعلی آن کند که در دل ندارد. کسی که به شیرین سخنی و چرب زبانی مردم را بفریبد. ذَمَلَّق؛ مرد چاپلوس و مرد سبک تیززبان. (منتهی الارب) :
مکن خویشتن سهمگین چاپلوس
که بسته بود چاپلوس از فسوس.(1)
ابوشکور.(2)
بر مهتر آمد زمین داد بوس
چنان چون بود مردم چاپلوس.فردوسی.
بمن برکند شاه چندین فسوس
مرا بی منش خواند و چاپلوس.فردوسی.
فریبنده و ریمن و چاپلوس
جوان و هنرمند و داماد طوس.فردوسی.
چرا پیش او چون سگ چاپلوس
نرفتی چو برخاست آوای کوس.(3)فردوسی.
چو دشمن بترسد شود چاپلوس
تو لشکر بیارای و بربند کوس.فردوسی.
به پوزش بیامد سپهدار طوس
به پیش شه اندر شد او چاپلوس.فردوسی.
آن چاپلوس بسته گر خندان(4)
کت هر زمان به لوس بپیراید.لبیبی.
منه دل بر این گیتی چاپلوس
که گیتی فسانه ست و باد و فسوس.(5)اسدی.
چو دورم ز گفتن، دهد می فسوس
چو نزدیک باشم بود چاپلوس.اسدی.
همان نیز کز پیش گاو و خروس
شدندی پرستنده و چاپلوس.اسدی.
چاپلوس لفظ شیرین و فریب
میستانی می نهی چون زر به جیب.مولوی.
|| فریبنده.
(1) - ن ل: که رسته بود.
(2) - بیت فوق به عنصری نیز نسبت داده شده است.
(3) - ن ل: نرفتی ندادی ابر خاک بوس.
(4) - ن ل: پسته گر...
(5) - ن ل: که جمله فسون است و....

چاپلوسی.

(حامص) تملق. چرب زبانی. خوشامدگویی. دُم لیسه. کرنش. ذَملَقه، چاپلوسی و با همدیگر نرمی نمودن. مَلِق، چاپلوسی و دوستی و نرمی بسیار کردن و به زبان بخشیدن نه به دل. (منتهی الارب) : بر درگاه پادشاه چاپلوسی و چرب زبانی کردن. (کلیله ودمنه).
چو ویسه فتنه ای در شهدبوسی
چو دایه آیتی در چاپلوس.
نظامی (خسرو و شیرین).
بر در خرگه، سگان ترکمان
چاپلوسی کرده پیش میهمان.مولوی.
به دلداری و چاپلوسی و فن
کشیدش سوی خانهء خویشتن.
سعدی (بوستان).
از هواداری ما و تو چو مستغنی است یار
ای رقیب این چاپلوسی و لوندی تا بکی؟.
کمال خجندی.

چاپلوسی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)تملق گفتن. به دروغ و ریا و تظاهر سخنی گفتن با عملی انجام دادن. به دروغ و ریا و تظاهر کسی را ستودن یا اظهار کوچکی و ارادت نمودن: تملق؛ چاپلوسی کردن. تَلین؛ چاپلوسی کردن. تصلف؛ چاپلوسی کردن (منتهی الارب).

چاپله.

[لَ / لِ] (اِ) بی موئی که از جرب عارض شده باشد. (ناظم الاطباء). قَرعَه.

چاپن.

[] (اِخ) دهی در سه فرسنگی میانهء شمال و مغرب لنده.

چاپندگی.

[پَ دَ / دِ] (حامص)غارتگری. چپاول. یغماگری.

چاپنده.

[پَ دَ / دِ] (نف) از چاپیدن. غارتگر. یغماگر.

چاپوب.

(ترکی، اِ) کرباس. جامهء کهنه و پاره که به ترکی چاپوت گویند. (شعوری ج 1 ص 329).

چاپ و چاخان.

[پُ] (اِ مرکب، از اتباع)دروغ و فریب.

چاپ و چوپ.

[پُ] (اِ مرکب، از اتباع)دروغ و دَوَل. دروغ و گزاف.

چاپوغ.

(اِ) رجوع به چاپوق شود.

چاپوق.

(اِ) تیریز. تیریز جامه. تیریج. دخریص. تخریص. || گودی زیر بغل. (ناظم الاطباء).

چاپوق.

(اِخ) دهی جزء دهستان ایجرود بخش حومهء شهرستان زنجان واقع در 8 هزارگزی جنوب باختری زنجان و 11 هزارگزی راه مالرو عمومی. کوهستانی - سردسیر با 262 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شاه بداغ، محصول آنجا. غلات، انگور، سیب زمینی، شغل اهالی زراعت، گلیم و جاجیم بافی، راه آن مالرو است و از طریق آقاکندی اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

چاپوک.

(ص) چابک. سریع. تند. جلد. زبر و زرنگ. رجوع به چابک و چاپک شود.

چاپوک دست.

[دَ] (ص مرکب)چابکدست. ماهر. تردست. کنایه از هنرمند یا صنعتگری که در صنایع دستی مهارت و استادی به کمال دارد :
چه چاپوک دستی است(1) بازی سگال
که در پرده داند نمودن خیال.
اسدی (از انجمن آرای ناصری).
(1) - ن ل: چابوک دستی. رجوع به چابوک دست شود.

چاپول.

(اِ) (ترکی، اِ) تاخت و تاز و تاراج. (ناظم الاطباء).

چاپه.

[پَ / پِ] (اِ) (اصل آن هندی است و ظاهراً چاپ و چاپ کردن از این کلمه آمده است) قالب چوبی که بدان نقش و جز آن کنند :
اگر ز وصل تو نقشم بکام ننشیند
ز بوسه چاپه کنم اطلس فرنگ ترا.
سیدحسن خالص (از آنندراج).

چاپی.

(ص نسبی) منسوب به چاپ، چاپ شده. مطبوع. مطبوعة. مقابل خطی. مخطوط. مخطوطة: قرآن چاپی. کتاب چاپی.

چاپیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و عمل چاپیده شدن. || رجوع به چاپیده شود.

چاپیدن.

[دَ] (مص جعلی) (مصدر جعلی از چاپماق ترکی). غارتیدن. تالان کردن. تاراج کردن. غارت کردن. چپاول کردن. بچاپ بچاپ و غارت و چپاول همه کسی و غیرمنتظم. دزدیدن.

چاپیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) آنچه به کار چاپیدن آید و درخور چاپیدن بود.

چاپیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از چاپیدن. چاپیده شده. غارت شده، به یغمارفته.

چات.

(اِخ) محلی در مرز ایران و روسیه به گرگان و رود اترک از این جا تا خلیج حسینقلی سرحد ایران محسوب می شود و سپس خط مرزی بطرف شمال منحرف میگردد. دهی است در مرز ایران و روسیه واقع بین مقر طایقهء یاموت و کوکلان.

چاتالجه.

[جَ] (اِخ) رجوع به چاتلجه شود.

چاتام.

(اِخ)(1) بندری نظامی در کشور انگلستان واقع در ایالت کنت(2) در ساحل دریای مانش دارای 43000 تن سکنه.
(1) - Chatham.
(2) - Kent.

چاتام.

(اِخ) نام گنگباری نزدیک زلاند جدید در اقیانوسیه.

چاتام.

(اِخ) (لرد...) یکی از وزرای انگلستان رجوع به پیت شود.

چاتانوغه.

[غَ] (اِخ)(1) شهری به آمریکای شمالی در ایالت تنسی(2) دارای 60000 تن سکنه.
(1) - Chattanooga.
(2) - Tenessie.

چاتخ.

[] (اِخ) محلی در شمال قارص.

چاترتون.

[تِ تُ] (اِخ)(1) توماس شاعر انگلیسی. مولد بریستول(2) متولد سال 1752 م. و در سال 1770 م. بر اثر بدبختی بوسیلهء سمّ خودکشی کرد.
(1) - Chatterton.
(2) - Bristol.

چاترتون.

[تِ تُ] (اخ)(1) نمایشنامه ای تألیف الفرد دو وینی شاعر فرانسوی. موضوع آن مرگ چاترتون شاعر است.
(1) - Chatterton.

چات قیه.

[قَ] (اِخ) دهی از بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 16 هزارگزی شمال اردبیل و 8 هزارگزی راه ارابه رو گرمی اردبیل. کوهستانی، معتدل با 171 تن سکنه، آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری، راه آن مالرو. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4 ص 153).

چاتلانقوش.

(ترکی، اِ) حبة الخضراء. بَن. بَنسه.(1) چتلانقوش. و رجوع به بَن و بَنسه شود.
(1) - Pistacia Leptiscus.

چاتلجه.

[تَ جَ] (اِخ)(1) نام شهری در ترکیه واقع در 43 هزارگزی مغرب استانبول دارای 3140 تن سکنه.
(1) - Tchataldjoe.

چاتلمه.

[لَ مَ / مِ] (اِ) نوعی گلوله. گلولهء دُم دُم(1).
(1) - Dum-Dum.

چاتلی.

(اِخ) نام یکی از مواضع سکنای طایفهء یموت در گرگان واقع در پنجاه هزارگزی چکشلر و پنجاه هزارگزی شمال غربی گنبد قابوس.

چاتلیق.

(ص، اِ) رجوع به جاثلیق شود.

چاتمه.

[مَ] (ترکی، اِ) چند تفنگ را صلیبی بهم پیوسته در زمین نصب کردن.(1)
- چاتمه قراول؛ قراول مواظب چاتمه.
- چاتمه گذاشتن؛ انجام دادن عمل چاتمه.
(1) - Faisceau.

چاتمه ای.

[مَ / مِ] (ص نسبی) چاتمه وار. وضعی از اوضاع که سر دو چیز را به یک دیگر تکیه دهند که هر یک پایه و قیم دیگری شود و هر دو بر پا توانند ماند.

چاتمه زدن.

[مَ / مِ زَ دَ] (مص مرکب)(1)چند تفنگ را به شکل چاتمه در محلی گذاشتن. از چند تفنگ تشکیل چاتمه دادن. چند قراول یا نگهبان در حال مراقبت از کسی یا جایی تفنگ های خود را بوضع چاتمه قرار دادن. || در خانهء کسی ماندن و مزاحم شدن. || برای مطالبهء چیزی یا انجام تقاضایی منتظر کسی ماندن و مزاحم آنکس شدن.
(1) - Former un faisceau.

چاتو.

(اِ)(1) ریسمانی باشد که بدان دزدان را از حلق آویزند. (برهان).
(1) - Corde a pendaison.

چاتیل.

(اِخ) موضعی است در شمال اقلمیش از نواحی شرقی قره بغاز.

چاج.

(اِخ) دهی از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند 30 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. دامنه معتدل با 521 تن سکنه، آب آن از قنات، محصول آنجا غلات و پنبه و زعفران و ابریشم، شغل اهالی زراعت و قالی بافی، راه آن مالرو است کلاته های نو، زنج، ابوطالب حسن یزدی، تاج کوه جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

چاچ.

(اِخ) نام شهری از ترکستان نزدیک تاشکند مرکز جمهوری ازبکستان. مؤلف حدود العالم آرد: ناحیتی است بزرگ و آبادان و مردمانی غازی پیشه و جنگ گر و توانگر و بسیارنعمت و از وی کمان و تیر خدنگ و چوب خلنج بسیار افتد. (حدود العالم). نام شهری است از ماوراءالنهر که به تاشکند اشتهار دارد و بعضی کاشغر را گفته اند و کمان خوب از آنجا آورند و منسوب به آنجا را چاچی گویند عموماً و کمان را خصوصاً. (برهان). و معرب آن «شاش» است :
چنان بد همه شهرها تا به چاچ
تو گفتی عروسی است با طوق و تاج.
فردوسی.
یکی طوس را داد آن تخت عاج
همان یاره و طوق و منشور چاچ.فردوسی.
فرستاد بهری ز گردان به چاچ(1)
که جوید همی تخت ایران و تاج.فردوسی
گر از چاچ پی را نهی پیش رود
بنوک سنانت فرستم درود.فردوسی.
وز آن پس بزرگان شدند انجمن
ز آموی تا شهر چاچ و ختن.فردوسی.
از چاشت تا بشام ترا نیست ایمنی
گر مر تراست مملکت از چاچ تا بشام.
ناصرخسرو.
... در این وقت فتحهای قتیبه بود به ماوراءالنهر و زمین شومان و گیش و نسف، و آن نخشب است و دیگر باره قتیبه خوارزم بگشاد، و چاچ و فرغانه پس به چین رفت و با نصرت باز آمد... (مجمل التواریخ). ... و امیر احمدبن اسد فرغانه داشت و امیر یحیی بن اسد چاچ داشت. (تاریخ بیهق ص 68).
کمندی چو ابروی طمغاچیان
بخم چون کمان گوشهء چاچیان.
نظامی (شرفنامه).
وز آنجا شوم سوی چاچ و طراز
زمین را نوردم به یک ترکتاز.
نظامی (شرفنامه).
ز خرخیز و از چاچ و از کاشغر
بسی پهلوان خواند زرین کمر.
نظامی (شرفنامه).
... و زبان مردم چاچ بهترین زبان هیطل است. (ترجمه از احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم نقل از سبک شناسی ج 1 ص 245). ... و بوضوح انجامید که آن غلام را دختر حاکم چاچ بنا بر آنکه از خوردی باز به او متعلق بوده از خانهء پدر همراه آورده. (حبیب السیر چ خیام ص172). || راه چاچ؛ راهی از موسیقی است :
کاج صمصام را سزد بر یال
سوزنی را ترانه بر ره چاچ.سوزنی.
|| و تودهء غلهء پاک کرده و از کاه جدا گردیده را نیز گویند. (برهان). این معنی صحیح نیست و تودهء غلهء پاک کرده را «چاش» گویند نه «چاچ» رجوع به چاش شود.
(1) - در برخی از شواهد به رعایت قافیه تاج، چاج آمده است.

چاچله.

[چَ لَ / چَ لْ لَ] (اِ) کفش و پای افزار چرمی. پوزار. نوعی کفش. قسمی پای افزار. مطلق پاپوش :
گرفتم که جایی رسیدی ز مال
که زرین کنی صندل و چاچله.عنصری.
غلام ارساده رو باشد و گر نوخط بود خوشتر
خوش اندر خوش بود باز آنکه با زوبین و چاچله.
عسجدی.
کبر کردندی همه بر کتفشان نی گوردین(1)
صدر جستندی همه در پایشان نی چاچله.
مسعودسعد.
بس که کند بچشم و سر بر در درگه تو بر
صاحب چاچ و کاشغر خدمت کفش و چاچله.
فلکی شروانی.
(1) - ن ل: کوردین.

چاچله.

[] (اِخ) نام للکای دیلمان است. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).

چاچول.

(ص) طرار. چاپچی. حقه باز. شارلاتان و رجوع به طرار شود.

چاچول باز.

(نف مرکب) حقه باز. شارلاتان. شیاد. زبان باز. فریبکار. حیله گر. هوچی.

چاچولبازی.

(حامص مرکب)شارلاتانی(1) حقه بازی. شیادی. طراری. زبان بازی. هوچیگری.
(1) - Charlatanisme.

چاچوله باز.

[لَ / لِ] (نف مرکب) رجوع به چاچولباز شود.

چاچولی.

(حامص) شارلاتانی. حقه بازی. شیادی. زبان بازی.

چاچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) مخفف چاه چه. چاه کوچک. چاه خرد. چاهک. چاه نزدیک تک. چاچهء مطبخ. آبشی. || گو. گو کم عمق. گودالک. گوچه.

چاچی.

(ص نسبی) منسوب به چاچ. هر چیز منسوب به چاچ (نام شهری در ترکستان) عموماً و کمان خصوصاً کمان چاچی: چاچی کمان، کمانِ منسوب بشهر چاچ :
هر آنگه که چاچی بزه در کشم
ستاره فروریزد از ترکشم.فردوسی.
کمانهای چاچی و تیر خدنگ
سپرهای چینی و زوبین جنگ.فردوسی.
دو ابرو به مانند چاچی کمان
کزو خسته گشتی دل مردمان.فردوسی.
کمانهای چاچی بزه برنهید
همه یکسره ترک بر سر نهید.فردوسی.
بخارید گوش آهو اندر زمان
به تیر اندرون راند چاچی کمان.فردوسی.
نگون شد سر شاه یزدان پرست
بیفتاد چاچی کمانش ز دست.فردوسی.
ستون کرد چپ را و خم کرد راست(1)
خروش از خم چرخ چاچی بخاست.
فردوسی.
کمان های چاچی و چینی پرند
گرانمایه شمشیرها نیز چند.
نظامی (شرفنامه).
(1) - ن ل: چوچپ راست کرد و خم آورد راست.

چاخار.

(اِخ) نام ایالتی در چین بمساحت 279 هزار کیلومتر مربع دارای دو میلیون و چهل هزار نفوس. و کرسی آن (ون چوان) است.

چاخان.

(ترکی، ص) متملق. چاپلوس. با زرنگی و زیرکی. حقه باز. لافی. لاف زن. شارلاتانی در گفتار. زبان بازی. آنکه به تندی و چابکی گوید در فریفتن تو آنچه در دل ندارد. خوش محاوره. زبان آور. خوش آمدگو.

چاخان بازی.

(حامص مرکب)تملق گویی. حقه بازی. شارلاتانی. چرب زبانی و خوش آمدگویی. عمل اشخاص چاخان.

چاخان پاخان.

(اِ مرکب، از اتباع). سخنان دروغین و بیهوده.

چاخانچی.

(ترکی، ص مرکب) با دیگری چاخان کننده. کسی که عادت به چاخان کردن و خوش آمد گفتن دارد.

چاخانسر.

[سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکلرود بخش رودسر شهرستان لاهیجان 20 هزارگزی جنوب خاوری رودسر و یک هزارگزی راه شوسهء رودسر بشهسوار. جلگه، معتدل، مرطوب با 400 تن سکنه آب آن از نهر سیاهکلرود. محصول آنجا برنج و مرکبات، شغل اهالی زراعت است و راه شوسه فرعی و قهوه خانهء سر راه شوسه و شش باب دکان در داخل آبادی دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

چاخان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) گول زدن. فریفتن. چاپلوسی کردن. بدروغ و ریا سخنی گفتن یا کسی را ستودن.

چاخانی.

(اِخ) نام کوهی در اشکور واقع در ناحیهء تنکابن به مازندران.

چاخچور.

(اِ) چاقچور. نوعی جامهء زنانه مخصوص پوشانیدن ساق پا که زنان هنگام بیرون رفتن از خانه می پوشیده اند. رجوع به چادر چاخچور شود.

چاخرچمنی.

[خِ چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر 42000 گزی شمال مشکین شهر و 8000 گزی شوسهء گرمی اردبیل. کوهستانی، معتدل. با 159 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آن: غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چاخرق.

[رُ] (اِ) چاخروق. قسمی از پرندگان.

چاخروق.

(اِ) چاخرق. قسمی پرنده.

چاخسوک.

(اِ) رجوع به چاخشوک شود.

چاخشوک.

(اِ) داس(1). (فرهنگ بیانکی)(2). اوبهی این لغت را دامن معنی کرده ولی ظاهراً اشتباه است و معنی صحیح کلمه همان داس است که بغلط دامن خوانده و نوشته اند.
(1) - Faux.
(2) - Bianchi.

چاخلاماز.

(اِخ) دهی از دهستان کاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 58000 گزی جنوب خاوری مراغه در مسیر ارابه رو میاندواب به شاهین دژ. جلگه، معتدل، مالاریائی با 363 تن سکنه. آب آن از قوریچای و زرینه رود، محصول آنجا غلات و کشمش و بادام و چغندر و حبوبات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی پارچه و جاجیم بافی، راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4 ص153).

چاخو.

(نف مرکب) چاه خو. چاه کن. مقنی.

چاخو.

(اِخ) قریه ای نزدیک بیجار گروس. (ناظم الاطباء).

چاخوئی.

(حامص مرکب) مقنی گری. چاه کنی (لغت چاخوئی با خاء معجمه امروز نیز در کرمان متداول است): آنچه بعرق جبین و کد یمین در چاخوئی پیدا میکرده اند ایثار می نموده اند. (مزارات کرمان ص 114).

چاخورگان.

[رَ] (اِ) جِ چاخوره. رجوع به چاخوره شود : و چاخورگان را فرمان شد تا بیک شب حوالی خندق را چون غربال سوراخ کردند و از آب گذشتند بر روی آن خاک ریز... پنج نفر مرد مردانه مسلح بیرون آمده بر چاخورگان تاختند چاخورگان چون واقف شدند از میانهء نقب بیرون آمده از زیر روی به بالا کردند (ظفرنامهء شامی).

چاخوره.

[رَ / رِ] (نف مرکب) نقّاب، حفّار. ج، چاخورگان. رجوع به چاخو و چاخوئی شود.

چاد.

(اِخ)(1) دریاچهء بزرگی است در افریقای مرکزی در سودان به وسعت 27 هزار کیلومتر مربع که حوضهء آن یکی از مراکز عمدهء گله داری مرکز افریقاست. || بخش شمال افریقای شرقی فرانسه، دارای 1248000 کیلومتر مربع مساحت و 973000 تن سکنه. شهر عمدهء آن فرلامی(2) است.
(1) - Tchad.
(2) - Fort-Lamy.

چادان.

(اِ مرکب) چای دان. (ناظم الاطباء).

چادر.

[دَ / دِ / دُ] (اِ)(1) خیمه. سایبان. بالاپوش زنان. ردا. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). پارچه ای که زنان برای پوشانیدن چهره و دستها و سایر اعضا و البسه بر روی همهء لباسها پوشند. جامهء رویین زنان. جامهء بی آستین زبرین زنان که تمام سر و تن و پای و دست را از نظرها مستور دارد. پارچه ای است عریض و طویل که زنهاسر میکنند. (فرهنگ نظام). ردای زنان. بالاپوش. پرده. حجاب. و رجوع به حجاب شود : زن از چادر غافل ماند، گوشهء چادر بگشاد... پاره ای خاک در چادر بست. (سندبادنامه ص70).در مثل میگویند: «حمام نرفتن بی بی از بی چادری است» یا «خانه نشستن بی بی از بی چادری است». || روپوش. روبنده. حجاب. رجوع به حجاب شود. ترجمهء وطاء و بدین معنی با لفظ در سرکشیدن و به چهره کشیدن و پوشیدن و بر کتف برافکندن و از پشت برکشیدن. (آنندراج). || مطلق سرپوش. پوشش. مطلق پوشش. هر چیزی از پارچه و جز آن که جایی یا کسی یا چیزی را بپوشاند. || پارچهء عریض و طویل که رختخواب در آن می بندند. (فرهنک نظام). چادر شب. || لحاف. روپوش که هنگام خواب بر روی خود اندازند. لحاف... هر جامه ای که بالای جامه ها باشد همچو چادر و مانند آن. (منتهی الارب). ملحفة. چادر (منتهی الارب) :
بخسبند و یک گوش بستر کنند
دگر بر تن خویش چادر کنند.فردوسی.
بخفت اندران سایه بوزرجمهر
یکی چادر اندر کشیده به چهر.فردوسی.
بگفت این و چادر بسر برکشید
تن آسانی و خواب را برگزید.فردوسی.
از سنگ بسی ساخته ام بستر و بالین
وز ابر بسی ساخته ام خیمه و چادر.
ناصرخسرو.
|| خیمه. خرگاه. شادروان. سایبان. صاحب آنندراج نویسد: «در ترکی به معنی خیمه و با لفظ زدن مستعمل است». || سفره و سماط. (ناظم الاطباء). || خرقه. (ناظم الاطباء). || آبشار. (ناظم الاطباء). || بالن(2). || کفن :
سرانجام با خاک باشیم جفت
دو رخ را به چادر بباید نهفت.فردوسی.
همه دشت از ایشان تن بی سر است
زمین بستر و خاکشان چادر است.فردوسی.
بر چشمه تختی و مردی بر اوی
بمرده به چادر نهان کرده روی.اسدی.
اتحمی؛ نوعی از چادرهای یمن. اتحمیه؛ نوعی از چادرهای یمن. تحمه؛ چادرهایی که بر آن خطوط زرد باشد. ازار؛ چادر و شلوار. لفاع؛ چادر یا گلیم یا گستردنی... جرده؛ چادر سوده و کهنه. جنینة؛ نوعی از چادر ابریشمی است. جلباب؛ پیراهن و چادر زنان و معجر یا چادری که زنان لباس خود را بدان از بالا بپوشند. خملة؛ چادر جامهء خواب دار و جامهء مخمل مانند چادر و جز آن. خمیلة؛ چادر مخمل خواب دار. رداء؛ چادر. مرداة؛ چادر. ریطة؛ چادر یک لخت یا هر جامهء نرم و تنک که زنان بر سر اندازند. رائطة؛ چادر یک لخت که زنان بر سر افکنند. سیح؛ نوعی از چادر. سند؛ نوعی از چادرها. سمط؛ چادر بی آستر که بر دوش اندازند یا چادر از پنبه. شرعبی؛ نوعی از چادرها. صیدن؛ چادر درشت بافت. صتیة؛ چادر و جامه ای است یمنی. طیلس؛ چادر. طیلسان؛ چادر. طرحة؛ چادر. عصب؛ نوعی از چادر. عطاف؛ چادر. عاطف؛ چادر. معطف؛ چادر. عبعب؛ چادر باریک و نازک از پشم شتر. غدفلة؛ چادر فراخ. فوطة؛ چادر نگارین یا چادر خط دار. قرطاس؛ چادر مصری. تحول الکساء؛ چیزی در چادر نهاد و بر پشت برداشت آن را. کرُ؛ چادر. لوط؛ چادر. معقد؛ نوعی از چادر. ملف؛ چادر. ملاءة؛ چادر یک لخت. ریطة؛ چادر یک لخت. مریش؛ چادر منقش. مئزر؛ چادر. مهاصری؛ چادری است یمنی. نصیف؛ چادر دو رنگ. تجواز؛ نوعی از چادر منقش. التفاع؛ چادر درخود پیچیدن. (منتهی الارب) :
پوپک دیدم بحوالی سرخس
بانگک بربرده به ابر اندرا
چادرکی دیدم رنگین بر او
رنگ بسی گونه بر آن چادرا.رودکی.
یک سو کنمش چادر یک سو نهمش موزه
این مرده اگر خیزد ورنه من و چلغوزه.
رودکی.
بگفت این و بگشاد چادر ز روی
همه روی ماه و همه مشک موی.فردوسی.
ز کافور زیر اندرش بستری
کشیده ز دیبا بر او چادری.فردوسی.
چو پنهان شد آن چادر آبنوس
بگوش آمد از دور بانگ خروس.فردوسی.
چو پیدا شد آن چادر زرد رنگ
از او گشت گیتی چو پشت پلنگ.فردوسی.
چو شب چادر قیرگون کرد نو
ز شهر و ز بازار برخاست غو.فردوسی.
چو خور چادر زرد بر سر کشید
بشد باختر چون گل شنبلید.فردوسی.
چو خورشید از آن چادر لاجورد
برآمد بپوشید دیبای زرد.فردوسی.
تو گفتی که جامی ز یاقوت زرد
نهادند بر چادر لاجورد.فردوسی.
دویاره یکی طوق با افسری
ز دیبای چین بافته چادری.فردوسی.
ز دیبا کشیده برو چادری
ز هر گوهری بر سرش افسری.فردوسی.
هامون گردد چو چادروشی سبز
گردون گردد چو مطرف خز ادکن.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص271).
سلاح یلی بازکردی و بستی
بسام یل و زال زر، دوک و چادر.فرخی.
تو گویی بباغ اندرون روز برف
صف ناژوان و صف عرعران
بسی خواهرانند در راه رز
سیه موزگان و سمن چادران
بپوشیده در زیر چادر همه
ستبرق ز بالای سر تا به ران.منوچهری.
چهل جنگی همه گرد دلاور
کشیده چون زنان در روی چادر.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین ص 491).
پس آنگه چون زنان پوشیده چادر
به پیش ویس بانو شد سراسر.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
مر او را گفت رامین ای برادر
بپوش این راز ما را زیر چادر.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بیارم ویسه را با کیش و چادر
پیاده چون سگان در پیش لشکر.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ز خون رخ به غنجار بند و دخور
ز گرد اندر آورد چادر بسر.اسدی.
چو شیر ژیان جست از افراز تخت
گرفتش گلوبند و بفشارد سخت
بدرید چادرش و بفکند پست
دهانش بیاکند و دستش ببست.اسدی.
نهالی به زیرش غلیژن بدی
ز بر چادرش آب روشن بدی.اسدی.
فکرت ما زیر این چادر بماند
راز یزدانی برون زین چادر است.
ناصرخسرو.
گل سرخ نوکفته بر بار گویی
برون کرده حوری سر از سبز چادر.
ناصرخسرو.
تسبیح میکنندش پیوسته
در زیر این کبود و تنک چادر.ناصرخسرو.
هر کسی را زیر این چادر درون
خاطر جویا به راهی دیگر است.
ناصرخسرو.
زیر این چادر نگه کن کز نبات
لشکری بسیارخوار و بیمر است.
ناصرخسرو.
مسبب چون بود پس هر کسی را
که وهمش گرد او گردد چو چادر.
ناصرخسرو.
زیر سخن است عقل پنهان
عقل است عروس و قول چادر.ناصرخسرو.
یکی چادری جوی پهن و دراز
بیاویز چادر ز بالای گاز.ازرقی.
بر چادر کوه گازرآسا
از داغ سیه نشان برافکند.خاقانی.
گفتم چادر ز روی بازنگیری؟
بکر نیی، شرم داشتن چه مجال است؟
چادر بر سر کشید تا بن دامن
یعنی بکرم من این چه لاف محال است؟
از پس بکران غیب چادر فکرت
بفکن خاقانیا که بر تو حلال است.خاقانی.
صبح را تقدیر او از شیر چادر میدهد
شام را تقدیر او از قیر معجر میکند
شهاب زرگر (از لباب الالباب ج 2 ص 4 و 5).
زیر چادر مرد رسوا و عیان
سخت پیدا چون شتر بر نردبان.مولوی.
رفت جوحی چادر و روبند ساخت
در میان آن زنان شد ناشناخت.مولوی.
این غول روی بستهء کوته نظر فریب
دل میبرد بغالیه اندوده چادری.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 741).
بس قامت خوش که زیر چادر باشد
چون باز کنی مادر مادر باشد.
سعدی (گلستان).
(1) - = چاذر (بفتح ذال)، روسی Shatcorفریزندی Cajur، یرنی Cadar، نطنزی cavurسمنانی Cauar، سرخه ای Cadur، لاسگردی Cador، شهمیرزادی Cador نیز شهمیرزادی Curگیلکی Cadar، سانسکریت Chatar(چترشاهی، درفش شاهی) Chattra(چتر) از Chad (پوشاندن) و رک: شادروان، معرب آن شوذر (بفتح اول و سوم) «تفس» (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - Ballon.

چادر آب.

[دَ / دُ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آبشار. (آنندراج).

چادر اجساد.

[دَ / دُ رِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) کنایه از عناصر اربعه (آب و باد و خاک و آتش) است. (ناظم الاطباء).
(1) - این لغت بدین صورت و به این معنی جز در فرهنگ ناظم الاطباء جای دیگر نیامده و ظاهراً مصحف «چار اجساد» است. رجوع به «چاراجساد» شود.

چادر احرام.

[دَ / دُ رِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه است از برف. (آنندراج) :
از پشت کوه چادر احرام برکشد
بر کتف ابر چادر ترسا بر افکند.خاقانی.
کعبه ز آتش ساز چون بر فرق کوه
چادر احرامیان پوشیده اند.خاقانی.

چادر اژدها.

[دَ / دُ رِ اَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) کنایه است از عناصر اربعه. (ناظم الاطباء).
(1) - این لغت نیز بدین صورت صحیح نیست و جز در فرهنگ ناظم الاطباء جای دیگر دیده نشد و صحیح آن «چار اژدها» است که بدین معنی در فرهنگ های معتبر نقل شده است. رجوع به «چار اژدها» شود.

چادر افراختن.

[دَ / دُ اَ تَ] (مص مرکب) چادر زدن. چادر افراشتن. خیمه زدن. خیمه بپا کردن و رجوع به خیمه افراختن شود.

چادر بسر.

[دَ / دُ بِ سَ] (اِ مرکب) کنایه است از زن. لچک بسر.

چادر به یک شاخ افکندن.

[دَ / دُ بِ یِ اَ کَ دَ] (مص مرکب) به یک سو زدن چادر رعنائی و خودنمائی را. دور کردن چادر. (آنندراج). رجوع به یک شاخ شود :
کشیده برقع از رخساره گستاخ
فکنده چادر از شوخی به یک شاخ.
اشرف (از آنندراج).
بر نخل هر شکوفه در این باغ لیلی است
کز خیرگی فکنده بیک شاخ چادرش.
صائب (از آنندراج).

چادر پوشیدن.

[دَ / دُ دَ] (مص مرکب)چادر بسر افکندن. چادر بسر کردن. پوشیدن زن صورت و اندام خود را در زیر چادر: اعتطاب؛ چادر پوشیدن. (منتهی الارب).

چادر پیچه.

[دَ / دُ چَ / چِ] (اِ مرکب)چادر، حجاب زنان و پیچه، نقاب آنان. پیچه. رجوع به پیچه شود.

چادر پیه.

[دَ / دُ] (اِ مرکب)(1) پیه رقیقی است چون پرده ای که شکمبه و امعاء دقیق یا معده و امعاء را پوشیده است و آن از فم معده آغاز کند و به معاء قولون منتهی گردد و آن چون آستر صفاق و ابرهء معده است. (بحر الجواهر). ثرب؛ پیه تنک بالای شکنبه و روده. (منتهی الارب). خلم؛ پیه روده های گوسپند. (منتهی الارب). عثل؛ چادر پیه بالای روده و شکنبهء گوسپند. (منتهی الارب). هورب؛ پیه تنک بالای شکنبه وروده. (منتهی الارب).
(1) - Epiploon. Tablier Epiploique.

چادر ترسا.

[دَ / دُ رِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) وطا و جامه ای باشد زرد و کبود و درهم بافته. (برهان). صاحب آنندراج نویسد: «ملاسروری گوید چادر ترسا، وِطای زرد و کبود» :
از پشت کوه چادر احرام برکشد
بر کتف ابر چادر ترسا برافکند.
خاقانی.
|| کنایه از شفق و روشنایی آفتاب. (برهان). کنایه از سپیدی صبح و شفق آفتاب. (آنندراج) :
صبح که رهبان این کبود کلیسا
بر سر گیتی کشید چادر ترسا.
وصال (از آنندراج).

چادرتکانیدن.

[دَ / دُ تَ دَ] (مص مرکب)خیمه برپا کردن. از اهل زبان بتحقیق پیوسته. (آنندراج). رجوع به چادر تکیدن شود.

چادرتکیدن.

[دَ / دُ تَ دَ] (مص مرکب)خیمه برپا کردن. از اهل زبان بتحقیق پیوسته. (آنندراج). چادر تکانیدن.

چادر چاخچور.

[دَ / دُ] (اِ مرکب)رجوع به چادر چاقچور شود.

چادر چاقچور.

[دَ / دُ] (اِ مرکب) جامهء زنان آنگاه که از خانه بیرون میرفتند مرکب از شلواری فراخ و دوپاچه بهم پیوسته که از کمر تا نوک انگشتان پای را می پوشید (چاقچور) و چادری چون عبایی فراخ که از فرق سر تا پای ایشان میرسید.

چادر چاقچور کردن.

[دَ / دُ کَ دَ](مص مرکب) ملبس به چادر و چاقچور شدن. چادر و چاقچور پوشیدن. || کنایه از آماده شدن زن برای خارج شدن از خانه.

چادر چاقچوری.

[دَ / دُ] (ص نسبی)زنی که چادر و چاقچور پوشیده است. || کنایه است از جنس زن.

چادرچب.

[دَ / دُ چَ] (اِ مرکب) چادرشب. رجوع به چادرشب شود.

چادر چرخی.

[دَ / دُ رِ چَ] (اِ مرکب)چادرنماز. نوعی چادر مخصوص که زنان در خانه بر سر کنند. رجوع به چادرنماز شود.

چادرچه.

[دَ / دُ چَ / چِ] (اِ مرکب) در گناباد خراسان، چادرنماز. روسری.

چادر خانه.

[دَ / دُ رِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چادری که زنان در خانه بر سر کنند.

چادر خط دار.

[دَ / دُ رِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چادر شطرنجی. چادر چارخانه. چادر راه راه. چادر مخطط: قَوْصَف، چادر خط دار مربع. (منتهی الارب).

چادر خواب.

[دَ / دُ رِ خوا / خا] (اِ مرکب) پرده و حجاب خواب. (ناظم الاطباء).

چادردران کردن.

[دَ / دُ دِ کَ دَ] (مص مرکب) زنی بانوی مهمان را از مراجعت به خانهء خود سخت مانع شدن از راه دوستی و مهر و محبت.

چادردرانی.

[دَ / دُ دِ] (حامص مرکب)ممانعت لجوجانهء زن بانوی مهمان را از بازگشت بخانهء خود.

چادردوز.

[دَ / دُ] (نف مرکب) خیمه دوز. کسی که شغل وی دوختن انواع چادر و خیمه باشد. خیام.

چادردوزی.

[دَ / دُ] (حامص مرکب)خیمه دوزی. دوختن انواع خیمه و چادر. خیام.

چادر رختخواب.

[دَ / دُ رِ رَ تِ خوا / خا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کرباسی که رختخواب در آن پیچند. (آنندراج). چادرشب. رجوع به چادرشب شود.

چادر زدن.

[دَ / دُ زَ دَ] (مص مرکب)خیمه زدن. چادر برپا کردن. خیمه افراشتن.

چادر سبز.

[دَ / دُ رِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی چادر. چادری برنگ سبز: طاق،... چادر سبز. (منتهی الارب). || کنایه است از حجاب شب :
صبح صادق پس کاذب چه کند بر تن دهر
چادر سبز درد تا زن رسوا بینند.
خاقانی.

چادر سر.

[دَ / دُ رِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چادری که زنان بر سر افکنند.

چادر سرکردن.

[دَ / دُ سَ ک دَ] (مص مرکب) چادر برسر افکندن. چادر برسر کردن. چادرپوشیدن.

چادرسوز.

[دَ / دُ] (نف مرکب) پرده سوز. آنکه پردهء نقاشی را بسوزد :(1)
چو نقش حیله بر چادر نشانی
بدان نقاش چادرسوز مانی.نظامی.
(1) - بیتی که از نظامی به عنوان شاهد چادرسوز آمده متضمن داستانی است در کلیله و دمنه و تمثیلی است.

چادرسیاه.

[دَ / دُ] (اِ مرکب) روپوش سیاه. حجاب سیاه: طَلْس؛ چادر سیاه. (منتهی الارب). || خیمهء سیاه رنگ. سیاه چادر. چادر بلوچی. (تربت حیدری خراسان). خانهء سیاه. (تربت حیدری).

چادرشب.

[دَ / دُ شَ] (اِ مرکب) جامه ای که در آن رختخواب و بستر پیچند. (ناظم الاطباء). چادر رختخواب؛ چارشب. چارچب :
راحت میخوارگان از پرتو ماهست و بس
بسته در چادرشب مهتاب رختخواب را.
تأثیر (از آنندراج).

چادر عبایی.

[دَ / دُ رِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در تربت حیدری، چادِر عَبائی. چادری که از پارچهء ابریشمی سیاه رنگ بر سر کنند.

چادرفگندی.

[دَ / دُ فِ گَ] (اِ مرکب)قسمی از خیمه. (ناظم الاطباء).

چادرقلندری.

[دَ / دُ رِ قَ لَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از خیمه. (آنندراج). نوعی از خیمهء یک دیرکی شبیه به کلاه قلندران. (ناظم الاطباء).

چادر کافوری.

[دَ / دُ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از سفیدی صبح صادق باشد. (برهان). کنایه از سپیدی صبح و روشنایی آفتاب. (آنندراج).

چادر کبود.

[دَ / دُ رِکَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان. (آنندراج). چادر نیلگون.

چادر کحلی.

[دَ / دُ رِ ک] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان. (برهان) (آنندراج). || کنایه از شب. (برهان) (آنندراج).

چادرگرفته.

[دَ / دُگِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) آنکه چادر پوشیده باشد. (آنندراج) :
باغ از شکوفه لیلی چادرگرفته ای است
از لاله کوه عاشقِ در خون طپیده ای است.
صائب (از آنندراج).
|| پرده دار و نهفته. (ناظم الاطباء).

چادر گلریز.

[دَ / دُ رِ گُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان با ستارگان. (آنندراج).

چادر لاجورد.

[دَ / دُ رِ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) :
چو روشن شد آن چادر لاجورد
جهان شد بکردار یاقوت زرد.فردوسی.
چو پنهان شدی چادر لاجورد
شدی کوه مانند یاقوت زرد.فردوسی.
|| سبزه زار و مرغزار را نیز گویند. (برهان). رجوع به «چادر لاجوردی» شود.

چادر لاجوردی.

[دَ / دُ رِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان. (آنندراج). || کنایه از شب. (آنندراج). || کنایه از سبزه زار. (آنندراج). || کنایه از چار عناصر. (انجمن آرا). || کنایه از چار ستارهء نعشی که گرد قطب باشند. (انجمن آرا). رجوع به «چادر لاجورد» شود.

چادرنشین.

[دَ / دُ نِ] (نف مرکب)صحرانشین. بادیه نشین. اهل وَبرَ. و بری. بَدَوی. مقابل شهرنشین و دِه نشین. مقابل تخته قاپو. || کنایه از طوایف و قبایلی که زندگی ایلی دارند و همهء فصول سال را در بیابان و زیر چادر بسر میبرند و غالباً بکار گله داری و گوسفندچرانی مشغولند و در طلب آبشخور اغنام و احشام خود از نقطه ای بنقطه ای میروند و ییلاق قشلاق میکنند.

چادرنشینی.

[دَ / دُ نِ] (حامص مرکب)صحرانشینی. بادیه نشینی. بداوت. زندگی ایلیاتی.

چادرنماز.

[دَ / دُ نَ] (اِ مرکب) پوششِ عبا مانند بدون آستین که سیاه رنگ نباشد و زنان بر سر افکنند به هنگام نماز خواندن و جز آن. جامه ای که از سر تا پا همهء بدن را فراگیرد و زنان در خانه در وقت نماز آن را به سر کشند. (ناظم الاطباء).

چادرنمازی.

[دَ / دُ نَ] (ص نسبی)منسوب به چادر نماز. زنی که چادرنماز بسر گذارد. زن که چادرنماز حجاب اوست. پارچهء چادرنمازی. پارچه ای مناسب برای چادرنماز.

چادر نیلی.

[دَ / دُ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چادر نیلگون. چادر کحلی. || کنایه است از آسمان.

چادروا.

[دُ] (اِ) به لغت مردم اصفهان: صبر زرد. (ناظم الاطباء).

چادر یزدی.

[دَ / دُ رِ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از چادر سپید مخصوص زنان یزد که در وقت بیرون آمدن از خانه بسر کشند. (آنندراج). حجاب سفیدی مخصوص زنان یزد و کرمان که در وقت بیرون شدن از خانه بسر کشند. (ناظم الاطباء). || نوعی از قماش خوب و لطیف که در یزد بافند. (آنندراج) :
همقد شجرش بنخل کوفه
در چادر یزدی از شکوفه.
تأثیر (از آنندراج).

چادر یک لخت.

[دَ / دُ رِ یِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چادر یک شقه، چادر یک تخته. ملاَءة. (منتهی الارب). ریطة. (منتهی الارب).

چاده.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان پسکوه بخش قاین شهرستان بیرجند. واقع در 33هزارگزی جنوب باختری قاین. دامنه، معتدل، 57 تن سکنه. شیعه، فارسی. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، زعفران، تریاک. شغل اهالی زراعت و مالداری راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چار.

(اِ) کوره ای که در آن آجر پزند. (از مهذب الاسماء). داشی را گویند که در آن خشت و آهک و کاسه و کوزه و امثال آن پزند. (برهان).

چار.

(عدد، ص، اِ) مخفف «چهار» که به عربی «اربعة» گویند. (برهان). رجوع به «چهار» شود :
دقیقی چار خصلت برگزیده ست
به گیتی در ز خوبی ها و زشتی.دقیقی.
جهان را ببخشید بر چار بهر
یکایک همه نامزد کرد شهر.فردوسی.
چنین گفت روشندل پارسی
که بگذشت سال از برش چارسی.فردوسی.
خدنگی گزین کرد پیکان چو آب
نهاده بر او چار پر عقاب.فردوسی.
همان باژ کشور که بد چاربار
ز دینار رومی هزاران هزار.فردوسی.
همی داشت خود در دل این شهریار
چنین تا برآمد بر این روز چار.فردوسی.
به گرد جهان چار سالار من
که هستند بر جان نگهدار من.فردوسی.
همیشه به پیش سپهدار پیل
طلایه پراکنده بر چار میل.فردوسی.
بفرمود تا خانگی مرغ چار
پرستنده آرد بر شهریار.فردوسی.
ببرید هر چارانگشت خویش
بریده همی داشت در مشت خویش.
فردوسی.
کمان را بمالید جنگی به چنگ
بزد بر کمر چار تیر خدنگ.فردوسی.
کنیزک بدش چار چون آفتاب
کسی روی ایشان ندیده بخواب.فردوسی.
از آن آهن لعلگون تیغ چار
هم از روهنی و بلا لک هزار.
اسدی (گرشاسبنامه ص 200).
هر چار چار حد بنای پیمبری
هر چار چار عنصر ارواح اولیا.
خاقانی.
اگر شد چار مولای عزیزت
بشارت میدهم بر چار چیزت.نظامی.
چار کس را داد مردی یک درم
هر یکی افتاده از شهری بهم.مولوی.
گویند چاره اش به زر و سیم و صبر کن
بیچاره را نمی دهد این هر سه چار دست.
سلمان.

چار.

(اِ) چاره. گزیر. علاج. بُد.... مخفف چاره. (برهان). رجوع به «چاره» شود :
ز دشمن به دینار و یا زینهار
برستن توان و آز را نیست چار.
ابوشکور بلخی.
چه چار است و این کار را راه چیست؟
که برکرد و ناکرد باید گریست.فردوسی.
خردمند از خرد جوید همه چار
بدست چاره بگذارد همه کار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
دوان آید ز هامون سوی دیوار
به آوردنش آنگاهی کنم چار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بلبل دستان سرا(1) چاره همی جوید ز من
چاره زآن جوید که او را جست باید نیز چار.
؟ (از لغت فرس اسدی).
همی ندانم چارهء فراق وین نه عجب
که هیچ عاقل، خودکرده را نداند چار.
قطران.
چو من از پس دین دویدم بباید
دویدن پس من به ناچار و چارش.
ناصرخسرو.
از این بند و زندان بناچار و چار
همان کش درآورد بیرون برد.ناصرخسرو.
اگر بازگردی ز راه ستور
شود بید تو عود ناچار و چار.ناصرخسرو.
تیزخشمی زودخشنودی قناعت پیشه ای
داروی هر دردمندی چار هر بیچاره ای.
سوزنی.
دست برآور ز میان چارجوی
وین غم دل را دل غمخوار جوی.نظامی.
(1) - ن ل. بلبل دستان زن....

چار.

(اِ) به زبان علمی اهل هند به معنی جاسوس باشد. (برهان). مأخوذ از سانسکریت «چاره»(1).
.(نقل از حاشیهء برهان چ معین)
(1) - Cara

چار.

(اِ)(ص) سزاوار و لایق. (ناظم الاطباء).

چار.

(اِ)(اِخ) تزار. تیسار. تزار(1): چار روسیه (پادشاه روس).
(1) - Cezar.

چارآخر.

[خُ] (اِ مرکب) کنایه از چهار عنصر است که خاک و باد و آب و آتش باشد. (برهان) (آنندراج). || (اِخ) چهار ستاره از بنات النعش باشد که آنها را نعش خوانند. (برهان) (آنندراج). چهارستارهء دب اکبر. (ناظم الاطباء).

چارآخشیج.

(اِ مرکب) چارعنصر (آب و باد و خاک و آتش). اربع عناصر است و آخشیج بمعنی یک عنصر آید. (آنندراج). عناصر اربعه. (ناظم الاطباء).

چارآس.

(اِ مرکب) چهار تک خال. چهار ورق قمار در بازی «آس» که بر هر یک شکل خال نقش شده باشد. چهار ورق برنده در بازی «آس» که بر چهار شاه و چهار بی بی و چهار سرباز و چهار لکات مقدم است.
- چار شاهش به چار آس خوردن؛ بقویتر از خودی مصادف شدن. بحیله و چاره ای رساتر از چارهء خود دچار گشتن. رجوع به آس شود.

چارآسیاب.

(اِخ) از توابع کوهکیلویه است این بلوک طولش از لیراوی الی رودخانهء خرسان تخمیناً چهل فرسخ و از باشت تا جایزان بیست و شش فرسنگ میباشد. دو رودخانهء عظیم از کوه کوهکیلویه از طرف مغرب کردستان و از جانب مشرق خیرآباد و دو رودخانهء کوچک یکی از ممسنی و دیگری از ماهورات که اهالی آنجا آن را کمبل مینامند ملحق به این رودخانه میشود در این بلوک یازده حمام و پانزده مسجد میباشد. (مرآت البلدان ج 4ص 30).

چارآینه.

[یِ نَ / نِ] (اِ مرکب) یکی از پوشش های جنگجویان قدیم. نوعی از اسلحه و این عبارت از چهار پاره آهن پهن باشد که در زره بر سینه پیوند کنند. (آنندراج). نوعی از لباس جنگ که چهار تخت از آهن ساخته و در مخمل گرفته گرد پشت و سینه کشند. (ناظم الاطباء) :
ز بس میدان کین از حمله ات شد تنگ بر اعدا
نگنجد عکس در آئینه چارآئینه داران را.
واله هروی (از آنندراج).
آمادهء جنگ است شب و روز بعاشق
چارآینه آئینهء آن ترک جفاجوست.
رایج (از آنندراج).

چارابرو.

[اَ] (ص مرکب) نوخط که پشت لب او بحد موی ابرو برآمده است. آنکه خط پشت لب او دمیده است. شاهدی که خط بر پشت لب دارد. کنایه از معشوق نوخط. (آنندراج). امردی که تازه بروت وی سبز شده باشد. (ناظم الاطباء) :
عشق افزون می شود چون حسن میگردد زیاد
تا تو چارابرو شدی چشمم ز شوقت گشت چار.
غنی (از آنندراج).
بلاست عاشقی نوخطان چارابرو
ز چارموجهء دریا نجات ممکن نیست.
صائب (از آنندراج).
رجوع به چارابرو شدن شود. || یک قسم از قلندران که موهای ریش و بروت و ابرو را می تراشند. (ناظم الاطباء).

چارابرو شدن.

[اَ شُ دَ] (مص مرکب)دمیدن موی بر پشت لب. رجوع به چار ابرو شود.

چارات.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر 81 هزارگزی شمال خاوری شادگان و 5 هزارگزی باختر راه اتومبیل رو اهواز به خلف آباد با 10 تن سکنه. ساکنین از طایقهء بنی خالد می باشند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چاراجساد.

[اَ] (اِ مرکب) چارعنصر. عناصر اربعه (آب و خاک و باد و آتش).

چارادویه.

[اَدْ یَ] (اِ مرکب)(1) چاردارو، مخلوطی از چند داروی مختلف (چهار یا بیشتر) که در اغذیه بکار میبرند. در تداول عوام به مخلوطی از میخک، جوز بویا، فلفل و دارچین یا زنجبیل اطلاق میشود.
(1) - Les quatre-epices.

چارارکان.

[اَ] (اِ مرکب) چهارعنصر. چارآخشیج. ارکان اربعه یعنی آب و خاک و باد و آتش. رجوع به چهار ارکان شود :
از این چارارکان که داری بنام
ببین کاین هنرها جز او را کدام.اسدی.
گرد چارارکان او بین هفت طوق و شش جهت
چارارکانش ز یاران چار اقران آمده.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 372).
ز چارارکان برگرد و پنج ارکان جوی
که هست قائد این پنج پنج نوبت لا.خاقانی.
و هم این رکن چون مقوم روح
چار ارکان جسم را معیار.خاقانی.
از آن منسوج کاورا دور داده ست
به چارارکان کمربندی فتاده ست.نظامی.

چاراژدها.

[اَ دَ / دِ] (اِ مرکب) چارعنصر. چارارکان. چارآخشیج. عناصر اربعه باشد. (برهان). کنایه از عناصر اربعه باشد و آن را چاراستاد و چارآخر نیز گویند. (آنندراج) :
آن آدمی که زبدهء ارکانش می نهند
پیوسته در کشاکش این چار اژدهاست.
ظهیر فاریابی (از آنندراج).

چاراسب.

[اَ] (اِ مرکب) دستهء چهاراسبی. (ناظم الاطباء). چاراسبه.

چاراسباب.

[اَ] (اِ مرکب) علل اربعه یعنی علت مادی و علت فاعلی و علت صوری و علت غائی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چهارقوه یعنی قوهء جاذبه و ماسکه و هاضمه و دافعه. (ناظم الاطباء). || چهارعنصر. (ناظم الاطباء).

چاراسبه.

[اَ بَ / بِ] (ص مرکب) با چهار اسب: کالسکهء چاراسبه. کالسکه ای که چهار اسب آن را میکشند. || کنایه است از بسرعت. بشتابی تمام.

چاراستار.

[اُ] (اِ مرکب) کنایه از چارعنصر است. (برهان) (آنندراج).

چاراصل.

[اَ] (اِ مرکب) عناصر اربعه (آب و خاک و باد و آتش) :
یک دو شد از سه حرفش چاراصل و پنج شعبه
شش روز و هفت اختر نه قصر و هشت منظر.
خاقانی.

چارامین.

[اَ] (اِخ) خلفای اربعه. خلفای راشدین. رجوع بفرهنگ ضیاء شود.

چاران.

(اِخ) دهی جزء دهستان ارنگه بخش کرج شهرستان تهران 27 هزارگزی شمال خاور کرج و 8 هزارگزی خاوری راه شوسهء کرج بچالوس، کوهستانی و سردسیر با 698 تن سکنه. آب آن از چشمه سار، محصول آنجا غلات، باغات میوه، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گاوداری و کرباس بافی، راه آن ماشین رو است. مزرعهء چمن زار و مرتع پنج سار جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چاراویماق.

[اُ] (اِخ) از بلوکات ولایت هشترود دارای 206 قریه و 40 فرسخ مساحت آن است. مرکز آن سریک حد شمالی بلوک هشترود شرقی محال اوچ تپه جنوبی ولایت افشار و غربی گرمرود میباشد. (جغرافیای سیاسی کیهان).

چارایستی.

(ص مرکب) مؤلف آنندراج در شرح این ترکیب گوید: «چارصدی. طغرا در مشابهات گوید: فقره و بهادران یاسمین با قصباتیان سه برگه بچارایستی شگفتگی رسیدند. از غوامض سخن» و چارصدی و چهارصدی را نیز شرح نکرده است، و در مأخذ دیگر یافته نشد.

چاربازار.

(اِ مرکب) بازارهای چهارگانهء متقاطع.
- چاربازار تهران؛ عبارت است از چهار بازار که یکی لبافی است و دیگری کرجی دوزی و سومی سراجی و چهارمی نعلچیگری و چاربازار مسطور منتهی میشود بچارسویی که فاصلهء آن تا چهارسو بزرگ معروف طهران زیاده از صد قدم نیست. (مرآت البلدان ج 4 ص 30).
- چاربازار قیصریهء اصفهان؛ از اسواق معتبرهء این شهر و از بناهای شاه عباس اول و نادر بازاری است که به این استحکام و خوبی و وسعت و ارتفاع ساخته شده باشد. (مرآت البلدان ج 4 ص 30).

چارباغ.

(اِ مرکب) باغهای چهارگانه در کنار هم که با خیابانها از هم جدا شوند یا در پیرامون عمارتی باشند. || دو رشته خیابان موازی یکدیگر که در دو طرف دارای درختکاری بوده و در وسط بوسیلهء یک رشته پیاده رو یا گردشگاه از هم جدا باشند. || کوشک و قصر. (ناظم الاطباء). || از الحان موسیقی. آهنگ مخصوصی در یکی از دستگاههای موسیقی قدیم ایران. و رجوع به «آهنگ» در همین لغت نامه شود.

چارباغ.

(اِخ) اسم مزرعه ای است در دروازه دولت کاشان حوالی خیابان و از آب شاه مشروب میشود. (مرآت البلدان ج 4 ص 35).

چارباغ.

(اِخ) از مزارع درب جوقای کاشان است. (مرآت البلدان ج 4 ص 35).

چارباغ.

(اِخ) قریه ای است از قرای اردستان و مسافت و فاصلهء آن تا قصبهء اردستان چهار فرسخ است. حاصل این قریه جو و گندم و روناس میباشد. زراعت آن از آب قنات مشروب میشود و تقریباً بیست خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 41).

چارباغ.

(اِخ) دهکده ای است در سر ولایت نیشابور. آب آن از چشمه و قنات، هوایش گرم سکنهء آن بیست و دو خانوار است. (مرآت البلدان ج 4 ص 41).

چارباغ.

(اِخ) و در حضرت دهلی نام باغی بنا کردهء نواب جملة الملک اعتمادالدوله بهادر دستور الاعظم هندوستان. (آنندراج). نام باغی در حوالی دهلی. (ناظم الاطباء) :
نسیم آسا به گرد سر بگردم چارباغش را
بهر باغی که بنشیند دل من آشیان سازم.
صائب (از آنندراج).

چارباغ.

(اِخ) قریه ای است از توابع بلوک درب قاضی شهر نیشابور در پنج فرسخی بلده در میان دره واقع، زراعت آن از آب رودخانه خوسفرود مشروب میشود. هوای این قریه در زمستان و تابستان معتدل سکنهء آن از متفرقه و بومی چهار خانوار. (مرآت البلدان 4ص 42).

چارباغ.

(اِخ) قریه ای است از قرای لواسان. (مرآت البلدان ج 4 ص 42).

چارباغ.

(اِخ) قریه ای است از قرای هرات در هشت فرسخی این شهر واقع و مابین شمال و مشرق هرات میباشد. (مرآت البلدان ج 4 ص 42).

چارباغ ابراهیم سلطان.

[غِ اِ سُ](اِخ) از بناهای ابراهیم سلطان گورکانی است در حوالی بلخ در بیرون شهر. (مرآت البلدان ج 4 ص 34).

چارباغ اصفهان.

[غِ اِ فَ] (اِخ) در سنهء 1006 ه . ق. که شاه عباس اول قصد کرد پایتخت را از قزوین به اصفهان قرار دهد از دروازهء باغ نقش جهان که موسوم به درب دولت کرده بود تا کنار زاینده رود خیابانی احداث نمود و چارباغی در هر دو طرف خیابان طرح شد و قطعه ای در تاریخ بنای چارباغ بنظم درآورده اند که صورت آن از قرار ذیل است:
عجب چارباغی است عشرت فزا
گرش ثانی خلد گویند شاید.
چو تاریخ آن دل طلب کرد گفتم
نهالش بکام دل شه برآید.
مؤلف گوید اهل اصفهان الاَن که چارباغ گویند مقصودشان همان خیابان است نه باغات حوالی و وضع خیابان چنان است که از اول الی آخر چهار ردیف چنار غرس شده و در این زمان آن چنارها به درجه ای عظمت بهم رسانیده که مطرح انظار و معروف امصار است. در وسط آب نما و در طرفین سردرهای متعدد است متوازی که هر یک سر در باغی است و فیمابین هر دو سر در حوضی و بعضی باغها هنوز مشجر و برخی بی درخت یا کم درخت است و الان بجای اشجار زراعت میکنند در خیابان درختهای گل سرخ و غیره بسیار غرس کرده بودند که در این عصر معدودی از این درخت ها دیده میشود وسط این چارباغ سر در مدرسهء چارباغ است از بناهای سلاطین صفویه که از ابنیهء بزرگ بسیار مستحکم و با صفای ایران بلکه عالم محسوب میشود نهر آبی به عظمت رودخانه از وسط مدرسه میگذرد نزهت این چارباغ خاصه در فصل بهار بواسطهء کثرت گل و ازهار و نغمات طیور و لطافت هوا و حسن موقع به درجه ای است که از حیز وصف بیرون است و یکی از شعرای اصفهان راست :
شنیده ای که ارم روضه ای است بس خرم
به چارباغ صفاهان شباهتی دارد.
در فصل گردش و تفرج اغلب از روزها اهل اصفهان فوج فوج در این خیابان و مدرسهء مزبوره به تفرج میگذرانند. (مرآت البلدان ج4 ص 30). نام باغی در صفاهان. (آنندراج). باغ سلطنتی معروفی در اصفهان از بناهای شاه عباس اول. (ناظم الاطباء).

چارباغ امیر مزید ارغون.

[غِ اَ مَ اَ](اِخ) در ظاهر بلخ است. (مرآت البلدان ج 4 ص 35).

چار باغ امین آباد علیا.

[غِ اَ دِ عُ] (اِخ)از بناهای عبداللهخان امین الدوله پسر مرحوم حاجی محمد حسینخان صدر اصفهانی است در اصفهان. ابتداء میشود از پل خواجو و منتهی میشود به دروازهء تخت فولاد. (مرآت البلدان ج 4 ص 31).

چارباغ طوقچی.

[غِ طُ] (اِخ) در بیرون دروازهء طوقچی اصفهان خیابانی است معروف به چارباغ که نادراً درخت در این خیابان دیده میشود در وسط خیابان حوضی است و در یکطرف خیابان محاذی این حوض سر در باغ معروف بباغ قوشخانه است که از چند گاه قبل الی الاَن حکام دارالسطنهء اصفهان هر وقت از جانب سنی الجوانب اقدس همایون شاهنشاهی بخلعتی نایل و سرافراز میشوند آن خلعت را با تشریفات معموله در باغ قوشخانه زیب پیکر اعتبار خود میسازند در وسط باغ قوشخانه عمارتی عالی ساخته شده است. چارباغ طوقچی و باغ قوشخانه از بناهای شاه عباس ثانی است... (مرآت البلدان ج 4 ص 31).

چارباغ طهران.

[غِ طِ] (اِخ) این چهار باغ در محلی بوده که حالا ارگ سلطنتی و عمارات دیوانی است و بعضی درختهای چنار کهن که الاَن در عمارات مبارکات است دلیل است که سابقاً اینجا باغ و آبادی بوده و بنای چارباغ مسطور را شاه عباس ماضی نموده و چنارهای کهن که حالا به چنار عباسی معروف است یحتمل به حکم شاه عباس غرس شده باشد والا مورخین دانند که عباس بن علی بن ابیطالب علیه السلام به ایران نیامده یعنی از کربلا به این طرف توجه نفرموده است. (مرآت البلدان ج 1 ص 519).

چارباغ گروس.

[غِ گَ] (اِخ) باغی است در سمت جنوب قصبهء بیجار واقع و بواسطهء خیابان های طویل عریض منقسم به چهار قسمت شده و بهمین جهت موسوم به این اسم شده... در وسط باغ عمارتی عالی بنا کرده اند... این عمارت و باغ را مرحوم لطفعلی خان حاکم گروس جد ششمی جناب حسنعلی خان وزیر فواید که در اواخر سلطنت شاه سلیمان و در تمام مدت پادشاهی شاه سلطان حسین صفوی حکومت گروس را داشته در سنهء هزار و صد و چهار هجری بنا کرده است و چون در امتداد زمان و انقلابات رو بخرابی نهاده بود مرحوم جنت جایگاه نایب السطنه عباس میرزا طاب الله ثراه هنگام عبور از گروس و اقامت دو روزه در بیجار و حوالی آن به محمد صادق خان مرحوم والد جناب حسنعلی خان که آن زمان حاکم آنجا بوده امر به تعمیر آن فرمودند و مبلغی هم از برای مصارف و مخارج تعمیر آن به محمد صادق خان دادند و مرحوم مشارالیه با کمال سلیقه در مرمت و توسعهء عمارت و باغ مزبور کوشیده ازاره های تالارها را مرمر کرده و استاد محمد رضای حجار مشهور اصفهانی آنها را حجاری و منبت نموده و کتیبه ای هم که اشعار بسیار خوب دارد بخط میرزارضای خوشنویس معروف در مرمرهای ازاره ترقیم یافته که شعر آخری آن که مادهء تاریخ تعمیر آنجاست و مطابق با سنهء 1244 ه . ق. میباشد این است:
کلک هجران بهر تاریخش بزد جامی و گفت
دایماً شاداب باد از مقدمت این لاله زار.
و ایهامی در این شعر است و آن در لفظ «بزد جامی» است یعنی معادل عدد جامی را منها کنند باقی مادهء تاریخ است. (مرآت البلدان ج 4 ص 33).

چارباغ مشهد.

[غِ مَ هَ] (اِخ) در شهر مشهد مقدس است از بناهای اولاد امیر تیمور گورکان و همیشه مسکن سلاطین و حکام و امرای بزرگ بوده در سنهء 861 ه . ق. صبح روز سه شنبه بیست و پنجم ربیع الثانی میرزا ابوالقاسم بابر گورکانی بن بایسنقربن میرزا شاهرخ در چارباغ مشهد وفات نمود... در سنهء نهصد و چهل محمد حسین میرزا پسر سلطان حسین میرزای بایقرای گورکان الشهیر بخاقان که بر پدر یاغی شده بود و فراراً بعراق و آذربایجان رفته بود جمعی از متجنده را با خود همراه ساخته بحسب ظاهر بقصد دیدن پدر و استعفا از جرایم گذشته و در باطن بخیال تصرف مملکت و دفع پدر به مشهد مقدس رسید از طرف سلطان حسین میرزای بایقرا امیرمبارزالدین محمد ولی بیک و امیر باباعلی با دو هزار سوار از هرات رسیده در چارباغ مشهد جنگ سختی در داده محمد حسین میرزا را فراراً و مقهوراً بسمت جرجان دوانیدند. در سال 1009 ه . ق. که بمقتضای نذر شرعی، شاه عباس اول پیاده از اصفهان به مشهد مقدس رفت در چارباغ مشهد منزل نمود به این معنی که بعد از زیارت مرقد مطهر و چند شب و روز اعتکاف در زیر آن قبهء گردون مطاف و تقدیم شرایط طاعت و عبادت به چارباغ مشهد که سرای شاهی بود منزل گزین شد. (مرآت البلدان ج 4 ص 34). و اکنون در مشهد از چهار باغ مذکور جز محله ای بدین نام آثاری باقی نمانده است.

چارباغ میرزا شاهرخ.

[غِ رُ] (اِخ) این چارباغ در بیرون شهر سمرقند است بعد از فوت امیر تیمور گورکانی در اُترار در شب چهارشنبهء هفدهم شعبان سنهء هشتصد و هفت که اختلاف کلی فیمابین اولاد امیرتیمور پیدا شد عیال امیرتیمور سرای ملک خانم و تومان آغا با سایر خواتین و شاه زادگان صغار برای تعزیه و فاتحهء مضجع امیر تیمور به سمرقند آمدند ارغون شاه و خواجه یوسف آنها را بسمرقند راه نداده چندی در بیرون شهر در چارباغ میرزا شاهرخ ساکن و متوقف بودند و تا ورود امیرزاده خلیل سلطان که شانزدهم ماه رمضان همانسال باشد ایشان همانطور در بیرون شهر در چارباغ مزبور بسر میبردند. (مرآت البلدان ج 4 ص 34).

چارباغ هرات.

[غِ هَ] (اِخ) این چارباغ غالباً منزلگاه سلاطین بوده. (مرآت البلدان ج 4 ص 35).

چاربالش.

[لِ] (اِ مرکب) مسند و وساده ای که پادشاهان و صدور و اکابر بر آن نشینند و بر آن تکیه کنند. (ناظم الاطباء). مسندی را گویند که پادشاهان و صدور و اکابر برآن نشینند. (برهان). مسند ملوک و اکابر از این جهت که ظاهراً سابق تکیهء کلانی که حالا بر پشت میدارند مرسوم نبود بلکه رسم آن بود که دو تکیه بر یمین و یسار. میگذاشتند یا آنکه یکی بر پشت و یکی پیش سینه و دو بر یمین و یسار. پس حقیقت چاربالش همان چارتکیه باشد که به مجاز معنی مسند مذکور شهرت گرفته. (آنندراج) :
از گوشهء چاربالش تو
اقبال بسالیان نجنبد.خاقانی.
به تیر ناوکی از شست آه یاوگیان(1)
که چاربالش سلطان درد بیک پرتاب.
خاقانی.
چار دیوار عزلتی که تراست
بهتر از چاربالش جم دان.خاقانی.
نهم چاربالش در ایوان عزلت
زنم چند نوبت چو میر مطاعی.خاقانی.
بهر آگین چاربالش اوست
هر پری کاین کبوتر افشانده ست.خاقانی.
چاربالش نهاده چون جمشید
پنج نوبت رسانده بر خورشید.
نظامی (هفت پیکر).
گفت از اول که پنج نوبت شاه
باد بالای چاربالش ماه.نظامی (هفت پیکر).
سر آنگاه بر چاربالش نهیم
کزین گنبد چاربالش رهیم.
نظامی (شرفنامه).
گر نیازت را پذیرد شمس تبریزی به لطف
بعد از این بر عرش نه تو چاربالش بر نیاز.
مولوی.
چشم و چراغ جمع رسل هادی سبل
سلطان چاربالش ایوان اصفیا.
(منسوب به حافظ).
عصمت به چاربالش غفلت چه خفته ای
آهنگ راه کن که رفیقان روان شدند.
عصمت بخاری.
|| کنایه از دنیا باشد. (برهان). کنایه از دنیاست به اعتبار چهار گنبد. (آنندراج) :
چو در چاربالش ندیدم درنگ
نشستم در این چاردیوار تنگ.نظامی.
|| کنایه از عناصر اربعه. (برهان). و رجوع به چاربالشت و چهاربالش شود.
(1) - ن ل: ناوکیان.

چاربالش ارکان.

[لِ شِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) طبایع اربعه. (آنندراج):
واثق مشو بعمر که در خواب غفلت است
آن کس که چاربالش ارکانش متکاست.
ظهیر فاریابی (از آنندراج).
|| حرارت و برودت و رطوبت و یبوست. (ناظم الاطباء).

چاربالشت.

[لِ] (اِ مرکب) مسند سلاطین. (برهان) (آنندراج). || دنیا. (برهان) (آنندراج). || عناصر اربعه. (برهان). و رجوع به چاربالش و چهاربالش و چهار بالشت شود.

چاربالش نشین.

[لِ نِ] (نف مرکب)مسندنشین. تخت نشین. کسی که بر مسند یا تخت نشیند یا تکیه زند :
چاربالش نشین عزلت را
پنج نوبت زن دو عالم دان.خاقانی.

چاربالش نه.

[لِ نِهْ] (نف مرکب) آن که چاربالش نهد :
پنج نوبت زن شریعت پاک
چاربالش نه ولایت خاک.
نظامی (هفت پیکر).
رجوع به چاربالش شود

چاربامک.

[مَ] (اِ مرکب) رجوع به چهار بامک شود.

چاربانگ.

(ص مرکب) زود. چالاک. (ناظم الاطباء). || محسوس. (ناظم الاطباء).

چاربر.

[بَ] (ص مرکب) مربع. ذواربعة اضلاع. چارضلعی. (فرهنگستان).

چاربرج.

[بُ] (اِخ) اسم عمارت حکومتی بندر بوشهر و آن عمارتی است که در چهار ضلع آن چهار برج ساخته و بهمین مناسبت به این اسم موسوم گردیده است. شیخ نصرخان از طایفهء آل مذکور که سمت مصاهرت مرحوم حسنعلی میرزای فرمانفرما ولد خاقان خلدآشیان فتحعلی شاه طاب ثراه را داشته و هنوز از خانوادهء او در بندر بوشهر هستند این عمارت را در عهد خاقان مغفور مبرور بنا نموده است و بعد خرابی بهمرسانیده در عهد ناصرالدین شاه سنگ بستی در کنار مرداب که غاوی مینامند ساخته شده و مخارج بسیاری کرده اند و دهنهء چاربرج گردیده. در زمان حکومت مرحوم مؤیدالدوله طهماسب میرزا ولد مرحوم محمد علی میرزا بالاخانه ای رو به غاوی و دوبری شهر بنا نموده اند که در حقیقت یک ضلع یعنی یک برج از این چهار برج محسوب میشود و تقریباً منزل شخصی حاکم بندر بوشهر همان بالا خانه است: در تاریخ فارس تألیف میرزا جعفرخان خورموجی در ذکر بندر بوشهر مسطور است، «که در اواخر دولت نادری شیخ ناصرخان ابومهیری که از اعراب نجد و در جهازات نادرشاهی ناخدایی با اعتبار بود شهر را بانی و صاحب اختیار آمد چون سه سمت بحر و یک طرف متصل براست سمت خشکی را حصنی حصین و بروجی رصین برافراشت» ممکن است بنای چاربرج را نیز همین شیخ ناصرخان کرده باشد. (مرآت البلدان ج 1).

چاربرج.

[بُ] (اِخ) قلعه ای است در دهنهء کوه صغلوک، سکنهء آن از ایل ویران لو و رعیت شادلو میباشند که در جمع بجنورد مالیات و خانواری خود را میدهند... این قلعه از قلاع قدیمه و سکنهء آن از طائفه اکراد میباشد. (مرآت البلدان ج1).

چاربرج.

[بُ] (اِخ) در بلوک ساتلمش مراغه دو قریه میباشد که هر دو به چاربرج موسوم است این دو قریه وصل بیکدیگرند و اراضی آنها از آب جغتو مشروب میشود. هر قریه چهل پنجاه خانوار دارد. (مرآت البلدان ج1).

چاربرج.

[بُ] (اِخ) اسم قریه ای است از طبس که قدیم النسق و بلاسکنه میباشد. (مرآت البلدان ج1).

چاربرج.

[بُ] (اِخ) اسم قریه ای است واقع در بلوک خشت و کمارج و این بلوک در مغرب شیراز بمسافت بیست و هفت فرسخ اهلش سلاح ورز، حاصلش غله و خرما و پنبه و تنباکو و مرکبات. شکار جلگهء آن خوک و دراج آبش از چشمه و رودخانه. قریهء خشت تقریباً هشتصد خانوار سکنه دارد و سایر قرای این بلوک را از بیست خانه الی دویست خانه است. (مرآت البلدان ج1).

چاربرج.

[بُ] (اِخ) دو قلعه میباشد در بجنورد که از دو چشمه مشروب میگردد و زراعت این دو قلعه دیم و از حیثیت هوا ییلاق و سکنهء آن پنجاه خانوار است. (مرآت البلدان ج 1).

چاربرج.

[بُ] (اِخ) از قرای حومهء شهر مشهد مقدس و در سمت راست جادهء چناران است. (مرآت البلدان ج 1).

چاربرج.

[بُ] (اِخ) قریه ای است در چهارفرسخی شهر مشهد مقدس از میان ولایت حول و حوش شهر. سکنهء آن بیست وچهار خانوار و از ایل تیموری. مدار شرب زراعتش بر آب قنات میباشد. (مرآت البلدان ج 1).

چاربرج.

[بُ] (اِخ) قریه ای است از شبانکارهء دشتستان و کلیهء بلوکی که این قریه جزء آن است گرمسیر و در مغرب شیراز بمسافت سی و هشت فرسخ واقع و حاصل این بلوک غله و خرما، شکار صحرایش آهو و قلیلی دراج، آبش از باران، آبادی دهکده هایش خیلی بتفاوت چنانکه دهکده دارد که دارای دویست خانوار است تا ده خانوار. (مرآت البلدان ج1).

چاربرج.

[بُ] (اِخ) قریه ای است در ناحیهء حیاط داود و دشتستان دو فرسنگی بیشتر میانهء شمال و شرق بندر ریگ است. (فارسنامه).

چاربرج آباد.

[بُ] (اِخ) از قنوات قدیمهء قم بوده و حالا خراب است. (مرآت البلدان ج1).

چاربرد.

[بَ] (اِخ) نام شهری است که چاربردی(1) شارح شافیه منسوب بدان است کذا سمع من الاوستاد العلامه شیخ محمد خضر شیرازی. (آنندراج). جاربَرد. رجوع به جاربرد شود.
(1) - صحیح جاربردی است.

چاربردی.

[بَ] (ص نسبی) منسوب به چاربرد. رجوع به جاربردی شود. || (اِخ) نام شارح کتاب شافیه در علم صرف. (ناظم الاطباء).

چاربرگ.

[بَ] (اِ مرکب) نام گلی است. (آنندراج). || لالهء کوهی. (آنندراج).

چاربرگ.

[بَ] (اِ مرکب) چاربرگ مختلف در بازی آس. چهار ورق مختلف بازی، (تک خال و شاه و بی بی و سرباز).

چاربرگه.

[بَ گَ / گِ] (اِ مرکب) نام گیاهی است. (آنندراج).

چاربرگی.

[بَ] (ص نسبی مرکب)اصطلاح قمار. آنکه در بازی آس چهار برگ مختلف در دست دارد.

چاربری.

[بَ] (اِخ) شاخه ای از ایل بختیاری منسوب به طایفهء «آسترکی» که شعبه ای از هفت لنگ بختیاری است. (جغرافی سیاسی کیهان).

چاربسیط.

[بَ] (اِ مرکب) ظاهراً بمعنی چارعنصر است. (آنندراج).

چاربلاغ.

[بُ] (اِخ) صنیع الدوله آرد: قریه ای است از محال ایچرود زنجان ملکی جناب عمیدالملک هوایش ییلاق زراعت آن هم دیمی و هم آبی، یک رشته قنات دارد که خراب است و چهار چشمه که زراعت و صیفی این قریه را مشروب میسازد. سکنهء آن پانزده خانوار است. (مرآت البلدان ج 1).

چاربند.

[بَ] (اِ مرکب) کنایه از دنیا و عالم باشد. (برهان) (آنندراج). || کنایه از عناصر اربعه میباشد. (آنندراج) :
برون جست از این گنبد چاربند
فرس راند بر هفت چرخ بلند.نظامی.
|| چهار مفصل که دو دست و دو پای را به تن پیوندد. مفصل دو دست و دو پا که به تنه پیوندند. پیوند گاه چهارگانهء تنه به دو دست و دو پا. مجموع مفاصل دو دست و دو پا که به تنه پیوندند. مفصل دو پای از طرف زیرین و مفصل دو دست هم از بالا. مجموع پیوندگاه دو پا و دو دست به تن. چارپیوند گاه دو دست و دو پا به تنه. || ریسمان یا طنابی که سوار کار را بر اسب بندند. چاربندی :
به جوی زر نیازمندی چند
هفت قفلی و چاربندی چند.
نظامی (هفت پیکر).
بِه کزین رهزنان کناره کنی
بر خود این چاربند پاره کنی.
نظامی (هفت پیکر).
|| میان کمر. (ناظم الاطباء).
- چاربند قایم، در ورزش؛ فرمانی است که استاد ورزش به ورزش کنندگان دهد.

چاربندی.

[بَ] (اِ مرکب) ریسمان یا طنابی که طفل نوآموز را که میخواهد سوار کاری بیاموزد بدان وسیله به اسب می بندند :
دو دری شد چو کوی طراران
چاربندی چو بند عیاران.نظامی.
|| زنبیل و توشه دان. (ناظم الاطباء). چنته مانندی است که مسافر به پشت بسته دو بند از زیر بغل و دو بند از روی دو شانه میگذرانند. (گنجینهء گنجوی ص 44). || (ص نسبی) منسوب به چاربند. رجوع به چاربند شود. کودک نوآموز یا هر سوارکاری که به وسیلهء طناب یا ریسمان به اسب بسته شده باشد :
چاربندی رسید پیکی چست
راه شش طاق هفت گنبد جست.نظامی.

چاربنیچه.

[بُ چَ] (اِخ) شعبه ای از طائفهء ایل باصری که تیره ای از ایلات خمسهء فارس بشمار میرود. (جغرافی سیاسی کیهان ص 87).

چاربی بی.

(اِ مرکب) اصطلاحی در بازی آس. چاربرگ بازی ورق یا آس که هر برگ آن نقش «بی بی» دارد و در بازی آس پس از چارآس و چارشاه امتیازش از سایر برگها بیشتر است.

چاربیخ.

(اِ مرکب) اصول اربعه. چهار ریشه و آن ریشهء خطمی و رازیانه و کرفس و کَبَر باشد. بیخ کاسنی و بیخ رازیانه و بیخ کبر و بیخ کرفس را گویند. (برهان) (آنندراج). || (ص مرکب) دارای چهار ریشه. چارریشه. چاراصل :
درختی است شش پهلو و چاربیخ
تنی چند را بسته بر چارمیخ.
نظامی (شرفنامه ص89).
|| کنایه است از چار عنصر. (برهان).

چاربیخی.

(ص نسبی) چاراصلی. چارریشه ای. کنایه از ریشهء محکم و استوار. || چارعنصری :
کاین هفت خدنگ چاربیخی
وین نه سپر هزارمیخی.
نظامی (لیلی و مجنون).

چاربید.

(اِخ) قلعه ای است در بجنورد. از آب چشمه مشروب میشود، زراعتش آبی است. هوایش ییلاق. پانزده خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 1).

چاربیستی.

(اِ مرکب) نام منصب که از طرف پادشاه باشد. (آنندراج).

چارپا.

(اِ مرکب) چاروا. (برهان) (آنندراج). مرکب سواری. (برهان) (آنندراج). اسب و استر و خر و شتر و امثال آن. (برهان) (آنندراج). هر حیوانی که دارای چهار دست و پا باشد. (ناظم الاطباء). ستور بارکش و سواری. (ناظم الاطباء). الاغ. حمار. درازگوش. نعم. (نصاب الصبیان). ماشیه. مال :
همه خارسانها کنم چون بهشت
پر از مردم و چارپایان و کشت.فردوسی.
همه شهر و ده گر براندازی الا
علفخانهء چارپایی نیابی.خاقانی.
که هر چارپایی که آرد شتاب
بپای اندر آرد کسی را ز خواب.نظامی.
بسی برداشت از دیبا و دینار
ز جنس چارپایان نیز بسیار.نظامی.
وز آنجا سوی قصر آمد بتعجیل
پس او چارپایان میل در میل.نظامی.
نه محقق بود نه دانشمند
چارپائی(1) بر او کتابی چند.سعدی.
چارپائی برآورد آواز
و آن تلذذ بر او حرام کند.سعدی.
دَوْکَسْ؛ عدد بسیار از چارپایان و گوسپندان. دعثور؛ بسیار از چارپایان. (منتهی الارب). و رجوع به چاروا و چارپای شود.
(1) - ن ل: چاروائی و در این صورت شاهد نیست.

چارپاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) نوعی گلولهء تفنگ. قطعات سرب غیر منتظم بریده کوچکتر از گلوله و بزرگتر از ساچمه. گلولهء تفنگ که چهار یک گلوله های عادی است. نوعی گلولهء غیر مدور که از سرب میریزند و بیشتر در تفنگ های سرپر قدیم. بکار میرفت. نوعی ساچمهء بزرگ. یک قسمت از چهار قسمت گلولهء تفنگ. قسمی گلوله مخصوص تفنگ و توپ. گلوله را چون به چهار قسمت کنند هر قسمت آن چهارپاره است که بجای ساچمه در تفنگ بکار برند. || نوعی رقص. (آنندراج). || نام سازی که چهار وصل دارد. (آنندراج). || وصلهء کفش. (ناظم الاطباء). یک جفت زنگ رقاصی. (ناظم الاطباء) :
به چارپارهء زنگی به باد هرزهء دزد
به بانگ زنگل نباش و کُم کُم نقاب.خاقانی.
|| یک چهارم خشت و آجر که در بنایی مصطلح است. پاره های آجر.

چارپاره زن.

[رَ / رِ زَ] (نف مرکب) کسی که چارپاره زند و چارپاره زدن داند.
نوازندهء ساز مخصوص که چارپاره نام دارد :
لاجرم شاید اربه رستهء بید
زنگی چارپاره زن شد سار.خاقانی.
سار به شاخسار بر، زنگی چارپاره زن
خنده زنان چو زنگیان، ابر ز روی اغبری.
خاقانی.

چارپای.

(اِ مرکب) هر حیوانی که دارای چهار دست و پا باشد. چارپا. چاروا. ذوات الاربع || مرکب سواری چون اسب و استر و خر و شتر و امثال آن. ستور. نعم. بهیمه. ماشیه. مال :
سکندر بدو گفت تاریک جای
بدو اندرون چون رود چارپای.فردوسی.
تبه شد بسی مردم و چارپای
یکی را نبد خنگ جنگی به جای.فردوسی.
ز بس مردن مردم و چارپای
پیی را نبد بر زمین نیز جای.فردوسی.
بدادی ز گنج آلت و چارپای
نماندی که پایش برفتی ز جای.فردوسی.
به ره بر یکی نامور دید جای
بسی اندرو مردم و چارپای.فردوسی.
درختان شده خشک و ویران سرای
همه مرز بی مردم و چارپای.فردوسی.
کسی را کجا تخم یا چارپای
بهنگام ورزش نبودی بجای.فردوسی.
مرا تخت و گنج است و هم چارپای
بدینسان بمانم سزاوار جای.فردوسی.
همه هر چه دید اندرو چارپای
بیفکند و ز یشان بپرداخت جای.فردوسی.
به ایران نمانم بر و بوم و جای
نه کاخ و نه ایوان و نه چارپای.فردوسی.
ز خون چنان بی زبان چارپای
چه آمد بر آن مرد ناپاکرای.فردوسی.
ستایش گرفتند بر رهنمای
فزایش گرفت از گیا چارپای.فردوسی.
در و دشت گل بود و بام و سرای
جهان گشت پر سبزه و چارپای.فردوسی.
ز ایوان و خرگاه و پرده سرای
همان خیمه و آخور و چارپای.فردوسی.
با چنین چارپای لنگ بود(1)
سوی هفت آسمان شدن دشوار.سنائی.
در این چارسو چند سازیم جای
شکم چارسو کرده چون چارپای.نظامی.
|| گوسپند و گاو :
مر او را ز دوشیدنی چارپای
ز هر یک هزار آمدندی بجای.فردوسی.
ز هر گونه از مرغ و از چارپای
خورش کرد و آورد یک یک بجای.
فردوسی.
|| چارپایهء تخت :
کعبه است حضرت او کز چارپای تختش
بیرون ز چارارکان، ارکان تازه بینی.
خاقانی.
(1) - ن ل: با چنین چارپای بند بود. و رجوع به چارپای بند شود.

چارپای بند.

[بَ] (اِ مرکب) کنایه از عناصر اربعه است که آدمی مجموعهء آن است. (آنندراج) :
با چنین چارپای بند بود(1)
سوی هفت آسمان شدن دشوار.سنائی.
(1) - ن ل: با چنین چارپای لنگ بود و در این صورت شاهد نیست. رجوع به چارپای شود.

چارپایک.

[یَ] (اِ مرکب) نوعی شپش. شپشک. شپشه. قمقام. نوعی حشرهء طفیلی است که بر عانه و مژگان و زیر بغل پدید آید مانند شپش و فرق آن با شپش آن است که چارپایک را پایهای بسیار بود و سخت بر بشره چفسنده بود.

چارپایه.

[یَ / یِ] (اِ مرکب) چارپا و هر چیز که دارای چهار پایه باشد. (ناظم الاطباء). || کرسیی که دارای چهارپایه باشد. کرسیچه. نوعی صندلی مخصوص که در کفشدوزی ها یا قهوه خانه ها برای نشستن بکار میرود.

چارپایی.

(حامص) منسوب به چارپا :
چو پاکی و پاکیزه رایی کنی
چرا دعوی چارپایی کنی.نظامی.

چارپخ.

[پَ] (اِ مرکب) نوعی از خیمه که در هند «بی چوبه» خوانند. (آنندراج). || هر چیز چهارگوشه. (ناظم الاطباء).

چارپدر.

[پِ دَ] (اِ مرکب) آباء اربعه. چهارعنصر.

چارپر.

[پَ] (اِ مرکب) قسمی از صراحی شراب. (فرهنگ ناظم الاطباء). قسمی شیشه برای شراب یا سرکه و غیره. قسمی شیشهء چهارپهلو. || یکنوع چماق که سری آهنین با چهارپره دارد. || قسمی گرز. || (ص مرکب) قسمی تیر دارای چهارپر :
خدنگی بینداختی چارپر
از این سر بدان سر نکردی گذر.فردوسی.
خدنگی دگر باره هم چارپر
بچرخ اندرون راند و بگشاد پر.فردوسی.
خدنگ چارپر همچون درختان
برستند از دو چشم شوربختان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
|| دارای چهار بال و پر برای پریدن. کنایه است از مرغ تیزپرواز یا مرکب تندرو :
پرگرفته نوند چارپرش
وز وشاقان یکی دو بر اثرش.نظامی.
عقابی چارپر یعنی که در زیر
نهنگی در میان یعنی که شمشیر.نظامی.

چارپهلو.

[پَ] (اِ مرکب) نوعی از زنجیر(1)نفیس. (آنندراج). || قسمی از زنجیر گرانبها. (ناظم الاطباء). || (ص مرکب) هر چیز که دارای چهار دم و چهار لبه باشد. (ناظم الاطباء) :
به میدان درآمد چو عفریت مست
یکی حربهء چارپهلو بدست.نظامی.
|| کنایه از تنومند و فربه. (آنندراج).
(1) - در متن چاپی «انجیر» و ظاهراً تصحیف است.

چارپهلو خفتن.

[پَ خُ تَ] (مص مرکب)کنایه از خواب غفلت که هیچ خبر از خویشتن نباشد. (آنندراج).

چارپهلو شدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب)کنایه از چیز بسیار خوردن و بر پشت خوابیدن است. (برهان) (آنندراج). بسیار خوردن. سخت سیر شدن. ارتباع. تضلع :
آز را کز بدو خلقت جوع کلبی همدم است
چارپهلو شد شکم از سفرهء یغمای تو.
ابن یمین.
به خوان نعمت تو آز چارپهلو شد
ز بس که خورد مربا و قلیه و کولانج.
شمس فخری (از آنندراج).

چارپهلو کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه است از چاق و فربه کردن. شکم انباشتن :
شکم ز خوان عطای تو چارپهلو کرد
اگر چه بود گرفتار جوع کلبی آز.ابن یمین.
حرص را گر چه بود علت جوع کلبی
چارپهلو کند از خوان نوال تو شکم.
ابن یمین.
زود در گل می نشیند کشتی سنگین در آب
چارپهلو میکنی خود را از آب و نان چرا؟
صائب.

چارپیوند.

[پَی / پِی وَ] (اِ مرکب)چارطبع (سردی و گرمی و تری و خشکی) :
ز خود بگذر که با این چارپیوند
نشاید رست از این هفت آهنین بند.نظامی.

چارتا.

(اِ مرکب) طنبور و رباب چهار تار را گویند. (برهان). || کنایه از چهار عنصر و عالم و دنیا هم هست به اعتبار چهار رکن. (برهان) (آنندراج). || چارگوهر. (آنندراج). || چارلا و رجوع به چار تار و چار تاره شود.

چارتائی.

(اِ) قسمی مرغابی خرد.

چارتار.

(اِ مرکب) طنبور و رباب چهارتار را گویند. (برهان) :
طبع گیتی راست شد در عهد تو زآنسان که باز
نشنود صوت مخالف هیچکس زین چارتار.
سلمان ساوجی.
|| کنایه از چهارعنصر و عالم و دنیا هم هست به اعتبار چهاررکن. (برهان). رجوع به چارتا و چارتاره شود.

چارتاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) به معنی چارتار است که طنبور و رباب و هر سازی که بر آن چهارتار بندند. (برهان) (آنندراج). || کنایه از عناصر و دنیا هم هست. (برهان). و رجوع به چارتا و چارتار شود.

چارتاق.

(ص مرکب) چارطاق. بالتمام باز (در). رجوع به چارطاق و چهارطاق شود.

چارتان.

(اِخ) قریه ای است از قرای قراباغ واقع در کنار ارس نزدیک به پل خداآفرین و از پل تا چارتان دو فرسخ و نیم مسافت دارد. (مرآت البلدان ج 1).

چارتای.

(اِ مرکب) نوعی ساز. چارتار. رباب. تنبور :
به منعمان بهل آواز چنگ، رندان را
ترانهء سبک از چار تای میکده بس.اوحدی.

چارتخمه.

[تُ / مَ / مِ] (اِ مرکب) چارتخم (قدومه و بارهنگ و بهدانه و سپستان) جوشاندهء مخصوص از بارهنگ و سپستان و قدومه و بهدانه که در سرماخوردگی برای نرم کردن اخلاط سینه و رفع سینه درد میخورند. شربتی از جوشاندهء بهدانه و بارتنگ و قدامه و سپستان نرم کردن اخلاط سینه را.

چارترک.

[تَ] (اِ مرکب) قسمی از کلاه چهارگوشه. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح بنایی، نوعی سقف گنبدی شکل را گویند. (در فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه اکنون مصطلح است).

چارترکیب.

[تَ] (اِ مرکب) چهارگوهر. چهارعنصر :
از این چارترکیب آراسته
ز هر گوهری عاریت خواسته.نظامی.

چارتکبیر.

[تَ] (اِ مرکب) نماز میت در مذهب اهل سنت. نماز جنازه. نمازی در مذهب اهل سنت و جماعت. نمازی که بمذهب اهل سنت بر جسد میت گزارند. نماز مخصوص جنازه که فقط چهار تکبیر دارد.(1) || کنایه از ترک چیزی است، چه این کنایه است به نماز جنازه چرا که در نماز جنازه فقط چهار تکبیر میباشد. (آنندراج) :
بدان چارسلطان درویش نام
شده چارتکبیر دولت تمام.نظامی.
رجوع به مادهء ذیل شود.
(1) - در مذهب شیعه خلافی نیست که در نماز میت باید پنج تکبیر گفت هر تکبیری از نمازی از پنج نماز است چنانکه در جواهر الکلام آمده است: «و هی علی المؤمن خمس تکبیرات بلاخلاف بیننا» ولی اهل تسنن قایلند که چهار تکبیر باید گفت (حافظ شیرین سخن تألیف دکتر معین صص 302-301).

چار تکبیر زدن.

[تَ زَ دَ] (مص مرکب)کنایه از نماز جنازه هم هست که بعد از آن میت را وداع کنند. (برهان). نماز جنازه کردن زیرا که در نماز جنازه چهار تکبیر مقرر است. (آنندراج) :
هر دم از ماتم برگی نتوان آه کشید
چار تکبیر بر این نخل خزان دیده زدیم.
صائب (از آنندراج).
|| کنایه از ترک محلی کردن و تبرای مطلق از ماسوی نمودن باشد. (برهان). کنایه از ترک نمودن همه چیز را. (آنندراج). یکباره ترک چیزی یا ترک کسی گفتن :
سه شراب حقیقتی بخوریم
چارتکبیر بر مجاز زنیم.سنایی.
اتابک ایلد گزشاه جهانگیر
که زد بر هفت کشور چار تکبیر.نظامی.
من همان دم که وضو ساختم از چشمهء عشق
چار تکبیر زدم یکسره بر هرچه که هست(1).
حافظ.
کبریای حرم حسن تو چون روی نمود
چار تکبیر زدیم از همه بیزار شدیم.
(از قرة العیون ملا محسن فیض).
(1) - اهل تشیع از حضرت صادق (ع) روایت کنند که رسول خدا تکبیر میگفت بر قومی پنج و بر قوم دیگر چهار بار و هر گاه بر مردی چهارتکبیر میگفت متهم میشد بنفاق ممکن است حافظ عوالم هستی و اعیان موجودات را چنان پست و نازل شمرده که چهارتکبیر را استعمال فرموده است. عرفا منظور از چهارتکبیر را اشارت از چهار فنا دانند: فنای آثاری، فنای افعالی، فنای صفاتی، فنای ذاتی. پس از خواجه نیز. عرفای شیعه این کلمه را استعمال کرده اند. فروغی بسطامی گوید: چارتکبیر بزن ز آنکه ببازار جهان
بایع و مشتری و سود و زیان اینهمه نیست.
(حافظ شیرین سخن تألیف دکتر معین ص 309).

چار تکبیر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) نماز جنازه کردن. (آنندراج) :
هر که در میدان عشق نیکوان گامی نهاد
چارتکبیری کند بر ذات او لیل و نهار.
سنائی.
قبلهء روی ترا هر که شبی برد نماز
چار تکبیر، دگر روز برین پنج کند.انوری.
چار تکبیر بر آن حضرت کرد و عنان عزیمت بر صوب غور و غزنین گردانید. (بدایع الازمان ص 109). و رجوع به چارتکبیر زدن شود. || کنایه از ترک همه چیز یا همه کس گفتن. از همه کس یا از همه چیز گذشتن. پشت پا به دنیا و ما فیها زدن. کنایه از ترک کردن همه چیز را. (آنندراج) :
رغبتش رغم کان و دریا را
چار تکبیر کرده و سه طلاق.
انوری (از آنندراج).

چار تکبیر گفتن.

[تَ گُ تَ] (مص مرکب) نماز جنازه کردن. (آنندراج). || کنایه از ترک کردن همه چیز را. (آنندراج). و رجوع به چار تکبیر زدن و چار تکبیر کردن شود.

چارتو.

(اِ مرکب) چارلا. چارتا.

چارجامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) پوششی از سقرلاط و مخمل و امثال آن ساخته، اسبان را بدان آرایش کنند در حالت پیری و اسبی را که آن را زین نبندند و لجام کرده غاشیه بر آن اندازند و سوار شوند. (آنندراج) :
سواری کی توان بر اسب عمری
که باشد از عناصر چار جامه.
اشرف (از آنندراج).
جلی که بر پشت اسب بجای زین اندازند.
(ناظم الاطباء). || زین بدون قلتاغ. (ناظم الاطباء). || چار جامه کردن ستور. صاحب برهان در ذیل لغت (کفل) نویسد: «و پلاس را نیز گویند که ستوران را بدان چار جامه کنند و سوار شوند».

چارجانب.

[نِ] (اِ مرکب) چارسمت. چارطرف. چارسو.

چارجل.

[جُ] (اِ مرکب) چارجامه. (آنندراج).

چارجو.

(اِ مرکب) چارجوی. چاره جوی. رجوع به چاره جوی شود.

چارجو.

(اِخ) نام یکی از معابر جیحون. به مناسبت شهری با همین نام بدانجا، چارجوی. صاحب مرآت البلدان آرد: در سنهء نهصد و سی و در مرتبهء دوم که عبیداللهخان اوزبک از ماوراءالنهر بقصد تسخیر خراسان از معبر چارجوی جیحون عبور نموده بمرو آمد و از مرو بجانب مشهد مقدس رانده این شهر را محاصره کرد و بحیطهء تصرف درآورد و از آنجابه استراباد تاخت و بعد بطرف بلخ معاودت نمود. (مرآت البلدان ج 4 ص 44).

چارجوهر.

[جَ / جُو هَ] (اِ مرکب) کنایه از عناصر اربعه و چهار ستارهء نعش است از بنات النعش. (آنندراج). چهار عنصر و چهار ستارهء دب اکبر. (ناظم الاطباء).

چارجوی.

(اِخ) چارجو. شهرکی از اجزای بخارا است بر لب جیحون بخوارزم نزدیک. (آنندراج).

چارجوی بهشتی.

[یِ بِ هِ] (اِ مرکب)چهار نهر، یکی از آب دوم از شیر، سوم از خمر، چهارم از عسل. (آنندراج). || کنایه از سیحون و جیحون و نیل و فرات. (آنندراج). || کوثر و سلسبیل و تسنیم و طهور در بهشت. (اقبالنامه چ وحید ص 250) :
ز دوزخ مشو تشنه را چاره جوی
سخن در بهشت است و آن چار جوی.
نظامی (اقبالنامه).

چارجوی فطرت.

[یِ فِ رَ] (اِ مرکب)عناصر اربعه. (آنندراج). || چهار مزاج انسانی یعنی دموی و صفراوی و بلغمی و سودائی. (ناظم الاطباء).

چارجهت.

[جَ هَ] (اِ مرکب) چهارسوی و چهارطرف. (ناظم الاطباء). مشرق و مغرب و شمال و جنوب. چهارسمت. || عالم. (ناظم الاطباء).

چارچار.

(اِ مرکب) بمعنی برابری و هم چشمی و همتائی کردن مخالفین با یکدیگر چنانکه دوچار شدن هم افادهء همین معنی میکند که دو نفر از سویی و دو از سویی و هم چنین است چار از سویی و چار از سویی دیگر که مقابلهء مقدمهء مقاتله است. (آنندراج). رجوع به چارچار کردن شود.

چارچار.

(اِ مرکب) چهار روز آخر چلهء بزرگ (هفتم تا دهم بهمن ماه). و چهار روز اول چلهء کوچک زمستان. (یازدهم تا چهاردهم بهمن ماه) (از ناظم الاطباء). نام هشت روز از زمستان که چهار روز آن در آخر چلهء بزرگ و چهار روز در اول چلهء کوچک است. نام هشت روز از فصل زمستان که از سی و ششمین روز تا چهل و چهارمین روز را شامل است.

چارچار زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) هرزه و پوچ گفتن. (آنندراج). بیهوده گفتن. (ناظم الاطباء).

چارچار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)برابری و مقابله کردن :
تا بر کسی گرفته نباشد خدای خشم
پیش تو ناید و نکند با تو چارچار.
منوچهری.
|| ملاقات کردن. (ناظم الاطباء).

چارچارگوی.

(نف مرکب) کنایه از هرزه و پوچ گوی. (آنندراج) :
ارباب سخن گرچه که پیرم دانند
از طبع جوان من سخن می رانند
خواهم که کنم فکر رباعی چندی
گو شاعر چارچارگویم خوانند.
قبول (از آنندراج).

چارچب.

[چَ] (اِ مرکب) تلفظی از چادرشب. چادرشب در بعضی لهجه ها، صورتی از چادرشب.

چارچرخه.

[چَ خَ / خِ] (اِ مرکب) نوعی گاری است که دارای چهار چرخ است. رجوع به گاری شود.

چارچشم.

[چَ / چِ] (ص مرکب) کنایه از بسیار مشتاق و منتظر. (آنندراج). نگران و مشتاق. (ناظم الاطباء) :
من چار چشمم ز آن دورخ چاری دگر میداشتم
میداشت چون شطرنج اگر آن شاه خوبان چار رخ.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| صفت سگ نیز واقع شود. (آنندراج). سگ و یا گوسپندی که خال سیاهی بالای هر یک از دو چشم داشته باشد. (ناظم الاطباء) :
سگ نفس را رفته از کار چشم
تو از عینکش کرده ای چارچشم.
قدسی (از آنندراج).
مَثَل آنکه او بود احمق
مردمان فیلسوف دانندش
همچو آن سگ بود که باشد کور(1)
مردمان چارچشم خوانندش.
دهقان علی شطرنجی (از آنندراج).
|| کسی که عینک میگذارد. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: مثل سگ بود که باشد گور.

چارچشم شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه است از بدقت نگاه کردن. با دقت و کنجکاوی بسیار در کسی یا چیزی نگریستن.

چارچشمه.

[چَ مَ] (اِخ) از قرای بلوک پشتهء جاپلق است. (مرآت البلدان ج 4 ص 43).

چارچشمه.

[چَ مَ] (اِخ) نیز از بلوک حمزه لوی جاپلق است و این چار چشمه شش قلعه میباشد واقع در یک محل و هر یک از قلاع رعیت نشین و آب و ملک علیحده دارد شهر جاپلق عبارت از همین چار چشمه است چنانکه در جاپلق نگاشته شد. (مرآت البلدان ج 4 ص 43).

چارچشمی.

[چَ / چِ] (ص نسبی) با چهار چشم، کنایه است از مراقبت بسیار؛ چارچشمی چیزی را پائیدن، مواظب بودن که آن را ندزدند یا به آن آسیبی نرسد. رجوع به چارچشمی پائیدن شود. || چارچشمی گریه کردن، سخت اظهار فقر یا بی تمتعی از کاری کردن و غالباً بدروغ. نهایت اظهار فقر یا بدبختی با گریه کردن. رجوع به چارچشمی گریه کردن شود.

چارچشمی پائیدن.

[چَ / چِ دَ] (مص مرکب) چیزی را بدقت نگاه کردن و پائیدن و مواظب آن بودن. کسی یا چیزی را زیر نظر داشتن و بدقت مراقب و مواظب آنکس یا آن چیز بودن. پائیدن چیزی بدقت و مراقب بودن که آن را ندزدند یا آسیبی به آن نرسد و رجوع به چارچشمی شود.

چارچشمی گریه کردن.

[چَ / چِ گَ / گِرْ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) سخت گریستن. || بی اندازه اظهار فقر یا بدبختی کردن. رجوع به چارچشمی شود.

چارچمن.

[چَ مَ] (اِخ) در حوالی قندهار است. از وقایع مهمه که در آنجا روی داده این است که محراب خان سپهسالار شاه عباس دویم بعد از فتح قلعهء بست و غیره هنگام مراجعت در روز یکشنبه شهر صفر هزار و پنجاه و هشت هجری در چارچمن غنایم و فیل و اسلحهء زیادی که از دشمن گرفته بود از شأن حضور شاه عباس گذرانید. گویند اسم باغی است بزرگ در دو منزلی اورکنج که از هر خیابان آن بحوضی میرسند و باز چهار خیابان دیگر و بدینصورت تا آخر. (مرآت البلدان ج 4 ص 44).

چارچند.

[چَ] (اِ مرکب) چهار تا. چهار هنگام. (ناظم الاطباء).

چارچنگولی.

[چَ] (ص نسبی) تن و دست و پای کژ و خشک شده. با دستها و پاهای خشک شده در حالی که جمع و خم شده باشد. با دست و پای جمع شده و شخ مانده چنانکه مرده ای یامغشیٌ علیهی. خشک مانده با دستها و پاهای بسوی تنه گرد آمده چون مبتلا بفالجی یا از سرمازدگی مرده ای و غیره. || در تداول عامه با تمام بدن متشنج و خشک. گردآمدن ناموزون اعضای تن خفته ومصروع و مرده (با فعل «ماندن» و «شدن» صرف شود).

چارچوب.

(اِ مرکب) هر چهارچوب دروازه یعنی هر دو چوب بالائین و فرودین و هر دو چوب بازوی در. (آنندراج). چارچوب در. چارچوبه. حاشیهء چوبین در که دو مصراع یا لت [ تِ ] در یک لته در آن جای گیرد. دریواس. (برهان). || چهار قطعه چوبی که در حاشیهء چیزی قرار دهند. (ناظم الاطباء).
- چارچوب عکس؛ قاب عکس.
|| مجازاً به معنی چارستون بدن آمده است :
پیش از این کاین چارچوب جسم چون مهرم بسوخت
سقف نه گردون ز آه عاشقان پردود بود.
ناصرخسرو؟ (از آنندراج).
و رجوع به چهارچوب شود.

چارچوب فطرت.

[بِ فِ رَ] (اِ مرکب)عناصر اربعه. (آنندراج).

چارچوبه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) چارچوب. چهارچوب. چهارچوبه. چارچوبهء در. چارچوبی که مصراع در یک لتی یا دو مصراع در بر آن استوار شود. || چهار قطعه چوبی که در حاشیهء چیزی قرار دهند. (ناظم الاطباء). و رجوع بچارچوب و چهارچوب و چهارچوبه شود.

چارچوبه.

[بَ] (اِخ) یکی از قلاع قراولخانه ای است که در سمت مشرق و شمال بجنورد مابین خاک زعفرانلو و شادلو واقع است. (مرآت البلدان ج 4 ص 44).
چارحد.
[ حَ ] (اِ مرکب) شرق و غرب و جنوب و شمال. (آنندراج). مشرق و مغرب و شمال و جنوب. (ناظم الاطباء). چار جهت :
کرد رها در حرم کاینات
هفت خط و چارحد و شش جهات.نظامی.
سرای شرع را چون چارحد بست
بنابر چاردیوار ابد بست.نظامی.
بر قرعهء چارحد کویت
فالی زنم از برای رویت.نظامی.
|| توسعاً همه و تمامی جائی :
جهان را همه چارحد گشت و دید
که بی چارحد ملک نتوان خرید.نظامی.
که حکم تو بر چارحد جهان
رونده است بر آشکار و نهان.نظامی.

چارحد.

[حَ] (اِخ) چهارحد، دهی جزء بخش خرقان شهرستان ساوه، 42 هزارگزی باختر رازقان و 18 هزارگزی راه عمومی. کوهستانی و سردسیر با589 تن سکنه و آب آن از چشمه سار و رود محلی، محصول آنجا غلات و سیب و قلمستان و لبنیات و عسل، شغل اهالی آن زراعت و گله داری و قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است، راه مالرو ایل شاهسون بغدادی در بهار به حدود این ده می آیند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چارحرفی.

[حَ] (ص نسبی) کلمه ای که دارای چهار حرف باشد. هر کلمه ای که چارحرف از حروف الفباء در آن باشد. کلمهء چارحرفی از قبیل: مادر، بابا، جهان، زانو و غیره.

چارحصار.

[حِ] (اِ مرکب) دعائی که بر پیراهن غازیان نوشتندی.

چارحمال.

[حَمْ ما] (اِ مرکب) کنایه از چاردیوار خانه. کنایه از چار ستون خانه که سقف بر آنها قرار گیرد :
گر سه حمال کارگر داری
چار حمال خانه برداری.
نظامی (هفت پیکر).

چارحوض اصفهان.

[حَ / حُ ضِ اِ فَ](اِخ) میدانی است کوچکتر از میدان نقش جهان اصفهان و فیمابین این دو میدان، بازار مسگرهای اصفهان واقع و راه این میدان به آن میدان میباشد میدان چارحوض وصل به عمارات دیوانی است و عمارت مشهور به سردرچار حوض عبارت است از چند اطاق فوقانی و تحتانی. (مرآت البلدان ج 4 ص 44).

چارخ.

[رُ] (ترکی، اِ) چارق. کفش درشت روستایی. نوعی پای افزار که دهقانان و روستائیان در پای کنند :
سواران ولی بر نمد زین چارخ
شجاعان ولیکن بفسق و بساغر.
عمعق بخارایی.
و رجوع به چارق و چارغ شود.

چارخال.

(اِ مرکب) اصطلاحی در بازی ورق که بر یک برگ چار خال یا دو برگ دو خال یا بر دو برگ که یکی سه خال و دیگری تک خال است اطلاق شود. چارخال بازی نرد که چون کعبتین اندازند هر یک دو خال یا یکی سه خال و دیگری یک خال باشد.

چارخان.

(اِ مرکب) خانهء چهارم نرد. اصطلاحی در بازی نرد. خانهء چهارم از نرد در زیر خانهء افشار.

چارخانه.

[نَ / نِ] (ص مرکب، اِ مرکب)یک نوع پارچه. پارچه ای که دارای خطوط صلیبی رنگارنگ باشد. (ناظم الاطباء). پارچه ای که دارای نقوش مربعی شکل باشد. پارچهء شطرنجی. || هر کس که تجاوز از شأن و حد خود کند. (ناظم الاطباء). || دیگ بزرگی که دارای چارخانه باشد. (ناظم الاطباء) :
نخواهد ماند آخر جاودانه
در این نه مطبخ این یک چارخانه.نظامی.

چارخایگی.

[یَ / یِ] (حامص مرکب)شجاعت و جنگجویی. || میل وافر به زنان داشتن :
پیرانه سر که پشت امیدی دوتا شده
از چارخایگی دو سه جا کدخدا شده.
امیدی (از آنندراج).
|| کنایه از مفسدی و حیله گری.(1)
(1) - مؤلف آنندراج لغت «چارخایه» را «کنایه از مفسد و محیل» معنی کرده و این بیت را شاهد مثال آورده است لیکن از مفهوم شعر کاملا پیداست که «چارخایگی» درینجا همان میل وافر به زنان داشتن معنی میدهد و استنباط مؤلف مزبور خطا و نارساست.

چارخایه.

[یَ / یِ] (ص مرکب) شجاع و جنگجوی. (ناظم الاطباء). || کسی که مایل به زنان باشد. (ناظم الاطباء). || کنایه از مفسد و محیل. (آنندراج).

چارخصم.

[خَ] (اِ مرکب) چارعنصر. آب و باد و خاک و آتش :
و آن پادشاه ده سر و شش روی و هفت چشم
با چارخصمشان به یکی خانه اندرند.
ناصرخسرو.

چارخلط.

[خِ] (اِ مرکب) خون و بلغم و صفرا و سودا. صفرا و سودا و بلغم و خون مطابق اصطلاح پزشکان قدیم :
از سر و پای تا بگردن و گوش
هست از این چارخلط عاریه پوش.نظامی.

چارخلیفه.

[خَ فَ / فِ] (اِ مرکب) کنایه از چهار عنصر :
وین خانهء هفت سقف کرده
بر چارخلیفه وقف کرده. نظامی.
زین چارخلیفه ملک پیداست
خانه به چهار حد مهیاست.نظامی.

چارخم.

[خَ] (اِ مرکب) فنی است از کشتی. (آنندراج). نام فنی در کشتی گیری. (ناظم الاطباء) :
نهد دست و پا چون به پشت و شکم
نهد نام این شیوه را چار خم.
اعجاز اصفهانی (در صفت کیسه مال حمام از آنندراج).
|| کمان را چون گوش تا گوش کشند گویند چارخم شد. (آنندراج) :
سرکش به یک دو ضرب نگیرد فروتنی
تا زور ما ندید کمان، چارخم نشد.
ملاطغرا (از آنندراج).
بیک خمی ز کمان دو ابروت مردم
کرشمه ات اگرش چارخم کند چه علاج.
ملاطغرا (از آنندراج).
بر سر زانوی قدرش کمان حلقهء افلاک چارخم. (تاج المدایح از آنندراج).

چارخم.

[خُ] (اِ مرکب) خمهای چهارگانه رنگرزی. چهارخم دکان رنگ رزی که رنگرز رنگهای مختلف را در آنها میریزد :
این سه گز خاک و پهنی تو گزی
چارخم در دکان رنگرزی.نظامی.

چارخمی.

[خَ] (اِخ) مزرعه ای است از سیستان، قدیم النسق سکنهء این مزرعه شصت و پنج نفر میباشند. (مرآت البلدان ج 4 ص 44).

چارخوان.

[خوا / خا] (اِ مرکب)چارجوی بهشت. (آنندراج). || کنایه است از نیل و فرات و دجله و جیحون. (آنندراج) (مصطلحات).

چارخیابان.

(اِ مرکب) میدانی که از شمال و جنوب و مشرق و مغرب آن خیابان ممتد باشد. میدانی که از چهار سمت بخیابان متصل است و از هر طرف آن خیابانی امتداد یافته است. || محل تقاطع چهار خیابان که بر یکدیگر عمود باشند. آنجا که دو خیابان تقاطع کنند.

چاردار ملک.

[رِ مُ] (اِخ) چهار شهر خراسان که مورد هجوم غزان قرارگرفت و ویران شد و عبارت بودند از مرو و بلخ و هرات و نیشابور.

چاردانگ.

(اِ مرکب) کنایه از چیزی که نسبت بامثال خود دو چندان باشد چه دینار شش دانگ میباشد دانگ ششم حصه دینار است پس چهاردانگ به نسبت دودانگ زائد میباشد و لفظ چهاردانگ که گاهی صفت هندوستان واقع میگردد بنابر آن است که چون عرض و طول هندوستان سوای روس از اکثر بلاد عالم بیشتر است یا آنکه آبادی و تحصیل از هندوستان به نسبت تحصیل دیگر بلاد عالم بیشتر است پس از این سبب تمام عالم را یک دینار فرض کردند و هندوستان را از آن بمنزلهء چهاردانگ شمردند، یا آنکه هندوستان در چهاراقلیم واقع است چنانکه در نقشهء ربع مسکون ظاهر است در لفظ هفت اقلیم. (آنندراج). چهار ربع کره. (ناظم الاطباء). || اصطلاح موسیقی. || اصطلاح بنایی. || اصطلاح در تراشیدن قلم. || هر چیز که نه کلان باشد و نه خرد. (ناظم الاطباء).

چاردانگه.

[گَ] (اِخ) قریه ای است از قرای غار مِن اعمال طهران این قریه خالصهء دیوان اعلی میباشد. (مرآت البلدان ج 4 ص 44).

چاردانگه.

[گَ] (اِخ) قریه ای است از قرای خراسان. (مرآت البلدان ج 4 ص 44).

چاردانگه.

[گَ] (اِخ) قریه ای است از ورامین. (مرآت البلدان ج 4 ص 44).

چاردانگه.

[گَ] (اِخ) جزو دشتی است. (مرآت البلدان ج 4 حاشیهء ص 44).

چاردانگهء شوشتر.

[گَ یِ تَ] (اِخ)عبارت است از پنجاه باب خانه و یکصد نفر ذکور و یکصد و شش نفر اناث (مرآت البلدان ج 4 ص 45). و رجوع به جغرافی غرب ایران نگارش بهمن کریمی ص 109 و 110 و 180 شود.

چاردانگهء هزارجریب.

[گَ یِ هِ جَ](اِخ) از اعمال استرآباد بوده اینک جزء مازندران است و در خوبی آب و هوا مشهور و مسلم و دو ناحیهء عمده را مشتمل است، چاردانگه و دودانگه. (مرآت البلدان ج 4 ص 45). و رجوع به جغرافیایی مفصل تاریخی غرب ایران نگارش بهمن کریمی ص 68 شود.

چاردرد.

[دَ] (اِ مرکب) درد زاهو. درد وضع حمل زنان. درد شدید زن هنگام وضع حمل. آخرین و سخت ترین درد بچه زائیدن زنان. سخت ترین درد زه نزدیک به زادن. موقع سخت درد زه. درد شدید زایمان.

چاردرویش.

[دَرْ] (اِخ) نام افسانهء ملی. نام یکی از افسانه های باستانی ایران. نام افسانه ای ملی و باستانی که به نثر فارسی نوشته شده و آن را بنظم هم در آورده اند. نام یکی از افسانه های کهن ایرانی به نثر و نظم.
- قصهء چار درویش؛ کنایه از سخن دراز و ملال آور.
- قصهء چار درویش گفتن؛ کنایه از چیزهای بی معنی و دراز گفتن است.

چاردری.

[دَ] (اِ مرکب) اطاقی که چار در داشته باشد. اطاقی دارای چهار در. خانهء چاردری :
عیسی ز چاردری با جمله جمع رسل
پیش آمده بادب کرده سلام ادا.
مجیر بیلقانی (در وصف معراج رسول).
|| کنایه است از عالم. (از ناظم الاطباء). || کنایه است از عناصر اربعه. (از مجموعهء مترادفات ص 251).

چاردست.

[دَ] (اِ مرکب) کنایه است از چارعنصر. چارآخشیج :
این هفت قوارهء شش انگشت
یکدیدهء چاردست و نه پشت.
نظامی (لیلی و مجنون).

چاردست وپا.

[دَ تُ] (ص مرکب)روشی در راه رفتن چون روش سگ و گوسفند و اسب و جز آن. شیوهء راه رفتنی چون راه رفتن حیوانات.

چاردست وپا رفتن.

[دَ تُ رَ تَ] (مص مرکب) رفتن آدمی بر روی دو دست و دو پای چون ستور. کف هردو دست و هر دو پای را بر زمین نهاده رفتن. راه رفتن کودکانی که تازه به راه میافتند و راه رفتن آدمی بشیوهء راه رفتن چارپایان.

چاردستور.

[دَ] (اِخ) ظاهراً پیشوایان مذاهب اربعه (شافعی، حنفی، حنبلی، مالکی) چارامام. چارخلیفه. چارتن پیشوایان مذاهب اهل سنت :
همه کاری از داوری دور کن
بدستوری چاردستور کن.نظامی.
|| (اِ مرکب) چارطبع.

چاردستی.

[دَ] (اِ مرکب) اصطلاح قمار. اصطلاحی در بازی ورق. قمار چارنفری. شرکت چار نفر در قمار با ورق. همبازی شدن چار نفر در قماری که بیش از چار نفر هم میتوانند در آن بازی شرکت کنند. چهار حریف در بعضی قمارها. چارتایی. چار نفری. چارحریفی. چار نفری بازی کردن.

چاردندانه.

[دَ نَ / نِ] (ص مرکب) صفتی شتر را. اشتر چاردندانه. رباعی الابل.

چاردندانه شدن.

[دَ نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب) چاردندانه شدن اشتر. بسن خاصی رسیدن شتر و آن سالی است که شتر دندان رباعیه را افکند، و آن سال هفتم از عمر شتر است.
-امثال: اشتر که چاردندانه شود از آوای درای نترسد. (تذکرة الاولیای عطار). و این مثل ظاهراً ترجمهء مثل عربی است که گوید: رباعی الابل لاترتاعه الجرس، و مراد آن است که مرد جهان دیده، و گرم و سرد چشیده و با حوادث و تصاریف زمان دچار شده، از پیش آمدهای صعب نهراسد.

چاردوال.

[دَ] (اِ مرکب) زنجیر دسته دار که بدان خر رانند. || چوبی باشد بمقدار یک قبضه که چارواداران بر سر آن میخی کوچک بقدر مهمیزی نصب نمایند و زنجیری با چند حلقه و چهار تسمه بر آن تعبیه کنند و الاغ و چاروا را بدان برانند. (برهان قاطع). || در بیت زیر از رضی الدین نیشابوری ظاهراً چاردوال معنی دیگر دارد :
آن خداوند که همواره همایونش صیت
هفت اقلیم همی برّد بی چاردوال.
رضی نیشابوری.
رجوع به سُک شود.

چاردوالی.

[دَ] (اِخ) اسم طائفه ای. نام ایلی. ایل چاردوالی.

چاردولی.

[] (اِخ) اسم بلوک غربی از توابع صاین قلعهء افشار. (جغرافیای سیاسی کیهان ص175).

چاردولی.

[] (اِخ) نام بلوکی از یازده بلوک ناحیهء کردستان سنه. (جغرافیای مفصل تاریخی غرب ایران نگارش بهمن کریمی ص 71).

چارده.

[دَهْ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) مخفف چهارده. تعیینی عددی که شامل میشود عدد ده بعلاوهء چهار را. (ناظم الاطباء). عدد دورقمی مرکب از چهار و ده. عددی در مرتبهء عشرات. اربعة عشر. دو برابر عدد هفت. عددی است میان سیزده و پانزده و صورت آن با ارقام هندی این است: (14) و (14) و با ارقام رومی (XIV) :
چو عمر آمد بحد چارده سال
برآمد مرغ دانش را پر و بال.نظامی.
گر شغل دگر حرام بودی
در چارده مه تمام بودی.نظامی.
|| بدر و ماه تمام. (ناظم الاطباء).
- مثل ماه شب چارده؛ سخت زیباروی. و رجوع به بدر و ماه شود.
- مه چارده؛ ماه چارده. ماه شب چارده. پُرماه :
حور عین میگذرد در نظر سوختگان
یا مه چارده یا لعبت چین میگذرد.سعدی.
تو سرو دیده ای که کمر بست بر میان
یا ماه چارده که بسر برنهد کلاه.سعدی.
چارده ساله بتی چابک شیرین(1) دارم
که به جان حلقه بگوش است مه چاردهش.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 196).
(1) - ن ل: چابک و شیرین.

چارده.

[دَهْ] (اِ مرکب) چهارورق ده خال. اصطلاحی در بازی ورق. چارلکات در بازی آس. چاربرگ ورق بازی که بر روی هر یک ده خال نقش شده.

چارده.

[دِهْ] (اِ مرکب) نام چند ناحیه که در هر یک چهار ده و یا چهار قلعه واقع است. (ناظم الاطباء).

چارده.

[دِهْ] (اِخ) در چند ولایت واقع است در ملک هزار جریب قریب بدامغان چون بر پشتهء کوه قلعه ای دارد و قلعهء بالای کوه را کلات و کلاته گویند به چارده کلاته موسوم شده و اجداد مؤلف از آنجا برخاسته اند. دیگری در خراسان است و آن چارده سنخاس گویند و چهار قلعهء بزرگ است که بفاصلهء اندک در فضای جلگهء سنخاس واقع شده و از آنجا تا جاجرم هشت فرسنگ راه کویر بی آب است و مایل بسمت مغرب است و در بندها در این راه است که معبر تراکمه است به جاجرم و اسفراین و شاهرود و این چارده بر سمت جنوب بجنورد واقع شده و سنخاس و قلعه سپید و اندجان و جعفرآباد در این محل واقع است. (انجمن آرای ناصری).

چارده چناران.

[دِهِ چِ] (اِخ) بلوکی است از بلوکات بجنورد واقع در سمت مشرق این بلده و اسامی قرا و مزارع آن از این قرار است: چناران، نوده، اسفندان، ترفی، بیغو، کوک و کمر. (مرآت البلدان ج 4 ص 45).

چارده روایت.

[دَهْ رِ یَ] (اِ مرکب) مراد از چارده روایت شاگردان هفت امام قرائت است چرا که هر امام را دو شاگرداند. (آنندراج) :
عشقت رسد به فریاد گر خود بسان حافظ
قرآن ز بر بخوانی در چارده روایت.
حافظ (از آنندراج).

چارده ساله.

[دَهْ لَ / لِ] (ص نسبی مرکب) دختر و پسری که بسن چهارده سالگی رسیده باشند :
ای چارده ساله قرة العین
بالغ نظر علوم کونین.نظامی.
چارده ساله بتی چابک شیرین(1) دارم
که بجان حلقه بگوش است مه چاردهش.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 196).
می دوساله و محبوب چارده ساله
همین بس است مرا صحبت صغیر و کبیر.
حافظ.
(1) - ن ل: چابک و شیرین.

چارده سنخاص.

[دِ هِ سِ] (اِخ) از راه بجنورد که بطرف عراق میایند بعد از دو سه منزل به چارده سنخاص سنخاص میرسند قبل از ورود بجلگه از قریهء دربند که واقع در دربندی است که نیم فرسخ امتداد دارد و عرضاً تنگ میباشد عبور میشود. چارده سنخاص مابین اسفراین و بجنورد واقع و عبارت از چهار قلعهء بزرگ است که به اندک فاصله با یکدیگر در جلگهء سنخاص بناشده یکی از آن قلاع قریب الانهدام و سه قلعهء دیگر آباد و در هر قلعه پنجاه الی شصت خانوار رعیت هست اسم یکی از قلعه ها اندغان است از دهنهء دربند که وارد جلگهء سنخاص میشوند بفاصلهء نیم فرسنگ این قلعه واقع است و قدری پائین تر قلعهء موسوم به خدا شاه و قریهء سنخاص معتبر و با سکنه و باغات است این محل یکی از معابر تراکمه بوده که بسمت عباس آباد و بسطام بتاخت و تاز میآمده اند چارده سنخاص بادهای تند بد دارد و در اطراف آن جنگل اورس زیاد است. (مرآت البلدان ج 4 ص 45).

چارده طبس.

[دِ هِ طَ بَ] (اِخ) نام ناحیه ای در طبس خراسان. در سال هشتصد و نه هجری که میانهء دو برادر یعنی میرزا پیر محمد و میرزا اسکندر گورکانی بهم خورده یگانگی به بیگانگی بدل شد میرزا پیر محمد میرزا اسکندر را گرفته بندی بر پایش نهاد و به صحابت بعضی از معتمدان بصوب خراسان فرستاد او در چارده طبس بند را شکسته و از چنگ محصلان خود را خلاص کرده باصفهان رفت. (مرآت البلدان ج 4 ص 45).

چارده کلاته.

[دِ هِ کَ تَ] (اِخ) یکی از بلوکات هزارجریب است در جلگه واقع شده و رودخانه ای از مشرق بمغرب در آن جاری است. کوههای اطراف این جلگه از هر قبیل چرنده و طیور و وحوش دارد حتی حیوانات شکاری و سباع از قبیل پلنگ و گرگ و غیره در آنجا یافت میشود. چارده کلاته عبارت است از چار قریه که «ورزن» و «زردوان» و «قلعه» و «خرابه ده» باشد گندم آنجا معروف است و نان خاصهء سفرهء سلاطین قاجار همیشه از گندم چارده کلاته بوده و هست کلیهء این بلوک فیمابین چشمه علی دامغان و شاه کوه است یعنی از شاه کوه به چارده کلاته شش فرسخ و از چشمه علی سه فرسخ و چون بدریای خزر نزدیک است آنجا را مه میگیرد و سلاطین با فر و تمکین قاجار قبل از آنکه بر تمام ایران استیلا پیدا نمایند از صفحات مازندران به چارده کلاته ییلامیشی میکردند خاقان خلد آشیان فتحعلی شاه طاب الله ثراه باغی در چارده کلاته طرح کرده اند که معروف بباغ شاه است زکیخان زند در زمان سرداری استرآباد و مازندران در سنهء هزار و صد و هشتاد و هشت چارده کلاته را قتل نمود و چندین کله منار ساخت از معارف چارده کلاته رضا قلیخان امیرالشعراء متخلص به هدایت است که از امرای بزرگ این دولت ابد آیت و مصنفین معتبر و اساتید شعراء و بفنون فضایل و مکارم اخلاق معروف و موصوف بوده... (مرآت البلدان ج 4 ص 45 و 46).

چاردهم.

[دَ هُ] (عدد ترتیبی مرکب، ص نسبی) مخفف چهاردهم. چیزی که در مرتبهء چهارده واقع شود. (ناظم الاطباء). || بدر و ماه تمام. (ناظم الاطباء).

چارده معصوم.

[دَهْ / دَ مَ] (اِخ) حضرت محمد (ص) و دخترش فاطمه (ع) و دوازده امام که از علی بن ابیطالب (ع) شروع و به امام دوازدهم حجة بن الحسن ختم میشود. حضرت محمد (ص) و فاطمه (ع) با دوازده امام. محمد (ص) و علی(ع) و فاطمه (ع) و حسن و حسین با نه امام دیگر.

چاردهمی.

[دَ هُ] (ص نسبی، اِ مرکب) هر چیز که در مرتبهء چاردهم واقع شود. مرتبه ای بین سیزدهم و پانزدهم.

چاردهمین.

[دَ هُ] (ص نسبی، اِ مرکب)مخفف چهاردهمین. چاردهمی. چیزی در مرتبهء چهاردهم.

چاردیوار.

[دی] (اِ مرکب) خانه ای که از هر چهار طرف دیوار داشته باشد. (آنندراج). مخفف چهار دیوار. دیوارهای چهارگانهء اطاق یا جایگاهی که سقف بر آنها نهاده شود :
بود چار دیوار آن خانه سست
که بنیادش اول نباشد درست.نظامی.
بگفت از پس چار دیوار خویش
همه عمر ننهاده ام پای پیش.نظامی.
شه آسایش و خواب را کار بست
دو لختی در چاردیوار بست.نظامی.
چو در چاربالش ندیدم درنگ
نشستم در این چار دیوار تنگ.نظامی.
پیش قدرش سپهر نه بالش
همچو ویرانه چاردیواریست.جوینی.
چاردیواری نمایان نیست غیر از چارموج
گشت سیلاب سرشکم در جهان نا آشکار.
غنی (از آنندراج).
هر زمینی و جایی که از همه طرف محدود به دیوار باشد. (ناظم الاطباء). || کنایه از چار حد دنیا هم هست. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چه بازیچه کاین چرخ بازیچه رنگ
نبازد در این چاردیوار تنگ.نظامی.
- چاردیوار خانه روزن شدن؛ کنایه از خراب شدن و فرو افتادن خانه. (آنندراج) :
چاردیوار خانه روزن شد
بام بنشست و آستان برخاست.
افضل الدین خاقانی (از آنندراج).
- چاردیوار ظلمانی؛ دنیا و قالب انسانی. (آنندراج).
-چاردیوار نفس.؛ (ناظم الاطباء).
- || قالب و جسد آدمی. (ناظم الاطباء).

چاردیوار.

[دی] (اِخ) قریه ای است از قرای حوالی قندهار. پادشاه هندوستان جلال الدین اکبر دفعهء ثانی بعد از سه سال و هشت ماه و بیست روز که از اول محاصرهء قندهار گذشته بود از جهان آباد پایتخت خود بقصد تصرف قندهار حرکت کرده در کابل اردو زد و اورنگ زیب پسر خود را با یکصد هزار سوار از یکسو و سعداللهخان وزیر اعظم را با یک صد هزار دیگر و نه عراده توپ از جانب دیگر در اواخر ربیع الثانی هزار و شصت و دو بسمت قندهار حرکت داد، اردوی سعداللهخان وزیر اعظم در چمن طلی خان سه فرسنگی شهر و اردوی اورنگ زیب بقریهء چاردیوار نزول نمود. (مرآت البلدان ج 4 ص 48).

چاردیوار نفس.

[دی رِ نَ] (اِ مرکب)کنایه از دنیا و قالب و جسد آدمی باشد. (برهان) (آنندراج).

چاردیواری.

[دی] (اِ مرکب) خانه. محوطه ای که فقط چهار دیوار دارد بی هیچ بنای دیگر. جدیر؛ چاردیواری. (منتهی الارب). جدرالجدار؛ چاردیواری ساخت. (منتهی الارب).
-امثال: چاردیواری اختیاری؛ مثلی است که از آن آزادی مسکن و منزل اراده کنند یعنی هر خانه مصون از تعرض است.
|| بودجهء چاردیواری یعنی بودجهء کامل و دربست. || میدان و آبشتگاه. (ناظم الاطباء).

چارراه.

(اِ مرکب) محل تقاطع دو راه. محلی که از چهار سمت آن راهی امتداد یافته است. محلی که دو راه یکدیگر را آنجا قطع کرده و هر یک بسمتی امتداد یافته است.

چارراه.

(اِخ) سه فرسخ مشرقی قلعه گل است. (فارسنامهء ناصری ص 274).

چارراه.

(اِخ) فرسخی بیشتر شمالی باشت است. (فارسنامهء ناصری ص 271).

چارراهی.

(اِخ) طائفه ای است اصل آنها از خلج بلوک قونقیری است همه چادرنشین ییلاق آنها در پاکت بلوک قونقیری و قشلاق آنها در جزیرهء علی یوسف از دریاچهء بختکان معیشت آنها از گوسفند و بز است. (فارسنامهء ناصری ص 331).

چاررکن.

[رُ] (اِ مرکب) چهار رکن. در مناسک حج عبارت است از مسح و طواف و سعی و حلق. || دو دست و دو پای.(1)
(1) - چنین است در یادداشت دهخدا و در جای دیگر دیده نشد.

چار رگ.

[رَ] (اِ مرکب) رجوع به چهار رگ شود.

چارروزه.

[زَ / زِ] (ص نسبی) چهارروزه. مجازاً به معنی کوتاه. دنیای چهارروزه، کنایه از عمر کوتاه است.

چار روسا.

(اِخ) پنج فرسخ میانهء شمال و مشرق لنده است. (فارسنامهء ناصری).

چارروستا.

(اِخ) قریه ای است واقع در سه فرسنگی میانهء شمال و مشرق بندر ریگ. (فارسنامهء ناصری).

چارزانو.

(اِ مرکب) نوعی نشستن. مربع نشستن. چهار زانو نشستن. || وضع نشست خیاط. (نا ظم الاطباء).

چارزانو زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از مربع نشستن. (آنندراج) :
چار زانو چون توان در مجلس سلطان زدن
تا بخدمت چست باشی بر سر یکپا نشین.
باقر کاشی (از آنندراج).

چارزانو نشستن.

[نِ شَ تَ] (مص مرکب) مربع نشستن. چار زانو زدن. نشستن به طرز چار زانو.

چارزبان.

[زَ] (ص مرکب) کنایه است از پرگوی و کثیرالکلام. (آنندراج).

چارزبانی.

[زَ] (اِ مرکب) کنایه از چار عناصر است که به چار زبانیهء دوزخ تشبیه شده است. (انجمن آرای ناصری) :
اسیر طبع مخالف مدار جان و خرد
زبون چارزبانی مکن دو حور لقا.
خاقانی (از انجمن آرا).

چار زبر.

[زَ بَ] (اِخ) رجوع به چهار زبر شود.

چار زیر.

[] (اِخ) نام محلی کنار راه کرمانشاه و قصر شیرین میان شاه پسند و حسن آباد.

چارسال.

(اِ مرکب) مدت چهار سال. (ناظم الاطباء). چهارساله.

چار سالگی.

[لَ / لِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی چار ساله. در فاصلهء چهار سال. (ناظم الاطباء).

چارساله.

[لَ / لِ] (ص نسبی) منسوب به چهار سال. (ناظم الاطباء).دارای چهارسال. (ناظم الاطباء).

چار ستون بدن.

[سُ نِ بَ دَ] (اِ مرکب)دو دست و دو پای. چار دست و پای.

چار سر.

[سَ] (اِ مرکب) (اصطلاح قمار) اصطلاحی در بازی آس. اصطلاح بازی ورق. چارصورت از قبیل چار شاه و چار بی بی و چار سرباز و چار آس، چار ورق ده خال. چار لکات.

چار سرآوردن.

[سَ وَ دَ] (مص مرکب)(اصطلاح قمار) در اصطلاح بازی ورق چار صورت آوردن. چار شاه یا چار بی بی یا چار سرباز آوردن. چار آس آوردن. چار ورق از یک صورت آوردن.

چارسرباز.

[سَ] (اِ مرکب) اصطلاحی در بازی آس و اصطلاحی در بازی ورق. چار سرباز در قمار آس. چار صورت سرباز در ورق بازی. چار سرباز در بازی پاسور چار ورق که بر هر یک صورتی بنام سرباز نقش شده است.

چار سرشت.

[سِ رِ] (اِ مرکب) چارطبع. طبایع اربعه. امزجهء اربعه. حرارت و برودت و رطوبت و یبوست :
نقش این هفت لوح چار سرشت
ز ابتدا جز یکی قلم ننبشت.نظامی.

چارسف.

[سَ] (اِخ) نام کوهی است که شعبه ای از آب «چار سفرود» از آن برمیخیزد. (نزهة القلوب ص 227).

چارسفرود.

[سَ] (اِخ) مجموع دو رشته آب است که یکی از جبال باردویه بر میخیزد و دیگری از جبال طغان و چارسف، و بیکدیگر پیوسته اراضی حدود مجاور را مشروب سازند طول این رودخانه پانزده فرسنگ است (از نزهة القلوب ص 227).

چار سلطان.

[سُ] (اِ مرکب) ظاهراً در این شعر منظور چاردرویش است :
بدان چار سلطان درویش نام
شده چارتکبیر دولت تمام.نظامی.
و رجوع به چار درویش شود.

چارسمت.

[سَ] (اِ مرکب) چارطرف. چارجانب. چارسو. مشرق و مغرب و شمال و جنوب.

چارسنجاق.

[سَ] (اِخ) قصبه ای از قصبات کشور ترکیه که در ولایت معمورة العزیز در 40 هزارمتری شمال خرپوت واقع است. (قاموس الاعلام ج 1).

چارسو.

(اِ مرکب) جائی که چهار بازار در آنجا منشعب شوند. (برهان). بازاری که هر چهار طرف راه داشته باشد. (آنندراج). نام آن جای از بازار که به هر چهار طرف راسته و دکانها راه دارد. (ناظم الاطباء). چهارسوی. چهارسوق. بازاری که از چهار طرف بیرون شو دارد. جائی که چهار بازار از آنجا گذرد :
که دارد دکانی در این چارسو
که رخنه نیارد ز بسیار سو.نظامی.
در این چارسو چند سازیم جای
شکم چارسو کرده چون چارپای.نظامی.
در این چارسو هیچ هنگامه نیست
که کیسه بر مرد خودکامه نیست.نظامی.
بمعیار این چارسو رهروی
نسنجد دو جو تا ندزدد جوی.نظامی.
در این چارسوی هنرپروری
ز راه سخن میکنی زرگری.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| نیز بمعنی راه کلان که در آن چهارراه مجتمع شده باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). چار راه :
بدین چارسو چون نهم دستگاه
که ایمن نباشم ز دزدان راه.نظامی.
در چارسوی دنیا مضطر بمانده ام من
گر وارهانی از خود دانم که میتوانی.عطار.
بر منادی گاه کن این کار تو
بر سر راهی که باشد چارسو.مولوی.
|| چارسمت. چارطرف. چارجانب. شمال و جنوب و شرق و غرب. راست و چپ و پیش و پس :
نباشد سپاه تو هم پایدار
چو برخیزد از چارسو کارزار.فردوسی.
نگه کرد گرد اندرون چارسو
سپه دید افکنده چین در برو.فردوسی.
بدان بام شد کش نبود آرزو
سپه دید گرد اندرش چارسو.فردوسی.
روی از این چارسوی غم برتاب
چند از این خاک و باد و آتش و آب.
نظامی.
زلفت هزار دل به یکی تار مو ببست
راه هزار چاره گر از چارسو ببست.حافظ.
|| هر چیز را گویند که چهار پهلو داشته باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). چهار پهلو. || کنایه از شکم سیر و بسیار پر و مملو :
مکن در خورش خویشتن چارسو
چنان خور که نوزت بود آرزو.فردوسی.
شکم از خورد چارسو چه کنی
خویشرا بندهء گلو چه کنی.سنایی.
در این چارسو چند سازیم جای
شکم چارسو کرده چون چارپای.نظامی.
|| کنایه از انتظار کشیدن. (برهان). انتظار و نگرانی و چشمداشت. (ناظم الاطباء). || نوعی آچار که دَمِ آن چار پره دارد. || نوعی میخ پیچ که بر سر چهار فرورفتگی به شکل + دارد. پورداود استاد دانشگاه تهران در معنی لغت «چارسو» شرح جامع و محققانه ای در کتاب «هرمزدنامه» نگاشته اشتباهات بعضی فرهنگ نویسان را یادآور شده اند که در اینجا نوشتهء ایشان را عیناً از کتاب مزبور نقل میکنیم:
«در این گفتار از چارسو (= چهارسوی یا سون) که در تازی جهات اربعه خوانند سخن میداریم. این چارسو را در پهلوی و فارسی، خراسان (= خوراسان). و خُروران یا خُرابران (= خاور- خوروران) و باختر (= اپاختر) و نیمروز (= نیمروچ) خوانند و در تازی مشرق و مغرب و شمال و جنوب گویند. چون دیرگاهی است که این واژه ها در نوشته های فارسی بجای خود بکار نرفته، خاور بجای باختر و باختر بجای خاور آورده شده بجاست که از آنها سخن بداریم و ارزش آنها را بدرستی بشناسیم. در نوشته های پهلوی بجای جهت یا طرف و سو (= سون) کست(1)آورده شده و جهات اربعه را چهار کستیک خوانده اند. اما این واژه به این مفهوم در فارسی بجای نمانده بلکه به هیئت کشتی یا کستی (معرب کستیج) در زبان ما بجای مانده و آن بندی است که زرتشتیان در سن بلوغ دینی بر میان بندند:
همه سوی شاه زمین آمدند
به بستند کستی بدین آمدند...دقیقی.
بسا هم کستی بمعنی زنار ترسایان بکار رفته:
کستی هرقل به تیغ هندی بگسل
بر سر قیصر صلیبها همه بشکن.فرخی.
کستی یا کشتی در فارسی رایج کنونی مصارعهء دو تن است با همدیگر و گرفتن کمربند یکدیگر را از برای چیر شدن و بزانو درآوردن و بزمین افکندن:
ز کشتی گرفتن سخن بود دوش
نگیرم فریب تو زین در مکوش.فردوسی.
چون در گزارش (تفسیر) اوستای خود از سدره و کستی یاد کردیم در اینجا بیش از این بایسته نیست.(2) چارسوی یکبار هم در شاهنامه در سخن از بازی شطرنج بمعنی چهار گوشه آمده. هم چنین ابوریحان بیرونی در کتاب التفهیم چهارسو را بمعنی چهارگوشه گرفته: «چهارسو چند گونه اند؟ نخستین مربع است که متساوی الاضلاع گویند و این آن است که هر چهار پهلوی او با یکدیگر راست و برابر باشد... و دیگر مستطیل که درازا دارد و این آن است که هر چهار زاویهء او قائمه باشند...»(3). چهارسوی نیز بمعنی چهار راه است و بهمین معنی در فارسی کنونی رایج است: «بعد از دو روز آن جوان را بکاری بگرفتند که مستوجب دست بیرون کردن بود و بر سر چهارسوی بغداد دست بیرون کردند.»(4) چارسو در اوستا مشرق یا خراسان از آنجائی که هور بدر آید یا خورشید سرزند در اوستا اوشستره(5) آمده، از واژهء اوشه (اوشنگه) که بمعنی بامداد و سپیده دم است.(6)جزء آخر کلمه که تره(7) باشد، جزئی که در آخر کلمات دیگر «چارسو» نیز دیده میشود، همان است که در فارسی «تر» گوئیم و در ترکیب صفت تفضیلی بکار بریم.(8) چون بهتر و بتر و مهمتر و جز اینها. مغرب یا خوروران (خوربران = خاور) بجائی که آفتاب فرو نشیند یا خورشید نهفته گردد، در اوستا دئوشستره(9) (= دئوشتره)(10) خوانده شده است.(11) از همین واژه است دوش و دوشینه و دوشین و پرندوش و پرندوشین؛ بمعنی دیشب و پریشب:
گویدت همی گرچه دراز است ترا عمر
بگذشته ثمر یکسره چون دوش و پرندوش.
ناصرخسرو.(12)
شمال یا اپاختر (= باختر) در اوستا اپاختره(13)(= اپاخذره)(14) آمده جزء اول آن از کلمهء اپاک(15) (= اپانک)(16) بمعنی پس و پشت سر است و در پهلوی اپاچ و فارسی باز بمعنی عقب و برگشت است(17) از این که کلمهء اپاختر با این لغت ترکیب یافته برای این است که پیروان مزدیسنا هماره روی بجنوب و پشت بشمال دارند. در هر جای از اوستا که از جنوب یاد شده، همان سوی و جهت بخشایش ایزدی است و شمال سوی گزند و آسیب است. در فرگرد هفتم و ندیداد پارهء 2 آمده: پس از مرگ دیو، لاشه و مردار بصورت مگس زشتی از سوی باختر پرواز گرفته به پیکر مرده روی آورد. در فرگرد نوزدهم و ندیداد پارهء 1 آمده: از سوی باختر به اهریمن تباهکار دیو دروغ را از برای کشتن زرتشت پاک برانگیخت. در هادخت نسک فرگرد سوم پارهء 7 گوید: چون روان ناپاکدین پس از سپری شدن شب سوم، در سپیده دم بجهان دیگر گراید، باد از سوی باختر وزیدن گیرد و بوی گند بسیار ناخوش بدو رساند(18) در نوشته های پهلوی کوه ارزور(19). در باختر در دوزخ است.(20) جنوب یا نیمروز در اوستا رپیتوی تره(21) خوانده شده و از رپیتوا(22) که بمعنی نیمروز (= ظهر) است ترکیب یافته است رپیتوا خود جداگانه در اوستا بکار رفته است.(23) نام جنوب در اوستا مانند نام آن در لاتین مریدیس(24) در فرانسه میدی(25) هم بمعنی نیمهء روز است و هم سوی جنوب، چنانکه نیمروز در پهلوی و فارسی که یاد خواهیم کرد چنین است.
چارسو در نوشته های پهلوی:
بسا در نامه های پهلوی از چارسو یاد شده، از آنهاست بندهش که چهار کوستیک (= سو) را چنین خوانده: کوست خوراسان کوست خوروران - کوست نیمروچ - کوست اپاختر.(26) در شهرستانهای ایران، نامه ای که در بنیاد شهرهای ایران بزبان پهلوی در زمان خلیفهء عباسی المنصور (136-158 ه . ق.) نوشته شده چنین آمده: کوست خراسان - کوست خوربران - کوست نیمروچ - کوست آتورپاتکان.(27) موسی خورنجی تاریخ نویس ارمنی که در پایان خلافت اموی یا در آغاز خلافت عباسی (از سال 132 ه . ق.) نوشته و بخش جغرافیای وی ناگزیر از روی نوشته های پهلوی است، چارسو را چنین یاد کرده: کست خُربران - کست نیمروچ - کست خراسان - کست کاپ کوه.(28) چنانکه دیده میشود لغتهائی که در پهلوی از برای چارسو بکار رفته (جز از اپاختر) غیر از لغتهای اوستائی است. خوراسان که در پهلوی بجای مشرق یا از آنجائی که خورشید بدر آید، گفته شده همان است که امروزه خراسان گوئیم و نام یکی از ایالتهای ایران است. در پارینه همین نام به همهء زمینهای ایران مشرقی تابرود آمویه (= جیحون) اطلاق میشده، ناگزیر به این مناسبت که این سرزمینها در همان جهت برآمدن خورشید واقع است و خود کلمه خورآسان (= خراسان) لفظاً بهمین معنی است. فخرالدین اسعد استرآبادی، (گرگانی) که در حدود 446 ه . ق. داستان ویس و رامین را از پهلوی بنظم فارسی درآورده معنی خراسان را درست یاد کرده:
زبان پهلوی هر کوشناسد
خراسان آن بود کزوی خورآسد
خورآسد پهلوی باشد خورآید
عراق و پارس را خور زو برآید
خوراسان را بود معنی خودآیان
کجا از وی خورآید سوی ایران(29).
فخر گرگانی در جای دیگر داستان ویس و رامین، خراسان را بمعنی خورآید = آسد به کاربرده:
دو خورشید از خراسان روی بنمود
که از گیتی دو گونه زنگ بزدود
یکی بزدود زنگ شب ز کیهان
یکی بربود زنگ غم ز جانان(30).
شبهه نیست که آسان در کلمهء خراسان بمعنی برآینده و سر زننده است، از مصدر آسدن و از ریشهء آس(31) بمعنی بلند شدن و برخاستن. بهمین معنی است آسغ(32) در لهجهء بلوچی و آسین در لهجهء استرآبادی (گرگانی) که بمعنی آمدن است. در لهجهء بلوچی نیز آسان با کلمهء روش ترکیب یافته، روش آسان(33) یعنی برآمدن آفتاب و برخاستن خورشید. در زبان ارمنی اسن(34) که از زبان ایران بعاریت گرفته شده(35) نیز موجود است. خوربران یا خوروران که در فارسی کنونی خاور گوئیم (خاوران سرزمینهای خاوری است) نشستگاه خورشید است، یا آنسوی که هور بدانجا گراید و نهفته گردد. در نوشته های پهلوی در همه جا نیمروچ بمعنی جنوب است و از حیث مفهوم با کلمهء اوستائی رپیتوا(36) که یاد کردیم یکی است. نیمروز در فارسی که در لهجهء کردی نیمه رو گویند بمعنی ظهر است:
ظالمی را خفته دیدم نیمروز
گفتم این فتنه است خوابش برده به.سعدی.
همچنین سرزمین سیستان نیمروز نامیده شده، گردیزی در زین الاخبار گوید: که به رأی العین خویش بدیدم که امیر محمود رحمة الله اندر هندوستان چه کرده است و به نیمروز و بخراسان و بعراق چگونه قلعها گشاده است. «و اندر شوال سنه سبعة عشر و اربعمائة نامهء القادربالله آمد با عهد و لوای خراسان و هندوستان و نیمروز و خوارزم مر امیر محمود را»ء(37).
آن ملک نیمروز و خسرو پیروز
دولت او یوز و دشمن آهوی نالان.رودکی.
از اینکه سیستان را نیز نیمروز خوانده اند برای این است که این سرزمین در پائین جنوب خاک خراسان افتاده است.(38) اما کوست آتورپاتکان و کوست کاپ کوه، گفتیم در شهرستانهای ایران و جغرافیای موسی خورنجی، بجای شمال آورده شده، یادآور خبری است که خسرو انوشیروان کشورهای ایران را چهار بخش کرد و هر یک از آن بخشها را به فرمانگزاری یک پادوسپان سپرد.(39) اتورپاتکان (آذربایجان) و کاپ کوه (= کوه قاف، قفقاز قبق یاقبح) یکی از آن چارسو است، در شمال ایران. از این گذشته شمال در پهلوی اپاختر خوانده شده و در آثار پهلوی تورفان نیز چارسوی چنین نامیده گردیده: اواختر= شمال؛ نیمروچ = جنوب؛ خوراسان = مشرق؛ خوروران = مغرب. لغتهای ثابت از برای تعیین نامهای چارسو در پهلوی همین است. در برخی از نوشته های عربی و فارسی تا باندازه ای که نگارنده دیده این نامها درست یاد شده و در برخی دیگر لغت مغرب(40) بجای لغت مشرق و لغت شمال بجای مغرب بکار رفته و این خود میرساند، این تخلیط که امروزه در لغتهای فارسی جهات اربعه، دچار آن هستیم، دیرگاهی است که روی داده است.
چارسو در نوشته های عربی و فارسی: ابن رسته (ابوعلی احمدبن عمر) که در سدهء سوم هجری میزیسته در کتاب اعلاق النفیسه در «صفة ایرانشهر والسواد» مینویسد: «قال و کانت ایرانشهر مقسومة باقسام قسمة منها ما بین مطلع اطول النهار الی مطلع اقصرالنهار وتسمی خراسان: وقسمة منها مابین مغیب اطول النهار الی مغیب اقصرالنهار وتسمی خربران تفسیره مغرب الشمس؛ وقسمة منها مابین مطلع النهار الاقصر الی مغیب النهار الاقصر وتسمی نیمروز و تفسیره الجنوب؛ وقسمة منها مابین مطلع النهار الاطول الی مغیب النهارالاطول و تسمی باختر و تفسیره الشمال.»(41) الخوارزمی که گویا در سال 220 ه . ق. درگذشت در مفاتیح العلوم گوید: «خراسان تفسیره المشرق و خُرباران هوالمغرب و نیمروز هو مهب الجنوب لان شمس تسامته نصف النهار و آذربادکان هو مهب الشمال و آذرمن شهور الشتاء و باد هو الریح و معناء مهب ریح الشتاء ثم عربت الکلمة فصیرت آذربیجان»(42) مسعودی که در سال 345 یا346 ه . ق. درگذشته در کتاب التنبیه والاشراف گوید که بخش آبادان زمین را چنین نامند: «و تسمیتهم مشارق الارض و ما قارب ذالک من مملکتها خراسان و خرالشمس فاضافوا مواضع المطلع الیها والجهة و الثانیة و هی المغرب خُربران و هو مغیب الشمس و الجهة الثالثة و هی الشمال باختراً و الجهة الرابعه و هی الجنوب نیمروز.»(43) ابن خرداذبه در المسالک و الممالک که درحدود 232 ه . ق. نوشته شده گوید: «و المغرب ربع المملکة و کان اصبهبد. یسمی علی عهدالفرس خُربران اصبهبد»(44) در تاریخ سیستان که در حدود 725 - 445 نوشته شده آمده: «و این جمله را (جهان را) به چهار قسمت کرده اند: خراسان و ایران (خاوران) و نیمروز و باختر: هر چه حد شمال است باختر گویند و هر چه حد جنوب است نیمروز گویند و میانه اندر بدو قسمت شود. هر چه حد شرق است خراسان گویند و هر چه مغرب است ایرانشهر.»(45) چنانکه دیده میشود این نویسندگان نامهای فارسی چارسو را درست مانند نویسندگان پهلوی یادکرده اند و الخوارزمی گذشته از وجه اشتقاق نادرستی که به کلمهء آذربادکان داده، طرف شمال را مانند نامه شهرستانهای ایران، آذربادکان نامیده است. برخلاف همهء این اسناد، در مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری که کهنترین نمونهء نثر فارسی است و در آغاز سال 346 ه . ق. نوشته شده چنین آمده: «و آفتاب برآمدن را باختر خواندند و فروشدن را خاور خواندند.»(46) نظر بوجه اشتقاقی که از برای کلمات خاور (= خوروران) و باختر (= اپاختر یا اواختر) یاد کردیم، خاور باید مغرب باشد یا فروشدن آفتاب اما باختر که شمال است به خطا بمعنی برآمدن آفتاب (= خراسان) یا مشرق دانسته شده است. همچنین نزد فردوسی سرایندهء شاهنامه کلمهء باختر گاهی به خطا بمعنی مغرب گرفته شده و گاهی باز به خطا باختر بمعنی مشرق بکار رفته. همچنین خاور گاهی بخطا بمعنی مشرق گرفته شده و گاهی به صواب، خاور آن چنانکه باید مغرب است. فخر گرگانی در ویس و رامین که گفتیم خراسان را بمعنی مشرق یاد کرده، در جای دیگر منظومه اش دچار اشتباه گویندگان دیگر شده خاور را بمعنی مشرق و باختر را بمعنی مغرب گرفته. چنانکه دیده میشود سغد و خوارزم و چغان از سرزمینهای خاوری شام و مصر و قیروان از سرزمینهای باختری خوانده شده در جای دیگر باز بخطا باختر به معنی مغرب است:
بترسم کافتاب آسمانی
کنون در باختر گردد نهانی.(47)
بسیاری از گویندگان باختر را مغرب و خاور را مشرق دانسته اند. آنچنانکه این دو لغت بهمین معانی نادرست مایهء اشتباه فرهنگ نویسان ما گردیده، در فرهنگ جهانگیری یادشده: «خاور مشرق را گویند.» و بعضی از شعرا بمعنی مغرب نیز آورده اند در فرهنگ سروری آمده: «باختر مشرق بود.. لفظ باختر و خاور را متأخرین بر عکس تصور نموده اند. خاور را مشرق میدانند و باختر را مغرب و حال آنکه متقدمین باختر را مشرق و خاور را مغرب «کذا فی التحفه» ناگزیر همین سهو گویندگان سبب شده که فرهنگ نویسان لغتهای اختر و باختر را بهم ریخته اند: در فرهنگ رشیدی آمده: «...و تحقیق آن است که باختر مخفف با اختر است و اختر ماه و آفتاب و هر دو را گویند پس از باختر مشرق و مغرب را توان گفت.» رضاقلی هدایت که غالباً اشتباه دیگران مورد پسند اوست، همین وجه اشتقاق بی بنیاد را در انجمن آرای خود تکرار کرده است اختر بمعنی ستاره هیچ پیوستگی با اپاختر(= اواختر= باختر) که معنی لفظی آن را یاد کردیم ندارد(48) از آنچه گذشت پیداست که دیرگاهی است لغتهای چارسو، مفاهیم دیرین و ثابت خود را در فارسی از دست داده و همین تخلیط به لهجه های ایرانی هم رسیده در لهجه رایج زرتشتیان ایران خاور بمعنی مشرق و باختر بمعنی مغرب است.(49)
امروز همان سهو پارینه در نوشته های فارسی رواج یافته، خاور بمعنی مشرق و باختر به معنی مغرب بکارمیرود و خود نگارنده نیز بناچار آن را پیروی کردم اما چنانکه دیدیم لغات درست جهات اربعه یا چهارسو، خراسان = مشرق، خاور= مغرب، باختر= شمال، نیمروز= جنوب است. چون امروزه خراسان نام سرزمینهای شرقی ایران است، شاید پذیرفتن آن بجای واژه مشرق ناروا بنماید اما چنانکه یاد کردیم خراسان به این معنی از لغات دیرین ایران است، ساختگی نیست.
از خراسان بردمد طاوس وش
سوی خاور می شتابد شاد و کش.رودکی.(50)
(نقل از هرمزد نامه نگارش استاد پور داود ازص 389 تا ص 403).
(1) - Kast. (2) - نگاه کنید به خرده اوستا صص 61-62.
(3) - کتاب التفهیم چ جلال همائی تهران 1318 ص 11).
(4) - حالات و سخنان شیخ ابوسعید چ ایرج افشار طهران 1331 ص 84.
(5) - Ushastara. (6) - اوشستره در یسنا 57 پارهء 29 آمده و در پارهء 104 از مهریشت تکرار گردیده است. در گزارش پهلوی فرگرد 1 وندیداد پارهء 18 و فرگرد 19 وندیداد پارهء 5 نیز به این لغت برمیخوریم. نگاه کنید به:
Pahlavi Vendidad by Bahramgore
T,Anklesaria, Bombay 1949.p 13 and
p. 373.
دربارهء اوشه اسپیده دم نگاه کنید بتفسیر اوستای نگارنده، خرده اوستا صص 98 - 99 و صص 149 - 171.
(7) - Tara.
(8) - Zeitschrift der Deutschen Morge
landischen Gesellschaft (Iranica von
Hubschmann), Band 38, S. 428.
(9) - Daoshastara.
(10) - Daoshatara. (11) - این کلمه که از لغت دئوشاDaosha که بمعنی شب یا شام و دوش است ترکیب یافته در یسنا 57 پارهء 29 آمده و در پارهء 104 از مهریشت تکرار گردیده است. هم چنین در یک جمله اوستائی که در طی تفسیر پهلوی از فرگرد 1 وندیداد پارهء 18 بکار رفته به آن برمیخوریم در گزارش پهلوی اوستا Doshastar شده است.
(12) - زمخشری در مقدمة الادب: البارحة؛ دوش. شب گذشته. دوشینه، البارحة الاولی- المیدانی در السامی: البارحة الدوش، البارحة الاولی؛ پرندوش.
(13) - Apakhtara.
(14) - Apakhedhra.
(15) - Apak.
(16) - Apank.
(17) - Hilfbusch Des pehlevi l von H. S.
Nyberg uppasala 1928 s.11.
(18) - دربارهء هادخت نسک نگاه کنید به یشتها ج 2 تفسیر اوستای نگارنده صص 166 -173.
(19) - Arezur. (20) - نگاه کنید به یشتها ج 2 ص 32 و به:
The Foundation of the Iranian
Religions, by Luis H. Gray (K. R. cama
Oriental Institute No. S) Bombay,
P. 200.
(21) - Rapithvitara.
(22) - Rapithwa. (23) - نگاه کنید به تفسیر اوستای نگارنده، خرده اوستا، به رپیتونیگاه ص 149 و 156 و آفرنیگان رپیتوین ص 247 از برای نامهای چهارگانه نگاه کنید به:
Altiranisches Worterbuch von Christ.
Bartholomae. Sp.79 und Sp.674. und
Sp. 1509 Arische Periode von F.
Speigel, Leipzig 1887. S. 31.
Neupersische Schriftprache von Paul
Horn, im Grundriss der iranischen
Philologie 1. E and 2.Abteilung.S.11.
(24) - Meridies.
(25) - Midi. (26) - نگاه کنید به:
Bundehesh von F.Justi, Leipzig 1868
S. 14; 17; 20.
(27) - A Catalogue of the Provincial Capitals of Eranshahr by J. Markwart,
Roma 1931.
(28) - نگاه کنید به فقرات 2 و 21 و 34 و 58 شهرستانهای ایران.
(29) - ویس و رامین فخرالدین گرگانی چ مجتبی مینوی طهران 1314 ص 171. در ویس و رامین چ لیس Leesکلکته 1865 م. ص 119 چنین آمده:
بلفظ پهلوی هر کس سرآید
خراسان آن بود کز وی خور آید
خراسان پهلوی باشد خور آمد
عراق و پارس را زو خور برآمد
خراسان است معنی خورآیان
کجا زو خور برآید سوی ایران.
نگارنده در سال 1306 که هنوز ویس و رامین در تهران بچاپ نرسیده بود، از روی ویس و رامین کلکته، این اشعار را در جلد اول یشتها در صفحهء 304 نقل کرده ام. در فرهنگ جهانگیری که در سال 1017 ه . ق. پایان یافت در تحت کلمهء خراسان (چ هند) همین اشعار به گواه آورده شده، خُرآید، و خُرآمد آورده بجای خُرآسد.
(30) - ویس و رامین چ تهران ص 181.
(31) - as.
(32) - as - ag.
(33) - Rosh-asan.
(34) - Osan.
(35) - Etymologie des Baluci von W. Geiger. Munchen 1890 S. 10 No. 17
und S. 40 No. 324; Zeitschrift der
Deutschen Morgelandixschen
Gesellschaft Band 44 S. 555;
Grundriss der Neupersische
Etymologie von Paul Horn, Strassburg
1893 No. 23; A Catalogue of the
Provincial Capitals of Eranshahr by
J. Markwart, Roma, 1931 p. 25.
(36) - Rapithwa. (37) - زین الاخبار گردیزی به اهتمام محمد ناظم چ برلین 1347 ه . ق. ص 61 و 77.
(38) - نگاه کنید بتفسیر اوستای نگارنده ج 2 یشتها ص 293 و نگاه کنید بوجه اشتقاق دیگری که در تاریخ سیستان ص 23 یاد گردیده.
(39) - طبری Tabari ubersetzt von T.
Noldeke, Leyden 1879, S. 151-52.
(40) - L'Empire des Sassanides par A. Christensen, Kobenhavn 1907, p. 41;
L Iran Sous Les Sassanides par A.
Christensen, Copenhaguen 1936, p.
347.
(41) - کتاب اعلاق النفیسه چ لیدن سنهء 1891 م. ص 103.
(42) - مفاتیح العلوم چ قاهره 1342 ص 70.
(43) - التنبیه و الاشراف چ قاهره 1357 ص 28.
(44) - المسالک و الممالک چ لیدن 1306 ص 72.
(45) - تاریخ سیستان چ ملک الشعراء بهار تهران 1314 ه . ش. ص 23.
(46) - بیست مقالهء قزوینی جزء دوم چ عباس اقبال تهران 1313 ص 17 و ص 32.
(47) - ویس و رامین چ تهران ص 63.
(48) - ZDMG.38.428;ZDMG.42.154.
(49) - ZDMG = Zeitschrift der Deutschen Morgelandischen
Gesellschaft (Die Parsen in Persien,
ihre Sprache und einige ihrer
Gebrauch von A. Houtum Schindler)
Band 36 S. 61
(50) - احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج 2 تهران 1319 ص 1077 شعر دیگری از رودکی که خراسان را بمعنی مشرق آورده یاد کردیم.

چارسو.

(اِخ) قریه ای است از قرای کجور و مقبرهء مصقلة بن هبیرهء شیبانی در آنجاست و مردم کیا- شغله مینامند از قراری که در تاریخ ظهیرالدین مسطور است در زمان خلافت حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام قومی در طبرستان موسوم به بنی ناجیه مرتد شده به نصرانیها پیوسته عیسوی شدند حضرت امیرالمؤمنین مصقلة بن هبیرهء شیبانی را بتدمیر ایشان فرستاده آنها را غارت و تاراج کردند و زن و فرزندان ایشان را دستگیر و اسیر نمودند اما مصقله اسرا را از لشکر بصد هزار درهم خریده آزاد ساخت و بعضی از قیمت آنها را ادا کرده و قدری را نداد و بگریخت امیرالمؤمنین علیه السلام بقیهء وجه قیمت را از همشیرهء او بگرفتند و به لشکر قسمت کرده در حق او فرمود: «قبح الله مصقلة لانه فعل الساده وفرَّ فرار العبید» و این مصقلة در خلافت معاویه داوطلب شد که اگر چهار هزار مرد به او بدهند طبرستان را مسخر نماید، معاویه چهار هزار مرد به او داد چون بطبرستان رسید دو سال با فرّخان جنگید عاقبت در جنگ کشته شد و در چارسو مدفون گردید. (مرآت البلدان ج 4 ص 49 و 50).

چارسو بزرگ طهران.

[بُ زُ گِ طِ](اِخ) در سنهء 1222 ه . ق. در عهد خاقان مغفور فتحعلی شاه طاب الله ثراه ساخته شده است. (مرآت البلدان ج 4 ص 49).

چارسو شاه اصفهان.

[هِ اِ فَ] (اِخ) در حوالی میدان نقش جهان است و مدرسهء ملا عبدالله که از مدارس معتبرهء اصفهان است در این چارسو واقع است. (مرآت البلدان ج 4 ص 49).

چارسو شیرازیها.

(اِخ) اسم یکی از محلات معتبرهء اصفهان است. (مرآت البلدان ج 4 ص 49).

چارسو علیقلی آقا.

[عَ قُ] (اِخ) یکی از چارسوهای اصفهان و در محله ای واقع آن محله را نیز بهمین اسم مینامند و با محلهء بیدآباد مجاورت دارد. مدرسه ای عالی و حمامی بسیار معتبر موسوم بمدرسه و حمام علیقلی آقا در نزدیکی چارسو است علیقلی آقا ظاهراً از امرای صفویه بوده و در بناهای مزبور منتهای سلیقه را به کار برده و در کمال استحکام و امیتاز ساخته است و سنگهای مرمر و غیره و کاشیهای قیمتی نفیس که در مسجد و حمام علیقلی بکار رفته محل توجه ابصار و انظار مسافرین و سیّاحان عالم است. (مرآت البلدان ج4 ص49).

چارسوق.

(اِ مرکب) چارسو. چاربازار. محلی در بازار که بچارسمت راه دارد و هر سمت دارای بازار و دکاکین است.

چارسو کوچک طهران.

[چَ کِ طِ](اِخ) در سنهء 1243 ه . ق. بنا شده است. (مرآت البلدان ج 4 ص 49).

چارسو کهنه.

[کُ نَ] (اِخ) یکی از محلات کرمان است. (مرآت البلدان ج 4 ص 49).

چارسو مخلص اصفهان.

[وِ مُ لِ صِ اِ فَ] (اِخ) محل مخصوصی است در بازار اصفهان قرب قیصریه و کاروانسرای مخلص که الان از کاروانسراهای معتبر اصفهان است در این محل واقع شده. (مرآت البلدان ج 4 ص 49).

چارسو مقصود اصفهان.

[مَ دِ اِ فَ](اِخ) بازاری است در حوالی مسجد شاه اصفهان. از میدان نقش جهان وارد این بازار میشوند. (مرآت البلدان ج 4 ص 49).

چارسو نقاشی اصفهان.

[نَقْ قا اِ فَ](اِخ) واقع در نزدیکی دروازهء حسن آباد است. (مرآت البلدان ج 4 ص 49).

چارسو نمکی.

[نَ مَ] (اِخ) یکی از چارسوهای اصفهان که واقع در قسمت جنوبی شهر است و بعضی چارسوهای دیگر در شهر اصفهان هست که اگر چه بنای آنها نسبت به ابنیهء سایر بلاد معتبر است ولی نسبت بعمارات خود اصفهان چندان رفعت و عظمتی ندارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 49).

چارسوی.

(اِ مرکب) چارسو. چاربازار. محلی که چارسمت آن بازار است :
در چارسوی فقر درآ تا ز راه ذوق
دل را ز پنج نوش سلامت کنی دوا.خاقانی.
|| چارراه :
در چارسوی کون و مکان وحشت است خیز
خلوتسرای انس جز از لامکان مخواه.
خاقانی.
از شهر شما دواسبه راندیم
وز خون سر چارسوی شستیم.خاقانی.
|| چارسمت. چارطرف. چارجانب. شمال و جنوب و مشرق و مغرب :
یکی مرد پاکیزهء نیکخوی
بدو دین یزدان شود چارسوی.فردوسی.
بدان بام شد کش نبود آرزوی
سپه دید گرد اندرش چارسوی.فردوسی.
گرت دیگر آید یکی آرزوی
که گرد اندرآید سپه چارسوی.فردوسی.

چارشاخ.

(اِ مرکب) نوعی از تعذیب. (آنندراج) (لطائف اللغات) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). || آلتی که بدان خرمن کوفته را باد دهند تا دانه از کاه جدا گردد. (ناظم الاطباء). در بیشتر شهرها و روستاهای خراسان اسم آلتی است که سر آن بشکل پنجهء دست یا دارای چهار شاخ و بیشتر است که بوسیلهء آن خرمن کوفتهء جو یا گندم را باد دهند تا کاه از دانه جدا شود. مِنشار؛ چوب پنجه دار که بدان گندم و جز آن را بر باد دهند. (منتهی الارب). سکو که بدان گندم و جز آن برباد دهند. (منتهی الارب).

چارشاخ زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) در غالب شهرها و روستاهای خراسان اصطلاحی است برای باد دادن خرمن کوفتهء جو و گندمی که هنوز دانه از کاه جدا نشده. بکار بردن چارشاخ برای باد دادن خرمن جو و گندم و جدا کردن دانه از کاه.

چارشاخ ماندن.

[دَ] (مص مرکب) بعلت دردی در احشاء یا پشت یا کمر بی حرکت ماندن. بی حرکت ماندن یا عسیرالحرکة شدن بواسطهء درد یا پرخوارگی. جنبش نتوانستن از شدت درد و المی که بیشتر در پشت و کمر عارض شود. بی حرکت ماندن از شدت درد کمر یا پشت.

چارشاخه.

[خَ / خِ] (اِ مرکب) هر چیز که چهار شاخه داشته باشد. جار. لوستر. شمعدان چارشاخه ای که از سقف می آویزند یا بر روی جاچراغی میگذارند؛ چراغ چارشاخه ای.

چارشانه.

(1) [نَ / نِ] (ص مرکب) کسی که قدش کوتاه و شانه هایش پهن و قوی باشد. (از آنندراج) :
ز ضرب گرز کین از هر کرانه
شده بالا بلندان چارشانه.
محمد قلی سلیم (از آنندراج).
|| قوی هیکل و تنومند. (آنندراج). تنومند و قوی هیکل و فربه. (ناظم الاطباء). کسی که سینه و بر پهن و قوی و درشت دارد. قوی جثه. تناور و سطبر اندام :
کمان ابروش کوتاه خانه
قد شمشاد پیشش چارشانه.
اشرف (از آنندراج).
|| ناموزون قد و بداندام. (ناظم الاطباء).
(1) - Corpulant.

چارشاه.

(اِ مرکب) (اصطلاحی در قمار)(1)اصطلاحی در بازی آس و ورق. چهار ورق از اوراق بازی که بر هر یک تصویر شاه نقش شده باشد. چار صورت شاه در بازی آس و دیگر بازیهای ورق.
(1) - Les quatre rois.

چارشاهی.

(اِ مرکب) یک قسمت از بیست قسمت ریال (قران). هشت پول سیاه. یک عباسی. دوتا صناری (صد دیناری). || کنایه از پولی مختصر. مبلغی ناچیز.

چارشب.

[شَ] (اِ مرکب) مخفف چادرشب. پارچهء بزرگ چهارگوشی که رخت خواب در آن بندند و زنان ده چون چادر بسرافکنند. چادر شب :
نازکت چارشب اولیست که بالا افکن
چون درشت است و قوی میرسدت ز آن آزار.
نظام قاری.
گاه گردد سپیج سر در شب
و ربود چارشب مدانش عار.نظام قاری.
وجب وجب همه شب چارشب بپیمایم
چه صرفها که مرا در نهالی عزبیست.
نظام قاری.

چارشکل.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) اشکال اربعهء منطق.

چارشنبه.

[شَ شَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب)چهارشنبه. نام روز پنجم از هفته که بتازی اربعاء گویند. (ناظم الاطباء). نام روزی از روزهای هفته که بین سه شنبه و پنجشنبه است. اربعاء :
بشد چارشنبه هم از بامداد
بدین باغ کامروز باشیم شاد.فردوسی.
ستاره شمر گفت بهرام را
که در چارشنبه مزن گامرا.فردوسی.
چارشنبه که از شکوفهء مهر
گشت پیروزه گون سواد سپهر.نظامی.

چارشنبه.

[شَمْ بَ] (اِخ) نام شهری بر شمال آسیة الصغری بساحل دریای سیاه.

چارشنبه سوری.

[شَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب)آخرین چهارشنبهء اسفند ماه هر سال شمسی که ایرانیان در شب آن جشن چارشنبه سوری میگیرند و آداب و رسوم خاصی را در آن شب برگزار میکنند. جشن چارشنبه سوری که از جشن های ملی و باستانی ایرانیان است و هنوز در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران شب این روز را بطرزی خاص جشن میگیرند. سعید نفیسی استاد دانشگاه تهران در شمارهء 11 سال اول و شمارهء 1 سال دوم مجلهء مهر دربارهء «چارشنبه سوری» مقالهء مفصل و محققانه ای نوشته اند که قسمتهایی از آن را در اینجا نقل میکنیم: چهارشنبه سوری یعنی چهارشنبهء عیش و عشرت و میرساند که این شب را برای جشن و سرور بنیاد گذاشته اند. این جشن ملی از قدیمترین زمانهای تاریخ در میان ایرانیان بوده است... شب چهارشنبه سوری در ایران آئین خاص و تشریفات گوناگون دارد که هر یک از آنها را در ناحیهء دیگر میتوان یافت. آئین چهارشنبه سوری یا شب چهارشنبهء آخر سال بر دو قسم است یک قسمت از آن عمومی و مشترک میان تمام مردم ایران است که حتی بعضی از آنها را در ملل دیگر نژاد آریا میتوان یافت و قسمت دیگر آئین خصوصی است که مردم تهران بدعت گذاشته اند و از اینجا کم و بیش بشهرهای دیگر ایران رفته است. آن قسمت از آئین این شب که در تمام ایران معمول است از کرمان گرفته تا آذربایجان و از خراسان تا خوزستان و از گیلان تا فارس یعنی تمام این دشت وسیع که ایران امروز را فراهم ساخته است و زیباترین بقایای ایران باستانی است در هر شب چهارشنبه آخر سال با شور و دلبستگی خاصی آشکار میشود تمام مردم آذربایجان چه در شهر و چه در ده ها در آن شرکت دارند و حتی هنوز در میان مردم قفقاز معمول است. ایرانیانی که از دیار خود دور افتاده اند نیز آن را فراموش نمیکنند و ایرانیان مقیم ترکیه و مصر و هندوستان نیز در جامعهء خود این رسوم و آداب را معمول میدارند.
توپ مروارید: در میدان ارک طهران توپ کهن سالی بود که مدت صد سال بر فراز صفه ای جاگرفته بود و چون پیران زمین گیر از جای خود نمی جنبید - شبهای چهارشنبه سوری زنان و دخترانی که حاجتی داشتند مخصوصاً آن زنانی که در آرزوی شوی بودند از آن توپ بالا میرفتند و بر فراز آن دمی می نشستند و از زیر آن میگذشتند و در برآورده شدن آرزوی خود شک نداشتند و بچه های شیرخوار را که به اصطلاح «نحسی» میکردند یا ریسه میرفتند از زیر توپ مروارید و سر در نقاره خانه میگذراندند. این توپ را توپ مروارید مینامیدند و افسانه های گوناگون در حق آن میگفتند.
آتش افروختن: زیباترین و شاید قدیمترین آداب چهارشنبه سوری آتش افروختن و جستن از آن و شادی کردن در کنارآتش است....
اینک تقریباً در تمام ایران شب چهارشنبه سوری توده هایی از بوتهء خودروی بیابانی فراهم می آورند و نزدیک یکدیگر قرار میدهند زن و مرد و پیر و جوان در صحن خانه یا در میدانهای عمومی و بر سر چهارسوها و چهارراههای شهر و ده از روی این اخگرهای افروخته یکی پس از دیگری جستن میکنند و در هر جستنی میگویند: «زردی من از تو سرخی تو از من» یعنی زردی بیماری و ناتوانی را از من بستان و سرخی و شادابی و تندرستی را که در خود داری بمن ببخش» پس از سوخته شدن خاکستری را که از آتش میماند باید در خاک اندازی جمع کنند و از خانه بیرون برند و در کنار دیوار بریزند و آنکس که بیرون ریخته است در بازگشت در میزند باید از درون خانه از او بپرسند: «کیست؟» و او هم جواب دهد؛ «منم» گویند: «از کجاآمده ای؟» جواب دهد که: «از عروسی» بپرسند: «چه آورده ای؟» گوید: «تندرستی».
کوزه شکستن: مردم طهران تا چند سال پیش که از سر در نقاره خانه بالا میرفتند کوزه ای آب ندیده با خود میبردند و از آنجا بزمین می افکندند و میشکستند و کسانی که بدانجا دسترس نداشتند از بام خویش کوزه را بزمین می افکندند اینکار در بسیاری از نقاط ایران معمول است و عقیده دارند که بلاها و قضاهای بد را در کوزه متراکم کرده اند و چون بشکنند آن قضا و آن بلا دفع شود...
آجیل: در شب چهارشنبه سوری آجیل خوردن از رسوم و آداب مخصوص است و مخصوصاً بایستی آجیل شور و شیرین باشد... در میان زنان ایران در شب چهارشنبه سوری و حتی مواقع دیگری که کسی را مشکلی در پیش باشد و استجابت مرادی را بخواهد آجیل مخصوصی با آداب و حضور قلب خاصی معمول است که نذر میکنند و داستان شیرینی برای ابتکار آن میگویند...
آجیل مشکل گشا از آداب خاص شب چهارشنبه سوری نیست ولی کسانی که بدان اعتقاد کامل دارند گذشته از آنکه شب جمعهء آخر هر ماه بدان عمل میکنند شب چهارشنبه سوری نیز به آداب آن میپردازند.
فالگوش: کسانی که حاجتی دارند شب چهارشنبه سوری نیت میکنند و بر سر چهارراهی یا اگر چهارراه نبود بر سر رهگذری به فالگوش میایستند و نخستین عابری را که گذشت بسخن او توجه میکنند و هر چه از دهان او برون آمد در استجابت مقصود خود به فال نیک یا به فال بد میگیرند اگر آن نخستین سخن به اجابت آرزوی صاحب حاجت مطابق باشد آن آرزوی برآورده است و گرنه برآورده نیست. همین فال را ممکن است بر پشت در خانه ای یا در اطاقی گرفت و باید آهسته بپشت درآمد و بی آنکه کسانی که اندرون خانه یا اطاقند بدانند که کسی بر در ایستاده است گوش فراداد و اولین سخنی را که گفته میشود در اجابت مقصود خود یا ناروا ماندن آن فال گرفت.
گره گشایی: کسانی که بخت ایشان گره خورده و عقده ای در کارشان روی داده است چاره ای جز آن ندارند که شب چهارشنبه سوری گوشهء دستمالی یا چارقدی یا گوشهء دیگر از جامهء خود و یا پارچه ای را گره زنند و بر سر راهی بایستند و از اولین کسی که بر ایشان گذشت خواستار شوند که آن گره را بدست خود بگشاید ممکن است قفلی را بر پارچه یا دستمال و یا گوشه ای از جامه بست و بر سر راه ایستاد و کلید آن را به نخستین کسی که از راه میگذرد داد که با آن کلید قفل را بگشاید و عقده از کار فروبستهء آن درمانده باز کند.
دفع چشم زخم و بخت گشایی: برای بخت گشایی در شب چهارشنبه سوری تدابیری معمول است و از همه شگفت تر آن است که به دبّاغ خانه میروند و از آب دباغ خانه اندکی برمیدارند و با خود بخانه می آورند و برای گشوده شدن بخت بر سر میریزند.
کندر و خوشبو: یکی از آداب چهارشنبه سوری آن است که زنان بر در دکان عطاری میروند و از او «کندر وشا برای کارگشا» میخواهند و تا عطار برود بیاورد فرار میکنند این دکان باید رو بقبله باشد سپس بدکان دیگری که رو بقبله باشد میروند و «خوشبو» میخواهند که مراد اسفند است و چون عطار پی آن برود باز میگریزند و سپس بدکان سومی که رو بقبله باشد میروند و مقداری کندر و اسفند میخرند و در خانه برای دفع چشم زخم و حل مشکل خود دود میکنند.
قلیا سودن: یکی از وسایل دفع جادو در شب چهارشنبه سوری قلیا سودن است اندکی قلیای خشک در هاون برنجین کوچکی میریزند و هفت دختر نابالغ دسته میزنند و با آب میسایند و بر آن بول میکنند و آن آب را در چهارگوشهء صحن خانه ای که آن را جادو کرده اند میریزند و یقین دارند که بهمین تدبیر جادو باطل میشود.
آش بیمار: در خانه ای که بیماری باشد شب چهارشنبه سوری باید در شفای او کوشید که بیماری او بسال دیگر نرسد برای این کار آشی میپزند که در میان زنان به اسم «آش بیمار» یا «آش امام زین العابدین بیمار» معروف است باید بادیهء مسین بدست گرفت و با قاشق بدرخانه ای یا به در اطاق همسایه رفت و چنانکه او نداند که این خواهش از جانب کیست با آن قاشق بر آن ظرف مسین کوبید و صاحب خانه یا اطاق وجداناً مکلف است که چیزی که بتوان در آش ریخت مانند آرد یا برنج یا غلات و بنشن و پیاز و هر چه از این قبیل در خانه موجود باشد و اگر نیست چند شاهی پول در آن ظرف بریزد. هر چه در ظرف ریخته میشود باید در ترکیب آش داخل شود و اگر پول در آن ظرف دریوزه گری ریختند با آن پول باید لوازم آش را تدارک دیده و از آن آش بیمار را داد و بازماندهء آن رابه تهی دستان رهگذر داد و همین آش هر دردی را شفا می بخشد.
فال گرفتن با بولونی: یکی از شیرین ترین آداب چهارشنبه سوری که بیشتر جنبهء بازی و تفریح گوارایی دارد فال گرفتن با بولونی است. بولونی کوزهء دهان گشاد کوچکی است که در خانه های ما فراوان است و در آن ادویهء خشک یا ترشی و مربا و غیره میریزند زنان و دختران جوان گرد یکدیگر جمع میشوند و کوزه ای را می آورند هر کس هر چه همراه خود دارد و نشانه ای از او بشمار میرود در آن بولونی می اندازد و اشعار مختلف در وصف الحال که بتوان بدان تفأل کرد بر قطعه های کاغذ مینویسند و تا کرده در بولونی میاندازند سپس دختر نابالغی را میخوانند و او دست در بولونی میکند و پاره ای کاغذ را بیرون می آورد و یکی از حاضران شعری را که بر آن نوشته است میخواند سپس همان دختر یکی از آن اشیاء را بیرون می آورد و ارائه میدهد و آن شعر که خوانده شده است فالی است که در حق صاحب آن نشانی زده اند در اصفهان یک سرمه دان و یک آئینهء کوچک نیز علاوه بر آن اشیاء در بولونی میاندازند و با دیوان حافظ تفأل میکنند یعنی هر چیزی که از بولونی بیرون آمد برای صاحب آن فالی از دیوان حافظ میزنند.
آداب چارشنبه سوری در شهرهای دیگر ایران: شهر تهران بهترین مجموعهء آداب ملی ایران است... و در آداب چهارشنبه سوری نیز مردم تهران تمام رسوم متداول را حفظ کرده اند...
در شیراز: آتش افروختن در معابر و خانه ها، فالگوش، اسپند سوختن، نمک گرد سر گرداندن! در موقع اسفند دود کردن و نمک گردانیدن اوراد مخصوصی است که زنان میخوانند، قلمرو چهارشنبه سوری در شیراز صحن بقعهء شاه چراغ است و در آنجا نیز توپ کهنه ای است که مانند توپ مروارید تهران زنان از آن حاجت میخواهند.
در کرمانشاه: مراسم چهارشنبه سوری چندان جالب دقت نیست و تنها چیزی که مرسوم است همان پریدن از روی آتش است.
در اصفهان: آتش افروختن در معابر؛ کوزه شکستن، فالگوش؛ گره گشایی و غیره کاملاً متداول است و تمام آن آدابی که در طهران معمول است در اصفهان نیز رواج دارد و شکوه شب چهارشنبه سوری در اصفهان از تمام شهرهای ایران بیشتر است.
در مشهد: گره گشایی؛ آتش افروختن؛ کوزه شکستن و آتش بازی متداول است و علاوه بر آن تفنگ خالی کردن نیز معمول است و در هر خانه ای یکی دو تیر تفنگ میاندازند. در سایر شهرهای خراسان نیز چنین است.
در زنجان: آتش افروختن، فالگوش و کوزه شکستن معمول است و در کوزه شکستن اختصاصی که مردم زنجان دارند این است که پولی با آب در کوزه میاندازند و از بام زیر میافکنند. دیگر از خصوصیات مردم زنجان این است که دخترانی را که میخواهند زودتر شوهر بدهند به آب انبار میبرند و هفت گره بر جامهء ایشان میزنند و پسران نابالغ باید آن هفت گره را بگشایند. یکی از آداب دیگر مردم زنجان این است که از روزنهء بخاریها یا اجاقهای خانه طنابی داخل اطاق میکنند و بوسیلهء آن طناب چیزی طلب میکنند صاحب اطاق مکلف است اولین چیزی که در دسترس او بود بر طناب ببندد و چون طناب را بالا کشیدند بوسیلهء آن چیزی که بر طناب بسته اند فال میگیرند مثلاً اگر جاروبی بر طناب بسته باشند از آن فال بد میگیرند که خانه خراب خواهد شد و خانهء ایشان را جاروب خواهند کرد و اگر پاره نانی ببندند فالی نیک میگیرند که وفور نعمت خواهد بود و اگر شیرینی به طناب ببندند نشانهء شیرین کامی است.
در تبریز: آتش بازی و گره گشایی از قدیم معمول بوده است آتش افروختن در این اواخر متداول شده است. آجیل و میوهء خشک خوردن از ضروریات است و ترک نمیشود اگر دوست یا مهمان و تازه واردی داشته باشند باید حتماً شب چهارشنبه سوری خوانچه ای از آجیل و میوهء خشک برای او بفرستند دیگر از خصوصیات مردم تبریز آن است که از بام خانه ها بر سر عابرین آب میپاشند این عادت از آداب بسیار قدیم نژاد ایرانی است و در زمان ساسانیان معمول بوده است که در جشن نوروز مردم بر یکدیگر آب میپاشیده اند. و هنوز در میان ارمنیان و زردشتیان ایران هم معمول است که در یکی از جشنهای خود بر یکدیگر آب میریزند. در تبریز هم در میدان ارک توپی است مانند توپ مروارید طهران که زنان به آن متوسل میشوند. در آذربایجان مخصوصاً در شهر تبریز تیر انداختن در شب و چهارشنبه سوری بسیار متداول است و حتی بدرجه ای در این باب مبالغه می کردند که سابقاً در هر کجا فوج سربازی بود می بایست در آن شب صف بکشند و دسته جمع تیر بیندازند و صاحبمنصبان نمیتوانستند افواج خود را از این کار مانع گردند.
در ارومیه. شب چهارشنبه سوری بر بام خانه ها میروند و کجاوه ای را که زینت کرده و آرایش داده و بر آن طاقه شال کشمیری کشیده و آئینه بسته اند با طنابی از بام بسطح خانه فرود می آورند و میگویند: «بکش که حق مرادت رابدهد» کسی که در خانه است مکلف است که در آن کجاوه شیرینی و آجیل شور و شیرین و میوهء خشک بریزد و پس از آنکه چیزی در آن ریختند با طناب آن را بالا میکشند و بخانهء دیگر میبرند مخصوصاً دامادی که تازه زن گرفته و هنوز عروسی نکرده است موظف است که چنین کجاوه ای ببام خانهء عروس ببرد و اگر نتوانند از بام بالا روند باید به پشت در روند و در پشت در پنهان شوند که کسی نبیند و آن کجاوه را در اطاق بیندازند و بهمین نهج چیزی طلب کنند. (نقل از مقاله ای تحت عنوان «چهارشنبه سوری» بقلم سعید نفیسی مندرج در شمارهء یازدهم سال اول و شمارهء اول سال دوم مجلهء مهر). دکتر محمد مقدم استاد زبان شناسی دانشکدهء ادبیات در جشن چهارشنبه سوری (اسفند 1336 ه . ش.) که در آن دانشکده برگزار شده سخنرانی کرده اند و مجلهء دانشکدهء ادبیات در شمارهء سوم سال پنجم خلاصهء سخنرانی ایشان را چاپ کرده است که قسمتی از آن سخنرانی را در اینجا نقل میکنیم: خاستگاه چهارشنبه سوری مانند بسیاری دیگر از مشکلات تاریخی ایران باستان پوشیده بود تا «ذ.بهروز» در بررسیهای خود آن را روشن کرد (نگاه کنید به ذ.بهروز تقویم و تاریخ در ایران از رصد زردشت تا رصد خیام، زمان مهر و مانی، تهران 1331 شمارهء 15 ایران کوده) اکنون میدانیم که شب چهارشنبه سوری جشنی است که مانند بیشتر جشنهای ایرانی که با ستاره شناسی بستگی دارند مبدأ همهء حسابهای علمی تقویمی است. در آن روز در سال 1725 ق.م. زردشت بزرگترین حساب گاه شماری جهان را نموده کبیسه پدید آورده و تاریخهای کهن را درست و منظم کرده است. امسال که جشن چهارشنبه سوری میگیریم سه هزار و ششصد و هشتاد و سومین باری است که این جشن در ایران گرفته میشود. (مجلهء دانشکده ادبیات شمارهء 3 سال پنجم). رجوع شود بشمارهء 11 سال اول و شمارهء 1 سال دوم مجلهء مهر و نشریهء شمارهء 2 انجمن ایرانشناس و شمارهء 15 ایران کوده. || چارشنبهء آخرینِ ماه صفر. (آنندراج).

چارشنبهی.

[شَمْ بِ] (ص نسبی) منسوب به چارشنبه :
در منکر صنعتم بهی نیست
کالاّ شب چارشنبهی نیست.نظامی.

چارشوب.

(اِ مرکب) چارسو. (ناظم الاطباء). بمعنی چارسو است و بترکی چارشو هم میگویند. (شعوری ج 1 ص 329) :
گر شودت مقتضی رفتن بازارها
ورنه مرو بهر هیچ جانب هر چارشوب.
(از شعوری).

چارشیرینی.

(اِ مرکب) چهارنوع شیرینی. مخلوطی از چار قسم شیرینی: گزانگبین، شکرسرخ، قند و نبات. رجوع به چهارشیرینی شود.

چارصباح.

[صَ] (اِ مرکب) چارروز. چارروزهء عمر. چندروزهء عمر؛ چارصباحی زنده بودن.

چارصد.

[صَ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) مخفف چهارصد. رجوع به چهارصد شود.

چارصنف حیوان.

[صِ فِ حَ یَ / حَ یْ] (اِ مرکب) اصناف اربعهء حیوان (انسان، پرندگان، خزندگان و چرندگان) :
باد بر هفت فلک پایهء تختش چندانک
چارصنف حیوان خواب و خور آمیخته اند.
خاقانی.

چارصورت.

[رَ] (اِ مرکب) (اصطلاح قمار) اصطلاحی در بازی آس و آن چهاربرگ در بازی آس است که دو برگ آن تصویر شاه و دو برگ تصویر بی بی باشد. دو شاه و دو بی بی. شاه جور بی بی.

چارضد.

[ضِ] (اِ مرکب) چهارضد. چهارطبع. حرارت و برودت و رطوبت و یبوست. گرمی و سردی و تری و خشکی :
گفتم مزاج هست ستمگار و چارضد
گفتا که اعتدال سیم را بود ضرور.
ناصرخسرو.

چارضرب.

[ضَ] (اِ مرکب) نوعی از نوازش ساز که بهندی چوتالا گویند. (آنندراج). نوعی از نواختن ساز. (ناظم الاطباء). قسمی نواختن ضرب است. || نوعی از نواختن ضرب که در زورخانه معمول است. || نوعی از اشغال صوفیان. (آنندراج). || کنایه از تراشیدن موی ریش و بروت و ابرو که بعضی قلندران کنند. (آنندراج). و چهار ضرب ابدال نیز همین است. (آنندراج) :
در چارضرب، ابدال، ابرو تراشد از رو
تا هیچکس نگوید بالای چشمت ابرو.
ابراهیم ادهم (از آنندراج).
مه تازه گدای شرق و غرب است
در زیر تراش چارضرب است.
زلالی (از آنندراج).
- لعن چارضرب؛ نوعی لعن که شیعیان متعصب کنند.
|| حساس هوشیار مانند برده. (ناظم الاطباء).

چارضرب زدن.

[ضَ زَ دَ] (مص مرکب)کنایه از ریش وبروت و دو ابرو تراشیدن. (آنندراج). || آئین قلندران نامقید است، گویند فلانی چارضرب زده است. (آنندراج). و رجوع به چهارضرب زدن شود.

چارضرب زده.

[ضَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) موی ریش و بروت و ابرو و مژگان تراشیده که معمول بعضی قلندران است. (ناظم الاطباء).

چارضربه زدن.

[ضَ بَ / بِ زَ دَ] (مص مرکب) از جهات مختلف بهره بردن. از چند محل کسب درآمد کردن. از چند کس یا چند جا بهره مند شدن.

چارطاق.

(اِ مرکب) اطاقی که در بالای سرایها بر چهار ستون بنا کنند. (حاشیهء برهان چ معین). طاقی که بر چهارپایه استوار باشد بی دیوار : «... و چارطاقها بساختند از چوب سخت بلند و آن را به گز بیاکندند...». (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 450). || نوعی از خیمهء چهارگوشه هم هست که آن را در عراق شروانی و در هند راوئی گویند (برهان). نوعی از خیمه که از چهارقطعه مرکب سازند. (آنندراج). نوعی از خیمهء چهارگوشه که شروانی نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
نخواهم چارطاق خیمهء دهر
وگر سازد طنابم طوق گردن.خاقانی.
فلک بر زمین چارطاق افکنش
زمین بر فلک چارنوبت زنش.نظامی.
|| خیمهء مطبخ را نیز گفته اند. (برهان). قسمی خیمه که برای آشپزخانه میزنند. || و کنایه از عناصر اربعه باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). || آسمان. (ناظم الاطباء). افلاک. (ناظم الاطباء). || کنایه است از دنیا :
مزن پنج نوبت در این چارطاق
که بی ششدره نیست این نه رواق.نظامی.
|| ظاهراً قسمی جامه بوده است :
تخت پوش سبز بر صحن چمن گسترده اند
چارطاق لاله بر مینای اخضر بسته اند.
(از ترجمهء محاسن اصفهان).
- چارطاق کردنِ در؛ هر دو مصراع آن را بالتمام گشادن.
- چارطاق گذاشتن در؛ هر دو مصراع را بالتمام باز گذاشتن. و رجوع به چهارطاق شود.

چارطاق.

(اِخ) یکی از دهات متعلقه ببلوک جهرم فارس است. (مرآت البلدان ج 4 ص 50). پنج فرسخ میانهء شمال و مشرق جهرم است. (فارسنامهء ناصری ص 190).

چارطاق.

(اِخ) اسم مزرعه ای است از مزارع بلوک سیرجان کرمان که رعایای نصرت آباد در آن زراعت میکنند. (مرآت البلدان ج 4 ص 50).

چارطاق.

(اِخ) اسم مزرعه ای است از بلوک اقطاع کرمان. (مرآت البلدان ج 4 ص 50).

چارطاق.

(اِخ) چهارفرسخ و نیم میانهء شمال و مغرب بیرم است. (فارسنامهء ناصری ص 288).

چارطاق.

(اِخ) ده از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه 17 هزارگزی شمال باختری مراغه 5/18 هزارگزی شمال خاوری شوسهء مراغه دهخوارقان. دره دارای 50 تن سکنه. آب آن از رودخانهء چارطاق و محصول آنجا غلات ونخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی، گلیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چارطاق ارکانی.

[قِ اَ] (اِ مرکب) دنیا. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات) :
بشمع روشن خورشید میزند پنجه
چراغ بخت تو در چارطاق ارکانی.
ملا منیر (از آنندراج).

چارطاق افکن.

[اَ کَ] (نف مرکب) کنایه از فراش باشد. (آنندراج) :
فلک بر زمین چارطاق افکنش
زمین بر فلک چارنوبت زنش.
نظامی (از آنندراج).
|| فراش و بستر(1). (ناظم الاطباء).
(1) - واضح است که مؤلف آنندراج «چارطاق افکن» را کنایه از فراش (بفتح اول و تشدید ثانی) که گسترانندهء فرش و افکنندهء چارطاق باشد دانسته و شعر نظامی را هم بهمان معنی شاهد آورده ولی مرحوم ناظم الاطباء کلمهء «فراش» را اشتباهاً فراش (به کسر اول بمعنی رختخواب) خوانده و «بستر» را هم بدین مناسبت پس از فراش آورده است و این صحیح نیست.

چارطاق خوابیدن.

[خوا / خا دَ](مص مرکب) بر پشت خوابیدن. نوعی و شکلی از خفتن و دراز کشیدن که شخص به پشت خوابیده دو دست و دو پای را باز و دراز افکند.

چارطاقی.

(اِ مرکب) بنایی که بر سر قبر کنند بی دیوار یعنی چند ستون که بر آن سقفی است. طاقی بر چهار ستون نهاده بی دیواری و غالباً آن را بر سر گورها سازند. بنای بی دیواری که چهار ستون و یک سقف دارد و بیشتر بر سر قبرها سازند :
بیرون رود ز زیر فلک مشت خاک ما
گو چارطاقیی بسر خاک ما مپوش.(1)
قاسم مشهدی (از آنندراج).
|| نوعی از کلاه که چهار ترک دارد. (آنندراج).
(1) - مؤلف آنندراج این شعر را در معنی (کلاه چهارترک) شاهد آورده و این اشتباه است زیرا «چارطاقی» در این شعر همان بنای سر قبر معنی میدهد و شاعر هم جز این معنی مرادش نبوده است.

چارطاقی.

(اِخ) قریه ای است از قرای غار. از اعمال طهران. (مرآت البلدان ج 4 ص 50).

چارطبع.

[طَ] (اِ مرکب) طبایع اربعه. امزجهء اربعه. حرارت و برودت و رطوبت و یبوست. گرمی و سردی و خشکی و تری :
گفتم که مر مرا گهر جسم باز گوی
گفتا که چارطبع بود جسم را گهر.
ناصرخسرو.
رنگ از دو سیه سفید بزدای
هندوی زچارطبع بگشای.نظامی.
مزاجت تر و خشک و گرم است و سرد
مرکب از این چارطبع است مرد.سعدی.
چارطبع مخالف سرکش
چند روزی بوند با هم خوش
گر یکی زین چهار شد غالب
جان شیرین برآید از قالب.سعدی.
|| آب و آتش و خاک و باد :
در این چارطبع مخالف نهاد
که آب آمد و آتش و خاک و باد.نظامی.
|| بلغم و صفرا و سودا و خون.

چارطرف.

[طَ رَ] (اِ مرکب) چهارطرف. چارسمت. چارجانب. مشرق و مغرب و شمال و جنوب. || فوق و تحت و یمین و یسار.

چارطوفان.

(اِ مرکب) چهارطوفان. چارنوع طوفان. طوفان آب و طوفان خاک و طوفان باد و طوفان آتش. عبارت از طوفان آب که بر قوم نوح علیه السلام رسیده و طوفان باد بر قوم هود علیه السلام و طوفان آتش بر قوم لوط علیه السلام و طوفان خاک بر قوم صالح علیه السلام. (آنندراج) :
نه مرد این دبستان است هر دم جنبشی در وی
به هر دم چارطوفان نیست در بنیاد ارکانش.
خاقانی.
عدلش ار بند طبایع نامدی
چارطوفان هر زمان برخاستی.خاقانی.
|| و بعضی نوشته اند که چارطوفان کنایه از جهل که ضد حکمت است دوم جبن که ضد شجاعت است سوم حرص که ضد عفت است چهارم جود که ضد عدالت است. (آنندراج).

چارعلم.

[عَ لَ] (اِخ) ظاهراً پیشوایان مذاهب اربعه (شافعی، حنفی، حنبلی، مالکی). چارامام. چارخلیفه. چارتن پیشوایان مذاهب اهل سنت :
چارعلم رکن مسلمانی است
پنج دعا نوبت سلطانی است.نظامی.

چارعلیا.

[عُلْ] (اِخ) قریه ای است از قرای قاینات قدیم النسق که از آب قناب مشروب میشود و معدودی سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 50).

چارعمل.

[عَ مَ] (اِ مرکب) چهارعمل حساب، جمع و تفریق و ضرب و تقسیم. و رجوع به چارعمل اصلی شود.

چارعمل اصلی.

[عَ مَ لِ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چهار عمل اصلی حساب. چهارعمل حساب. عمل جمع و عمل تفریق و عمل ضرب و عمل تقسیم. جمع و تفریق و ضرب و تقسیم. افزایش (جمع) کاهش (تفریق) زدن (ضرب) بخش کردن (تقسیم کردن) [ واژه های نو فرهنگستان ] .

چارعنصر.

[عُ صُ] (اِ مرکب) چهارعنصر. عناصر اربعه. چارآخشیج. آب و خاک و باد و آتش باشد :
از ایشان گشت پیدا چارعنصر
ز من بشنو تو این معنیّ چون دُر.
ناصرخسرو.
باد امرت در زمین چون چارعنصر پیشرو
باد نامت در زمان چون هفت سیاره سمر.
سنایی.
چارعنصر چاراستون قویست
که بر ایشان سقف دنیا مستویست(1)
هر ستونی اشکنندهء آندگر
استن آب اشکنندهء هرشرر.مولوی.
(1) - ن ل: که بر آنان سقف دنیا مستوی است.

چارعیال.

[عِ] (اِ مرکب) چهارعیال. عناصر اربعه. (مجموعهء مترادفات).

چارغ.

[رُ] (ترکی، اِ) نوعی از پای افزار است که بیشتر دهقانان بپای خود بندند. (برهان). قسمی از پای افزار روستائیان. (ناظم الاطباء). پوزار. پای افزار دهقانان. نوعی کفش مخصوص که دهقانان و روستائیان پوشند. || نوعی کفش کردی است. (گناباد خراسان). و رجوع به چارق شود.

چارفاریاب.

[فارْ](اِخ) یکی از قرای متعلقه به بلوک کوهمرهء شیراز است. (مرآت البلدان ج4 ص50).

چارفرس.

[فَ رَ] (اِ مرکب) چارعنصر. (حاشیهء لیلی و مجنون چ وحید) :
آنگه شود این گره گشاده
کز چارفرس شوی پیاده.
نظامی (لیلی و مجنون).

چارفرسخی.

[فَ سَ] (اِخ) از قرای خبیص کرمان است. (مرآت البلدان ج 4 ص50).

چارفرسنگ.

[فَ سَ] (اِخ) مزرعه ای است از مزارع طبس، این مزرعه از آب قنات مشروب میشود. هوایش گرم است. دویست نفر سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 50).

چارفصل.

[فَ] (اِ مرکب) چهارفصل. چارموسم. چارهنگام. چارفصل سال. بهار و تابستان و پائیز و زمستان. ربیع و صیف و خریف و شتاء :
در چنین فصل تا بخانهء شاه
داشته طبع چارفصل نگاه.نظامی.
آنچه مقصود شد در این پیکار
چارفصل است به ز فصل بهار.نظامی.

چارق.

[رُ] (ترکی، اِ) چارغ. نوعی از پاافزار. (آنندراج). نوعی از کفش صحرائیان. (غیاث). چاروق. پوزار. پای افزار. پاپوش. چاموش. شم. پالیک. قسمی کفش. نوعی پاپوش. کفش درشت روستائیان. کفش های روستائیان از انبان کرده. نوعی کفش که از انبان کنند. پای افزار از پوست انبان که آن را با ریسمانهای کلفت به پای بندند و فقرای روستا و ساربانان پوشند. کفش ترکان و آن پوست ناپیراسته باشد که با قاتمه (طناب باریک پشمین) به پای بندند. پاپوش که زیر آن پوست و روی آن ریسمان است. پاپوش دهاتی :
ای ایاز آن مهرها بر چارقی
چیست آخر همچو بربت عاشقی.مولوی.
همچو مجنون بر رخ لیلی خویش
کرده ای تو چارقی را دین و کیش.مولوی.
بنگریدند از یسار و از یمین
چارقی بدریده بود و پوستین.مولوی.
باز گفتند این مکان بی نوش نیست
چارق اینجا جزپی روپوش نیست.مولوی.
پوستین و چارق آمد از نیاز
در طریق عشق محراب ایاز.مولوی.
میرود هر روز در حجرهء برین
تا ببیند چارقی با پوستین.مولوی.
تو کجایی تا شوم من چاکرت
چارقت دوزم زنم شانه سرت.مولوی.
چارقت دوزم شپشهایت کشم
شیر پیشت آورم ای محتشم.مولوی.
- امثال: یک پا گیوه یک پا چارق؛ کنایه است از فقری تمام.
کرد را به مسجد راه دهند با چارقش آید؛ کنایه است از جهل و آداب ندانی.

چارق.

[رُ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی اسدآباد شهرستان همدان واقع در 10 هزارگزی شمال باختری قصبهء اسدآباد و 5 هزارگزی جنوب چنار. کوهستانی سردسیر با 241 نفر سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ج5).

چارق.

[رُ] (اِخ) از قرای خدابنده لوی خمسه و جدیدالنسق. ملکی نواب والا رکن الدوله محمدتقی میرزا است. هوایش ییلاق و زراعت آنجا دیمی و آبی است. یکرشته قنات دارد که محصول و صیفی آن را مشروب میسازد. سکنهء اینقریه پانزده خانوار است. (مرآت البلدان ج 4 ص 50).

چارقاپ.

(اِ مرکب) چهارقاپ. (اصطلاح قمار). بازی که با چهار پژول (بُجُل) یا کعب (قاپ) بازند. همچنانکه سه قاپ که با سه کعب بازی کنند. نوعی قمار که عوام الناس بازی کنند. نوع مخصوصی از قمار که بازی آن بجوانان روستائی یا شهرنشینان عامی و بی سواد اختصاص دارد. و رجوع به قاپ شود.

چارقب.

[قَ] (اِ مرکب) پوشش مخصوص سلاطین توران. (آنندراج). نوعی از لباس امراء. (غیاث) :
هر شاه بیت من که در این طرز گفته ام
شاهان به گرد چارقب زر نوشته اند.
نظام قاری.
چارقب را بپادشاهی رخت
کوس اقلیم پنجگانه زدند.نظام قاری.
دامن آلوده مکن چارقب هستی را
جامهء عاریه را پاک نگه باید داشت.
شفیع اثر (از آنندراج).

چارقد.

[قَ] (اِ مرکب) جامه ای که زنان زیر چادر بر سر افکنند. پارچه ای سه گوشه یا چهارگوشه که زنان بر سر بندند. روسری. روپاک. معجر. مقنعه. خمار. نصیف. شالی که آن را دور سر پیچند و سر و گردن را بدان پوشند و ظاهراً مخفف «چادرقد» باشد. و رجوع بچادر شود.

چارقل.

[قُ] (اِ مرکب) چهارقل. چهارسورهء قرآن کریم که هر یک از آن چهار با کلمهء «قل» آغاز میشود و عبارتند از: قل هوالله احد، قل اعوذ برب الفلق، قل اعوذ برب الناس، قل یا ایها الکافرون. مجموع چهار سورهء قل یا ایها الکافرون، قل هوالله احد، قل اعوذ برب الناس و قل اعوذ برب الفلق. چهار سوره از سوره های قرآن کریم بنام: سورهء کافرون (قل یا ایها الکافرون)، سورهء اخلاص (قل هوالله احد)، سورهء ناس (قل اعوذ برب الناس)، سورهء فلق (قل اعوذ برب الفلق) :
هر زمان پیش شاه داد و ستم
چارقل بر چهارطبع بدم.سنایی.
پس در این راه با سلاسل و غل
چارقل حِرز تو ز دیومه کل (؟!).سنایی.

چارقلم.

[قَ لَ] (اِ مرکب) چهارقلم. چهار استخوان. چهارقلم دست و پای. چهارساق (دو ساق دست و دو ساق پای). چهار قلم استخوانی ساقهای دست و پا.
- چارقلم سفید (اسبی که چهارساق سفید -دارد).؛
- چارقلم سیاه (اسبی که چهارساق سیاه -دارد).؛

چارقون.

[] (اِخ) دهی از دهستان قره قریون بخش حومهء شهرستان ماکو در 32 هزارگزی جنوب خاوری ماکو و 6 هزارگزی باختر صوفی بشوت. دره کوهستانی، معتدل، مالاریایی با210 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن گلیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ج 4).

چارقویه.

[یَ] (اِخ) از مزارع هشون بلوک اقطاع کرمان است. (مرآت البلدان ج 4 ص 50).

چارک.

[رَ] (اِ مرکب)(1) چاووش. (برهان). نقیب قافله. (برهان) :
به یک دم هر دو تن از جا بجستند
چو چارک چوب در بیچاره بستند.
نزاری قهستانی.
(1) - Carak = Cara(واسطه) «یوستی. بندهش 117»، سانسکریت cara از ریشهء car(رفتن، حرکت، دویدن) رونده - جاسوس. «ویلیامز 393:2». (حاشیهء برهان چ معین).

چارک.

[رَ] (اِ مرکب) مخفف چهاریک. ربع. یک چهارم. یک حصه از چهار حصه. || چهاریک من (ده سیر) چهاریک ذرع. (ده گره) ربع یک من. یک چهارم من. || ربع یک ذرع. یک چهارم ذرع. || ده سیر (در تداول عامه). || پنجاه (مخفف پنجاه درم که یک چهارم من تبریز باشد). و رجوع به ربع و چاریک و چهاریک شود.

چارک.

[رَ] (اِخ) قریه ای است از قرای توابع بلوک لارستان فارس در کنار بحرالعجم واقع و جزو بنادر محسوب میشود. اهالی آنجا و اکثر لارستان شافعی مذهب می باشند. (مرآت البلدان ج 4 ص 50) و مؤلف فارسنامه ذیل «ناحیهء شیب کوه لارستان» نویسد: قصبهء این ناحیهء «بندر چارک» است بمسافت بیست و پنج فرسخ از شهر لار دور افتاده است... و رجوع به جغرافی سیاسی کیهان ص 483 شود.

چارکان.

(اِ مرکب) عبارت از کان آتشی که گوگرد و نوشادر کانی از آن برآید. (آنندراج). || کنایه از کان لعل و یاقوت، دوم کان آبی که مروارید و مرجان ازوست، سوم کان بادی که نباتاب قیمتی از آن خیزد و چهارم کان خاکی که الماس و زر و نقره از آن پیدا شود. (آنندراج).

چارکتاب.

[کِ] (اِخ) چهارکتاب. کتب اربعة. چارکتاب مقدس که عبارتند از: زبور داود، توریة موسی، انجیل عیسی و قرآن محمد (ص).

چارکرانگی.

[کَ نَ / نِ] (حامص مرکب)چگونگی چهارکرانه. || تربیع.

چارکرانه.

[کَ نَ / نِ] (اِ مرکب) چارگوشهء مربع.

چارکش.

[کُ] (اِ مرکب) اصطلاح شنا.

چارکش.

[کُ] (اِخ) قریه ای است از قرای قدیم النسق. از آب قنات مشروب میشود. هوایش ییلاقی است و قلیلی رعیت دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 50).

چارکن.

[کِ] (ص مرکب) چرکین. شوخگین :
هم از اینسان بعید خواهی رفت
شوخگن جبه چارکن دستار.مسعودسعد.

چارکنار.

[کِ] (اِخ) قصبه ای است دلنشین در نه فرسخی و سمت شمال مقر سلطنت کابل است. جوانب اربعهء آن واسع و در یک فرسخی طرف مغرب آن کوه بزرگی واقع و دامن آن کوه گشاده و در آنجا ارغوان زاری است که طول آن یک فرسخ و عرض آن نیم فرسخ باشد و در فصل بهار مانند آن ارغوان زار در هیچ دیار دیده نگردد و نگردیده و در چارکنار قریب یک هزار باب خانه است و بخوبی آب و هوا معروف خاکش طرب انگیز و حسن خیز و هوایش معتدل و اندک بسردی مایل است و قابل است که مثل گردد چنانکه من گفته ام :
شده از ارغوان دگر گلزار
ارغوان زار شهر چارکنار.
(انجمن آرای ناصری).
و رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 50 و 51 شود.

چارکوکب.

[کَ کَ] (اِخ) نام چهارستاره از قدر چهارم که در صورت قطعة الفرس است.

چارکه.

[رَ کَ / کِ] (اِ مرکب) چهاریک آجر. نصف نیمهء آجر. در اصطلاح بنایان قطعهء شکسته ای از آجر است که تقریباً برابر چهاریک آجر باشد. شکسته آجر. یک چهارم آجر.

چارکیف.

[کَ] (اِخ) از مزارع چارگنبد سیرجان است. (مرآت البلدان ج 4 ص 51).

چارگامه.

[مَ / مِ] (ص مرکب) اسب رهوار خوشرفتار باشد. (برهان). کنایه از اسب راهوار. (آنندراج). اسب تیزرو. اسب راهوار :
ساقیا اسب چارگامه بران
تا رکاب سه گانه بستانیم.
خاقانی (از آنندراج).
ز ابلق چارگامهء شب و روز
ران یکرانت را لگد مرساد.خاقانی.
|| و کنایه از گرم کردن هنگامهء عشرت هم هست. (برهان). و رجوع به چهارگامه شود.

چارگان.

(اِ مرکب) چهارگان: ظاهراً ببهای چهار درهم یا بوزن چهار مثقال (بقیاس بیستگان و بیستگانی [ العشرینیه ] و کمر هزارگانی) :
خریدی همی مرد بازارگان
ده آهو و گوری بها چارگان.فردوسی.

چارگاه.

(اِ مرکب) چهارگاه. نام شعبه ای از موسیقی. (غیاث). اصطلاحی در موسیقی. مقامی از موسیقی. اسم آهنگی از موسیقی. نام دستگاهی در موسیقی ایرانی. نام یکی از آهنگ های موسیقی ایران. || کنایه باشد از کالبد عنصری که مرکب از اربعة عناصر است. (غیاث).

چارگاه.

(اِ مرکب) قلب چراگاه. (آنندراج) :
به خشتی نقش صد اژدر نمودی
مقام چارگاه خر نمودی.
فوقی (در تعریف نقاشی فرهاد از آنندراج).

چارگاهی.

(اِخ) تیره ای از ایل طیبی از شعبهء لیراوی از ایلات کوه کیلویهء فارس. (جغرافی سیاسی کیهان ص 89).

چارگل.

[گُ] (اِ مرکب) قسمی از داغ. (آنندراج) :
ز تعلیمیش پختهء چارجل
بود نزد فارس خط چارگل.
ملاطغرا (در تعریف براق، از آنندراج).
|| کنایه از نقش پای سگ. (آنندراج). || چهارگل خودرو چون بنفشه و پنیرک و کدو و نیلوفر که جوشاندهء آنها جنبهء داروئی دارد و بعنوان ملّین بکار میرود.

چارگنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) از قرای کوهستان سیرجان است. بعضی از ایلات در مزارع این قریه ییلاق مینمایند. شاه شجاع بعد از ملاقات با کلومیر حسین بفتح و فیروزی امیدوار شده عزیمت شیراز نمود و در چارگنبد نزول کرد و از اینجا بطرف مقصود راند. (مرآت البلدان ج 4 ص 51).

چارگوش.

(ص مرکب، اِ مرکب)چهارگوش. چارگوشه ای. چهارضلعی. دارای چهارضلع. مربع. چارزاویه ای. دارای چهارزاویه. سطحی که اضلاع آن مساوی و زوایای آن عمود بر یکدیگر باشند. رجوع به چارگوشه و چهارگوشه شود.

چارگوشه.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) هر چیز را گویند که مربع باشد. (برهان). ذو اربعة زوایا. چارگوشه ای. چارزاویه ای(1). || کنایه از تخت پادشاهان است که بعربی «سریر» خوانند. (برهان). کنایه از تخت بود که آنرا«پات» و «گاه» نیز گویند و به تازی «سریر» خوانند. (آنندراج). || چاردیواری. خانهء کوچک. گوشه. زاویه :
آن را که چارگوشهء عزلت میسر است
گو پنج نوبة زن که شه هفت کشور است.
اثیرالدین (از آنندراج).
|| کنایه از تابوت هم هست. (برهان) (آنندراج).
|| چارسمت. چارطرف. چارجانب :
بفرمود تا نامور پهلوان
همی گشت بر چارگوشهء جهان.فردوسی.
ندای هاتف غیبی ز چارگوشهء عرش
صدای کوس الهی به پنج نوبت لا.خاقانی.
چون فرو دید چارگوشهء کاخ
ساحتی دید چون بهشت فراخ.نظامی.
و رجوع به چهارگوشه شود.
(1) - Quadrangle.

چارگوشی.

(اِ مرکب) هر چه چهار گوشه داشته باشد. مربع. || صراحی. (برهان). کنایه است از صراحی چهارپهلو. (آنندراج). صراحی را گویند که چهارگوشه داشته باشد. (جهانگیری) :
چارگوشی و چارگوشهء باغ
گر بدست آیدت فرومگذار.
شهید (از جهانگیری).
|| سبویی را گویند که چهار دسته داشته باشد. (برهان).

چارگوهر.

[گَ / گُ هَ] (اِ مرکب)چارعنصر. چارآخشیج. عناصر اربعه. آخشیجان. آب و خاک و باد و آتش :
چو این چارگوهر بجای آمدند
ز بهر سپنجی سرای آمدند.فردوسی.
میراث ستان هفت کشور
منصوبه گشای چارگوهر.نظامی.
ز آن بزرگی که در سگالش اوست
چارگوهر چهاربالش اوست.نظامی.
جهت را شش گریبان در سرافکند
زمین را چارگوهر در برافکند.نظامی.
و رجوع به چارگهر و چهارگوهر شود.

چارگهر.

[گُ هَ] (اِ مرکب) چارگوهر. چار عنصر. چارآخشیج. عناصر اربعه. آب و خاک و باد و آتش :
پسری چون تو نزادند در این شش روزن
هفت سیاره و نه دایره و چارگهر.سنایی.
پیر حکمت نه پیر هفت اختر
پیر ملت نه پیر چارگهر.سنایی.
بر هفت خزانه در گشاده
بر چارگهر قدم نهاده.نظامی.
و رجوع به چارگوهر و چهارگوهر شود.

چارلا.

(اِ مرکب) چارتا. چارتو. و رجوع به چارتا و چارتو شود.

چارلاشه.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) عناصر اربعه. چارآخشیج :
از پشت چارلاشه فرودآمده چو عقل
بر هفت مرکبات فلک ره بریده ایم.خاقانی.

چارلا کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) چارتا کردن. چارتو کردن.

چارلکات.

[لَ] (اِ مرکب) اصطلاحی در بازی قمار آس. چهار ورق ده خال، چهار ورق از چهارخال مختلف که بر روی هر یک ده خال نقش شده. ورق ده خال خاج (گشنیز) و ده خال خشت و ده خال پیک (گلابی سیاه) و ده خال دل (گلابی قرمز) که در بازی آس چارلکات نام دارند.

چارلنگ.

[لَ] (اِخ) از مزارع اقطان بلوک کرمان است. (مرآت البلدان ج 4 ص 51).

چارلنگ.

[لَ] (اِخ) چهارلنگ. نام قبیله ای از ایل بختیاری. طائفه ای از ایل بختیاری مشتمل بر پنج طائفه بزرگ. و رجوع به چهارلنگ شود.

چارلنگر.

[لَ گَ] (اِ مرکب) کشتی بزرگ که چهارلنگر داشته باشد. (آنندراج) :
لنگر شکوه باد کند دفع، پس چرا
در چارلنگر است روان باد صرصرش.
خاقانی.
چو طوفانی دیدهء تر شدم
ز مژگان خود چارلنگر شدم.
ملاطغرا (از آنندراج).
نگه تا شنا کرد در بحر دید
چنین کشتی چارلنگر ندید.
ظهوری (از آنندراج).

چارلو.

(اِ مرکب) چهارلو. اصطلاحی در بازی ورق. نام یکی از ورق های بازی. ورق بازی که چهار خال دارد. نام ورقی از اوراق بازی که چهار خال بر آن نقش شده. نام هر ورقی از ورقهای بازی که چهار خال از یکی از خالهای مختلف بر روی آن نقش شده باشد. و رجوع به چهارلو شود.

چارم.

[رُ] (عددترتیبی، ص نسبی) چهارم. رابع. رابعة. و رجوع به چهارم شود.

چارمادر.

[دَ] (اِ مرکب) کنایه از چارعنصر. (برهان) (آنندراج). چهارعنصر. عناصر اربعه. چارآخشیج. امهات اربعه. آب و خاک و باد و آتش. چارآخشیجان :
گل آبستن از باد مانند مریم
هزاران پسرزاده از چارمادر.
ناصرخسرو.
تا تربیت کنند سه فرزند کون را
ترکیب چارمادر و تأثیر نه پدر.
انوری (دیوان چ نفیسی ص 120).
بودند تانبود وجودش در این سرا
این چارمادر و سه موالید بی نوا.خاقانی.
کشت و زاد از پی بیشی غلامانش کنند
چارمادر که در این نه پدر آمیخته اند.
خاقانی.
|| (اِخ) چهارستارهء نعش باشد از بنات النعش. (برهان) (آنندراج).

چارمان.

(اِخ) نام موضعی. مؤلف مرآت البلدان نویسد: در استیلای عرب بر عجم و فرار یزدجردبن شهریار به ری «باو» نامی از اهل طبرستان از اولاد ملوک عجم که ملتزم رکاب یزدجرد بود مرخصی حاصل نموده که به طبرستان رفته آتشکدهء آنجا را زیارت نماید و بعد از ورود قشون عرب به مملکت ری و انقلاباتی که در ایران اتفاق افتاد اهالی طبرستان «باو» را پادشاه خود نمودند و او «چارمان» را که معرب «بشارمان» میشود پایتخت خود قرارداد. بعد از پانزده سال سلطنت «ولاش» نام، او را بضرب خشتی که بشانهء او فروکوفت بکشت و خود سلطنت طبرستان را تصاحب کرد. (مرآت البلدان ج 4 ص51).

چارمان.

(اِخ) مؤلف مرآب البلدان نویسد: و نیز چارمان اسم یکی از دهات طبرستان بوده چنانکه در تاریخ ظهیرالدین مسطور است. (مرآت البلدان ج 4 ص 51).

چارماه.

(اِ مرکب) چهارماه. || کنایه از چهارنعل دست و پای اسب. (آنندراج) :
پرماه و پرستاره شود هر زمان زمین
زآن چار شش ستاره که در چارماه اوست.
(از آنندراج).
- چارماه و چار شش ستاره؛ کنایه از چهار نعل دست و پای اسب که هر نعلی شش میخ دارد. (آنندراج).

چارماهه.

[هَ / هِ] (ص نسبی) چهارماهه. منسوب به چارماه. کسی یا چیزی که چهار ماه بر او گذشته باشد.

چارم اسطرلاب.

[رُ اُ طُ] (اِخ) کنایه از قرآن مجید زیرا که کتاب چهارم است بعد از توراة و انجیل و زبور. (آنندراج).

چارمثقالی.

[مِ] (ص نسبی) چهارمثقالی. منسوب به چهارمثقال. || کلمه ای که در مورد تحقیر و توهین کسی بر زبان می آورند. نوعی دشنام. فحش و ناسزا.

چارمحال.

[مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: از مضافات اصفهان و چهار ناحیه است معروف به محال اربعه و شرح هر ناحیه از قرار ذیل است:
1 - ناحیهء رار: حدود این ناحیه جنوبی به شیراز، شمالی به فریدن، شرقی به اصفهان، غربی به میزدج.
2 - ناحیهء کیار: حدود آن شمالی به میزدج، جنوبی به کندمان، مغربی پشتکوه بختیاری، شرقی به لنجان.
3 - ناحیهء میزدج: درجرگه واقع است اطرافش از هر سمت کوه است چمنی وسط این دشت هست مسمی به چمن «کران» تخمیناً یک فرسخ زمین چمن است. حدود ناحیهء میزدج از اینقرار است: جنوبی به بلوک کیار، شرقی برار، غربی به بختیاری، شمالی به فریدن. تمام این بلوک مخروبه بوده است حاجی محمد رضاخان آباد کرده همه جا حمام و مسجد و قلعه و آسیا ساخته و از اطراف رعیت جمع کرده آورد به میزدج سکنی داد. دویست نفر نوکر سواره مخصوصاً مواجب میداد که این بلوک را محافظت و محارست نمایند بعد از حاجی محمد رضاخان، خانباباخان هم همین حالت را داشت این اوقات در حکومت آنها نیست. گویند خیلی خرابی بهمرسانیده است.
4 - ناحیهء کندمان:حدود آن شمالی به میزدج، جنوبی به خاک شیراز، شرقی به سمیرم، غربی به بختیاری و پشتکوه. (مرآت البلدان ج 4 صص 51 - 63). و برای کسب اطلاع از اسامی قراء و مزارع و آبادیهای چارمحال و خصوصیات هر یک از آنها و وضع طبیعی و اقتصادی این ناحیه به کتاب «مرآت البلدان» ج 4 صص 51-54 رجوع شود.

چارمخالف.

[مُ لِ] (اِ مرکب)چهارمخالف. چهارطبع. چارطبع. حرارت و برودت و رطوبت و یبوست. گرمی و سردی و خشکی و تری :
ز دور هفت رونده طمع مدارثبات
میان چارمخالف مجوی عیش لذیذ.سنایی.
ز سیر هفت مشعبد اسیر ششدره ام
ز دست چارمخالف بنای هشت درم.سنایی.
|| صفرا و بلغم و سودا و خون.

چارمذهب.

[مَ هَ] (اِخ) کنایه از حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی. (آنندراج) (غیاث). چهارمذهب. چارمذهب اهل تسنن، مذهب حنفی، مذهب شافعی، مذهب حنبلی و مذهب مالکی.

چارمردان.

[مَ] (اِخ) اسم یکی از محلات دارالایمان قم است. (مرآت البلدان ج 4 ص 65).

چارمرغ خلیل.

[مُ غِ خَ] (اِ مرکب) کبوتر و زاغ و خروس و طاوس که حضرت خلیل(ع) بموجب امر حق تعالی گوشت هر یک از آن چهاربر سرکوهی نهاد و باز بسوی خود طلب فرمود آنها زنده شده حاضر آمدند. (آنندراج) (غیاث). || در ذبح طیور مذکور اشارت است بدان که کبوتر کنایه از الفت خلق و از خروس شهوت و از زاغ حرص مال و از طاوس زیب و آرایش ظاهری یعنی هر چهار صفات، ترک کن. (آنندراج).

چارمسمار.

[مِ] (اِ مرکب) در این شعر ظاهراً کنایه از چارطبع است :
جان کندن تن به چارمسمار
بر رقص رحیل هست دشوار.نظامی.

چارمضراب.

[مِ] (اِ مرکب) اصطلاحی در موسیقی، اصطلاحی در نواختن آهنگ موسیقی. نوعی از آهنگ موسیقی که نوازندهء ساز در دستگاههای مختلف آواز مینوازد تا آوازخوان برای خواندن مهیا شود. گونه ای از زدن که زننده خواننده را برای خواندن مهیا سازد. و رجوع به چهارمضراب شود.

چارم عرض.

[رُ عَ رَ] (اِ مرکب) چهارم عرض. بعضی نوشته اند که مجازاً بمعنی انسانی است چه انسان مرتبهء چهارم است از جسم مطلق و جسم نامی و حیوان. (آنندراج) (غیاث).

چارمغز.

[مَ] (اِ مرکب) چهارمغز. جوز را گویند که گردکان است. (برهان). تخم درختی است از قسم میوه به فارسی گردکان و به هندی اکهروت گویند. (آنندراج). جوز مغز فارسی که بهندش اکهروت نامند. (شرفنامهء منیری). گردکان که چهارمغز دارد. جوز. گردو. گوز. خسف. جوز چارمغز. ضَبْر و ضَبِر؛ درخت چارمغز. لُبّ، چارمغز گردکان است. (منتهی الارب). || مغز تخمهء کدو و خربزه و هندوانه و خیار. || مغز پسته و فندق و بادام و گردو.
- دهن الجوز؛ روغن چارمغز.
و رجوع به گردکان شود.

چارمکان.

[مَ] (اِخ) از دهات متعلقه به کوهمرهء شیراز است. (مرآت البلدان ج 4ص 65).

چارم کتاب.

[رُ کِ] (اِخ) چهارم کتاب. قرآن مجید را گویند. یعنی قرآن عظیم. (آنندراج) (شرفنامهء منیری). کتاب چهارم آسمانی پس از توراة و انجیل و زبور. قرآن کریم که پس از زبور داود و توراة موسی و انجیل عیسی کتاب چهارم آسمانی بشمار آید.

چارملک.

[مَ لَ] (اِخ) چهارملک. چهار فرشتهء مقرب خدا. جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل :
گاهی براق چارملک را لگام گیر
گاهی به دیو هفت سری بر کند لگام.خاقانی.

چارمنزل.

[مَ زِ] (اِ مرکب) چهارمنزل. شریعت، طریقت، معرفت، حقیقت. (آنندراج) (غیاث). منزل شریعت، منزل طریقت، منزل معرفت، منزل حقیقت، شریعت و طریقت و معرفت و حقیقت.

چارمنگل.

[مَ گَ] (اِ مرکب) کسی که قولنج کند و از حرکت بیفتد، گویند چارمنگل مانده است یعنی یارای حرکت بهیچ سوی ندارد. (لهجهء قزوین).

چارموج.

[مَ / مُو] (اِ مرکب) چهارموج. چارموجه. طوفان. گرداب که بهندی «بهنور» گویند. (آنندراج) :
کسی کزشش جهت کرده کناره
فتد در چارموج از حسن پنجاب.
آرزو (از آنندراج).
و رجوع به چارموجه شود.

چارموجه.

[مَ جَ / جِ] (اِ مرکب)چهارموجه. چهارموج. چارموج. غرقاب. طوفان. بمعنی گرداب. (غیاث). طوفان دریایی :
آید به چارموجهء دریای حسن تو
لرزد به خود چو کشتی بی لنگر آینه.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به چارموج شود.

چارموران.

(اِخ) جزء کهکیلویه است. (مرآت البلدان ج 4 ص 65).

چارمی.

[رُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)چهارمی. چهارمین. چیزی در مرتبهء چهارم. و رجوع به چارمین شود.

چارمیخ.

(اِ مرکب) چهارمیخ. نوعی شکنجه. معروف است و آن چنان باشد که شخصی را خواهند شکنجه کنند بر پشت یا به روی خوابانند و چهار دست و پای او را به میخ بندند. (برهان). نوعی از سیاست مقرری و آن چنان باشد که شخصی را که خواهند شکنجه کنند بر پشت یا به رو بخوابانند و هر چهار دست و پای او را محکم بر میخ بربندند. (آنندراج). نوعی از تعذیب که مجرم را به چهارمیخ دست و پا بندند. (غیاث) :
عدل تو ظلم و فتنه را نعل گرفت لاجرم
هر دو چو نعل مانده اند از تو به چارمیخ در.
مجیر بیلقانی.
جان یوسف زاد را کآزاد کردهء همت است
وا رهان زین چارمیخ هفت زندان وا رهان.
خاقانی.
درختی است شش پهلو و چاربیخ
تنی چند را بسته بر چارمیخ.نظامی.
یا برین تخت شمع من مفروز
یا چو تختم به چارمیخ بدوز.نظامی.
دشمنش چون درخت بیخ زده
بر در او به چارمیخ زده.نظامی.
دچار چارمیخ و شکنجه و عذاب و قطع دستها میشود. (بهاءالدین ولد).
خون خوری در چارمیخ تنگنا
در میان حبس و انجاس و عنا.مولوی.
چارمیخ شه ز رحمت دور نی
چارمیخ حاسدی مغفور نی.مولوی.
دعوی خود را چو کاذب یافت پیش خلق تو
خویش را بر چارمیخ خار زد ناچار گل.
اشرف (از آنندراج).
|| کنایه از عناصر اربعه هم هست. (برهان) :
شش جهت را ز هفت بیخ برآر
نه فلک را به چارمیخ برآر.نظامی.
|| عمل لواطه را نیز گویند. (برهان).

چارمیخ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)چهارمیخ شدن. تعذیب و شکنجه شدن. نوعی از تعذیب مجرمان که دراز بر زمین انداخته به چهارمیخ دست و پا بندند. (آنندراج) (غیاث) :
در سم رخشت که زمین راست بیخ
خصم توچون نعل شده چارمیخ.نظامی.
|| کمال محکم شدن. (آنندراج) (غیاث). و با لفظ شدن کنایه از نهایت قیام و استواری. (آنندراج در معنی چارمیخ) :
جناح از هوا در زمین برد بیخ
پساهنگ شد در زمین چارمیخ(1).
نظامی (از آنندراج).
(1) - ن ل: پساهنگ شد چون زمین چارمیخ.

چارمیخ کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)استوار کردن با چهارمیخ. کسی یا چیزی را به وسیلهء چهارمیخ به جایی بستن و استوار نمودن :
درختی راکه بینی تازه بیخش
کند روزی ز خشکی چارمیخش(1).نظامی.
|| نوعی از سیاست که گناهکار را با دوختن هریک از چهار کف دستها و پایها به جایی استوارکردندی :
در هفت دوزخ از چه کنی چارمیخشان
ویلٌ لهم عقیلهء من بس عقابشان.خاقانی.
چارمیخت کرده ام من، راست گو
راست پیش آور دروغی را مجو.مولوی.
|| ثابت و مقرر کردن دعوی با ادله و اسناد و اقرارها. || و با لفظ کردن، کنایه از عمل لواطه کردن. (آنندراج درمعنی چارمیخ).
(1) - ن ل: کند روزی زمانه چارمیخش.

چارمیخ کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب) چهارمیخ کشیدن. شکنجه کردن. گناهکار را به چارمیخ بستن. نوعی تعذیب. قسمی کیفر دادن مجرم و بزه کار :
گر جز بتو محکم است بیخم
برکش چوصلیب چارمیخم.نظامی.
اصل قانون شریعت کاحتساب شرع او
میکشد آهنگ را بر چارمیخ چارتار.
اشرف (از آنندراج).

چارمیخه.

[خَ / خِ] (ص مرکب)چهارمیخه. استوار. محکم. پابرجا. تزلزل ناپذیر.

چارمیخه کردن.

[خَ / خِ ک دَ] (مص مرکب) چهارمیخه کردن. سخت محکم و استوارکردن. استوار ساختن کاری یا امری. پابرجا نمودن.

چارمیخی.

(ص نسبی) چهارمیخی. استوار. محکم :
زین پوده درخت چاربیخی
می بُرّم عرق چارمیخی.
نظامی (لیلی و مجنون ص 230).

چارمین.

[رُ] (ص نسبی) چهارمین. منسوب به عدد چهار. چیزی در مرتبهء چهارم :
پهلوی عیسی نشینم بعد از این
بر فراز آسمان چارمین.مولوی.

چارناچار.

(ق مرکب) چار و ناچار. ناگزیر. (آنندراج). بالضروره. (آنندراج). لاعلاج. اجباراً.

چارنعل.

[نَ] (اِ مرکب) چهارنعل. نوعی از راه رفتن اسب. نوعی از دویدن اسب. راندن اسب بشتاب. قسمی از دوانیدن اسب.

چارنعل رفتن.

[نَ رَ تَ] (مص مرکب)چهارنعل رفتن. تند رفتن اسب. دویدن اسب.

چارنفس.

[نَ] (اِ مرکب) چهارنفس. نفس اماره، نفس لوامه، نفس ملهمه، نفس مطمئنه. (آنندراج). چارنفس اماره و لوامه و ملهمه و مطمئنه :
به چارنفس و سه روح و دو صحن و یک فطرت
به یک رقیب و دو فرع و سه نوع و چار اسباب.
خاقانی.

چارنه.

[نُهْ] (اِ مرکب) چهارنه. چهار ورق از اوراق بازی که بر روی هر یک نه خال نقش شده. نه خال گشنیز (خاج) و نه خال پیک (گلابی سیاه) و نه خال دل (گلابی قرمز). و نه خال خشت.

چارو.

(اِ) ساروج. سارو.کلس. کرس. بمعنی سارو باشد. (برهان). آهک رسیده با چیزها آمیخته است که بر آب انبار و حوض و امثال آن مالند. (برهان) (آنندراج). آهک است که با چیزهای دیگر یکجا خمیر کنند و در آب بندی بکار برند. (لغت محلی شوشتر خطی). آهک و خاکستر که با یکدیگر آمیخته در عمارت بکار برند. مخلوط آهک و خاکستر و آب که بر کف و دیوار آب انبار و حمام و حوض برای استحکام و جلوگیری از نفوذ آب میمالند. مخلوطی از آب و آهک و خاکستر و چیزهای دیگر که خمیر آن در پوشش کف حوض و آب انبار و حمام یا برای آب بندی جاهای دیگر بکار میرود. در تداول عامه و در لهجه های محلی «ساروج» گویند و «صاروج» معرب آن است.

چارو.

(اِخ) از منازل سر راه اهواز به اصفهان. (جغرافی تاریخی غرب ایران نگارش بهمن کریمی ص 310).

چاروا.

[چارْ] (اِ رکب) چارپا. مرکب سواری. (برهان) (آنندراج). مرکب چهار پا اعم از اسب یا الاغ یا اشتر. (لغت محلی شوشتر خطی) هرحیوان که بر چهارپا رود. حیوان بارکش. ماشیة. مال. اسب. الاغ. قاطر. شتر. مرکب. ستور. بارگی. دایرة؛ چیزی که محاذی آخر خوردگاه چاروا افتد. (منتهی الارب) :
چاروایی دوسه و یک دو غلام
چاروا هم به کری خواهم داشت.خاقانی.
نه محقق بود نه دانشمند
چاروایی بر او کتابی چند(1).سعدی.
|| هر چیزی که چهارپا داشته باشد. (برهان) (آنندراج). || الاغ. حمار. درازگوش. یعفور. (غالب دهات خراسان و در تداول روستائیان آنجا). و رجوع به چارپا شود.
(1) - ن ل: چارپایی بر او کتابی چند. و در این صورت شاهد نیست.

چاروادار.

[چارْ] (نف مرکب) مکاری. مکری. آنکه خر و استر و یابو کرایه دهد بار و مسافر را و خود نیز همراه ستور خود باشد. کسی که اسب والاغ و قاطر برای بردن بار و مسافر کرایه دهد. خرکچی. قاطرچی. ستوربان. شخصی که چند الاغ یا اسب و قاطر دارد که بوسیلهء آن ها مسافران را از محلی بمحلی میبرد یا بار و مال التجاره حمل میکند و از این بابت وجهی میگیرد و امرار معاش مینماید.
- امثال: وای بوقتی که چاروادار راهدار شود : ریکاکه چاروادار نیه من ورا سرای نشمه.
هفتا قاطر قطار نیه من ورا سرای نشمه.

چارواداری.

[چارْ] (حامص مرکب)چهارپاداری. مال به کرادهی. مسافربری. بارکشی. || (ص نسبی) منسوب به چاروادار.
- فحش چارواداری؛ دشنام خیلی زشت.

چاروارایگدر.

[دُ] (اِخ) نام یکی از طوائف ترکمن ساکن خاک ایران که درمحل «کوه خالا» سکونت دارند و 150 خانوارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 102).

چارواردوچی.

[دَ] (اِخ) نام تیرهء مهمی از ترکمن های یموت ساکن خاک ایران که 800 خانوارند و در «مراوه تپه» سکونت دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 102 و 309).

چاروای سواری.

[چارْ یِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چهارپای سواری. دابة. (ترجمان القرآن). مرکب سواری. ستور زینی. مقابل بارکش.

چار و چدر.

[رُ چَ دَ] (اِ مرکب، اتباع)تدبیر. (برهان) (آنندراج). چاره. (برهان) (آنندراج) :
او چار به کارمن چو درکرد
چاروچدر از کسی نخواهم.
قریع الدهر (از آنندراج).
|| علاج. (برهان) (آنندراج).

چار و چنگول.

[رُ چَ] (اِ مرکب، اتباع)دست ها و پاها خشک شده در حالی که جمع و خم شده باشد. با دستها و پاهای بسوی تنه گرد آمده چون مبتلا بفالجی یا از سرمازدگی مرده ای و غیره. و رجوع به چارچنگولی شود.

چاروغ.

(ترکی، اِ) چارغ. (برهان) (آنندراج). پای افزار دهقانان. (برهان) (آنندراج). پوزار. کفش. نوعی کفش مخصوص روستائیان. و رجوع به چارغ و چارق و چاروق و کفش شود.

چاروق.

(ترکی، اِ) چاروغ. چارغ. چارق. کفش مخصوص دهقانان. پای افزار مخصوص روستائیان. نوعی کفش که دهقانان و روستائیان پوشند. و رجوع به چارغ و چارق و چاروغ و کفش شود.

چار و ناچار.

[رُ] (ق مرکب، اتباع) خواه و ناخواه. طوعاً ام کرهاً :
چاره آن شد که چاروناچارش
مهربانی بود سزاوارش.نظامی.

چاروه.

[وَ / وِ] (اِ) حیله. دستان. || بمعنی جدایی نیز آمده است.

چار و هفت.

[رُ هَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) عناصر اربعه و سیارات سبعه. (آنندراج).

چاره.

[رَ / رِ] (اِ) علاج. (برهان) (آنندراج) (غیاث) (انجمن آرا). معالجه. مداوا. درمان. دارو. دفع. رفع. عَندَد. وعی. (منتهی الارب) :
بیلفغده باید کنون چاره نیست
بیلفنجم و چارهء من یکی است.ابوشکور.
گفتا مرا چه چاره که آرام هیچ نیست
گفتم که زود خیز و همی گرد چام چام.
منجیک (از لغت فرس اسدی ص 346).
او سنگدل و من بمانده نالان
چرویده و رفته ز دست چاره.منجیک.
چون نمک خود تبه شود چه علاج
چاره چه غرقه را ز رود برک.خسروی.
پرستنده برخاست از پیش اوی
سوی چاره بیچاره بنهاد روی.فردوسی.
به دل گفت خود کرده راچاره نیست
به کس بر اینکار بیغاره نیست.فردوسی.
مرآن درد را راه و چاره ندید
بسی باد سرد از جگر برکشید.فردوسی.
فراوان بگفتند و انداختند
مر آن کار را چاره نشناختند.فردوسی.
ورا برگزیدند ایرانیان
که آن چاره را تنگ بندد میان.فردوسی.
ز هر گونه نیرنگها ساختند
مرآن درد را چاره نشناختند.فردوسی.
چو ایرانیان آگهی یافتند
یکایک سوی چاره بشتافتند.فردوسی.
به نزدیک گرسیوز آمد نوند
که بر چارهء جان میان را ببند.فردوسی.
سپه را که چون او نگهبان بود
همه چارهء جنگ آسان بود.فردوسی.
پر از درد گشتم سوی چاره باز
بدان تا نماند تن اندر گداز.فردوسی.
از آن درد «گردوی» غمخواره گشت
وز اندیشهء دل سوی چاره گشت.فردوسی.
می زدگانیم ما در دل ما غم بود
چارهء ما بامداد رطل دمادم بود.منوچهری.
ای ملک زدایندهء هر ملک زدایان
ای چارهء بیچاره وای مفزع زوار.منوچهری.
باده فراز آورید چارهء بیچارگان
قوموا شرب الصبوح یا ایهاالنائمین.
منوچهری.
چو چاره نبد جنگی و لشکری
گرفتند زنهار و خواهشگری.اسدی.
به هر کار بر نیک و بد چاره هست
جز از مرگ کش چاره ناید بدست.اسدی.
همی ندانم چارهء فراق وین نه عجب
که هیچ عاقل خود کرده را نداند چار.
قطران.
داود گفت یا جبرئیل چارهء این چیست و چه کنم؟. (قصص الانبیاء ص 154). چاره نمی شناسم از اعلام آنچه حادث شود. (کلیله و دمنه).
همی خوانند و میرانند ما را
نیابد کس همی زین کار چاره.ناصرخسرو.
دل بیمار را دوا بتوان
حمق را هیچگونه چاره مدان.سنایی.
با این غم و درد بی کناره
داروی فرامشی است چاره.نظامی.
دانک هر رنجی ز مردن پاره ایست
جُزوِ مرگ از خود بران گر چاره ایست.
مولوی (مثنوی ج 1 ص 142).
بنال سعدی اگر چارهء وصالت نیست
که نیست چارهء بیچارگان بجز زاری.سعدی.
با جور و جفای تو نسازم چه بسازم؟
چون زهره و یارا نبود چاره مداراست.
سعدی.
دست با سرو روان چون نرود در گردن
چاره ای نیست بجز دیدن و حسرت خوردن.
سعدی.
یارش از کشتی بدر آمد که پشتی کند همچنین درشتی دید و پشت بداد چاره جز آن ندانستند که با او بمصالحت گرایند. (گلستان سعدی).
گفتم تو گربه ای نه شتر گفت چاره چیست
در حیز زمانه شتر گربه ها بسی است.
سلمان ساوجی.
|| تدبیر کردن باشد و حیلت در کار. (صحاح الفرس). تدبیر بود. (فرهنگ خطی). و تدبیر باشد. (برهان). تدبیر و اصلاح فساد امری. (آنندراج). تدبیر. (غیاث). حیلت. وسیله. تفکر و تأمل در انجام امور. راه اندیشی. وسیلت جویی. فن. اندیشه :
ای بر تو رسیده بهر تنگ چاره ای
از حال من ضعیف براندیش چاره ای(1).
رودکی (از صحاح الفرس).
بر این چاره اکنون که جنبد ز جای؟
که خیزد میان بسته این را بپای؟فردوسی.
به تنگی یک اندر دگر بافته
بچاره سر شوشه بر تافته.
فردوسی (شاهنامه 20/1062).
به «خراد برزین» چنین گفت شاه
که بگزین بر این کار بر چاره راه.فردوسی.
چو در طاس لغزنده افتاد مور
رهاننده را چاره باید نه زور.فردوسی.
کنون چاره ای هست نزدیک من
مگوی این سخن بر سر انجمن.فردوسی.
به زندان تنگ اندر آمد تخار
بدان چاره با جامهء کارزار.فردوسی.
بچاره سر چاه راه کرده کور
که مردم ندیدی نه چشم ستور.فردوسی.
بیامد بدرگاه فرخ پدر
دلی پر ز چاره پر از کینه سر.فردوسی.
پر از چاره و مهر و نیرنگ و رنگ
همه ازدر مرد فرهنگ و سنگ.فردوسی.
بسنده نباشی تو با لشکرش
نه با چاره و گنج و با کشورش.فردوسی.
ز کنده بصد چاره اندر گذشت
عنان را گران کرد بر سوی دشت.فردوسی.
یکی سخت پیمان ستد زو نخست
بچاره دلش را ز کینه بشست.فردوسی.
کرا گفت آتش زبانش نسوخت
بچاره بد از تن بباید سپوخت.فردوسی.
بپرسید ازو «کید» و غمخواره گشت
ز پرسش سوی دانش و چاره گشت.
فردوسی.
بخندید و با او چنین گفت شاه
که چاره به از جنگ ای نیکخواه.فردوسی.
دبیر نویسنده را پیش خواند
وز آن چاره و جنگ لختی براند.فردوسی.
چنین تا بنزدیک کوه سپند
لب از چارهء خویش در خندخند.فردوسی.
چو از چاره دلها بپرداختند
فرستاده را پیش بنشاختند.فردوسی.
شما چاره ها هر چه دانید زود
ز نیک و ز بد بازرانید زود.فردوسی.
بچاره بنزدیک مردم کشید
نهفته همه سودمندی گزید.فردوسی.
بدان چاره تا مرد بیکار خون
نریزد نباشد ببد رهنمون.فردوسی.
چو بشنید افراسیاب این سخن
غمی گشت و پس چاره افکند بن.فردوسی.
مر او را بچاره ز روی زمین
نگونش برافکند بر پشت زین.فردوسی.
بچاره به رویین دژ اندرشدم
جهانی برآنگونه برهم زدم.فردوسی.
وزآن چاره هایی که میساختم
که تا دل ز کینه بپرداختم.فردوسی.
که من خود از او سخت آزرده ام.
بدل چارهء کشتنش کرده ام.فردوسی.
که کین پدر بازجست از نیا.
بشمشیر وبر چاره و کیمیا.فردوسی.
بدین چاره، گر زو نیابم رها
شوم بی گمان در دم اژدها.فردوسی.
به چاره بودی اگر بودی اندر او نخجیر
به بیم رفتی اگر رفتی اندر او شیطان.
عنصری (در صفت بیابان صعب).
بچاره آسیا سازند بر باد
برآرند از میان رود بنیاد.فخرالدین گرگانی.
سپه را چنین پنج ره برگماشت
بصد چاره برجایگهشان بداشت.اسدی.
بهر کار در زور کردن مشور
که چاره بسی جای بهتر ز زور.اسدی.
یکی چاره هزمان نماید همی
بدان چاره جانمان رباید همی.اسدی.
یلان را به پیکار وکین برگماشت
بصد چاره آن رزم تا شب بداشت.اسدی.
راست نگردد دروغ و مکر بچاره
معصیتت را بدین دروغ میاچار.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 166).
و آن همه به مردی و چاره دفع کرد تا به شهرستان زرین رسید. (مجمل التواریخ) گوید [ نافع ] برفتیم نزدیک کوه [ دماوند ] بدیهی باستادیم وچارهء برشدن همی طلبیدیم. (مجمل التواریخ). دشمن چو از همه چاره ای فروماند سلسلهء دوستی جنباند. (گلستان چ یوسفی ص174). || حیله نیز بود. (فرهنگ اسدی). مکر و حیله را هم گفته اند. (برهان). مکر و فریب. (غیاث). کید. مکر. حیله. (زمخشری). نیرنگ. دستان. افسون. وسوسه. تزویر. گول :
دگر آنکه بدگوهر افراسیاب
ز توران بدان چاره بگذاشت آب.فردوسی.
بدانست رستم که این نیست گور
ابا او کنون چاره باید نه زور.فردوسی.
بچاره بیاوردش از دشت و کوه
به بند آمدند آنکه بد زآن گروه.فردوسی.
جهاندیده پر دانش افراسیاب
جز از چاره چیزی نبیند به خواب(2).
فردوسی.
ورا نیز«بندوی» بفریفتی
به بند اندر ازچاره نشکیفتی.فردوسی.
فرومایه ضحاک بیداد گر
بدین چاره بگرفت گاه پدر.فردوسی.
بگردان ز جانم بد روزگار
همان چارهء دیو آموزگار.فردوسی.
شنیدم همه خام گفتار تو
نبینم جز ازچاره بازار تو.فردوسی.
از آن چاره آگه نبد هیچکس
که او داشت آن راز پنهان و بس.فردوسی.
زنی بود با او بپرده درون
پراز چاره و بند و رنگ و فسون.فردوسی.
بدین چاره ده کار بد را فروغ
که داند که این راست است ار دروغ.
فردوسی.
از آن آگهی شد دلش پرنهیب
سوی چاره برگشت وبند وفریب.فردوسی.
بدانست کان کار «بندوی» بود
که بهرام شد کشته زآن چاره زود.فردوسی.
نه جشن و نه رامش نه کوشش نه کام
همه چاره و تنبل و سازدام.فردوسی.
زدشمنان زبردست خیره خانهء خویش
نگاهداشت نداند بچاره و نیرنگ.
فرخی.
نگهدار این دو جادو را در آن دز
ز رنگ و چارهء رامین گربز.
فخرالدین گرگانی.
توچاره دانی ونیرنگ بازی
در این تیمارمان چاره چه سازی.
فخرالدین گرگانی.
مرا این چاه بدبختی توکندی
بصد چاره مرا در وی فکندی.
فخرالدین گرگانی.
چو گفتند او بشهر اندر شد اکنون
بدانست او که آن چاره ست و افسون.
فخرالدین گرگانی.
از مرگ کس نجست بچاره، مگوی
بیهوده ای که آن نبرد ره به ده.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 395).
کان چاره چو سنبیدن کوه است بسوزن
و آن حیله چو پیمودن آب است بغربال.
معزی.
|| گزیر. بُدّ. مقابل ناگزیر. مقابل لابد. گزیر. غُنَیة؛ چاره. بُدّ. غُنیان؛ بُدّ. چاره. غنی [ بالفتح والقصر ]؛ چاره. بد. مُحتَد؛ مُحَد، مُعلَندَد؛ چاره و گزیر و بُدّ. مُلتَد؛ چاره و گریز. وَغْلٌ؛ بد. (منتهی الارب) :
بیلفغده باید کنون «چاره» نیست
بیلفنجم وچارهء من یکی است.بوشکور.
مردمان مکه را از طایف چاره نیست زیرا که در مکه نه زرع است ونه درختهای میوه. (ترجمهء طبری).
ولیکن کنون زین سخن چاره نیست
وگر زو بتر نیز پتیاره نیست.فردوسی.
چودانی که از مرگ خود چاره نیست
چه از پیش باشد چه پستر یکی است.
فردوسی.
نیابد کسی چاره از چنگ مرگ
چو باد خزان است و ما همچو برگ.
فردوسی.
سه چیزت بباید کزو چاره نیست
وز آن نیز بر سرت بیغاره نیست.فردوسی.
اگر ترسی وگرنترسی یکی است
بباید شدنمان کزین چاره نیست.فردسی.
چنین گفت کز مرگ خود چاره نیست
مرا بر دل اندیشه زین باره نیست.فردوسی.
سرانجام مرگ است وز آن چاره نیست
بما بر بدین جای بیغاره نیست.فردوسی.
نبود چاره حسودان دغا را ز حسد
حسد آن است که هرگز نپذیرد درمان.
فرخی.
گیتی چو یکی کالبد است او چو روان است
چاره نبود کالبدی را ز روانی.فرخی.
جهان را خدمتش آب زلال است
که را چاره بود ز آب زلالا؟عنصری.
بندگان را از فرمانبرداری چاره نیست. (تاریخ بیهقی). خواجه... گفت اگر چاره نیست از پذیرفتن این شغل اگر رای عالی بیند تا بنده بطارم نشیند. (تاریخ بیهقی). گفتم اگر چاره نیست از زدن، خلوتی باید تا نیکو دو فصل سخن گویم. (تاریخ بیهقی). مرا چاره نباشد از نگاهداشت مصالح. ملک. (تاریخ بیهقی).
چو دانش نداری بکاری درون
نباشد ترا چاره از رهنمون.اسدی.
ز فرمان شه ننگ وبیغاره نیست
بهر روی که را زمه چاره نیست.اسدی.
چو چاره نیستش از صحبت جهان جهان
اگر جفاش نماید جفاش بردارد.ناصرخسرو.
علم او تعالی از پیش رفته بود که باشندگان زمین را از آب چاره نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
آنکه زو چاره نیست یارش دان
و آن که نه یارتست بارش دان.سنایی.
و زنده را از دانش و کردار نیک چاره نیست. (کلیله و دمنه). خردمند... را چاره نیست از گذارد حق. (کلیله و دمنه). چون نزدیک شیر رسید از خدمت و تواضع چاره ندید. (کلیله و دمنه).
معادی مبادت وگر چاره نبود
مبادی تو هرگز بکام معادی.انوری.
زندگی از وصل اوست و ز غم او چاره نیست
گربکشد گو بکش پیش اجل کس نمرد.
عمادی شهریاری.
بخت تو شد عاشق جمال تو آری
چاره نباشد ز عشق، خاصه جوان را.
ظهیرفاریابی.
هر که جنایت و دزدی پیشه سازد او را از چوب جلاد چاره نبود. (سندبادنامه ص 326).
چو شه دید کان گفت بیغاره نیست
ز فرمانبری بنده را چاره نیست.نظامی.
|| جدایی و مفارقت را نیز گویند. (برهان). بمعنی جدایی آمده. (جهانگیری). جدایی از چیزی. (شرفنامهء منیری). || یکبار بود. (صحاح الفرس). بمعنی یکبار هم آمده است و به این معنی بسیار غریب است. (برهان) :
ای برّ تو رسیده بهر یک چاره
از حال من ضعیف جویی چاره(3).
(1) - این بیت در فرهنگ اسدی چنین ثبت شده:
«ای بر تو رسیده بهر یک چاره
ازحال من ضعیف جویی چاره». و مؤلف صحاح الفرس آن را بصورت مصحح بالا نقل کرده است.
(2) - ن ل: جز از چاره سازی...
(3) - مؤلف صحاح الفرس این بیت رودکی را دردو معنی«تدبیر کردن» و «یکبار» بدین صورت نقل کرده است:
ای برّ تو رسیده بهر تنگ چاره ای
از حال من ضعیف بر اندیش چاره ای.

چاره آراستن.

[رَ / رِ تَ] (مص مرکب)تدبیر کردن. موجبات انجام کاری را فراهم نمودن :
به گنج و درم چاره آراستم
کنون آن چنان شد که من خواستم.
فردوسی.
بر این گونه از جای برخاستند
همه شب همی چاره آراستند.فردوسی.

چاره اندیش.

[رَ / رِ اَ] (نف مرکب)محیل. مکار. حیله گر. فسونگر.

چاره اندیشی.

[رَ / رِ اَ] (حامص مرکب)احتیال. حیله گری. فسونگری.

چاره برانداختن.

[رَ / رِ بَ اَ تَ] (مص مرکب) چاره پیداکردن. (آنندراج). چاره جستن :
یکی چاره باید برانداختن
به تزویر مردم خوری ساختن.
نظامی (از آنندراج).
|| تدبیر نمودن. (آنندراج).

چاره بردار.

[رَ / رِ بَ] (نف مرکب)چاره پذیر. علاج پذیر. قابل علاج. و رجوع به چاره پذیر شود.

چارهء بیچارگان.

[رَ / رِ یِ رَ / رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) پناه درماندگان. که بیچارگان از او یاری جویند :
چارهء بیچارگان کشور توران توئی
کار این بیچاره ساز ای چارهء بیچارگان.
سوزنی.
|| ای چارهء بیچارگان؛ یعنی ای خدای متعال. خطاب به خداوند و باریتعالی.
یار شو ای مونس غمخوارگان
چاره کن ای چارهء بیچارگان.
نظامی (مخزن الاسرار ص 11).

چاره پذیر.

[رَ / رِ پَ] (نف مرکب)چاره بردار. علاج پذیر. خوب شدنی. قابل علاج. چاره پذیرنده. و رجوع به چاره بردار شود.

چاره پرداز.

[رَ / رِ پَ] (نف مرکب)چاره گر. علاج گر. کسی که علاج دردی یا اصلاح امری کند :
جهان را در این آمدن راز بود
که شاه جهان چاره پرداز بود.نظامی.

چاره پژوه.

[رَ / رِ پَ] (نف مرکب)چاره پژوهنده. چاره جو. وسیله جو. جویای تدبیر :
سکندر بیامد دلی همچو کوه
ز کرده پشیمان و چاره پژوه.فردوسی.

چاره جستن.

[رَ / رِ جُ تَ] (مص مرکب)تدبیر کردن. تفکر و تأمل در انجام کاری یا اصلاح امری نمودن :
نشستند دانش پژوهان بهم
یکی چاره جستند بر بیش و کم.فردوسی.
به اندیشهء پاک دل را بشست
فراوان ز هر گونه ای چاره جست.فردوسی.
یکی چارهء راه دیدار جوی
چه باشی تو بر باره و من به کوی.فردوسی.
او... خلاص خود را چاره میجست. (کلیله و دمنه). || علاج کردن. درصدد علاج برآمدن. درمان کردن. علاج و درمان خواستن :
بدین چاره جستن ترا خواستم
چو دیر آمدی تندی آراستم.فردوسی
همی چاره جستند از آن اژدها
که تا چین بیابد ز سختی رها.فردوسی.
بسی چاره جست و ندید اندر آن
همی بود پیچان و لرزان برآن.فردوسی.
دو مار سیاه از دو کتفش برست
غمی گشت و از هر سویی چاره جست.
فردوسی.
|| حیله کردن. فسون کردن. بفریب و نیرنگ توسل جستن. خدعه نمودن :
یکی چاره جست اندر آن کار زشت
ز کینه بنوی درختی بکشت.فردوسی.
برآنگونه با او همی چاره جست
نهانیش بد بود و رایش درست.فردوسی.
تو بودی بر این پادشاهی فروغ
همی چاره جستی و گفتی دروغ.فردوسی.
نه مردی بود چاره جستن بجنگ
نرفتی بسان دلاور نهنگ.فردوسی.
بسی خیمها کرده بود او درست
مر این خیمهای مرا چاره جست.(1)عنصری.
زن مهربان چاره ای جست زود
که از چاره جستنش چاره نبود.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| دوری گزیدن. جدایی خواستن :
همی خواندش شاه و او چاره جست
همی داشت آن نامهء شاه سست.فردوسی.
(1) - ن ل: وز آن خیمهای ورا چاره جست.

چاره جو.

[رَ / رِ] (نف مرکب) چاره جوی. تدبیرکننده. مدبر. جویای اصلاح امور. آنکه تدبیر و حیله کند. مصلحت اندیش :
بفرمود تا پیش او آمدند
بدان آرزو چاره جو آمدند.فردوسی.
به فرمان همه پیش او آمدند
به جان هر کسی چاره جو آمدند.فردوسی.

چاره جوی.

[رَ / رِ] (نف مرکب)چاره جو. رجوع به چاره جو شود :
چنین داد پاسخ که «گو» را بگوی
که هرگز نباشی بجز چاره جوی.فردوسی.
چو سیندخت بشنید پیشش نشست
دل چاره جوی اندر اندیشه بست.فردوسی.
کنون مرد بازاری و چاره جوی
ز کلبه سوی خانه دارند روی.فردوسی.
چو او کینه ور گشت و من چاره جوی.
سپه را دو روی اندر آمد بروی.فردوسی.
بفرمود تا رخش را پیش اوی
ببردند هرکس که بد چاره جوی.فردوسی.
نهادند بر نامها مهر اوی
بیامد فرستاده ای چاره جوی.فردوسی.
بر رستم آمد یکی چاره جوی
که امروز از این کار شد رنگ و بوی.
فردوسی.
بدان تند بالا نهادند روی
چنان چون بود مردم چاره جوی.فردوسی.
بدو گفت گشتاسب کای راستگوی
که هم راستگویی و هم چاره جوی.
فردوسی.
بپرسد ترا از کجایی بگوی
بگویش که من مهتری چاره جوی.
فردوسی.
سخن های این بندهء چاره جوی
چو رفتی یکایک بقیصر بگوی.فردوسی.
چو روی اندر آرند هر دو بروی
تهمتن بود بی گمان چاره جوی.فردوسی.
کنیزک سوی چاره بنهاد روی
چنان چون بود مردم چاره جوی.فردوسی.
که آن کتابت را دست چاره جویی از من کشف نتواند کرد. (قابوسنامه).
چون شد آن چاره جوی چاره شناس
باز پس گشت با هزار سپاس.نظامی.
چو شیرین دید کایشان راستگویند
بچاره راست کردن چاره جویند.نظامی.
|| جویندهء علاج. درمان جوی. آنکه علاج و درمان طلبد :
تو هرچ اندرین کار دانی بگوی
که تو چاره دانی و من چاره جوی.دقیقی.
بپرسید ماهوی زین چاره جوی
که برسم کرا خواستی راست گوی.فردوسی.
بدو گفت هستم یکی چاره جوی
همی نان فراز آرم از چند روی.فردوسی.
نباید که چون من بوم چاره جوی
تو «سودابه» را سختی آری به روی.
فردوسی.
ز بیدانشی آنچه آمد بروی
تو دانی که شاهی و ما چاره جوی.فردوسی.
از ایران چرا بازگشتی بگوی
مرا کردی اندر جهان چاره جوی.فردوسی.
یکی مرد بسته بد از شهر اوی
بزندان شاه اندرون چاره جوی.فردوسی.
همه راز این کار با من بگوی
که من باشمت زین غمان چاره جوی.
فردوسی.
همان خواهران را و پیوند اوی
که بودند هر یک ازو چاره جوی.فردوسی.
بیامد بنزدیک من چاره جوی
گشاده شد آن رازها پیش اوی.فردوسی.
یکی مرد ایرانیم چاره جوی
گریزان نهاده برین مرز روی.فردوسی.
کمند اندر افکند و برگاشت روی
ز کرده پشیمان و دل چاره جوی.فردوسی.
ساقی می مشکبوی بردار
بند از من چاره جوی بردار.نظامی.
چاره جویان را نمیدادیم صائب دردسر
دردهای کهنهء هم را دوا بودیم ما.صائب.
|| حیله گر. مکار. فریبنده. جویای نیرنگ و فریب :
بدل مهربان و بتن چاره جوی
اگر تو خداوند رخشی، بگوی.فردوسی.
به «بندوی» گفت ای بد چاره جوی
تو این داوریها به بهرام گوی.فردوسی.
چو تنها بدیدش زن چاره جوی
از آن مغفر تیره بگشاد روی.فردوسی.
تهمتن چنین داد پاسخ بدوی
که ای مرد بد گوهر چاره جوی.فردوسی.
چو روشن شود، دشمن چاره جوی
نهد بیگمان سوی این کاخ روی.فردوسی.
فرستاده ای خواستی راستگوی
که رفتی بر دشمن چاره جوی.فردوسی.
-چاره جویی شدن، چاره جو شدن؛ در صدد یافتن راه حل برآمدن :
برانید فرمان یزدان بر اوی
بدان تا شود هر کسی چاره جوی.فردوسی.
پس از رشک ضحاک شد چاره جوی
ز لشکر سوی کاخ بنهاد روی.فردوسی.
سواران ببخشید تا بر سه روی
شوند اندرین رزمگه چاره جوی.فردوسی.
چنین اسب و زرین ستانم بکوی
بدزدد کسی من شوم چاره جوی.فردوسی.
برآشفت سهراب و شد چون پلنگ
چو بدخواه او چاره جو شد بجنگ.
فردوسی.
ز دوزخ مشو تشنه را چاره جوی
سخن در بهشت است و آن چاره جوی.
نظامی.

چاره جویی.

[رَ / رِ] (حامص مرکب)تدبیر. صلاح اندیشی :
سکندر جهاندیدگان را بخواند
در این چاره جویی بسی قصه راند.نظامی.
|| حیله گری. فسونگری. فریبکاری :
فسونگر در حدیث چاره جویی
فسونی به ندید از راستگویی.نظامی.

چاره داشتن.

[رَ / رِ تَ] (مص مرکب)علاج داشتن. درمان داشتن :
صبا گر چاره داری وقت وقت است
که درد اشتیاقم قصد جان کرد.
حافظ (از آنندراج).

چاره دان.

[رَ / رِ] (نف مرکب) دانندهء چاره. چاره ساز. صاحب تدبیر. و رجوع به چاره ساز شود. || دانندهء علاج دردها. معالج. آنکه علاج و درمان دردها داند :
تو هرچ اندرین کار دانی بگوی
که تو چاره دانی و من چاره جوی.دقیقی.
بسا چاره دان کاو بسختی بمرد
که بیچاره گوی سلامت ببرد.
سعدی (بوستان).
و رجوع به چاره ساز و چاره گر شود.

چاره راست کردن.

[رَ / رِ ک َ دَ] (مص مرکب) تدبیر کردن. در صدد اصلاح کاری برآمدن :
چو شیرین دید کایشان راستگویند
به چاره راست کردن چاره جویند.نظامی.

چاره ساختن.

[رَ / رِ تَ] (مص مرکب)تدبیر نمودن. در اصلاح کار یا امری حیلت اندیشیدن. کاری را از روی عقل و تدبیر به انجام رسانیدن. تامل و تفکر در اجرای امری نمودن :
بدانش کنون چارهء خویش ساز
مبادا که آید بدشمن نیاز.فردوسی.
که تا از گریزش چه گوید پدر
مگر چارهء نو بسازد دگر.فردوسی.
چنین گفت کاین چاره اندر جهان
بسازید و دارید اندر نهان.فردوسی.
چنین بد مکن تو بگفت گراز
همان چارهء کار نیکو بساز.فردوسی.
وز آن پس یکی چاره ای ساختن
ز هر گونه اندیشه انداختن.فردوسی.
تو مرد دبیری یکی چاره ساز
و زین کار بر باد مگشای راز.فردوسی.
یکی چاره ساز ای خردمند پیر
نباید چنین ماند بر خیر خیر.فردوسی.
من اکنون بهوش دل و پاک مغز
یکی چاره سازم بدینکار نغز.فردوسی.
یکی چاره باید کنون ساختن
که رایش به آب آید انداختن.فردوسی.
مگر تا یکی چاره سازد نهان
که پردخته ماند ز مردم جهان.فردوسی.
سخنها که پرسیدی از ما درست
بگوئیم تا چاره سازی نخست.فردوسی.
چو این کرده شد چارهء آب ساخت
ز دریا برآورد و هامون نواخت.فردوسی.
وگر ایدون به بن انجامدمان نقل و نبید(1)
چارهء هر دو بسازیم که ما چاره گریم.
منوچهری.
بسی چاره ها سازی و داوری
بری رنج تا گنج گرد آوری.
گرشاسبنامه (اسدی).
عشق ببانگ بلند گفت که خاقانیا
کار نه خرد است خیز چاره بساز آن او.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 372).
چارهء دین ساز که دنیات هست
تا مگر آن نیز بیاری بدست.نظامی.
چارهء ما ساز که بی داوریم
گر تو برانی به که رو آوریم.نظامی.
|| علاج کردن. درمان ساختن. مداوا نمودن :
من او را یکی چاره سازم که شاه
پسندد از این بندهء نیکخواه.فردوسی.
بدو گفت من چاره سازم ترا
بخورشید سربر فرازم ترا.فردوسی.
تو چاره دانی و نیرنگ بازی
در این تیمارمان چاره چه سازی.
(ویس و رامین).
صبر ار نکنم چه چاره سازم
کآرام دل از یکی فزون نیست.
سعدی (ترجیعات).
|| احتیال. حیله کردن. فریب دادن. به خدعه و نیزنگ توسل جستن :
همین کودک از پشت آن بد هنر
همی چاره و حیله سازد دگر.فردوسی.
ز ما ایمنی خواه و چاره مساز
که بر چاره گر کار گردد دراز.فردوسی.
ترا ای پسر گاه آمد کنون
که سازی یکی چارهء پرفسون.فردوسی.
بفرمود کز پیش بیرون برند
بسی چاره سازند و افسون برند.فردوسی.
(1) - ن ل: و گر ایدونکه بینجامدمان نقل و نبید.

چاره ساز.

[رَ / رِ] (نف مرکب)چاره سازنده. چاره دان. چاره گر. مدبر. تدبیرکننده. اهل تدبیر. آنکه تدبیر کارها کند و داند. چاره کننده.
دلم در بازگشتن چاره ساز است
سخن کوتاه شد منزل دراز است.نظامی.
ز هر دانشی چاره ای جست باز
که فرخ بود مردم چاره ساز.نظامی.
فرستاده را چون بود چاره ساز
به اندرز کردن نباشد نیاز.نظامی.
چو دیدند شاهی چنان چاره ساز
به چاره گری در گشادند باز.نظامی.
چو دانست فرمانده چاره ساز
که تعلیم دیو است از آنگونه راز.نظامی.
که اهل خرد را منم چاره ساز
ز علم دگر بخردان بی نیاز.نظامی.
بفرزانه آن قصه را گفت باز
وز او چاره ای خواست آن چاره ساز.نظامی.
|| معالج. علاج کننده. شفابخش. آنکه علاج بیماریی یا درمان دردی کند. آنچه موجب علاج و درمان شود :
گو مرا ز انتظار پشت شکست
مومیایی چاره ساز فرست.خاقانی.
ارسطو جهاندیدهء چاره ساز
به بیچارگی ماند از آن چاره باز.نظامی.
نشاید شدن مرگ را چاره ساز
در چاره بر کس نکردند باز.نظامی.
چاره سازان به چاره های خودش
دور کردند از خیال بدش.نظامی.
هم از راه سخن شد چاره سازش
بدان دانه بدام آورد بازش.نظامی.
خویشان که رقیب راز بودند
او را همه چاره ساز بودند.نظامی.
چاره سازی ز هر طرف میجست
که از او بند سخت گردد سست.نظامی.
خویشان همه در نیاز با او
هر یک شده چاره ساز با او.نظامی.
گفتند به لطف چاره سازش
بردند بسوی خانه بازش.نظامی.
خدای خردبخش بخردنواز
همان ناخردمند را چاره ساز.نظامی.
صائب ز بس که درد مرا در میان گرفت
بیچاره شد ز چارهء من چاره ساز من.
صائب (از آنندراج).
|| محتال. محیل. حیله گر. نیرنگ باز. مکار :
جهان چاره سازی است بی ترس و باک
بجان بردن ماست بی خوف پاک.اسدی.
یکی بانگ زد روبه چاره ساز
که بند از دهان سگان کرد باز.نظامی.
|| نام خدای تعالی. نامی از نامهای باریتعالی. صفتی از اوصاف ایزد متعال :
نالید در آن که چاره ساز است
از جمله وجود بی نیاز است.نظامی.
و رجوع به چاره دان و چاره گر و چاره کن شود.

چاره سازی.

[رَ / رِ] (حامص مرکب)چاره گری. چاره اندیشی. مصلحت اندیشی. تدبیر. تأمل و تفکر :
اگر دشمنی ترکتازی کند
رقیب حرم چاره سازی کند.نظامی.
به افکندنش چاره سازی کنند
و ز او دعوی بی نیازی کنند.نظامی.
شب و روز بی چاره سازی نیم
در این پرده با خود ببازی نیم.نظامی.
بسی کردند مردان چاره سازی
ندیدند از یکی زن راستبازی.نظامی.
حدیث بنده را در چاره سازی
بساطی هست با لختی درازی.نظامی.
|| علاج خواهی. درمان پذیری. شفاطلبی. سلامت خواهی :
دل دوش هزار چاره سازی میکرد
با وعدهء دوست عشق بازی میکرد.عسجدی.
دانست کز آن خیالبازی
کارش نرسد بچاره سازی.نظامی.
آن سوخته را به دلنوازی
آرند ز راه چاره سازی.نظامی.
گفت ای پسر این چه جای بازی است
بشتاب که جای چاره سازی است.نظامی.
در پردهء آن خیالبازی
بیچاره شدم ز چاره سازی.نظامی.
زید از غم آن بت طرازی
مشغول شده به چاره سازی.نظامی.
در چاره سازی بخود درمبند
که بسیار تلخی بود سودمند.نظامی.
|| حیله گری. نیرنگ بازی. دغل کاری :
جهاندیده پر دانش افراسیاب
جز از چاره سازی نبیند بخواب(1).فردوسی.
به چاره سازی با خصم تو همی کوشم
که «مروزی» را کار اوفتاده با «رازی».
سوزنی.
نیم من مرد ناز او که با این چاره سازیها
دلم چون خر بگل درماند از آن ناز بخروارش.
مجیر بیلقانی.
چو مجنون سر مکش در عشقبازی
چو لیلی پاک شو در چاره سازی.نظامی.
چو گرگ افزون بود در چاره سازی
شبان را کرد باید خرقه بازی.نظامی.
گهی جستن بغمزه چاره سازی
گهی کردن ببوسه نردبازی.نظامی.
(1) - ن ل: جز از چاره چیزی ...

چاره سگال.

[رَ / رِ سِ] (نف مرکب)چاره سگالنده. تدبیراندیش. مصلحت اندیش. آنکه اندیشه و تدبیر اصلاح امور کند :
شاه نامش خجسته دید بفال
گفت کای خیرمند چاره سگال.نظامی.
|| چاره اندیش. علاج اندیش. آنکه در اندیشهء علاج و درمان دردی یا مرضی باشد :
چو عاجز شود مرد چاره سگال
ز بیچارگی درگریزد بفال.نظامی.
|| حیلت اندیش. آنکه در اندیشهء مکر و فریب باشد :
بر دویدند هر دو چاره سگال
روبهان پیش و گرگ در دنبال.نظامی.

چاره سگالیدن.

[رَ / رِ سِ دَ] (مص مرکب) حیلت اندیشیدن. چاره اندیشیدن. خدعه کردن. فریب دادن. حقه زدن :
کدام چاره سگالم که با تو درگیرد
کجا روم که دل من دل از تو برگیرد.
سعدی (بدایع)

چاره سنج.

[رَ / رِ سَ] (نف مرکب) مدبر. با تدبیر. آنکه در کارها تأمل و تدبیر کند :
ز شادی بفرزانهء چاره سنج
بسی تحفه ها داد از مال و گنج.نظامی.

چارهشت.

[هَ] (اِ مرکب) اصطلاح قمار. اصطلاحی در بازی ورق. چهار ورق از ورقهای بازی که بر هریک هشت خال نقش شده باشد. چهار ورق هشت خال (هشت خال گلابی سیاه [ پیک ] و هشت خال خاج [ گشنیز ] و هشت خال دل و هشت خال خشت).

چاره شدن.

[رَ / رِ شُ دَ] (مص مرکب)علاج شدن. درمان پذیرفتن. بهبود یافتن. || چاره شدن زخم و درد. کنایه از به شدن زخم و درد (آنندراج) :
زخم دل چاره شد از نکهت آن عقدهء زلف
زهر این مار کم از مهرهء این مار نبود.
تأثیر (از آنندراج).
درد دلم چاره شد ز غنچه نهانی
کز نی شکر کشیده اند گلابش.
تأثیر (از آنندراج).

چاره شناختن.

[رَ شِ تَ] (مص مرکب)علاج شناختن. درمان دانستن :
میشد آن کس که چو او چارهء کارم نشناخت
من همی دیدم و از کالبدم جان میرفت.
؟ (از آنندراج).

چاره شناس.

[رَ / رِ شِ] (نف مرکب)شناسندهء چاره. علاج شناس. معالج. آنکه درمان و علاج دردی یا مرضی داند و شناسد :
چون شد آن چاره جوی چاره شناس
باز پس گشت با هزار سپاس.نظامی.

چاره کردن.

[رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب)تدبیر کردن. در اصلاح امری یا انجام کاری تأمل و تفکر نمودن. در صدد رهایی کسی یا رهانیدن چیزی برآمدن :
کنون یک بیک چارهء جان کنید
همه با من امروز پیمان کنید.فردوسی.
بدو گفت بهرام پس چاره کن
وزین راز مگشای بر کس سخن.فردوسی.
کنون چاره ای کن که تا آن سپاه
ز بلخ آوری سوی این بارگاه.فردوسی.
چو فردا بیاید بدشت نبرد
به کشتن همی بایدم چاره کرد.فردوسی.
بسی چاره کرد اندر آن خوشنواز
که پیروز را سرنیاید به کاز.فردوسی.
به ارجاسپ از چاره کرد آنچه کرد
از آن لشکر دژ برآورد گرد.فردوسی.
جهاندار گفت اینت پتیاره ای
برو گر توانی بکن چاره ای.نظامی.
چو مه را دل به رفتن تیز کردم
پس آنگه چارهء شبدیز کردم.نظامی.
گر تو ز من فارغی من ز تو فارغ نیم
چارهء کارم بکن کز تو مرا چاره نیست.
عطار.
بعزم توبه سحر گفتم استخاره کنم
بهار توبه شکن میرسد چه چاره کنم.حافظ.
چارهء دل عقل پرتدبیر نتوانست کرد
خضر این ویرانه را تعمیر نتوانست کرد.
صائب (از آنندراج).
|| علاج کردن. دفع کردن. رفع کردن. مداوا کردن. درمان کردن :
چه سازیم و این را چه درمان کنیم
بدانش مگر چارهء جان کنیم.فردوسی.
شما هر کسی چارهء جان کنید
بدین خستگی تا چه درمان کنید.فردوسی.
فروریخت از دیدگان آب زرد
به آب دو دیده همی چاره کرد.فردوسی.
توانیم کردن مگر چاره ای
که بی چاره ای نیست پتیاره ای.فردوسی.
کنون چاره این دام را چون کنم
که آسان سر از بند بیرون کنم.فردوسی.
یار شو ای مونس غمخوارگان
چاره کن ای چارهء بیچارگان.نظامی.
حدیث سعدی اگر نشنوی چه چاره کند
بدشمنان نتوان گفت ماجرا ای دوست.
سعدی.
ای که گویی دیده از دیدار مهرویان بدوز
هر چه گویی چاره دانم کرد جز تقدیر را.
سعدی.
دوش گفتم بکند لعل لبش چارهء من
هاتف غیب ندا داد که آری بکند.حافظ.
صد شیشه چارهء دل تنگم نمیکند
میخانه ای عمارت رنگم نمیکند.
صائب (از آنندراج).
|| حیله کردن. خدعه کردن. فسون کردن :
بدو گفت کسری سخن راست گوی
مکن چاره و هیچ کژی مجوی.فردوسی.
چو بشنید این سخن دایه از آن ماه
گرفت از چاره کردن طبع روباه.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
هزار چاره بکردم که همعنان تو گردم
تو پهلوان تر از آنی که در کمند من افتی.
سعدی.

چاره کوش.

[رَ / رِ] (نف مرکب) حیله گر. حیلت کوش. آنکه در مکر و حیله کوشد :
خود را بجهد حیله گر و چاره کوش کرد.
سوزنی.

چاره گر.

[رَ / رِ گَ] (ص مرکب) صاحب تدبیر. مدبر. آنکه در کارها تدبیر و تأمل کند. کسی که بحیلت و تدبیر و تفکر کارها را بسامان رساند: صیرفی؛ مرد محتال و چاره گر و تصرف کننده در کارها. (منتهی الارب) :
که دانست کاین چاره گر مرد سند
سپاه آرد از چین و سقلاب و هند.فردوسی.
شوم زو بپرسم بگوید مگر
ز چاره چه کرده ست آن چاره گر.فردوسی.
سر ماهرا کار شد ساخته
وز آن چاره گر گشت پرداخته.فردوسی.
زن چاره گر زود بردش نماز
چنین گفت کای شاه گردنفراز.فردوسی.
چنین گفت با چاره گر کدخدای
کزو آرزوها نیاید بجای.فردوسی.
بدادش بدان دایهء چاره گر
یکی دست جامه بدان مژده بر.فردوسی.
که او پیل جنگی و چاره گر است
فراوان بگرد اندرش لشکر است.فردوسی.
از ایران بیامد یکی چاره گر
بفرمان دادار بسته کمر.فردوسی.
ز درگه یکی چاره گر برگزید
سخنگوی و دانا چنان چون سزید.فردوسی.
کردار بود چاره گر کار بزرگان
کردار چنین باشد و او عاشق کردار.فرخی.
وگر ایدون به بن انجامدمان نقل و نبید
چارهء هر دو بسازیم که ما چاره گریم.
منوچهری.
که داند گفت چون بد شادی ویس
زمرد چاره گر آزادی ویس.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین)
در همه کاری آن هنرپیشه
چاره گر بود و چابک اندیشه.نظامی.
نجات آخرت را چاره گر باش
در این منزل ز رفتن باخبر باش.نظامی.
|| معالج. علاج کننده. آنکه علاج بیماری و درمان درد کند. کسی که ناتوانان و دردمندان را علاج کند و بفریاد رسد :
سپهبد سوی آسمان کرد سر
که ای دادگر داور چاره گر.فردوسی.
ترا دیدم اندر جهان چاره گر
تو بندی بفریاد هر کس کمر.فردوسی.
بدین کار اگر تو نبندی کمر
نبینم به گیتی دگر چاره گر.فردوسی.
نیامد ز بیژن به ایران خبر
نیایش نخواهد بدن چاره گر.فردوسی.
بنزدیک خاتون شد آن چاره گر
تبه دید بیمار او را جگر.فردوسی.
ره آموز و روزی ده و چاره گر
بود این شه بی پدر را پدر.اسدی.
چنین گفت چون مدت آمد بسر
نشاید شدن مرگ را چاره گر.نظامی.
مونس غمخواره غم دی بود
چاره گر می زده هم می بود.نظامی.
یار اگر چاره گر عاشق بیچاره شود
کی از این غم سر خود گیرد و آواره شود
کمال خجندی (از آنندراج).
بیمار بی طبیب چو چشم توام؛ که نیست
آن قوتم که منت هر چاره گر کشم.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
بکار خویش طبیب ار نبی است حیران است
مسیح چاره گر درد حمل مریم نیست.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| محیل. حیله گر. مکار. فسونگر. نیرنگ باز. فریبکار :
نهانی ز سودابهء چاره گر
همی بود پیچان و خسته جگر.فردوسی.
سخن چین و بیدانش و چاره گر
نباید که یابند پیشت گذر.فردوسی.
ز ما ایمنی خواه و چاره مساز
که بر چاره گر کار گردد دراز.فردوسی.
همیزد بر او تیغ تا پاره گشت
چنان چاره گر مرغ بیچاره گشت.فردوسی.
بداندیش گردد پدر بر پسر
پسر همچنین بر پدر چاره گر.فردوسی.
زن چاره گر بستد آن نامه را
شنید آن سخنهای خودکامه را.فردوسی.
به گه معرکه ار شیر بود دشمن تو
همچو روباه شود چاره گر و حیلت کوش.
سوزنی.
اگر شوی به دها حیله ور تر از دراج
و گر شوی به ذکا چاره گرتر از روباه.
عبدالواسع جبلی.
شاه چون دید پیچ پیچی او
چاره گر شد ز بد بسیچی او.نظامی.
زین چاره گران بادپیمای
در کار فلک کرا رسد پای.نظامی.
دورنگی در اندیشه تاب آورد
سر چاره گر زیر خواب آورد.نظامی.
من بیچاره می نیارم گفت
آنچه زین چرخ چاره گر دارم.
اسماعیل باخرزی.
زلفت هزار دل بیکی تار مو ببست
راه هزار چاره گر از چار سو ببست.حافظ.

چاره گرفتن.

[رَ / رِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) مصمم شدن. اتخاذ تصمیم کردن :
مرا چارهء خویش باید گرفت
ره خشک را پیش باید گرفت.
فردوسی (از آنندراج).

چاره گری.

[رَ / رِ گَ] (حامص مرکب)تدبیر. تأمل و تفکر. مصلحت اندیشی :
چو دیدند شاهی چنان چاره ساز
بچاره گری در گشادند باز.نظامی.
بگو هرچه داری که فرمان کنم
بچاره گری با تو پیمان کنم.نظامی.
|| معالجة. مداوا. درمان و علاج خواهی. درمان طلبی :
بجز مرگ هر مشکلی را که هست
بچاره گری چاره آمد بدست.نظامی.
تا مادر مشفقش نوازد
در چاره گریش چاره سازد.نظامی.
بچاره گری چون ندارم توان
کنم نوحه برزاد سرو جوان.نظامی.
|| حیله گری. نیرنگ بازی. فسونگری. جادوگری. تردستی. احتیال :
ای بزفتی علم بگرد جهان
برنگردم ز تو مگر بمری
گرچه سختی چو نخکله مغزت
جمله بیرون کنم به چاره گری.لبیبی.
در نام سلیم عامری بود
در چاره گری چو سامری بود.نظامی.
و آنهمه دعویت بچاره گری
با دد و دیو و آدمی و پری.نظامی.

چاره گزیدن.

[رَ / رِ گُ دَ] (مص مرکب)تدبیر کردن. اتخاذ تدبیر نمودن :
ستاره شمر گفت و خسرو شنید
یکی کژ و ناخوب چاره گزید.فردوسی.

چاره ناپذیر.

[رَ / رِ پَ] (نف مرکب)علاج ناپذیر. غیرقابل علاج. چاره ناپذیرنده.

چارهنگام.

[هِ] (اِ مرکب) چهارهنگام. چهارفصل. چارموسم. بهار و تابستان و پائیز و زمستان. فصول اربعة. || چهار وقت صبح و ظهر و عصر و شب.

چاره ور.

[رَ / رِ وَ] (ص مرکب) صاحب تدبیر. مدبر. || معالج. علاج کننده.

چاره یوز.

[رَ / رِ] (نف مرکب) چاره جوی. و رجوع به چاره جوی شود.

چاریار.

[چارْ](اِخ) چهاریار. خلفای اربعة. خلفای راشدین. ابوبکربن ابی قحافه، عمر بن الخطاب، عثمان بن عفان، علی بن ابیطالب (ع). ابوبکر و عمر و عثمان و علی (ع) :
بی مهر چاریار در این پنج روزه عمر
نتوان خلاص یافت از این ششدر فنا.
خاقانی.
گواهی رود از که؟ از چاریار
که صد آفرین باد بر هر چهار.نظامی.
چاریارش به اصل دان و بفرع
چاردیوار گنج خانهء شرع.نظامی.
ز آن جمله محرم حرم خاص چاریار
هر چار، قبلهء حرم و کعبهء وفا.عطار.
مونس احمد به مجلس، چاریار
مونس بوجهل عتبه و ذوالخمار.مولوی.

چاریاری.

[چارْ](ص نسبی) چهاریاری. منسوب به چهاریار. قائل به خلافت خلفای اربعة بترتیب. سنی. از اهل سنت و جماعت. از عامه. یک تن از اهل سنت و جماعت. از اهل تسنن. عمری. چار خلیفه ای.

چاری زائی.

(اِخ) نام طایفه ای از طوایف ناحیه سراوان کرمان. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 98). نام طایفه ای مرکب از سیصد خانوار در جالق. شعبه ای است از طایفه ناحیه سراوان از طوایف کرمان و بلوچستان و مرکب از سیصد خانوار است.

چاریک.

[چارْ یَ / یِ] (اِ مرکب)چهاریک. یک حصه از چهار حصه هر چیز باشد. (برهان) (آنندراج). ربع. یک چهارم. یک قسمت از چهار قسمت هر چیز. یک بخش از چهار بخش هر چیز :
سه یک بود تا چاریک بهر شاه
قباد آمد و ده یک آورد راه.فردوسی.

چاریک.

[چارْ یَ] (اِخ) ناحیه ای است مابین هرات و بلخ. (مرآت البلدان ج 4 ص 66).

چاریک کار.

[چارْ یَ / یِ] (نف مرکب)چاریک کارنده. چهاریک کار. زارع که از حاصل چهاریک برمیدارد. دهقانی که طبق معمول بعضی از مناطق کشاورزی ایران از بذری که میکارد چهاریک سهم برمیدارد.

چاریک کار.

[یَ] (اِخ) نام قصبه ای است از توابع کابل. (برهان ذیل معنی چاریک) (آنندراج در معنی چاریک).

چاسان فاسان.

(اِ مرکب، اتباع) در تداول عوام: آرایش. بزک. توالت. صدکار. آرایش زن روی را با سرخاب و سفیداب و وسمه و خطاط و غیره. آرایش زن چهره خود را بسفیداب و سرخاب و وسمه و سرمه و غیره. در تداول عوام: بزک دوزک. آرای گیرای. (در اصطلاح زنان روستایی فیض آباد بخش تربت حیدریه).

چاسان فاسان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام از زنان بمزاح، بزک کردن. آرایش کردن. بزک دوزک کردن. آرایش کردن(1) زن روی خود را با سفیدآب و سرخاب و وسمه و سرمه و غیره.
(1) - Se farder. se maquiller.

چاش.

(اِ) غلهء از کاه جداکرده و پاک شده را گویند. (برهان). خرمن از کاه پاک کرده شده. (آنندراج). خرمن کوفته را گویند. (اوبهی). || ظاهرا خرمن. مطلق خرمن. توده غله یا هر چیز دیگر. انبار. صیره :
از زمین دل من چاش ثنا برگیری
ز آنکه تخم کرم و احسان کشتن دانی.
سوزنی.
بر روی زمین ز کشت احسانت
از خرمن ماه بگذرد چاش.سوزنی.
مور بر دانه بدان لرزان شود
که ز خرمنهای خوش اعمی بود
میکشد آن دانه ها با حرص و بیم
که نمی بیند چنان چاش کریم.مولوی.
گر بهر دم نت بهار و خرمیست
هم چو چاش گل تنت انبار چیست.مولوی.
بی سبب مر بحر را بشکافتند
بی زراعت چاش گندم یافتند.مولوی.
و رجوع به چاچ شود.

چاشت.

(اِ)یک حصه از چهار حصهء روز باشد که در هندوستان پهر گویند. (برهان). اول روز. (آنندراج). بهرهء نخستین روز. صبح، بامداد. مقابل شام.
|| میانهء روز را گویند. (فرهنگ ناصری). یک پاس از چهار پاس روز که میانهء روز باشد. ظهر. نیمه روز. نصف النهار. ضحی؛ چاشتگاه. ضحاء؛ چاشت فراخ، وقتی که قریب نصف شدن رسد روز. ضاحاه؛ آمد او را وقت چاشت. (منتهی الارب) :
گه چاشت چون بود روز دگر
بیامد برهمن ز کازه بدر.اسدی.
از چاشت تا بشام ترا نیست ایمنی
گر مر تراست مملکت از چاچ تا بشام.
ناصرخسرو
روز اگر رهزن صبوح شود
چاشت تا شام کن قضای صبوح.خاقانی.
از پس هر شامگهی چاشتی است
آخر برداشت فرو داشتی است.نظامی.
بدینگونه تا سر برآورد چاشت
بتیره جهان را در آشوب داشت.نظامی.
هم آنجا امانش بده تا بچاشت
نشاید بلا بر دگر کس گماشت.سعدی.
شنیدم که نابالغی روزه داشت
بصد محنت آورد روزی به چاشت.سعدی.
و پای سوی قبله از چاشت تا نیمروز. (انیس الطالبین ص 93). || طعامی که در یک حصه از چهار حصهء روز خورند. (برهان). غذائی که در میانهء روز خورند. (فرهنگ ناصری). ناهار. غذای ظهر. طعام نیمروز. آنچه به هنگام چاشت خورند. در اصطلاح غالب روستائیان خراسان بغذایی اطلاق شود که در وسط روز میان طعام صبح (ناشتا) و طعام شب (شام) خورند. طعامی که اول روز خورند. (آنندراج). طعام بامداد. (زمخشری). ناشتا. صبحانه. صبوح. زیر قلیانی؛ غذا، طعام چاشت خلاف عشا. (منتهی الارب) :
تا سمو سر برآورید از دشت
گشت زنگار گون همه لب کشت
هریکی کاردی ز خوان برداشت
تا برند از سمو طعامک چاشت.رودکی.
تو گر چاشت را دست یازی بجام
وگرنه خورند ای پسر بر تو شام.فردوسی.
از حرص بوقت چاشت چون کرکس
در چاچ و بوقت شام در شامی.ناصرخسرو
زیرا که هم ترا و هم او را همی بسی
بی شام و چاشت باید خفتن بمقبره.
ناصرخسرو
گفت یک روز با جحی هیزی(1)
کز علی و عمر بگو چیزی.
گفت اندوه شام و محنت چاشت(2)
در دلم حب و بغض کس نگذاشت.سنایی.
اگر تعرض خویش از ما زایل کنی هر روز موظف یکی شکار بوقت چاشت به مطبخ ملک فرستیم. (کلیله و دمنه). هر یک از ما گوید امروز چاشت ملک از من سازد. (کلیله و دمنه).
ز تو شام و سحر خوردیم و برداشت
بنزد آنکه او را چاشتی رو.سوزنی.
چنان سوخت خاقانی از مرگ او
که با شام برمیزند چاشتش.خاقانی.
یکی مشت زن بخت روزی نداشت
نه اسباب شامش مهیا نه چاشت.
سعدی (بوستان).
مسلم کسی را بود روزه داشت
که درمانده ای را دهد نان چاشت.
سعدی (بوستان).
به خاوران ز پی چاشت خوان زر گستر
به باختر ز پی شام همچنان برسان.
سلمان ساوجی.
ابودردا را چاشت و شام بهم مرسان... هرگه که چاشت بخوردمی شامم نبودی و هرگه که شامم بود چاشتم نبودی. (جامع الستین).
-امثال: گوسفند امام رضا را تا چاشت نمی چراند؛ در مورد کسی که ناسپاس و حق ناشناس است.
|| چاشت یک بنگی؛ کنایه از خوردنی کم یا پول اندک. چاشت یک بنگی بودن یا چاشت یک بنگی نبودن، اشاره به ثروت ناچیز یا حقوق ناقابل یا غذای اندک.
(1) - ن ل: با جحی گفت روزکی حیزی.
(2) - ن ل: گفت با وی جحی که انده چاشت.

چاشت خوار.

[خوا / خا] (نف مرکب)چاشت خوارنده. چاشت خورنده. آن که طعام چاشت خورد. (آنندراج). غدیان. (منتهی الارب).

چاشتخوار.

[خوا / خا] (اِخ) نام صحرایی. بین راه اصفهان و شیراز :... شاه شجاع نیز از این طرف بسر راه لشکر آمد و در صحرای چاشت خوار فریقین را ملاقات افتاد. (تاریخ گزیده چ لندن ص 706).

چاشتخواران.

[خوا / خا] (اِخ) نام محلی. نام صحرایی، منزلگاهی در بیابان، بین راه گرگان و ری : یک روز به منزلی که آن را چاشتخواران گویند خواسته بود پدر که پسر را فروگیرد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 133).

چاشت خور.

[خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)خورندهء چاشت. || چاشته خور. کسی که یک بار مزهء چیزی را چشیده باشد و سپس همیشه در آرزوی آن بود. (ناظم الاطبا). و رجوع به چاشته خور و چاشتی خور و چشته خور شود.

چاشت خورانیدن.

[خوَ / خُ دَ] (مص مرکب) طعام دادن. غذای صبح یا ناهار کسی را خوراندن. صبحانه یا ناهار اطعام کردن. تَغدیَه؛ چاشت خورانیدن. (منتهی الارب).

چاشتخورد.

[خوَرْ / خُرْ] (ن مف مرکب، اِ مرکب) غذای چاشت. طعامی که در هنگام چاشت خورده شود: غَدْی؛ چاشتخورد. (منتهی الارب).

چاشت خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) طعام خوردن بهنگام چاشت. صبحانه یا ناهار خوردن. هنگام چاشت غذا خوردن: تَغَدّی؛ چاشت خوردن. تَضَحّی؛ خورد در وقت چاشت. (منتهی الارب) :
چون با پدرت چاشت خورد گیتی
ناچار خورد با تو ای پسر شام.ناصرخسرو.
رنجه ای تا برخت چاشت خورم
که فلک بر دل من چاشت خور است.
خاقانی.
صبح تو شام گشت و فلک با تو چاشت خورد
تو همچنان در آرزوی شام و چاشتی.
خاقانی.

چاشت خوره.

[خُ رَ] (اِخ) دهی از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان واقع در 21 هزارگزی جنوب باختری شهر تویسرکان به کرمانشاه، کنار رودخانه تویسرکان. جلگه سردسیر، مالاریائی با 548 نفر سکنه. آب آن از رودخانه قلقل رود. محصول آنجا غلات، تریاک، انگور، میوجات و قلمستان زیاد و لبنیات، شغل اهالی زراعت، گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی، راه آن فرعی است و از فرسفج اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چاشت دادن.

[دَ] (مص مرکب) طعام دادن بوقت چاشت را گویند که یک پاس از روز است. (برهان). کنایه از طعام دادن گاه ظهر. (فرهنگ ناصری) (آنندراج). طعام چاشت به کسی دادن. غذای چاشت دادن. هنگام چاشت طعام دادن؛ تَغدِیَه؛ چاشت دادن. (تاج المصادر بیهقی). || کنایه از سیر کردن چیزی. (فرهنگ ناصری) (آنندراج) :
دهی فتنه را گاهی از چشم چاشت
دهی مرگ را گاهی از جور شام.
مختاری (از آنندراج).

چاشتدان.

(اِ مرکب) ظرفی را گویند که نان و سایر خوردنی در آن گذاشته هنگام چاشت بخورند. (فرهنگ ناصری). چاشدان. (فرهنگ ناصری). چاشکدان. (فرهنگ ناصری). ظرفی که نان و خوردنی در آن نهند. (ناظم الاطباء). ظرفی که غذای چاشت را در آن نهند. و رجوع به چاشدان و چاشکدان شود.

چاشت فراخ.

[فَ] (اِ مرکب) نزدیک ظهر. ضُحاء؛ چاشت فراخ، یا وقتی که قریب نصف شدن رسد روز. (منتهی الارب). و رجوع به چاشتگاه فراخ شود.

چاشت کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)چاشت خوردن(1) غذای چاشت خوردن. هنگام چاشت طعام خوردن :
چون چاشت کند بخویشتن پیوست
تو ساخته باش کار شامش را.ناصرخسرو.
(1) - Dejeuner.

چاشتگاه.

(اِ مرکب) هنگام چاشت. وقت چاشت. زمان چاشت. چاشتگه. چاشتگاهان. هنگام خوردن چاشت. (ناظم الاطباء) : هر دو سپاه با یکدیگر بر آویختند از چاشتگاه تا نماز پیشین و دست مروان را بود و خلقی از سپاه عبدالله را بکشتند. (ترجمه طبری).
بروز سیم نی بشب، چاشتگاه
شده پنج و ده روز از آن شهر و ماه.
فردوسی.
بسا کسا که چو من سوی خدمتش رفتند
بچاشتگاه غمین، شادمان شدند بشام.
فرخی.
دیگر روز چاشتگاه را حصار بستند. (تاریخ سیستان). و در چاشتگاه خواجه گفت زندگانی خداوند دراز باد شرط آن است که وقت گل ساتگینی خورند که مهمانی است چهل روزه. (تاریخ بیهقی). وقت چاشتگاه آواز کوس و طبل و بوق بخاست که تاش فراش امروز حرکت میکرد. (تاریخ بیهقی). و دوم روز و سوم روز همچنان چاشتگاه [ مائده عیسی ] بیامدی و باز به هوا برشدی. (مجمل التواریخ).
زر بلون کاه گشت از ترس روز جشن تو
از تو روز جشن آن بیند که روز از چاشتگاه.
سوزنی.
تویی کز زلف و رخ در عالم حسن
ترا هم نیمشب هم چاشتگاه است.انوری.
هشتم ذیحجه در موقف رسیده چاشتگاه
شامگه خود را بهفتم چرخ مهمان دیده اند.
خاقانی.
چند بار بوقت چاشتگاه دیده اند. (ترجمه محاسن اصفهان). || جای خوردن چاشت. (ناظم الاطباء). و رجوع به چاشتگاهان و چاشتگاهی و چاشتگه شود.

چاشتگاهان.

(اِ مرکب) هنگام چاشت. وقت چاشت. زمان چاشت. چاشتگاه. چاشتگاهی. چاشتگه :
بامدادان برچکک، چون چاشتگاهان بر شخج
نیمروزان بر لبینا، شامگاهان بر دنه.
منوچهری.
و رجوع به چاشتگاه و چاشتگاهی شود.

چاشتگاه فراخ.

[هِ فَ] (اِ مرکب) چاشت فراخ. نزدیک ظهر. اندک زمانی از هنگام چاشت گذشته : هر روز حاجب بزرگ علی برنشستی و بصحرا آمدی و بایستادی و اعیان و محتشمان درگاه ...جمله بیامدندی و سوار بایستادندی و تا چاشتگاه فراخ حدیث کردندی. (تاریخ بیهقی). امیر چاشتگاه فراخ برنشست. (تاریخ بیهقی). و رجوع به چاشت فراخ شود.

چاشتگاهی.

(اِ مرکب) هنگام چاشت. زمان چاشت. چاشتگاه. چاشتگاهان. چاشتگه : امیر یک روز چاشتگاهی بونصر را بخواند. (تاریخ بیهقی). روز چهارم بوقت چاشتگاهی تاریکی ظاهر شد. (قصص الانبیاء). و موسی سه شبانه روز بود که بر کنار دریا نشسته بود چون چاشتگاهی بود گرد از سوی مصر بدیدند. (قصص الانبیاء). بعد از یک هفته لشکر مغول هنگام چاشتگاهی دررسیدند. (جهانگشای جوینی). و رجوع به چاشتگاه و چاشتگاهان و چاشتگه شود.

چاشتگه.

[گَهْ] (اِ مرکب) هنگام چاشت. زمان چاشت. وقت چاشت. چاشتگاه. چاشتگاهان. چاشتگاهی :
با سماع چنگ باش از چاشتگه تا آنزمانک
بر فلک پیدا شود پروین چو سیمین شفترنگ.
عسجدی.
چرخ از سموم گرمگه زاده وبا هر چاشتگه
دفع وبا را جام شه یاقوت کردار آمده.
خاقانی.
صبحدم رانده ز منزل تشنگان ناشتا
چاشتگه هم مقصد و هم چشمه هم خوان دیده اند.
خاقانی.

چاشته.

[تَ / تِ] (اِ) ظاهراً غذای چاشت. طعام چاشت. التغدیة؛ کسی را چاشته دادن. (مصادر زوزنی).

چاشته بند.

[تَ / تِ بَ] (اِ مرکب)سفره ای که در آن چاشت خود را بصحرا برند. (فرهنگ نظام). و رجوع به چاشته بندی شود.

چاشته بندی.

[تَ / تِ بَ] (اِ مرکب)سفره گونه ای که مسافر خوردنی در آن با خود حمل کند. سفره ای که مسافران یا شاگردان مکتب یا چوپانان و جز آنها نان خود در آن بسته با خود برند. سفره یا چیزی مانند آن که در آن نان و دیگر پخته ها نهند بهمراه بردن را. و رجوع به چاشته بند شود.

چاشته خواب.

[تَ / تِ خوا / خا] (اِ مرکب) چاشت خواب. خواب چاشت. || به تعبیر، خواب پس از طلوع آفتاب.

چاشته خور.

[تَ / تِ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) چاشت خور. کسی که یک یا دوبار مزه چیزی را چشیده و همیشه چشیدن آن طعم را انتظار و آرزو دارد. آنکه از کسی بهره مند شده و همواره پیرامون آن شخص گردد و توقع بهره مند شدن از او را دارد. و رجوع به چاشت خور و چاشنی خور و چشته خور شود.

چاشدان.

(اِ مرکب) چاشتدان. چاشکدان. ظرفی باشد که نان و خوردنی در آن میان گذارند. (برهان). ظرفی که در آن نان گذارند. (فرهنگ ناصری). ظرفی که از طعام چاشت در آن نهند. (آنندراج). ظرفی را گویند که نان در میان او گذارند. کرسان. (فرهنگ جهانگیری). جوئه؛ ظرف طعام چاشت :
وز زمین برجستمی تا چاشدان
خوردمی هرچ اندر او بودی ز نان.رودکی.
|| بطریق مجاز طعام چاشت را نیز گویند. (فرهنگ ناصری). و رجوع به چاشتدان و چاشکدان شود.

چاشکدان.

[شَ] (اِ مرکب) چاشتدان. ظرفی باشد که نان و طعام در آن گذارند. ناندان. (برهان). ظرف و سفره ای که طعام روز را در آن گذارند و به وقت چاشت بکار برند. (فرهنگ ناصری). چاشدان. (آنندراج) :
ای چاشکدانت چرخ ازرق
وی شادروانت چرخ اطلس.
جمال الدین عبدالرزاق (از فرهنگ ناصری).
|| صندوقچه زنان را نیز گفته اند. (برهان). و رجوع به چاشدان و چاشتدان شود.

چاشنه کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب)چاشنی کردن. (آنندراج). چشیدن. (آنندراج). طعم غذا را چشیدن. مزه طعام را امتحان کردن :
دانست چو ما هر که از او چاشنه ای کرد
این نان چه قدر بی نمک این آب چه شور است.
سالک یزدی (از آنندراج).

چاشنی.

(اِ)(1) اندکی از طعام و شراب را گویند که از برای تمییز کردن بچشند. (برهان). اندک چیزی از شراب و طعام است. (آنندراج) (غیاث). اندکی از طعام و شراب که قبلاً چشند تا مسموم بودن یا نبودن آن دانسته شود. مقدار اندک از غذا که برای آزمودن طعم آن بچشند :
که ای شاه نیک اختر دادگر
تو بی چاشنی دست خوردن مبر.فردوسی.
و به یک ساعت جماعتی از ایشان بگرفتند و دستگیر کردند و باقی بهزیمت پیش پسران [ علی تکین ] رفتند [ او کار ] را ملامت کردند جواب داد: آن دیگ برجای است و ما یک چاشنی بخوردیم هر کسرا آرزوست پیش میباید رفت. (تاریخ بیهقی). آچارها پیش آوردند و سر خمره ها باز کردند و چاشنی میدادند. (تاریخ بیهقی).
ز خمی دانگ سنگی چاشنی بس
اگر سرکه بود یا آبگینه.ناصرخسرو
این چاشنی است شربت تیغ تو هند را
باقی دهد که باقی بادی تو جاودان.
مسعودسعد.
دهر اگر خوان زندگانی ساخت
خورد هر چاشنی که کام گراست.خاقانی.
بمانده ام ز نوا چون کمان حاجب راست
نخورده چاشنی خوان حاجب الحجاب.
خاقانی.
ابای شعر مرا نیز چاشنی مطلب
که در مذاق زمانه یکیست شهد و شرنگ.
ظهیر.
|| اندک از خوردنی که دهان را طعم دهد و خورنده اشتهای بکار بردن بقیه آرد. (فرهنگ خطی اسدی نسخه نخجوانی). چشته. (فرهنگ خطی اسدی نسخه نخجوانی). مُسته. (فرهنگ خطی اسدی نسخه نخجوانی). || نمودار. (برهان) (غیاث). نمونهء چیزی. (آنندراج) :
از این چاشنی هست نزدیک من
از او تیره شد رای باریک من.
فردوسی.
این از عجز نمیگویم که چاشنی دیده آمد و خداوند سلطان به بلخ است و لشکر دمادم میرسد. (تاریخ بیهقی).
راحت و رنج از بهشت خلد و ز دوزخ
چاشنیی دان در این سرای معاجل.
ناصرخسرو.
بیای تا من و تو هر دو ای درخت خدای
ز بار خویش یکی چاشنی فروباریم.
ناصرخسرو.
شد سنگ صبر من کم و بی صبر گشته ام
یک مشت چاشنی ده از آن صبر سنگمی.
سوزنی.
گر شعر بنده هست بدین چاشنی پسند
در یک دو مه به مدح دو دیوان کنم نگار.
سوزنی.
دیدنی شد همه نوری به ظلم درشکنید
چاشنی همه صافی به کدر بازدهید.خاقانی.
|| مزه. (برهان) (آنندراج) (غیاث) (ناظم الاطباء). طعم :
تا لاجرم زبان من از چاشنی شکر
چون کام روزه دار و لب شیرخوار کرد.
خاقانی.
دماغ از چاشنی های دگر نوش
ز لذت کرده شهوت را فراموش.نظامی.
شکر گر چاشنی در جام دارد
ز شیرینش حلاوت وام دارد.نظامی.
این یقین دان که لطیف و روشنی
نیست بوس کون خر بی چاشنی.مولوی.
و آن فزونی هم پی طمعی دگر
بی معانی چاشنی ندهد صور.مولوی.
رطب را من ندانم چاشنی چیست
همی بینم که خرما بر نخیل است.سعدی.
گرت از شهد و شکر لفظی هست
چیست بی چاشنی معنی هیچ.ابن یمین.
از چاشنی قند مگو هیچ و ز شکر
ز آنرو که مرا از لب شیرین تو کام است.
حافظ.
با نیک و بد چو شیر و شکر جوش میزند
دریافت هر که چاشنی اتحاد را.صائب.
|| خبر. احساس. علم. اطلاع :
میزنی لاف از پی معنی ولیک
تو کجا آن چاشنی داری هنوز.عطار.
نقش اگر خود نقش سلطان یا غنی است
صورت است از جان خود بی چاشنی است.
مولوی.
|| صفت. (برهان) و بمعنی صفت از آن جهت است که اندکی از آن در شخصی باشد چنانکه گویند فلان را چاشنی علم هست یعنی قدری از علم آموخته. || بمعنی قدری حلاوت هم آید. (آنندراج). قدری حلاوت. (غیاث). شیرینی. (غیاث) :
از دهان یار دارد چاشنی گفتار من
خوانها را پی شق از شیرینی مضمون کنم.
صائب (از آنندراج).
امروز رقیبانه بسویم نگران است
دانسته مگر چاشنی کنج لب خویش.
نصیر همدانی (از آنندراج).
|| آنچه به طعام کنند از چیزهای ترش و شیرین مانند سرکنگبین و جز آن. آنچه در طعام کنند خوشمزگی را و بیشتر چیزی ترش و شیرین مانند سرکه قند و سکنجبین و غیره. در اصطلاح طباخان مخلوطی از ترش و شیرین است که به آش و خورش میزنند مانند سکنجبین و سرکه شیره و سرکه قند و امثال آن. مرکبی از شکر یا عسل با سرکه یا آب لیمو که بطعامها زنند خوشمزگی را. و قلیهء چاشنی دار از آن گویند که قدری شیرین و ترش میباشد. (آنندراج). || قوه ذائقه : ذائقه باز این پنج حواس که شنوائی و بینائی و بویائی و چاشنی و لمس است این همه اگر چه گوناگونند الا از یک جان زنده اند. (بهاءالدین ولد). || باروت سفید که با چکانیدن ماشهء تفنگ مشتعل شود. چیزی خرد که بر پستانک تفنگ نهند که در آن چیزی است که با ضرب و زخم قابل اشتعال باشد. بمعنی باروت تفنگ که در سوراخ تفنگ ریخته آتش دهند و به هندی آن را رنجک گویند. (آنندراج). باروت و ماده ای قابل اشتعال که در اسلحه های آتشین بکار برند. || جای باروت که از فلز است. چیز کوچکی که در بن آن ماده منفجره ای هست که با فروافتادن چخماق بر روی پستانک منفجر شده و گلوله را میپراند. کبسولی که بر ماشهء تفنگ گذارند که با فرود آمدن شیطانک بر آن مشتعل شود و باروت یا فشنگ تفنگ را مشتعل سازد. || عیار. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). عیار زر و سیم، چاشنی، یا چاشنی زر. عیار. (محمودبن عمر ربنجنی). || ابتدای زدن چوب را نیز گویند بر کوس و نقاره. (برهان). چوب اولی که بر کوس و نقاره زنند. (ناظم الاطباء).
- چاشنی بهر؛ دارای چاشنی. بهره مند از چاشنی :
بسیار شراب تلخ چون زهر
کز عشق شده ست چاشنی بهر.نظامی.
(1) - پهلوی Cashnik «تاوادیا 159» «اونوالا 588».

چاشنی بیضه.

[یِ بَ ضَ / ضِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چاشنی بیضهء مرغ. چاشنی تخم مرغ. قدر کم شکستن بیضه در بیضه بازی نوروز. (آنندراج) :
ز صوت مرغ گلستان کمی نخواهد داشت
صدای چاشنی بیضه های نوروزی.
ملاطغرا (از آنندراج).

چاشنی چش.

[چَ] (نف مرکب) چاشنی چشنده. آنکه طعم طعامی یا مزهء چیزی را چشد. چاشنی گیر. مزه چش :
در جهان هر که شمس دین لقبند
شاه ایشان تویی بحضرت کش
سائلان چاشنی چش لقبند
مزه پرسند هر کس از مزه چش.سوزنی.
و رجوع به چاشنی گیر شود.

چاشنی خوار.

[خوا / خا] (نف مرکب)چاشت خوار. چاشته خوار. چشته خوار. مسته خوار. چاشنی خورنده. و رجوع بچاشت خوار و چاشته خور و چشته خور شود.

چاشنی خور.

[خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)چاشنی خورنده. و رجوع بچاشنی خوار شود.

چاشنی دل.

[یِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سخنان خوب و لطیف و دلگشا. (برهان) (فرهنگ ناصری) (آنندراج) :
روشنی عقل بجان داده ای
چاشنی دل بزبان داده ای.نظامی.
|| سخن. (شرفنامهء منیری). || زبان فصیح. (مجموعه مترادفات ص 192).

چاشنی زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) چیزی از ترشی یا شیرینی در طعام ریختن تا طعم میخوش آرد. ترش و شیرینی معاً به خورش زدن چون سرکه و قند یا آب لیمو و قند و مانند آن.

چاشنی صبح.

[یِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سپیدهء صبح. (آنندراج). روشنی صبح. (ناظم الاطباء). صبح صادق. (مجموعهء مترادفات ص234) :
از آفتاب چاشنی صبح شد بلند
عمر دوباره یافت ز راه گداز قند.
صائب (از آنندراج).
|| چاشنی بامداد. نهاری. لُهنَه. لقمة الصباح. صبحانه. زیر قلیانی. دهان گیره.

چاشنی فرمودن.

[فَ دَ] (مص مرکب)امر به چشیدن کردن. چاشنی گیر را به چشیدن طعامی فرمان دادن. قبل از خوردن غذا کسی را به امتحان کردن طعام واداشتن : دیگری گفت گناه از صاحب ضیافت است که چاشنی نفرمود [ شیر بزهر افعی آلوده را ] و میان مضر و نافع فرق نکرد. (سندبادنامه).

چاشنی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)اندکی از مأکول یا مشروبی را چشیدن برای آزمودن طعم آن. چشیدن طعم خوردنی یا نوشیدنی را. اندکی از طعام یا شراب را خوردن و طعم آن را امتحان کردن : روز نوروز نخستین کسی... مؤبد مؤبدان پیش ملک آمدی با جام زرین... چون از آفریده بپرداختی چاشنی کردی و جام به ملک دادی. (نوروزنامه خیام). پس ملک را در گرمابه میانگین بنشاند و آب فاتر بر او همی ریخت و شربتی که کرده بود چاشنی کرد و بدو داد تا بخورد. (چهارمقاله عروضی). || امتحان کردن. آزمایش نمودن کسی یا چیزی. آزمودن اشخاص یا اشیاء برای پی بردن بصفات و خصوصیات آنها :
ور به گمان است دل تو در این
چاشنیم کن چت باشد حلال.ناصرخسرو.
ابومسلم خراسانی که پهلوان پایتخت بود در غضب رفت و کمان خود به محمد مظفر داد که این را چاشنی کن. محمد مظفر کمان آورد و با کمان خود برهم نهاد و هر دو را بکشید و کمان خود به ابومسلم داد که تو نیز این را چاشنی کن ابومسلم هر چند که کرد نتوانست کشید منفعل شد. (تاریخ جدید یزد). || اندازه گرفتن عیار زر و سیم. عیار کردن فلزات. (ناظم الاطباء). آزمودن عیار زر و سیم. مِعیار؛ چاشنی کردن زر و سیم. (منتهی الارب). || چاشنی کردن به کسی، در اصطلاح بازاریان، چیزی بد را بجای خوب یا کم ارزی را بدل پربهاء بفریب به کسی فروختن. در تداول عوام فریفتن کسرا. متاع ارزان را به بی خبری گران فروختن. بدلی را به جای اصلی به نادانی دادن. || گلوله یا چوبی را به کسی زدن.

چاشنی گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)چشیدن. چشیدن آزمون را. اندکی از طعام یا شراب چشیدن برای آزمودن طعم آن. مزه کردن : چون محمود فرمان یافت فرزندش محمد، این نوشتکین را برکشید بدان وقت که بغزنین آمد... و وی را چاشنی گرفتن و ساقیگری فرمود. (تاریخ بیهقی).
هر شرب سرد کرده که دل چاشنی گرفت
با بانگ نوش نوش چشیدم بصبحگاه.
خاقانی.
بفرمود کآرند خوانهای خورد
همان نقلدانهای نادیده گرد
نخست از همه چاشنی برگرفت
در آن چابکی مانده خسرو شگفت.نظامی.
|| امتحان کردن. آزمودن : لشکر مغول بر عقب روان گشته چون نزدیک چنگیزخان رسیدند و از مردانگی ایشان چاشنی گرفته و دانسته که... (تاریخ جهانگشای جوینی).

چاشنی گیر.

(نف مرکب) چاشنی چش. مزه چش. آنکه طعام یا شراب را بازچشد تا طعم آن معلوم کند. ذواق :
نگویم بوسه را میری بمن ده
لبت را چاشنی گیری بمن ده.نظامی.
که ای جامگی خوار تدبیر من
ز جام سخن چاشنی گیر من.نظامی.
|| کسی که طعام را پیش از شاه خوردی تا زهرگین نباید بودن. آنکه طعام را پیش از پادشاه میچشید. پَتِشخور. کسی که طعام یا شراب را اول بار برای تشخیص خوبی و بدی یا امتحان مسموم بودن و نبودن آن بچشد و پادشاهان پس از وی از آن مأکول یا مشروب بخورند :
پراکنده فرمای شب جای خواب
مخور هیچ بی چاشنی گیر آب.اسدی.
تیغ شاه شرق باشد در مصاف خصم ملک
چاشنی گیرش اجل گردن کباب و خون شراب.
سوزنی.
بدست چاشنیگیری چو مهتاب
فرستادش ز شربتهای جلاب.نظامی.
|| خوانسالار. مائده سالار. حاکم مطبخ را گویند. (برهان). توشمال؛ بترکی. (برهان). کسی که کار و خدمت مطبخ بر او مقرر شده باشد. (آنندراج). بکاول [ در هندوستان ] . (برهان) (آنندراج)(1) :
در مجلس خوانش چاشنی گیر
جز جنت و نقلدان ندیده ست.خاقانی.
چاشنی گیران از چشمهء حیوان گوئی
شربت شاه سکندرسیر آمیخته اند.خاقانی.
این بکاول نیست قطاع الطریق سفره است
در میان صحن بریان قلیه بادنجان برد
مثل او من چاشنی گیری ندیدم در جهان
در نظر دزدد پلاو و قاب را پنهان برد.
فوقی یزدی (از بهار عجم).
|| طعام قسمت کننده را نیز گفته اند. (برهان). سفره چی. (برهان). || مجازاً بمعنی راتبه خوار. (آنندراج). || عیارگیر. عیارسنج. چاشنی گیر زر و سیم، آنکه عیار سیم و زر را بسنجد.
(1) - مصنف آنندراج نویسد: «و آن را [ چاشنی گیر را ] بترکی، بکاول خوانند» ولی صاحب برهان این لغت را به هندوستان منسوب دانسته.

چاشنی گیر.

(اِخ) حسام الدین بدر از امرای مصر که در عهد سلطنت ملک ناصر (از پادشاهان سلسلهء ممالیک مصر) میزیسته و مؤلف حبیب السیر در احوالات وی نوشته است که: «حسام الدین بدر چاشنی گیر با سیف الدین سالار که هر دو تن از امرای نامی مصر بودند بسال 707 ه . ق. چون عرصهء مملکت مصر را خالی دیدند با المستکفی بالله که از طرف ملک ناصر به خلافت مصر منصوب شده بود هوس استقلال مصر را در خاطر راه دادند و اعیان و اشراف مصر را مجتمع ساختند و در تعیین پادشاهی که از عهدهء ضبط حوزهء اسلام بیرون تواند آمد مشورت نمودند و همگی چاشنی گیر را بسلطنت انتخاب کردند و چاشنی گیر زمام امور را بدست سیف الدین سالار سپرد و منصب نیابت را به پیرعلی قیچاق تفویض کرد و خود را لقب ملک مظفر داد سپس نامه ای به ملک ناصر نوشت و پادشاهی خود را بدو اعلام نمود. ملک ناصر از طغیان چاشنی گیر آشفته خاطر شد و از حصار کرک که هواخواهان خود را در آنجا مجتمع ساخته بود با حاکم دمشق و دیگر کسانی که سلطنت ملک مظفر (چاشنی گیر) را تمکین نکرده بودند ارتباط برقرار ساخت و آنگاه از کرک به دمشق رفت و با امرای آن شهر پیمان بست و بسال 708 ه . ق. از دمشق به قصد گوشمال دادن چاشنی گیر عزیمت مصر کرد. چاشنی گیر چون عرصه را تنگ دید فرار نمود لیکن بدست قراسنقور و منکوتیمور در منزل «چاه اتابک» دستگیر شد و او را پس از دستگیری بحضور ملک ناصر بردند. ملک ناصر فرمان داد تا دو چشم او را کور کنند لیکن چاشنی گیر به التماس فرمان کشتن خود را از ملک ناصر و امرا درخواست کرد و ارکان دولت این ملتمس را پذیرفته او را [ چاشنی گیر را ] به زه کمان از میان برداشتند». (تاریخ حبیب السیر ج 3 صص 261 - 263)

چاشنی گیری.

(حامص مرکب)مزه چشی. طعم چشی. امتحان طعم ماکول یا مشروب. || مزه چشی طعام یا شراب برای پی بردن به مسموم بودن و نبودن آن :
چاشنی گیریش بجان کردم
وآنگهی بر تو جان فشان کردم.نظامی.
|| اندازه گیری عیار زر و سیم.

چاغ.

(ترکی، اِ) چاق. وقت و هنگام. (ناظم الاطباء) : در چاغ هولاکوخان و اباقاخان وجه آش اوردوها و خوانین بر شیوه و عادت مغول بود. (تاریخ غازانی ذیل ص 329). || فصل. || یک ساعت از 12 ساعت روز. || عنکبوت. (ناظم الاطباء).

چاغاله.

[لَ / لِ] (اِ) چاقاله. چغاله. اَخکوک. بادام و زردآلو و هلوی سبز نارسیده. چاغاله بادام. بادام نارس. زرد آلوی نارس. هلوی نارس.
- چاغاله مجتهد؛ بمزاح، مجتهدی جوان.
و رجوع بچاقاله و چغاله و اخکوک شود.

چاغان.

(اِخ) نام محله یا کوچه ای به مرو. صاغان (معرب آن است).

چاغانیغ.

(اِخ) تلفظ ترکی چاگانیگ و رجوع به چاگانیگ شود.

چاغداول.

[وُ] (ترکی، ص، اِ) چغداول. چغدل. چغدول. گروهی که از پس لشکر براه روند و رانندهء لشکر باشند. || چنداول نیز گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغداول شود.

چاغر.

[غَ] (اِ) جاغر(1). چینه دان. چینه دان مرغان. (آنندراج) (غیاث). به عربی حوصله گویند. (آنندراج) (غیاث). و رجوع به ژاغر شود.
(1) - Jabot.

چاغر بلاغ.

[غَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 38 هزارگزی باختر قروه و یکهزار گزی راه فرعی قروه سنقر. کوهستانی سردسیر با 400 تن سکنه آب آن از چشمه سراب شیخ حسن، محصول آنجا غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. صنایع دستی زنان، قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. (فرهنگ جغرافیائی ج 5).

چاغرلو.

[غَ] (اِخ) دهی از دهستان گل تپه فیض اللهبیگی شهرستان سقز واقع در 37 هزارگزی شمال خاوری سقز و چهار هزارگزی خاور قلعه کهنه. کوهستانی سردسیر با 450 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات، محصول آنجا غلات و توتون و لبنیات و قلمستان، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مالرو است و در فصل خشکی از قلعه کهنه اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیائی ج 5).

چاغون گونش.

[نَ] (اِخ) دهی از بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 22 هزارگزی شمال اردبیل و 13 هزارگزی شوسه خیاو اردبیل. کوهستانی، معتدل با 155 تن سکنه آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ج 4).

چاف.

(اِخ) دهی جزء دهستان رودبنه بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع در24 هزارگزی شمال خاوری لاهیجان و 10 هزارگزی لنگرود، کنار رودخانهء لنگرود. جلگه، معتدل، مرطوب با 1427 تن سکنه. آب آن از حشمت رود، محصول آنجا برنج و ابریشم و کنف و غلات، شغل اهالی صید مرغابی و زراعت و پارچه بافی است. راه مالرو و از لنگرود با قایق میتوان رفت. (فرهنگ جغرافیائی ج 2).

چاف چیر.

(اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 2 هزارگزی شمال باختری رودسر نزدیک دریا. جلگه، مرطوب. با 838 تن سکنه. آب آن از نهر پلرود، محصول آنجا برنج و غلات و کنف و بنشن و ابریشم، شغل اهالی زراعت است و راه فرعی دارد. (فرهنگ جغرافیائی ج 2).

چافو چاه.

(اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء، شهرستان رشت واقع در 6 هزارگزی جنوب لشت نشاء و 6 هزارگزی باختر شوسه لشت نشاء به کوچصفهان، جلگه، مرطوب، با 320 تن سکنه، آب آن از نورود از سفید رود، محصول آنجا برنج و ابریشم و چای. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ج 2).

چاق.

(1) (ترکی، ص) سمین. درشت. فربی. بسیار گوشت. مقابل لاغر. سطبر. (غیاث). فربه و کلفت از انسان و حیوان. (فرهنگ نظام). فربه. (ناظم الاطباء). || بمعنی صحت باشد. (برهان). صحیح و تندرست. (آنندراج). تندرست. (غیاث) (فرهنگ نظام). تندرست و سلامت. (ناظم الاطباء).
-دماغ کسی چاق بودن؛ در تداول عامه کنایه از درآمد کافی داشتن. دولتمند و صاحب ثروت بودن. از داشتن ثروت یا بسبب دیگر تردماغ و خوشحال و بانشاط بودن، چنانکه گویند: دماغش چاق است :
ز بوی خامهء نرگس دماغ من چاق است
شکفتن دل من هم چو گل به اوراق است.
ملاطغرا (از آنندراج).
و به معانی بالا با فعل شدن نیز مصطلح است و گویند: دماغش چاق شد؛ تازگی ها دماغش چاق شده و غیره :
شود ز حاصل خود هر کسی دماغش چاق
که هست شربت خشخاش باغبان زنجیر.
(از آنندراج).
- دماغ چاقی کردن؛ در اصطلاح عامه بمعنی احوالپرسی کردن است.
- زیر چاق بودن یا زیر چاق نبودن؛ در اصطلاح عوام بمعنی ماهر بودن و مسلط بودن یا نبودن و متمایل بودن یا تمایل نداشتن به انجام کاری یا امری است. و رجوع به فربه و تندرست شود.
|| تر و تازه. (آنندراج). (فرهنگ نظام). تازه. (غیاث). || قوی. (غیاث). توانا. (ناظم الاطباء). || نغز، در ترکی. (فرهنگ نظام). || چست. (غیاث). || خوش. (ناظم الاطباء). || اندک، در ترکی. (فرهنگ نظام). || (اِ) بمعنی زمان هم هست، چنانکه گویند در چاق آدم یعنی در زمان آدم و بعضی گویند به این معنی ترکی است. (برهان) (آنندراج). در ترکی بمعنی وقت. (فرهنگ نظام). هنگام و وقت، مأخوذ از ترکی. (ناظم الاطباء). || آواز رحم، در ترکی. (فرهنگ نظام). || امر به گزیدن و نیش زدن و چغلی کردن است؛ در ترکی. (فرهنگ نظام).
(1) - چاغ (ترکی) به معنی سالم، کامل و زمان و اندازه «جغتایی 276 » (حاشیهء برهان چ دکتر معین). مؤلف فرهنگ نظام و مؤلف غیاث و ناظم الاطباء این لغت را در معانی مختلف مأخوذ از ترکی دانسته اند.

چاقاچاق.

(اِ صوت مرکب) طراق طراق. شراق شراق. چاق چاق. صدایی که از شکستن چیزی برخیزد :
می شکست آن بند ز آن بانگ بلند
هر طرف میرفت چاقاچاق بند.مولوی.
و رجوع به چاق چاق شود.

چاقالو.

(ص مرکب) چاق. فربه(1). پرگوشت. گوشتالو. چاق و چله. خپله. گرد و قنبلی. چاق و چقل.
(1) - Dodu.

چاقاله.

[لَ / لِ] (اِ) چاغاله. چغاله. بادام با پوست سبز نارس، اَخکوک، بعضی میوه های سبز و نارس، چون بادام و زردآلو و شفتالو ولی بیشتر در بادام گفته میشود و گاه کلمه بادام را نیز بر آن افزایند و «چاقاله بادام» گویند و رجوع به اخکوک و چاغاله و چغاله شود.

چاق چاق.

(اِ صوت مرکب) چاقاچاق. تاق تاق. طراق طراق. صدایی که از خورد شدن و شکستن چیزی برخیزد :
بِسرِ شَد گاهیش نرم و گه درشت
زو برآرد چاقچاقی زیر مشت.مولوی.

چاقچور.

(اِ) چاخچور. چاقشور. دولاغ. شلواری فراخ و دو پاچه بهم پیوسته که از کمر تا نوک انگشتان پای را مستور میداشت و زنان هنگام بیرون رفتن از خانه میپوشیدند. نوعی جامهء زنانه مخصوص پوشانیدن هر دو پای از بالای ران تا نوک انگشتان. لباسی است مخصوص پای زنان که از پنجهء پا تا کمر یا تا وسط ساق پا را میپوشاند و در مفصل پا و ساق چین دارد. (فرهنگ نظام). و رجوع به چاخچور و چادرچاخچور و چاقشور شود.

چاقر.

[قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان فراهان بالا بخش فرمهین شهرستان اراک. واقع در 20 هزارگزی شمال فرمهین و 20 هزارگزی راه مالرو عمومی. دامنه، سردسیر با 223 تن سکنه. آب آن از قنات و رود محلی، محصول آنجا بنشن و ارزن و انگور و بادام. شغل اهالی زراعت و گله داری. و کرباس و جاجیم بافی و راه آن مالرو است و از فرمهین اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چاقر.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان فعله کری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان. در 29 هزارگزی شمال خاوری سنقر و 3 هزارگزی خاور هزارخانی پائین. کوهستانی، سردسیر با 50 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و حبوبات و تریاک و توتون، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو، صنایع دستی قالیچه و جاجیم بافی. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چاقر احمد.

[قِ اَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 5/61 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 5/18 هزارگزی شمال خاوری شوسه شاهین دژ به میاندوآب. دره، معتدل، مالاریایی با 106 تن سکنه، آب آن از درهء جان آقا و چشمه، محصول آنجا غلات، بادام و حبوبات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

چاق شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) فربه گشتن. فربی شدن. تنومند شدن.
-امثال: سگ که چاق شد قورمه اش نمیکنند، یا سگ که چاق شد گوشتش را نباید خورد، مثلی عامیانه است در مورد سفله ای که خداوند هستی شود و نااهلی یا نالایقی که بمقام و منزلتی رسد.
|| شفا یافتن. تندرست شدن. سالم شدن.
- چاق شدن کمانچه؛ خشک شدن و کوک شدن آن است به مجاز :
کمانش چو ماه نو از آب و تاب
شده چاق بر آتش آفتاب.
ملاطغرا (از آنندراج).

چاقشر.

[شُ] (اِ) چاقشور. (ناظم الاطباء). و رجوع به چاقشور شود.

چاقشور.

(اِ) چاخچور. چاقچور. دولاغ. (ناظم الاطباء). مبدل چاقچور است. (فرهنگ نظام). چاقشر. (ناظم الاطباء). قسمی از جوراب که از نوک انگشتان پا تا کمر را میپوشاند. (ناظم الاطباء). چیزی است از عالم موزه که پشمین و سقرلاتی باشد. (آنندراج).

چاقشوردوز.

(نف مرکب) چاخچوردوز. چاقچوردوز. آنکه شغل وی دوختن چاقشور است :
در رشتهء چاقشور دوزان
ماهی بینی چو مهر تابان.
طاهر وحید (در صفت صفاهان از آنندراج).
در ذکر توابین صاحب جمع مذکور: خیاط، جوراب دوز، چاقشوردوز،... (تذکرة الملوک چ 2 ص 30).

چاق کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) فربه کردن. فربی کردن. تسمین. || سالم کردن. تندرست کردن. معالجه کردن. درمان کردن. شفا دادن. خوب کردن. درست و تیار کردن. || قلیان و چپق و سیگار و غیره چاق کردن. قلیان تنباکو را آماده کردن. آب و تنباکو و آتش در قلیان کردن تا آماده کشیدن شود. چپق را توتون کردن و آتش زدن که مهیا برای کشیدن شود. سیگار آتش زدن. در تداول عامه خراسان و برخی مردم نقاط دیگر ایران: آتش زدن چپق و پیپ و سیگار.
- کمانچه را چاق کردن؛ اصطلاحی است برای کوک کردن یا گرم و خشک کردن کمانچه آنچنانکه آماده نواختن شود :
بچنگش کمانگر نیاید به پیش
کند چاقش از آتش صوت خویش.
ملاطغرا (از آنندراج).

چاقلو.

(اِخ) تیره ای از ایل اینانلو که این ایل یکی از ایلات خمسهء فارس میباشد که از قشقایی ها هستند و محل اقامتشان بیشتر در مشرق و جنوب شرقی ایالت فارس است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 86).

چاقنده.

[قِ دَ] (ترکی، اِ) هنگام چریدن. در وقت چریدن. در وقت چرا. (آنندراج) (غیاث).

چاقو.

(اِ) چقو. (آنندراج). آلت بریدن چیزها که دارای دسته و تیغه است و تیغه اش تاه شده در میان دسته جا میگیرد. (نظام). کارد کوچک که غالباً تیغهء آن به دسته تا می شود. (ناظم الاطباء). نوعی از کارد و مانند به استره و سرش در شکم میباشد. (آنندراج). قلم تراش. چاکو. (ناظم الاطباء). چیقو. (آنندراج). || قسمتی از کارد است. (فرهنگ نظام).
-امثال: چاقو دسته خودش را نبرد؛ در مورد اینکه شخص خویشان و یاران خود را حمایت کند و به آنان آسیب و گزند نرساند.
صد تا چاقو میسازد که یکیش هم دسته ندارد؛ مثل است در مقام بیان دروغگویی کس. (فرهنگ نظام).
قول او و چاقوی جیب سگ؛ در مورد بدقولی و گزافه گویی اشخاص به کار رود.

چاقو.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش زرند شهرستان ساوه. سکنه 14 تن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چاقو تیزکن.

[کُ] (نف مرکب) تیزگر. تیزکنندهء چاقو. || (اِ مرکب) فسان. سنگ فسان. سنگ ساو. آلتی که بوسیلهء آن چاقو و کارد و غیره را تیز کنند. سنگی باشد که چاقو را بر آن کشند تا برنده و تیز شود. آلتی از سنگ یا چرم که تیز کردن چاقو را بکار آید.

چاق و چله.

[قُ چِلْ لَ / لِ] (ص مرکب)(از اتباع) تنومند. فربه. فربی. سمین. || سالم. صحیح. تندرست. و رجوع به چاق و فربه و سمین شود.

چاق و چله شدن.

[قُ چِلْ لَ / لِ شُ دَ](مص مرکب) فربه شدن. سمین شدن. پروار شدن. پرگوشت و پر چربی شدن. تنومند شدن. || شفا یافتن. معالجه شدن. تندرست شدن. بهبود یافتن. و رجوع به چاق شدن و فربه شدن شود.

چاق و چله کردن.

[قُ چِلْ لَ / لِ کَ دَ](مص مرکب) فربه کردن. پروار کردن. تنومند کردن. || معالجه کردن. مداوا کردن. شفا دادن. درمان کردن. سالم و تندرست کردن. خوب کردن. و رجوع به چاق کردن و فربه کردن شود.

چاقو دسته کردن.

[دَ تَ / تِ کَ دَ](مص مرکب) بیکار بودن. کار نداشتن. سر بجیب فرو بردن. (آنندراج). غنچه خسپ بودن. (آنندراج). || در سرما گرم شدن را چمباتمه و بر پاشنه نشستن. (امثال و حکم دهخدا) :
سر نهاده میان زانوها
هر زمان ساخت دسته چاقوها.
(از امثال و حکم دهخدا).
|| کنایه از جماع و لواط کردن. اغتلام. و به اصطلاح کنایه از اغلام است. (آنندراج).(1)
(1) - مؤلف آنندراج کنایه از اغلام نوشته؛ ولی اغلام بمعنی تیز شهوت بودن و شهوت زیاد داشتن است و گویا منظور مؤلف «اغتلام» بوده که جماع و لواط کردن باشد چون در اصطلاح بعضی از روستائیان خراسان «چاقو دسته کردن» کنایه از لواط کردن است فقط.

چاقوساز.

(نف مرکب) کسی که چاقوسازی داند و چاقوسازی کند. سازندهء چاقو.

چاقو کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب)چاقوکشنده. بازکنندهء تیغه چاقو برای زدن. کسی که مردم را با چاقو تهدید و گاهی مجروح و مقتول میکند تا نقدینهء آنان را بگیرد یا برباید. ولگرد. هرزه گرد. عربده جو. بدمست. باج گیر. لات. شریر. فردی از افراد اراذل و اوباش. بیکارهء ولگردی که از راه ارعاب و تهدید و با چاقو و عربده جویی از اهل بازار و کسبه جنس یا نقدینه میطلبد و میگیرد. آنکه به اندک بهانه ای چاقو میکشد و چاقو میزند. بچاق چی. پیچاق چی. ولگردی که برای دزدی و بیم دادن مردم چاقوی بلند ضامن دار با خود دارد و چاقوکشی را حرفهء خود میداند.

چاقوکشی.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل چاقوکش. هرزگی. عربده جویی. ولگردی. باج خواهی. بچاقچی گری. پیچاقچی گری.

چاقه.

[قَ] (اِخ) دهی از دهستان درزاب، بخش حومهء شهرستان مشهد است که در 44 هزارگزی شمال باختری مشهد بر سر راه مشهد به درزاب که مالرو عمومی است واقع شده است. هوایش معتدل و زمین آن جلگه است. 68 تن سکنه دارد اراضی آن از آب قنات مشروب میشود و محصولش غلات و چغندر میباشد. شغل اهالی آنجا زراعت و مالداری است و راهش ماشین رو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 72 شود.

چاقه.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت مشهد جزء بخش فریمان که در 72 هزارگزی شمال خاوری فریمان و در 4 هزارگزی مشرق راه شوسه سرخس به مشهد واقع شده است. منطقه ای است کوهستانی و سردسیر که 76 تن سکنه دارد. اراضیش از آب قنات مشروب میشود و محصولش غلات، بنشن و تریاک است. شغل مردم آنجا زراعت و مالداری است و راهش مالرو میباشد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چاقه بلوچها.

[قَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه که در 24 هزارگزی شمال خاوری تربت واقع شده است و 540 تن سکنه دارد. هوایش معتدل و زمین آن که در دامنه کوه واقع است از آب قنات مشروب میشود. محصولش غلات و شغل مردم زراعت و گله داری است. در آنجا قالیچه و چادر هم میبافند و طایفهء بلوچ قرایی در این آبادی سکونت دارند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چاقه محمدجان.

[قَ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه است که در 36 هزارگزی شمال خاوری تربت در دامنهء کوه واقع شده هوایش معتدل است و دوازده تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چاقی.

(حامص) فربهی. تنومندی. گندگی. سنگینی. پرگوشتی. سمن. || صحت. سلامت. عافیت. تندرستی. بهبود.

چاک.

(اِ) شکاف. (برهان). تراک. (برهان). دریدگی در لباس. (فرهنگ نظام). شق. (ناظم الاطباء). شقاق. (ناظم الاطباء). پاره. (ناظم الاطباء). شکافی بدرازا در جامه و تن و غیره. دریدگی. پارگی. درز. شکافتگی :
چو رستم نباشد از او باک نیست
ز رهام و گرگین دلم چاک نیست.فردوسی.
فکنده تن شاه ایران بخاک
پر از خون و پهلو بشمشیر چاک.فردوسی.
سرسرکشان گشته پر گرد و خاک
همه دیده پر خون همه جامه چاک.
فردوسی.
چکی خون نبود از بر تیره خاک
یکی سیمتن را سر از تیغ چاک.
اسدی (لغت نامه).
ز سوک برادرش دل گشته چاک
سیه جامه در تنش پر خون و خاک.
اسدی (گرشاسبنامه).
دل گم شد از من بی سبب برکن چراغ و دل طلب
چون یافتی بگشای لب کاینک دل صد چاک من.
خاقانی.
شب خود جامهء حداد بر سر دارد و گریبانی چاک از دو طرف دربر. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 451).
نوحه گر گوید حدیث سوزناک
لیک کو سوز دل و دامان چاک.مولوی.
دوش باد از سر کویش بگلستان بگذشت
ای گل این چاک گریبان تو بی چیزی نیست.
حافظ.
زلف آشفته و خوی کرده و خندان لب و مست
پیرهن چاک و غزلخوان و صراحی در دست.
حافظ.
فدای پیرهن چاک ماهرویان باد
هزار جامهء تقوی و خرقهء پرهیز.
حافظ.
در این بهار گل چاک آنچنان بالید
که یک گل است که جیب و کنار من دارد.
کلیم (از آنندراج).
غم دشنه ریز گشت و مرا دست نارساست
کو مشفقی که چاک گریبان گشایدم.
طالب آملی (از آنندراج).
بر دامن منعم نرسد دست تطاول
این چاک بجز خرقهء درویش نیفتاد.
علی خراسانی (از آنندراج).
- چاک پیرهن؛ گریبان. یقهء پیراهن که سر از آن بیرون آرند. شکاف پیراهن که سر از آن بیرون کنند :
یکی تیغ باریک بر گردنش
پدید آمده چاک پیراهنش.فردوسی.
پر از مرد دانا بود دامنش
پر از خوب رخ چاک پیراهنش.
فردوسی.
با خیالت خلوتی در انجمن خواهیم کرد
سیر نسرین را ز چاک پیرهن خواهیم کرد.
دانش (از آنندراج).
- چاک قبا یا زره یا جامه؛ دامن. دامن قبا. دامن زره. دامن جامه :
بزد بر کمربند، چاک زره
به نعره گسست از گریبان گره.
اسدی (گرشاسبنامه).
همه چاک خفتان زده بر کمر
گرفته به کف تیغ و خشت و سپر.
اسدی (گرشاسبنامه).
|| (ص) باز. گشاده :
مبادا لب تو بگفتار چاک
سخن را هم اینجا فرو کن بخاک.
فردوسی.
|| (اِ) شکافها که یمین و یسار دامن کنند برای زیب و زینت. (آنندراج). شقه های قبا :
هزار جامهء جان چاک میشود آن دم
که برزنی بمیان چاکهای دامان را.
(از آنندراج).
|| سفیدهء صبح. (برهان). سپیدهء صبح را گویند. (فرهنگ ناصری) (آنندراج) (جهانگیری). بمعنی سپیدهء صبح که تشبیه به چاک جامه شده. (فرهنگ نظام). تیغ روز. سپیدهء بامداد. صبح صادق. چاک روز. فجر :
چو روز درخشان برآورد چاک
بگسترد یاقوت بر تیره خاک.فردوسی.
کنون می گساریم تا چاک روز
که رخشان شود هور گیتی فروز.فردوسی.
چو پیدا شود چاک روز سفید
کنم دل ز کار جهان ناامید.فردوسی.
شب تیره تا برکشد روز چاک
نیایش کنم پیش یزدان پاک.
فردوسی (از آنندراج).
چو فردا شود چاک روز آشکار
سزد گر بدانجای جویی شکار.اسدی.
|| قبالهء خانه و باغ و امثال آن را گویند. (برهان). بمعنی قبالهء خانه و ملک. چک. (فرهنگ انجمن آرا) (آنندراج). قباله و سند که مخفف آن چک است. (فرهنگ نظام). قباله. سند. نوشته :
گر چه ستد زمانه چک چاکری ز ما
آتش نخست در شکن چاک و چک زنیم.
سنایی (از آنندراج).
|| (اِ صوت) صدای زدن شمشیر و تبرزین و خنجر و مانند آن. (برهان) (فرهنگ انجمن آرا) (آنندراج). صدای برخورد شمشیر و تبرزین و خنجر و مانند آن. (ناظم الاطباء). چکاچاک. چاک چاک. چاکاچاک. آواز زدن گرز و شمشیر و امثال آن. صدای بکاربردن سلاحهای رزمی :
ز چاک تبرزین و جر کمان
زمین گشت گردان تر از آسمان.فردوسی.(1)
|| (اِ) دریچه را نیز گفته اند و آن دری باشد کوچک که در یک لنگ در قلعه و کاروانسرا سازند. (برهان). دریچه ای باشد که در میان دروازه بزرگ گذارند مانند در قلعه و سرا. (فرهنگ ناصری) (آنندراج). مجازاً بمعنی دریچه ای که در میان در بزرگ مثل در قلعه و در کاروانسرا باشد. (فرهنگ نظام). در کوچکی که بر یک لت در بزرگ قلعه و منزل و باغ و گاراژ و غیره تعبیه میکنند تا برای ورود اشخاص احتیاج به گشودن در بزرگ نباشد. دریچه ای بر یک لنگ در بزرگ مخصوص ورود اشخاص زیرا در بزرگ به داخل شدن چارپایان و گاری و درشکه و ماشین و چیزهایی از این قبیل اختصاص دارد. || در زبان ولایتی مازندران دو طرف رودخانه که پر از سنگ و ریگ و شن است. که در موقع زیادتی آب زیر آب میرود و در غیر آن خشک است. (فرهنگ نظام). || دره. وادی. || (ص) بمعنی آماده و مهیا هم آمده است. (برهان). آماده و مهیا. (ناظم الاطباء).
- بچاک زدن؛ در اصطلاح عامه، رفتن. بشتاب رفتن. فرار کردن. گریختن :
دلم بربود و زد بر چاک در دم بچه حمالی
به عمر خود ندیدم من چنین وردار و ورمالی.
مؤلف فرهنگ نظام نویسد: «چون زبان ری قدیم و مازندران نزدیک بهم بوده از این لفظ (لفظ چاک که بنا بنوشتهء مؤلف در زبان ولایتی مازندران دو طرف رودخانه معنی میدهد) در فارسی طهران یک مثل مانده [ زد بچاک ] یعنی خود را بچاک رودخانه زد و غایب شد»(2).
(1) - ن ل : زمین گشت جنبان، زبر آسمان.
(2) - مثل می تواند ناظر به معنی دره و وادی و بریدگی و شکستگی زمین باشد.

چاک آستین.

[کِ] (اِ مرکب) چاکی که در آستین کنند و این دو نوع بود، یکی در طول و رسم مردم ولایات همین است و دوم در عرض و این را در هندوستان «قلابه»(1)خوانند. (آنندراج) :
طپیدن دل مجروح را توان دیدن
ز ساعد تو که از چاک آستین پیداست.
وحید (از آنندراج).
(1) - مؤلف آنندراج نویسد که «قلابه را بعضی «قرابه» براء مهمله گفته اند لیکن در هیچ سندی یافت نشده».

چاکاچاک.

(اِ صوت مرکب) چکاچاک. چکچاک. بمعنی طراق طراق باشد. (برهان). صدای زدن شمشیر. (فرهنگ انجمن آرا) (آنندراج). صدای زدن شمشیر و مانند آن. (فرهنگ نظام). صدای برخورد شمشیر و تبرزین و خنجر و مانند آن. (ناظم الاطباء) آواز بهم خوردن آلات جنگ. صدایی که از زدن پی در پی شمشیر یا سلاح رزمی دیگر خیزد :
ز چاکاچاک کاج حاجب بوم
قفا گه سرخ کرده راست استاد.سوزنی.
ترنگ تیر و چاکاچاک شمشیر
دریده مغز پیل و زهرهء شیر.نظامی.
|| (ص مرکب) تراک و شکاف بسیار را نیز گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). شکاف بسیار در لباس. (فرهنگ نظام). شکاف و تراک بسیار و شکاف در شکاف. (ناظم الاطباء). پاره پوره. شِدر پِدر.

چاکان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان اشکور بالا، بخش رودسر (شهرستان لاهیجان) که در 56 هزارگزی جنوب رودسر واقع است و 33 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چاکانک.

[نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اشکور بالا، بخش رودسر (شهرستان لاهیجان) که در 59 هزارگزی جنوب رودسر و 23 هزارگزی جنوب خاوری سی پل واقع شده و 23 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چاکانیدن.

[دَ] (مص) چکاندن. چکانیدن. بمعنی چکانیدن باشد. (برهان) (جهانگیری). (ناظم الاطباء). قطره قطره ریختن آب و جز آن. (ناظم الاطباء) :
پیش سائل زر بچاکاند بهنگام جواب
پیش نحوی موی بشکافد بهنگام سؤال.
فرخی.
|| بمعنی خالی کردن است، چه تپانچه و تفنگ و پشتاب را چون خالی کنند گویند چاکانیدم. چکاندن تفنگ و غیره؛ بچاکان؛ یعنی خالی کن. (انجمن آرا) (آنندراج). || تقطیر کردن. (ناظم الاطباء).

چاک بست.

[بَ] (اِ مرکب) نوار یا دکمه ای برای بستن چاک و شکافی در جامه و غیر آن. چاک و بست.
- چاک بست نداشتن دهان؛ کنایه از هرزه دارئی و یافه گوئی و بسیار دشنام دادن. و رجوع بچاک و بست شود.

چاک پشت.

[پُ] (ص مرکب) اسبی که در کمر فرورفتگی داشته باشد و شانه و کفلش برآمده بود. (ناظم الاطباء). و رجوع به چال پشت شود.

چاک پیراهن.

[هَ] (ص مرکب) مجازاً بمعنی زیبارویی که سینهء سپید و صاف دارد. کنایه از سینه ای سپید و خوشرنگ و درخشان :
چاک پیراهنی اگر میبود
بتو ای صبح مینمودم من.امید (از آنندراج).

چاک جامه.

[مَ / مِ] (ص مرکب)جامه دریده. عریان. برهنه. || شرمگین. خجلت زده. زردروی :
در یرقان چو نرگسی در خفقان چو لاله ای
نرگس چاک جامه ای لالهء خاک بستری.
خاقانی.

چاک چاک.

(اِ صوت مرکب) چاکاچاک. چکاچاک. چکچاک. چکاچک. طراق طراق. جرنگ جرنگ. ترنگ ترنگ. بمعنی چاکاچاک است که صدای طراق طراق زدن شمشیر و خنجر و تبرزین و مانند آن باشد. (برهان) (آنندراج). صدای برخورد شمشیر و تبرزین و جز آن. (ناظم الاطباء). صدایی که از بهم خوردن سلاحهای جنگی برخیزد. آواز شکستن یا دریدن و پاره شدن چیزی :
ز بس چاک چاک تبرزین و خود
روانها همی داد تن را درود.فردوسی.
همی گرز بارید همچون تگرگ
همی چاک چاک آمد از خود وترگ.
فردوسی.
که پیش من آمد پر از خون رخان
همه چاک چاک آمدش ز استخوان.
فردوسی.
ز بس نعره و چاک چاک تبر
ندانست کس پای گفتی ز سر.فردوسی.
|| (ص مرکب) شکافته و دریده را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). بسیارچاک. بدرازا بریده یا دریده. بریده بریده. پاره پاره. پاره پوره. ریزریز. ریش ریش. ترکیده. شرحه شرحه :
تن از خوی پر آب و دهان پر ز خاک
زبان گشته از تشنگی چاک چاک.
فردوسی.
همه دشت سر بود بی تن بخاک
همه تن ز گرز گران چاک چاک.فردوسی.
زنی بود بهرام یل را نه پاک
که بهرام را خواستی چاک چاک.فردوسی.

چاک چاک شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) شکافته شدن. ترکیدن. پاره و دریده شدن. بسیار پارگی و شکافتگی بهم رسانیدن. شرحه شرحه و ریش ریش شدن :
خروشید و جوشید و برکند خاک
ز نعلش زمین شد همه چاک چاک.فردوسی.
بلند آسمان چون زمین شد زخاک
بسی گردن و بر شده چاک چاک.فردوسی.
ز خورشید تابان و از گرد و خاک
زبانها شد از تشنگی چاک چاک.فردوسی.
در آواز او چرم جنگی پلنگ
شود چاک چاک و بخاید دو چنگ.
فردوسی.

چاک چاک کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) شکافتن. پاره پاره کردن. درانیدن. شرحه شرحه و ریش ریش کردن. پاره پوره کردن. زخم فراوان کسی را زدن :
بخود کرد جامه همه چاک چاک
بسر بر همیکرد ز اندوه خاک.فردوسی.
کنند این زره در برت چاک چاک
چو مردار آنگه کشندت بخاک.فردوسی.
بدو گفت کاوس، یزدان پاک
تن بد سگالان کند چاک چاک.فردوسی.

چاک خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) شکافته شدن. ترکیدن. پاره شدن. دریدن. مجروح شدن. زخم خوردن. بریده شدن و شکافتن عضوی از بدن یا جامه و جز آن :
چاکها از دم نسیم خورم
تارهای کفیده را مانم.
مسیح کاشی (از آنندراج).

چاک دادن.

[دَ] (مص مرکب) شکافتن. پاره کردن. زخم زدن. دریدن.

چاکدار.

(نف مرکب) شکافته. دریده. پاره. عضوی یا جامه ای که شکافتگی و بریدگی داشته باشد. || ترکیده. کفیده.

چاکر.

[کَ / کِ] (اِ) نوکر. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). ملازم. (آنندراج). خادم. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). خدمتکار. (ناظم الاطباء). مستخدم. گماشته. مزدور. اجیر. کسی که با گرفتن حقوق خدمت بدیگری کند. (فرهنگ نظام) :
کون چو دفنوک پاره پاره شده
چاکرت بر کتف نهد دفنوک.منجیک ترمذی.
تو دانی که از دانش آگاه نیست
بچشمش همان شاه و چاکر یکی است.
فردوسی.
یکی چاکری نیک باشد ترا
فرستد ترا باژ اندر خورا.فردوسی.
مرا با پری راست کردی بخوبی
پری مرمرا پیشکار است و چاکر.فرخی.
تا قیامت هر کجا نامش برند اندر جهان
نام شاهان از بزرگی نام او چاکر شوند.
فرخی.
مرا بگوی کز اینجا چگونه خواهی رفت
نه با تو توشهء راه و نه چاکر و نه غلام.
فرخی.
سرایی مر سعادت پیشکارش
زمانه چاکر و دولت کدیور.منوچهری.
خداوند ما گشته مست و خراب
گرفته دو بازوی او چاکران.منوچهری.
بداور گاه او بر شاه و چاکر
یکی بودی و درویش و توانگر.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
خداوند هم بندگان و چاکران شایسته دارد. (تاریخ بیهقی). چاکری از خاص خواجه پیش آمدشان سوار و راه تنگ بود. (تاریخ بیهقی). بسیار نصیحت کردیم و گفتیم چاکری است مطیع و فرزندان... بسیار دارد. (تاریخ بیهقی).
تو چاکر مرد بادوالی
من شیعت مرد ذوالفقارم.ناصرخسرو.
کمترین چاکرش چو اسکندر
کمترین بنده اش چو نوشروان.ناصرخسرو.
چاکر خویشت که کرد جز گلوی تو
اینت والله بزرگ و زشت یکی عار.
ناصرخسرو.
تن چاکر جان است مرو از پسش ایراک
رفتن بمراد و سپس چاکر عار است.
ناصرخسرو.
گردون بامر و نهی کهین بندهء تو شد
گیتی بحل و عقد کمین چاکر تو باد.
مسعودسعد.
چاکرت گر بد است وگر بد نیست
بد و نیکش ز تست از خود نیست.سنایی.
خنک آنکس، که عقل رهبر اوست
هر دو عالم بطوع چاکر اوست.سنایی.
جز خداوندی که بر وی نام معبودی رواست
هر خداوندی که باشد مر ورا چاکر سزد.
سوزنی.
بیش از عدد ذره فشاندی و فشانی
دینار و درم بر سر هر خادم و چاکر.سوزنی.
شمس تابندهء فلک را نیست
ذره بیش از شمار چاکر تو.سوزنی.
سخرهء او آفتاب سغبهء او مشتری
بندهء او آسمان چاکر او روزگار.خاقانی.
بسرسبزی نشسته شاه بر تخت
چو سلطانی که باشد چاکرش بخت.نظامی.
چاکری را که اهل خانه شمرد
دست او را بدست او بسپرد.نظامی.
چه باشد ار شود از بند غم دلش آزاد
چو هست حافظ مسکین غلام و چاکر دوست.
حافظ.
|| رهی. بنده. فدوی. فدایی. جان نثار. برخی. کلمه ای که در مورد احترام و بزرگداشت کهن سالان یا دولتمندان یا صاحبان جاه و مقام بکار برند :
نرم نرمک ز پس پرده بچاکر نگرید
گفتی از میغ همی تیغ زند زهره و ماه.(1)
کسایی مروزی.
پذیرد ز چاکر فرستد بگنج
بدان شاد باشم نباشم برنج.فردوسی.
چنین داد پاسخ که من چاکرم
اگر چاکری را خود اندر خورم.فردوسی.
بگفتند ما بنده و چاکریم
زمین جز بفرمان تو نسپریم.فردوسی.
شنگینه بر مدار ز چاکر
تا راست ماند او چو ترازو.لبیبی.
کار گیتی همه بر فال نهاده ست خدای
خاصه فالی که زند چاکر و چون من چاکر.
فرخی.
دولت او را چاکر است و روزگار او را رهی
بخت نیک او را نصیر و کردگار او را معین.
فرخی.
زین سپس خادم تو باشم و مولایت
چاکر و بنده و خاک دو کف پایت.
منوچهری.
از دل او را ما رهی و چاکریم
کو تو را از دل رهی و چاکر است.
ناصرخسرو.
خاقانی ار خود سنجراست در پیش زلفش چاکر است
ور صبر او صد لشکر است الا بمژگان نشکند.
خاقانی.
چاکر به ثنا زبان کند موی
تا موی بامتحان شکافد.خاقانی.
سکندر بنالید کای تاجدار
سکندر منم چاکر شهریار.نظامی.
کسی را که درج طمع درنوشت
نباید به کس عبد و چاکر نوشت.
سعدی (بوستان).
من از جان بندهء سلطان اویسم
اگر چه یادش از چاکر نباشد.حافظ.
(1) - ن ل : گفتی از میغ همی تیغ زند گوشهء ماه.

چاکر.

[کَ] (هندی، اِ) کلمه ای که هندیان قدیم در هیئت و نجوم بکار میبرده اند. رجوع بکتاب «تحقیق ماللهند» ص 133 شود.

چاکر.

[کَ] (اِخ) تخلص «غازی مازندرانی» که از شعرای عصر قاجاریه بوده است. و رجوع به غازی مازندرانی در همین لغت نامه و در مجمع الفصحاء ج 2 ص 367 شود.

چاکر.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کند گلی بخش سرخس شهرستان مشهد که در 12 هزارگزی جنوب باختری سرخس واقع شده، گرمسیر است و 650 تن سکنه دارد. زمینش جلگه است و از آب رودخانه و قنات مشروب میشود. غلات و تریاک و منداب در آنجا بعمل می آید. شغل مردمش زراعت و مالداری و قالیچه بافی و شالبافی است. راهش مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چاکر.

[کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مارز بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 152 هزارگزی جنوب کهنوج و 15 هزارگزی شمال راه مالرو مارز به رمشک واقع شده و 8 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چاکر اشرفی.

[کَ رِ اَ رَ] (اِخ) شاعری در عصر قاجار که نامش محمود بوده و گاهی غزل میگفته است. و رجوع به مجمع الفصحاء ج 2 ص 92 شود.

چاکران.

(اِخ) از قراء و بلوک تورا و تونیان از بلوکات و مضافات هرات است. (مرآت البلدان ج 1 ص 72).

چاک ران.

[کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه است از فرج. (آنندراج) (غیاث). فرج. (ناظم الاطباء) :
شکر گوئید ای سپاه و چاکران
رسته اید از شهوت و از چاک ران.مولوی.
|| کنایه است از دبر. (آنندراج) (غیاث). دبر. (ناظم الاطبا).

چاکر بیگ کولابی.

[کَ بَ گِ] (اِخ)مردی از اهالی «کولاب» (ولایتی در افغانستان) که در سال 957 ه . ق. با «میرزا کامران» (شاهزاده ای از سلسلهء شاهان افغانی) از در مخالفت درآمد و میرزا عسکری نامی را که میرزا کامران به جنگ وی فرستاده بود شکست داد. رجوع به تاریخ شاهی ص 328 شود.

چاکرپرور.

[کَ / کِ پَرْ وَ] (نف مرکب)صاحب و خداوند. (آنندراج). ارباب. آقا. مخدوم. آنکه ملازمان و خدمتکاران خود را نیکو پرورد و در تأمین معاش و ترضیه خاطر آنان کوشد. چاکردار :
در هنرمندی و عقل او را تویی پروردگار
کس ندید و کس نبیند چون تو چاکرپروری.
امیرمعزی (از آنندراج).
و رجوع به چاکردار شود.

چاکرپیشه.

[کَ / کِ شَ / شِ] (ص مرکب) نوکر باب. مستخدم. کسی که پیشه و حرفه وی نوکری و خدمتگاری منعمان و محتشمان باشد : چاکرپیشه را پیرایه ای بزرگتر راستی است. (تاریخ بیهقی).

چاکردار.

[کَ / کِ] (نف مرکب) ارباب. صاحب. آقا. مهتر. آنکه نوکران و ملازمان خود را نیک نگهداری کند. کسی که از رعایت حال خادمان و تأمین معاش و رفاه ایشان بهیچ روی مضایقه و دریغ نکند.
چاکرپرور :
در چاکرداری و سخا سخت ستوده ست
او سخت سخی مهتر و چاکرداریست.
فرخی.
و رجوع به چاکرپرور شود.

چاکرداری.

[کَ / کِ] (حامص مرکب)اربابی. آقایی. مهتری. منعمی. چاکرپروری. خادم نوازی :
در چاکرداری و سخا سخت ستوده ست
او سخت سخی مهتر و چاکرداری است.
فرخی.

چاکرزاده.

[کَ / کِ دَ / دِ] (ص مرکب)نوکرزاده. غلام زاده. نوکر خانه زاد. آن کس که خود و پدرانش در خاندانی خدمت کرده و از نعمت آن خاندان برخوردار بوده اند : اگر مادوش پس از الحاح که کرد ترا اجابتی کردیم در باب قاسم، بباید دانست که آن چاکرزادهء خاندان ماست. (تاریخ بیهقی).

چاکرزن.

[کَ / کِ زَ] (ص مرکب) یکی از طبقات چهارگانهء زنان در عهد ساسانیان که عنوان خدمتگاری داشتند و ظاهراً کنیزان زرخرید و زنان اسیر جزء این طبقه محسوب میشده اند. مؤلف کتاب «ایران در زمان ساسانیان» دربارهء حقوق قانونی این نوع زنان می نویسد: «... اما زوجه هائی که عنوان «چاکرزن» داشته اند فقط اولاد ذکور آنان در خانوادهء پدری پذیرفته میشده است» و جای دیگر مینویسد: «... چون مردی میمرد و فرزندی بالغ نمیگذاشت که جانشین او شود و ریاست خانواده را بعهده گیرد، صغار میت را بقیم میسپردند و اگر میت توانگر بود بایستی شخصی بعنوان «پسرخوانده» قائم مقام او شده ترکهء او را اداره کند. و اگر آن مرد «زنی ممتاز» داشت، آن زن بعنوان «پسرخوانده» مدیر ماترک او میشد؛ ولی زوجه ای که «چاکرزن» بود نمیتوانست به این سمت نصب شود و بایستی او را مثل صغار دیگر بقیم بسپارند. در اینصورت پدر آن «چاکرزن» قیم محسوب میگردید و اگر قیم وفات مییافت، برادر «چاکرزن» یا برادری که در میان چند فرزند مقام ارشدیت داشت یا یکی از خویشاوندان نزدیکش قیم او میشد...» و رجوع به فصل هفتم کتاب ایران در زمان ساسانیان تألیف پرفسور ارتور کریستن سن شود.

چاکر قراول.

[کَ قَ وُ] (اِخ) نام طائفه ای از ترکمن های ساکن خاک ایران که در گرگان سکونت دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 103).

چاک رود.

(اِخ) دهی است جزء بلوک پیرکوه از دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت که در جنوب خاوری رودبار و 7000 گزی جنوب امام کنار رودخانه چاکرود واقع است. محلی است کوهستانی هوایش معتدل است با 150 تن سکنه، از رودخانه چاکرود مشروب میشود. محصولش غلات و بنشن و گردو است و شغل عمدهء سکنهء آنجا آسیابانی در آسیابهای متعددی است که در طول رودخانهء چاکرود ساخته اند و خانه هاشان نیز در جنب آسیابهاست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چاکری.

[کَ / کِ] (حامص) نوکری. ملازمی. خدمتگری. بندگی. کهتری. پیشخدمتی :
یکی گفت ما را بخوالیگری
بباید بر شه شد از چاکری.فردوسی.
ای میر باش تا تو ببینی که روزگار
چون ایستاد خواهد پیشت بچاکری.فرخی.
تو با قید بی اسب پیش سواران
نباشی سزاوار جز چاکری را.ناصرخسرو.
گر از بهر ملک آفریدت خدای
چرا مر ترا میل زی چاکریست.ناصرخسرو.
محل و جاه چه جویی بچاکری ز امیر
چگونه باشد با چاکریت جاه و محل.
ناصرخسرو.
آن بزرگان گر شوندی زنده در ایام او
چک دهندی پیش او بر بندگی و چاکری.
امیرمعزی.
میوه چو بانوی ختن در پس حجله های زر
زاغ چو خادم حبش پیش دوان بچاکری.
خاقانی.
زنار بود هرچه همه عمر داشتم
الا کمر که پیش تو بستم بچاکری.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 591).

چاکری.

[کَ] (اِخ) از امرای دولت سلطان بایزیدبن محمدخان که او را دیوانی است بترکی.

چاکری.

[کَ] (اِخ) نام رودخانه ای در ولایت «لر کوچک» که از راه «دزپول» به «حویزه» میرود. (تاریخ گزیده چ لندن ص 557).

چاکری کردن.

[کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب) نوکری کردن. خدمتگری کردن. ملازم خدمت کسی بودن یا شدن :
نیرزد بخیل آنکه نامش بری
و گر روزگارش کند چاکری.
سعدی (از آنندراج).

چاکری گج.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بنت بخش شهرستان چاه بهار که در 58 هزارگزی جنوب باختر نیک شهر کنار راه بنت بکنارک واقع شده و 35 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چاک زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) دریدن. پاره کردن. شکافتن :
ره جیب جانها رفو میزند
بنازم به چاکی که او میزند.
ظهوری (از آنندراج).
|| دریدن گریبان یا جامه در ماتمی از شدت اندوه و المی. دریدن لباس به نشانهء غم و اندوه عظیم یا ترس یا تظلم :
نیکعهدی در زمین شد جامه از غم چاک زن
کز زمان زین صعبتر ماتم نخواهی یافتن.
خاقانی.
پس بدست خروش بر تن دهر
چاک زن این قبای معلم را.خاقانی.
گل روی تو دیده چاک زد جامهء خویش.
ظهیری (سندبادنامه ص 180).
برفور جامه چاک زد و موی برکند. (سندبادنامه ص 73). جامه ها چاک زده خاک بر سر ریختند. (مجالس سعدی).
چاک خواهم زدن این دلق ریایی چه کنم
روح را صحبت ناجنس عذابیست الیم.
حافظ.

چاک سای.

(اِ) قسمی سوهان. نوعی سوهان.

چاکسر.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان شیرگاه بخش سواد کوه شهرستان شاهی. در 9 هزارگزی شمال شیرگاه بین دو رودخانه تیجون و تالار نزدیک راه شوسه واقع است. زمینش دشت، هوایش معتدل و مرطوب و مالاریایی است 1800 تن سکنه دارد. آب از رودخانه تیجون و تالار میگیرد، محصولش برنج و غلات و نیشکر و شغل مردمش زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چاکسر.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان دابو، بخش مرکزی شهرستان آمل که در 21 هزارگزی شمال آمل کنار شوسه کناره واقع است. زمینش دشت و آب و هوایش معتدل و مرطوب و مالاریایی است. 1300 تن سکنه دارد. آب از رودخانه هراز میگیرد. محصولش برنج و کنف و صیفی و شغل مردمش زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چاکسو.

(اِ) چاکشو. تشمیزج، بهندی دانه ای باشد سیاه و لغزنده بمقدار عدس و آن را در داروهای چشم بکار برند. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء). دوای چشم. داروی مخصوص چشم. دارویی که در چشم ریزند تا چرک آن را پاک کند و چشم را شست و شو دهد. و رجوع بچاکشو شود.

چاک سینه.

[کِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چاک گریبان. (آنندراج). گریبان. یقه :
گلشن اندام او موج لطافت میزند
میتوان دیدن ز چاک سینهء او جوی گل.
سالک یزدی (از آنندراج).

چاک شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) پاره شدن. شکافته شدن. دریده شدن :
یکی از کید شد پرخون دوم شد چاک از تهمت
سوم یعقوب را از بوش روشن گشت چشم تر.
رودکی.
چو ویسه چنان دید غمناک شد
دلش گفتی از غم بدو چاک شد.فردوسی.
یکی تیغ زد شاه بر گردنش
همه چاک شد جوشن اندر تنش.فردوسی.
ز خشکی دهان هوا کاک شد
دل خاک از تشنگی چاک شد.
فردوسی.
گر بماندیم زنده بردوزیم
جامه ای کز فراق چاک شده
ور بمردیم عذر ما بپذیر
ای بسا آرزو که خاک شده.سعدی.
خرقه پوشان صوامع را دوتایی چاک شد
چون من اندر کوی وحدت لاف یکتایی زدم.
سعدی.
هزار جامهء جان چاک می شود آن دم
که برزنی به میان چاکهای دامان را؟
(از آنندراج).

چاکشو.

(اِ) چاکسو. دانه ای باشد سیاه و لغزنده بمقدار عدس و آن را در داروهای چشم بکار برند. (برهان) (آنندراج). دارویی سیاه رنگ است که با کافور در چشم ریزند. (صحاح الفرس). دانه ای است سیاه و گرد که آن را با کافور بسایند و در چشم کشند و در میان کافور نهند تا کافور نگهدارد و بزرگتر از عدس است. (اوبهی). و رجوع بچاکسو شود. || نام درختی است که میوهء آن را «تولی» و «تیره تلی» و «بروده» و آلوی چینی نیز گویند.

چاک کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) چاک زدن. پاره کردن. دریدن. شکافتن. خراشیدن :
بکردند چاک آن کیی جوشنش
بشمشیر شد پاره پاره تنش.فردوسی.
به آب اندرون تن در آورده پاک
چنان چون کند خور شب تیره چاک.
فردوسی.
فکند آن تن شاهزاده بخاک
بچنگال کردش جگرگاه چاک.فردوسی.
کواکب بر بساط مجره کاه بگستردند و صبح جامه چاک کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص159). || در مصیبت عزیزی جامه بر تن دریدن. گریبان دریدن یا جامه بر تن پاره کردن در عزا و ماتم یا از شدت اندوه و الم. چهره بناخن شخودن :
همه جامهء پهلوی کرد چاک
خروشان بسر بر همی ریخت خاک.فردوسی.
بیفتاد ز اسب آفریدون بخاک
سپه سر بسر جامه کردند چاک.فردوسی.
بزد دست و جامه بدرید پاک
بناخن دو رخ را همیکرد چاک.فردوسی.
نفس نفس اگر از باد نشنوم بویش
زمان زمان چو گل از غم کنم گریبان چاک.
حافظ.

چاک گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) پاره شدن. شکافته شدن. دریده گشتن :
سر فور دیدند پر خون و خاک
همه تنش گشته بشمشیر چاک.فردوسی.
بدیدندش از دور پر خون و خاک
سراپای گشته بشمشیر چاک.فردوسی.

چاکل.

[کُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پل رودبار بخش رودسر شهرستان لاهیجان که 40 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چاکل.

[کَ] (اِ) چاگل. ابریق. کوزهء آب (ناظم الاطباء). و رجوع به چاگل شود.

چاکله.

[کَ لَ](1) (اِخ) نام شهری در حدود افغانستان کنونی که یونانی های باختر پس از سال 126 ق.م. آنجا را پایتخت خود قرار داده دولتی بنام دولت هند و یونانی تأسیس کردند و این شهر را به یونانی بنام «اوتی دمیا»(2)نامیدند. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2118 و 2261 شود.
(1) - Tshakala.
(2) - Euthydemia.

چاکلی.

(اِخ) محلی در ولایت قسطمونی، تابع ناحیه قضای استفان که مرکب از 20 قریه است. (قاموس الاعلام ترکی ص 1865).

چاکمبو.

[کَ] (اِخ) نام برادر اورنگ خان پادشاه اقوام کرایت که چنگیزخان مغول دختر او «سرقوینی بیکی» را به پسر چهارمش «تولوی» داد و این زن (دختر چاکمبو) محبوبترین خواتین تولوی و مادر چهار پسر او: منکوی قاآن، قوبیلای قاآن، هولاکوخان و اریق بوکا بود. (تاریخ جهانگشای ج 1 حاشیهء ص 84).

چاک نای.

(اِ مرکب)(1) فم حنجره. فمِ قصبة الریة. مزمار. چاک صوت. (واژه های نو، فرهنگستان ایران).
(1) - Glotte.

چاکو.

(اِ) چاقو. قلم تراش. کارد کوچک جیبی. (ناظم الاطباء).

چاک و بست.

[کُ بَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) بند و گشاد. در تداول عوام «دهان بی چاک و بست» و «چاک و بست نداشتن دهان» مصطلح است که دهان یاوه گو و فحاش و نیز بی پروا سخن گفتن و به هرزه درایی و فحاشی معتاد بودن را بدینگونه وصف کنند و گویند: دهانش بی چاک و بست است؛ یا دهانش چاک و بست ندارد، یعنی فحاش و دشنام دهنده و گفته هایش نااندیشیده است.
- چاک و بست نداشتن دهان؛ مجازاً بمعنی بی اندیشه و بی مراعات اخلاق و ادب سخن گفتن و یاوه گوی و هرزه درای بودن است.
- دهانش چاک و بست ندارد؛ یعنی راز نگه نمیدارد و اسرار مردم را فاش میکند :
غالباً گفتار من تلخست و گست
وین دهان مردویِ بی چاک و بست.
دهخدا (دیوان ص 48).

چاکوچ.

(اِ)(1) به عربی، مطراق. (برهان). پتک آهنگران. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). چکش مسگران. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). چکش که آلت کوبیدن میخ و غیره است. (فرهنگ نظام) :
هزار چاکوچ خورد پهن و دراز گردد همان مس باشد. بهاءالدین ولد (معارف). که چندین چاکوچ خورده و چندین جوش نموده. بهاءالدین ولد (معارف).
بر دیده زد به چاکوچ دشنام و میخ چوب
اهل جوین را ز یمین و یسار نعل.
پوربهای جامی (از جهانگیری).
و رجوع به چاکوش شود.
(1) - چکوچ = چکش = چاکوش، اوستا - Cakush(چکش پرتاب، تبر پرتاب) «بارتولمه 575»، cakusha«چکش» «اساس فقه اللغه 1:2 ص 62. بنقل از گلدنر» «یشت 1 ص 495»، هرن Horn قول 30، Miklosich, die TurkElementel, را مبنی بر اینکه کلمه روسی Cekmanu(تبر جنگی) از کلمه ترکی Cekic(فارسی چکش) بعاریت گرفته مورد ایراد قرار داده است «هوبشمان 443» پهلوی Cakoc(تبر جنگی) «اونوالا 616»، گیلکی Cakush، فریزندی و نطنزی Cakosh «ک. 1 ص 291»، ترکی ع «چکیچ» «رسملی قاموس عثمانی» معرب شاکوش. (حاشیه برهان چ معین).

چاک و چیل.

[کُ] (اِ مرکب، اتباع) چک و چیل. لب و لوچه. پک و پوز. || آب از چاک و چیلش راه افتادن؛ در تداول عوام کنایه از سخت خواهان چیزی و شیفتهء آن گشتن. تحریک میل و هوس شدن.

چاکوش.

(اِ) چاکوچ. چکش. مطرقه. و رجوع به چاکوچ شود.

چاکی.

(حامص) پارگی. شکافتگی و در تداول عامه با این ترکیبات مصدری و وصفی آمده است: سینه چاکی. چاکچاکی. قبا سه چاکی.

چاگااینگ.

(اِخ)(1) نهری در ساحل برمانی. (قاموس الاعلام).
(1) - Tchagaing.

چاگز.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان که در 98 هزارگزی شمال باختر رفسنجان و 12 هزارگزی راه مالرو رفسنجان به بافق واقع شده و 3 خانوار سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چاگل.

[گَ] (هندی، اِ) لفظ هندی است بمعنی ابریق. (آنندراج) :
مهوشان چگل بفخر کشند
چاگل من نیاید از عارم.
ظهوری (از آنندراج).
و رجوع به چاکل شود.

چاگونو.

(اِخ) دهی است از دهستان درآگاه بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در 84 هزارگزی باختر حاجی آباد و 20 هزارگزی جنوب راه مالرو حاجی آباد به تبریز واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 428 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش حبوبات و غلات است، شغل اهالی زراعت و مزارع قزل تراشان و برگه جزء این ده میباشد. راهش مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چال.

(اِ)(1) چاله. گودال. مغاک. حفره. گودی. گوی و مغاکی را گویند که در آن توان ایستاد یعنی زیاده بر دو گز نباشد. (برهان). گودال بود و آن را چاله نیز گویند. گودال و چاه کوچک که چاله گویند. (انجمن آرا). (آنندراج). گودال، مانند چاه کم عمق که عموماً خشک باشد. (فرهنگ نظام). || گوی که جولاهگان پاهای خود را در آن آویزند. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). گودال جای پای جولاهه. (فرهنگ نظام). پاچال. || گوی تاریک که مجرمان را در آن محبوس سازند. سیاه چال. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام).
|| اصل کلمهء «سیلو». آنجا که جو و گندم در آن فروریزند نگاه داشتن را. انبار غله :
ستوروار بدین سان گذاشتم همه عمر
دو چشم سوی جو و دل به خنبه و زی چال.
؟ (فرهنگ اسدی در لغت خنبه ص 470).
کله در چول و غله اندر چال
نتوان داشت چله از سرحال.
اوحدی (از آنندراج).
|| گوی که در آن یخ گذارند. یخ چال. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). || گروی که دو سه کس در قمار با هم بندند و برند و گویند «فلانی چال کرد» یعنی گرو را برد. (برهان) (جهانگیری)(2) :
هیچ میدانی که اینجا با حریف مهره دزد
جان همی بازی بخصلی تو به هر چال قمار.
جمال الدین عبدالرزاق (از جهانگیری).
چال قمار. چال قمارخانه. (انجمن آرا) (آنندراج) :
فلک تختهء نرد و سیاره مُهره
زمین جمله چال قمار است گویی.
شرف شفروه (از انجمن آرا).(3)
- چال قمار؛ گودال محل قماربازی. چال قمار هم در قدیم بوده که قماربازان در آن پنهان قمار میباختند. (فرهنگ نظام).
|| بمعنی آشیان مرغ هم آمده است (برهان). آشیانه. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). آشیانهء مرغان. (فرهنگ نظام) :
سیه مست مرغی درآمد بچال
زرین بیضه بنهفت در زیر بال.
ملک قمی (در وصف آمدن شب، از جهانگیری).
|| مرغی بود چند زاغی و طعم گوشتش چون گوشت بط باشد. (فرهنگ اسدی). نوعی از مرغابی باشد و آن دو قسم است بزرگ و کوچک؛ بزرگ آن را که در جثه بمقدار غاز است «خرچال» و کوچک آن را که ببزرگی زاغ است «چال» گویند(4). و به ترکی هوبره است که بعربی حباری و بترکی توغدری خوانند. (برهان). کبک و کبگک گویند و بعربی حباری و بترکی توغدری. (جهانگیری). و کبک دری را نیز گفته اند. (برهان). کبک دری باشد. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). مرغی است که نام دیگرش کبک است و قسم بزرگ آن کبک دری و خرچال گفته میشود. (فرهنگ نظام). چرز. (حاشیهء احوال و اشعار رودکی ص 1067) :
و گر ببلخ زمانی شکار چال کند
بیاکند همه وادیش را ببط و بچال.
عماره (از فرهنگ اسدی).
چو باز را بکند بازدار مخلب و پر
بروز صید برو کبک راه گیرد و چال.
شاهسار (از فرهنگ اسدی).
چو پیروز دید آنچنان چال را
نشان ظفر یافت آن فال را.
نظامی (از انجمن آرا).
یگانه خسرو صاحبقران که از عدلش
رود به پرسش، شاهین بخانهء بط و چال.
شمس فخری (از جهانگیری).
|| گودی زنخ. چال زنخ. چاه زنخدان :
شد دل خستهء من بستهء چال زنخت
ز آنکه انباشته شد تا به لب آن چال بمشک.
ابن یمین (از جهانگیری).
|| هر چیز دو موی را گویند. (برهان).(5) دوموی را گویند عموماً. (جهانگیری). سیاه و سفید. سرخ و سفید. || اسبی که موی آن سرخ و سفید و درهم آمیخته باشد. (برهان)(6)(جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) :
در سر گرفته با نقط کلک اصفرت
گلگون آسمان هوس چال و ابرشی.
اخسیکتی (از انجمن آرا).
از بوی مشک تبت کان صحن صیدگه راست
آغشته بود با خاک از نعل بور و چالش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 228).
|| بمعنی اسب عموماً. (انجمن آرا) (آنندراج). || دو فرسنگ. بزبان علمی اهل هند هر چهار گروه(7) راه، یک چال است و هردو گروه یک فرسنگ پس چالی دو فرسنگ باشد. || بزبان متعارف اهل هند بمعنی رفتار است. (برهان)(8)(جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). گام و رفتار. (ناظم الاطباء). || (فعل امر) امر برفتن یعنی راه رو. (برهان)(9) (انجمن آرا) (آنندراج). || (اِ) نام نوعی از ماهی. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). || بصورت مزید مؤخر امکنه آید همچون:
اترک چال. احمدچال. انارچال. آهک چال. انار مرزچال. باف چال. پاچال. پامچال. پشمه چال. پیاز چال. ترک چال. توچال. جوزچال. خرمنده چال. خشه چال. دیوچال. زردی چال. زرشک چال. زغال چال. زندان چال. سرخه چال. سنگ چال. سیاه چال. سه پشته چال. سیب چال. فنگ چال. کپورچال. کردی چال. کرکره چال. کنگرچال. کنگله چال. کافرچال. کبودچال. مرادچال. منکی چال. نفت چال. گله چال. مازیه چال. مسجدچال. نرگس چال. ونده چال. ولیک چال. وینه چال. هفت چال. هلوچال. هلی چال. هزارچال. یخ چال.
(1) - در گیلی cala، تهرانی cal. (حاشیه برهان قاطع چ معین).
(2) - مؤلف انجمن آرا و آنندراج معتقدند که معنی گرو مناسبت ندارد و گفته: صاحب سامانی که «چال قمار» را گو قمار دانسته صحیح تر و معتبرتر است.
(3) - مؤلف انجمن آرا و آنندراج. در شعر جمال الدین عبدالرزاق که صاحب جهانگیری در معنی «گروقمار» شاهد آورده، معنی «چال قمارخانه» را مناسبتر میدانند و به این بیت «شرف شفروه» استشهاد میکنند.
(4) - Cala در سانسکریت نیز نوعی مرغ است «دکتر راجا». (حاشیه برهان چ معین).
(5) - ترکی «چال» بمعنی ریشی (لحیه) که دارای موهای سپید و سیاه باشد. (حاشیه برهان قاطع چ معین).
(6) - اسبی که رنگ موی او سرخ و سپید بود - نیز بچه شتر - شیر کره «جغتایی 279». (حاشیه برهان قاطع چ معین).
(7) - در سانسکریت Krosa (حاشیه برهان قاطع چ معین).
(8) - در سانسکریت Cal (متحرک بودن، حرکت دادن، لرزیدن، لرزاندن) «ویلیامز 391 : 1» در زبان اردو چال بمعنی رفتار، روش، طرز و عادت است «فیروز اللغات اردو». (حاشیه برهان قاطع چ معین).
(9) - در سانسکریت Cala (برو) «دکتر راجا». (حاشیه برهان چ معین).

چال.

(اِخ) دهی است از ولایت قزوین که سر بلوک رامند است. (برهان) (جهانگیری). مؤلف انجمن آراء نویسد: نام قریه ای ازقزوین، و معروف است. شال.

چال.

(اِخ) نام قلعه ای است بین فراهان و قزوین و حصار محکمی داشته است. (زندیه غفاری).

چال.

(اِخ) دهی است از بدخشان که در آن نمک کانی بهمرسد. (فرهنگ رشیدی).

چال.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان از قول صاحب معجم البلدان نویسد: «یکی از دهات آذربایجان است در چهار فرسخی مداین که ابن حجاج آن را «کال» گفته و شعری در مذمت آن سروده». (مرآت البلدان ج 4 ص 72).

چال.

(اِخ) دهی است از دهستان ززو ماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 76 هزارگزی جنوب باختری الیگودرز کنار راه مالرو آثار به چالگرد واقع شده. کوهستانی و معتدل است. 326 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات و محصولش غلات و تریاک و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راهش مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چال.

(اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا بخش سیروان شهرستان زنجان که در 5400 گزی شمال باختری سیروان و 18000 گزی راه مالرو عمومی واقع شده. کوهستانی و سردسیر است. 205 تن سکنه دارد که بشغل زراعت، گله داری و بافتن قالیچه و گلیم و جاجیم اشتغال دارند. آبش از رودخانه نصرآباد و محصولش غلات و عسل و گردو است. راهش مالرو و صعب العبور میباشد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چالاب.

(اِ مرکب) گودالی که آب باران یا آب سیل و غیره در آن مانده و جمع شده باشد. چاله آب. گودال آب.

چالاب.

(اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار که در 5 هزارگزی شمال باختری حسن آباد سوگند و کنار راه مالرو سلطان آباد به ده ویران واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 400 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات میباشد. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی و راهش مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالاب.

(اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 2 هزارگزی خاور گلیم کبود واقع شده و فع مخروبه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالاب.

(اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنه شهرستان کرمانشاهان که در 33 هزارگزی شمال باختری صحنه و در 9 هزارگزی باختر شوسه کرمانشاهان به سنقر واقع شده. دامنه و سردسیر است. 85 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات دیمی و توتون و تریاک است. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالاب.

(اِخ) دهی است از دهستان کزران رود شهرستان تویسرکان که در 12 هزارگزی باختر شهرستان تویسرکان و 5 هزارگزی راه شوسه تویسرکان به کرمانشاه واقع شده. کوهستانی و سردسیر است. 337 تن سکنه دارد. آبش از قنات و محصولش غلات دیم، کتیرا و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. مختصری انگور دارد و صنایع دستی زنان قالی بافی میباشد. راه مالرو فرعی به شوسه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالاب.

(اِخ) نام محلی است در کنار راه همدان و کرمانشاه میان سیه کله و نوکان که در 548500 گزی تهران واقع شده.

چالاب بکر.

[بَ] (اِخ) نام مزرعه ای است از دهستان گواور بخش گیلان شهرستان شاه آباد که هوای آن سردسیر و ییلاقی است. بین مزرعهء سیدا یازو گاوسور و در که واقع شده. هنگام تابستان در حدود 100 خانوار چادرنشین از ایل کلهر برای تعلیف احشام و زراعت دیم به این محل میایند و در زمستان به حدود گرمسیر بخش سوسمار میروند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالاب دالان.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «اسم کوهی است مخروطی و بسیار مرتفع در مملکت غور افغانستان و یکی از قلل کوه «سیاهکوه» میباشد و در قدیم این کوهستان موسوم به «پاروزیانا» و شعبه ای از هندوکش بوده است. در خطوط میخی الواح بیستون اسمی از این کوه برده شده. قله چالاب دالان در حوالی زرنی که پایتخت قدیم غور بوده واقع است و همیشه این قله مسطور از برف میباشد. مسافر فرانسوی که چهل سال قبل بدانجا سفر نموده مینویسد، دوره این کوه از نصف ببالا دوازده فرسخ است که اصل ریشه یقیناً دو مقابل خواهد بود. دهات و مراتع زیاد «اویماقات» در همین دامنه است. بعضی قلعه جات هم آنجا از قدیم و جدید بجهت سقناق ساخته اند. (مرآت البلدان ج 4 ص 73).

چالاب زرد.

(اِخ) دهی است از دهستان بیجنوند بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام که در 23 هزارگزی جنوب خاوری چرداول کنار راه مالرو بیجنوند به چرداول واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 240 تن سکنه دارد. آبش از چاه و محصولش غلات، لبنیات و تریاک میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالابه.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 24 هزارگزی خاور کرمانشاه از طریق طاق بستان، و از راه قدیم در 18 هزارگزی کنار شوسه کرمانشاه بتهران واقع شده. دامنه و معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آبش از چاه و محصولش غلات دیمی و لبنیات و تریاک میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرواست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالابه.

[بَ] (اخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 6 هزارگزی جنوب ماهیدشت، کنار رودخانه مرک واقع شده. زمینش دشت و هوایش سردسیری است. 325 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه مرک و قنات کوچک، محصولش غلات حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. تابستان راهش اتومبیل رو میباشد. در دو محل بفاصله 5/2 کیلومتر به علیا و سفلی مشهور است که سفلی در کنار رود مرک و نزدیک به ده سید نقی واقع شده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

چال ابه.

[اُبْ بَ] (اِخ) قریه ای است از قرای ورامین. (مرآت البلدان ج 4 ص 73).

چال استران.

[اَ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ترکه دز بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز که در 15 هزارگزی شمال باختری مسجد سلیمان کنار راه شوسهء مسجد سلیمان به لالی واقع شده و 50 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چال اشتر.

[اُتُ] (اِخ) نام قریه ای است در چهارمحال اصفهان.

چال افتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب) گود افتادن. گود شدن. || گود شدن چشم ها، در تداول عوام گویند: چشمهاش یک بند انگشت چال افتاده.

چالاق.

(ص) چابک بود. (فرهنگ اسدی ص 249). چالاک. چست. جَلد. تند و تیز.

چالاک.

(ص) چابک. (فرهنگ اسدی). (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) جَلد. (فرهنگ اسدی) (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). چست. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). تیز. (ناظم الاطباء). تند در کار. (فرهنگ نظام). جَلد کار. (ناظم الاطباء). تند. فرز. سبک. قیچاق. قچاق :
ای میر نوازنده و بخشنده و چالاک(1)
ای نام تو بنهاده قدم بر سر افلاک.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
امسال که جنبش کند این خسرو چالاک
روی همه گیتی کند از خارجیان پاک.
منوچهری.
آهسته تر ای سوار چالاک
بر دیدهء ما متاز چندین.خاقانی.
بدین دو خادم چالاک رومی و حبشی
درم خرید دو خاتون خرگه سنجاب.
خاقانی.
ز آن جملهء آهوان چالاک
بود آهوکی عجب شغبناک.نظامی.
چو نام هم شنیدند آن دو چالاک
فتادند از سر زین بر سر خاک.نظامی.
جوانی خردمند و فرزانه بود
که در وعظ چالاک و مردانه بود.
سعدی (بوستان).
|| دزد مردکش. (فرهنگ اسدی). دزد و خونی. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). دزد و راهزن و خونی. (ناظم الاطباء). دزد آدم کش. (فرهنگ نظام) :
گفت کاین مردمان بی باکند
همه همواره دزد و چالاکند.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
|| جای بلند. (حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال). بمعنی جای بلند. (برهان) (ناظم الاطباء). منزل مرتفع. (ناظم الاطباء). بلند. رسا. بالا بلند. مرتفع :
بدو بر یکی قلعه چالاک بود(2)
گذشته سرش بر ز افلاک بود.
اسدی (از فرهنگ اسدی).
بسکه سربسته چو غنچه دردسر دارم چو بید
چون شکوفه نشکفم کز سر و چالاک توام.
خاقانی.
ای قدر عنبر کم شده ز آن زلف سردرهم شده
وی قد خوبان خم شده پیش قد چالاک تو.
خاقانی.
جز آن چاره ندید آن سرو چالاک
کز آن دعوی کند دیوان خود پاک.نظامی.
شنیدم کآب خفتد زر شود خاک
چرا سیماب گشت آن سرو چالاک.نظامی.
ای که از سرو روان قد تو چالاکتر است
دل بروی تو ز روی تو طربناکتر است.
سعدی (بدایع).
ای کسوت زیبایی بر قامت چالاکت
زیبا نتواند بود الا نظر پاکت.سعدی.
صد آشوب از قفای قد چالاک تو می آید
شکست قلب دل از چشم بی باک تو می آید.
دانش (از آنندراج).
|| مرد بزرگوار. (حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال ص 250) (فرهنگ نظام) :
ای میر نوازنده و بخشنده و چالاک
ای نام تو بنهاده قدم بر سر افلاک.
عنصری (از فرهنگ نظام).
|| در اردو بمعنی «فریب دهنده» است که از این معنی فارسی گرفته شده. (فرهنگ نظام). فریبا. زیبا :
روز و شب جان سوزی و آنگاه از ناپختگی
روز چون نیلوفری چالاک و شب چون زعفران.
خاقانی.
گوزن از حسرت این چشم چالاک
ز مژگان زهر پالاید نه تریاک.نظامی.
بس میوهء آبدار چالاک
کز چشم بد اوفتاد در خاک.نظامی.
|| سعدی شیرازی در شعر ذیل مجازاً آن را به معنی موزون و آراسته و متناسب آورده است :
ای بر تو قبای حسن چالاک
صد پیرهن از جدائیت چاک.
سعدی (ترجیعات).
|| زیرک و هوشیار و آگاه. تیزفهم. || با جد و جهد. زحمتکش. || خودرای. (ناظم الاطباء). و رجوع به چست و فرز و جَلد شود.
(1) - در فرهنگ اسدی (چ اقبال) این شعر عنصری برای معنی «چابک و جلد» شاهد آمده و در متن ص 250 نقل شده است ولی در حاشیهء همان صفحه یکی از معانی «چالاک» بنقل از نسخهء دیگر «مرد چابک در کار و بزرگوار» ذکر شده است. و در این شعر عنصری همان معنی «بزرگوار» (که در حاشیه آمده است) مناسب تر است.
(2) - در فرهنگ اسدی یکی از معانی چالاک را «پایه و قدر» نوشته (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 300) و این شعر اسدی را شاهد آورده است. لیکن از مفهوم شعر اسدی پیداست که این معنی مناسبت ندارد و ظاهراً عبارت «پایه و قدر» در اصل «بلند پایه و قدر» یا «قدر و پایه بلند» بوده و کلمهء «بلند» از عبارت ساقط شده است.

چالاک پوی.

(نف مرکب) پویندهء چست و چالاک. تندرو. سریع السیر. آنکه بتندی و چالاکی راه درنوردد :
چو بادند پنهان و چالاک پوی
چو سنگند خاموش و تسبیح گوی.
سعدی (بوستان).

چالاک چنگ.

[چَ] (ص مرکب)قوی چنگ. قویدست. ماهر. تردست :
شتابنده ملاح چالاک چنگ
به کشتی درآمد چو پویان نهنگ.نظامی.

چالاک شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)چست و چابک شدن. جلد و فرز شدن. تند و تیز شدن. || مجازاً بمعنی بر سر شوق آمدن. خوش و خرم شدن. بانشاط شدن :
جسم خاک از عشق بر افلاک شد
کوه در رقص آمد و چالاک شد.مولوی.

چالاکی.

(حامص) چابکی و جلدی. (ناظم الاطباء). سرعت. (ناظم الاطباء). چستی. فرزی. تیزی و تندی :
در مذهب طریقت خامی نشان کفر است
آری طریق دولت چالاکی است و چستی.
حافظ.
دع التکاسل تغنم، فقد جری مثلی
که زاد راهروان چستی است و چالاکی.
حافظ.
|| نشاط و شوق. (ناظم الاطباء). طربناکی. شادمانی :
سال امسالین نوروز طربناکتر است
پار و پیرار همی دیدم اندوهگنا
این طربناکی و چالاکی او هست کنون
از موافق شدن دولت، با بوالحسنا.
منوچهری.
|| سرکشی. || بصیرت و آگاهی. || تیزفهمی و کیاست و هوشیاری. (ناظم الاطباء).

چالان.

(اِ) بیجک و فهرست. (ناظم الاطباء) بارنامه. نقل و انتقال از جایی به جایی. حمل بخارج. (ناظم الاطباء).

چالان چولان.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانه بخش حومهء شهرستان بروجرد است. این دهستان در جنوب بروجرد واقع و حدود آن بشرح زیر است: از شمال به بروجرد، از جنوب به تنگ رازان، از خاور به دهستان ژان، از باختر به خرم آباد. مراکز این دهستان جلگه ولی قسمت خاور و باختر آن کوهستانی است و اغلب از قراء این دهستان در دامنهء کوهستان واقع شده و هوای آن معتدل است. آب آن از قنوات و چشمه تأمین میگردد. محصولاتش غلات، تریاک، لبنیات و صیفی است. شغل مردان زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی میباشد راههای مورد استفادهء این دهستان مالرو میباشد. این دهستان از 31 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل میگردد و جمعیت آن در حدود 7 هزار تن است. قراء مهم آن عبارتند از ده حاجی و پهلوانکل. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چالانچولان.

(اِخ) دهی که مرکز دهستان بخش حومهء شهرستان بروجرد است و در 34 هزارگزی جنوب بروجرد کنار راه شوسهء بروجرد بدرود واقع شده. زمینش جلگه و هوایش معتدل است و 871 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چاه و محصولش غلات، تریاک و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد و راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6). || نام محلی در کنار راه بروجرد و خرم آباد میان «قروق» و «میراحمد» در 470600 گزی تهران.

چالان چولان.

(اِخ) مرکز سیلاخور سفلی است و سیلاخور سفلی دارای 116 قریه و ده هزار جمعیت میباشد. (جغرافیای تاریخی غرب ایران تألیف بهمن کریمی ص79).

چالانچی.

(ترکی، ص مرکب) سازنده. نوازنده. ساززن.

چالانچی.

(اِخ) دهی از دهستان ایوان بخش گیلان شهرستان شاه آباد که در 7 هزارگزی جنوب باختری جوی رز و یک هزارگزی شوسه شاه آباد به ایلام واقع شده زمینش دشت و هوایش سردسیر است و 1750 تن سکنه دارد. آبش از سراب ایوان و محصولش غلات و برنج و حبوبات و توتون و لبنیات میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری است و چادرنشین هستند. زمستان گرمسیر را به حدود باختر ایوان و سومار میروند. در دو محل نزدیک بهم به علیا و سفلی مشهورند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالباش.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قرای بجنورد که محل عبور ترکمان است و معابر طائفه مزبور از شمال تا جنوب خاک بجنورد امتداد یافته، قراول خانه های مغربی و جنوب غربی آن معابر در صحرای مابین بجنورد و جاجرم و زدین است. عبور تراکمه بسمت استرآباد و عباس آباد و غیره لابد باید از این قراولخانه ها باشد و طایفه یموت را عبور از این معابر ممکن نگردد مگر هنگامی که با ککلان همراه باشند. (از مرآت البلدان ج 4 ص 73).

چالبطان.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد که در 3 هزارگزی باختر لردگان و یک هزارگزی راه لردگان به پل کره واقع شده، جنگل بلوط دارد هوایش معتدل است و 163 تن سکنه آنجاست. آبش از چشمه و دریاچهء لردگان و محصولش غلات و ارزن و تنباکو و تریاک و برنج است. شغل اهالی زراعت و گله داری و زغال سوزی است. صنایع دستی محلی جاجیم و قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

چالبقا.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان که در 12 هزارگزی شمال باختر قصبهء رزن کنار راه اتومبیل رو رزن به دمق واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 102 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات دیمی و مختصر انگور و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان قالی بافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالپاپاخ.

(اِخ) قهرمان بازی و قصه ای ترکی.
- امثال:(مثل ترکی) چالپاپاخ منی نینم من.

چال پشت.

[پُ] (ص مرکب) ستوری که شانه و کفلش برآمده و کمرش فرورفته باشد. (ناظم الاطباء). و رجوع به چاک پشت شود.

چالپوس.

(ص) مقلوب چاپلوس. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). فریب دهنده. (برهان). و رجوع به چاپلوس شود.

چالتاسیان.

(اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام سوخته بخش ورامین شهرستان تهران که در 4 هزارگزی شمال خاوری ورامین و 2 هزارگزی شمال راه آهن واقع شده. 221 تن سکنه دارد. هوایش معتدل و زمینش جلگه است. آبش از قنات و محصولش غلات و صیفی و چغندر میباشد. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1 استان مرکزی).

چالتاغ.

(اِ) در اصطلاح اهالی «خوار» ورامین نام یکنوع اسباب بازی کودکانه است که آن را در «تهران» جغجغه نامند.

چال ترخان.

[تَ] (اِخ) نام محلی است در شمال تهران و چند هزارگزی جنوب غربی شهر ری.

چال چرانه.

[چَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان موگونی بخش آخوره شهرستان فریدن که در 45 هزارگزی باختر آخوره واقع شده. جلگه و سردسیر است و 157 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات و گردو است. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

چال چنار.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 66 هزارگزی جنوب باختری الیگودرز و کنار راه مالرو چال به آثار واقع شده. کوهستانی و ییلاقی است و 61 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چاه و محصولش غلات و لبنیات و تریاک و پنبه و چغندر است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چالچوق.

(اِخ) دهی است از دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان که در 11 هزارگزی جنوب باختری ابهر و 25هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 394 تن سکنه دارد. آبش از چشمه علی بلاغی و رودخانهء چشین و محصولش غلات، انگور و قلمستان است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی قالیچه جاجیم و پلاس بافی میباشد و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چال حصار.

[حِ] (اِخ) نام محله ای در شهر تهران. نام یکی از محلات تهران. مؤلف مرآت البلدان نویسد: «نام کوچه ای است در محله سنگلج تهران». (از مرآت البلدان ج 4 ص 74). و رجوع به عنوان بعد شود.

چال حصار.

[حِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «در قدیم گودال بزرگی بوده است در محلهء سنگلج تهران به این اسم که همه ساله ایام عاشورا اهالی تهران در آنجا ازدحام کرده شبیه حادثهء کربلا را در می آورده اند و در غیر آن ایام از نقاط کثیف تهران بوده و جناب آقای مستوفی الممالک [ میرزا یوسف ] اطراف آن گودال را ستونهای آجری نصب کرده محوطهء وسط را تبدیل بباغ عمومی کرد که در نتیجه از نقاط باصفای تهران شد و هوای سنگلج را سالم و لطیف ساخت». (مرآت البلدان ج 4 ص 73 - 74).

چالحق.

[حَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قراء و مزارع قدیم النسق زنجان و ملک اهالی ابهر است که سی خانوار رعیت دارد و زراعتش آبی و دیمی است. آبش از رود دولت آباد است و محصولش بیشتر غله میباشد. هوایش ییلاقی است و ایل شاهسون قورت بیکلو در آنجا ییلاق میکنند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 73).

چالحوض.

[لِ حَ / حُو] (اِ مرکب) چاله حوض. حوض بزرگ از آب سرد در درون حمام که در آن شنا کنند. حوض بزرگی که در گرمابه های خزینه ای سابق میساختند و پر از آب سرد میکردند تا جوانان در آنجا شنا کردن آموزند و آنان که شناگری میدانند در آنجا شنا کنند و در حقیقت این حوض بزرگ یکنوع استخر سرپوشیده بود که اهالی محل از آن برای آموختن یا تمرین کردن شناگری استفاده میکردند و در سالهای اخیر با تبدیل حمام خزینه به حمام دوش این حوض ها نیز تعطیل و متروک شدند(1). و رجوع بچاله حوض شود.
(1) - اینگونه حوضها در تداول اهالی خراسان «دریاچه» گفته میشد.

چال خشک.

[خُ] (اِخ) دهی از دهستان زردلان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه است که در 71 هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاهان و 29 هزارگزی سراب فیروزآباد واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 125 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات، لبنیات و تریاک میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیه هیزم و ذغال است. اهالی آنجا از طایفهء کوشوند هستند و در تابستان به حدود کوه میروند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چال خواجه.

[خوا / خا جَ] (اِخ) دهی مخروبه است از بخش سمیرم شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

چالدران.

[دِ] (اِخ) نام یکی از دهستان های دوگانه بخش سیه چشمه شهرستان ماکو در حومهء بخش، که از شمال به دهستان قلعهء دره سی و آواچیق و از جنوب به دهستان سگمن آباد و الند و از خاور به دهستان به به جیگ و از باختر به مرز ایران و ترکیه محدود میباشد. موقع طبیعی، کوهستانی و هوایش بواسطه وجود سلسله جبال ساری چمن که مرز ایران و ترکیه است متغیر میباشد. قسمت های مرزی سردسیر و ییلاقی و سایر قسمت های آن معتدل است. آب قراء این دهستان از رودخانه های قزل چای و چالدران و قنات و چشمه سار تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و حبوبات و شغل سکنه اش زراعت و گله داری است و صنایع دستی جاجیم بافی و جوراب بافی میباشد. صادراتش غلات و پشم و لبنیات و در قراء مرزی تربیت زنبور عسل متداول است. دهستان چالدران از 84 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمع نفوس آن در حدود 13240 تن است. قریه های مهم آن عبارت است از قصبهء سیه چشمه (مرکز بخش و دهستان) و قرخ بلاغ، بابالو، سعدل، امامقلی کندی، زیوه و خذرلی. (از فرهنگ جعرافیائی ایران ج 4).
- جنگ چالدران؛ از حوادث مهمی که در این محل روی داده و بدین مناسبت نام «چالدران» در تاریخ سیاسی ایران ضبط شده است، واقعهء جنگ چالدران است که میان شاه اسماعیل صفوی و سلطان سلیم پادشاه عثمانی در این محل بوقوع پیوست و پرفسور ادوارد برون در کتاب تاریخ ادبیات ایران (ترجمهء رشید یاسمی) به این جنگ اشاره کرده و نوشته است: «... اوایل رجب 920 ه . ق. (23 اوت 1514 م.) میان عثمانیان و ایرانیان در چالدران حربی عظیم واقع گشت. در این محل که قریب بیست فرسخ از تبریز مسافت دارد سه هزار عثمانی و دو هزار ایرانی کشته شدند لیکن توپخانهء عثمانیان جنگ را بنفع ترکها ختم کرد و شاه اسماعیل با وجود شجاعتی که خود و همراهانش ابراز داشتند مجبور شد از میدان رو برگردانده و عقب نشسته حتی تبریز را هم بجا گذارد... «و مؤلف مرآت البلدان در این باره نویسد: «... سلطان سلیم در سنه 918 ه . ق. با لشکری فراوان رو به آذربایجان نهاد و شاه اسماعیل که مترقب چنین جنگی نبود با عدهء معدودی که همراه داشت در عشر اول رجب از همدان عزیمت نموده با بیست هزار قشون در صحرای چالدران با لشکر عثمانی مصاف داد... در آن معرکه شاه اسماعیل خود بنفسه رشادت تمامی بروز داده جنگ میکرد... خیلی از امرای شاه اسماعیل در آن جنگ کشته شدند یا اسیر گردیدند و اگر چه شکست بقشون شاه اسماعیل وارد آمد اما جلادت و شجاعتی که شخصاً از او در این معرکه ظاهر گردید سبب اشتهار کلی او شد». مؤلف مرآت البلدان سپس دربارهء شکست شاه اسماعیل و فتح تبریز بوسیلهء سلطان سلیم و حوادثی که بعد از جنگ چالدران روی داده است بتفصیل سخن میگوید و مخصوصاً فتحنامه ای را که سلطان سلیم خان در باب «فتح چالدران» بحاکم ادرنه نوشته است نقل میکند. (از کتاب تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد برون، ترجمهء رشید یاسمی ص 60، 61، 65) و (مرآت البلدان ج 4 صص 74 - 78).

چالدره.

[دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیده بخش گیلان شهرستان شاه آباد که در 38 هزارگزی شمال باختری گیلان؛ کنار راه شوسهء گیلان به سرپل ذهاب واقع شده. کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی است و 75 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه دیده و محصولش غلات و پنبه و ذرت و لبنیات است. شغل اهالی زراعت وگله داری است. در تابستان به حدود هوکانی و درکه میروند و باصطلاح اهل محل به این ده «چاله و ریسکه» میگویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چال روزآبخوره.

[لِ رَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چال» و «روز آبخوره» هر یک علیحده قریه ای است از قراء محال طارم که در میان کوه واقع شده و هشتاد خانوار سکنه دارد، زراعتش دیمی و هوایش معتدل است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 78).

چال زمین.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهستان کلاردشت شهرستان نوشهر که در 7 هزارگزی جنوب باختری مرزان آباد و 3 هزارگزی باختر شوسه چالوس به تهران واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 60 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چالسبار.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 18 هزارگزی شمال خاوری الیگودرز و کنار راه مالرو فرج آباد به خاکوار واقع شده. جلگه و معتدل است و 1003 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چاه و محصولش غلات و تریاک و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان قالی بافی و جاجیم بافی میباشد و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چال سرا.

[سَ] (اِخ) دهی است از بخش صالح آباد شهرستان ایلام که در 4 هزارگزی باختر ایلام نزدیک شوسهء ایلام به تهران واقع شده. دامنه و سردسیر است و 475 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها و محصولش غلات و توتون و لبنیات و ذرت و مختصر برنج است. شغل اهالی زراعت و گله داری است ساکنین اینجا چادرنشین و از طایقه پنج ستون هستند که در زمستان برای تعلیف احشام خود به حدود مرز ایران و عراق (ارتفاعات کولک) میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چال سیاه.

(اِخ) دهی است از بخش ایزه شهرستان اهواز. که در 18 هزارگزی باختر ایزه واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 110 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات و محصولش غلات و تریاک است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چال سیاه.

(اِخ) نام قریه ای نزدیک اصفهان که در شمال غربی اصفهان و نزدیک سلطان آباد واقع است.

چال سیلابی.

[لِ] (اِخ) نام محله ای از محلات قدیم تهران :
لیلا را بردند چال سیلابی
براش خریدند سیب و گلابی.
(از تصنیفی که رنود تهران برای لیلا دختر کنت دمونت فر اولین رئیس نظمیه (شهربانی) در دوران ناصرالدین شاه ساختند).

چالش.

[لِ](1) (اِمص) چالیش. رفتاری که از روی ناز و تکبر و عجب کنند. (برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). رفتار کسی از روی تکبر و نخوت و ناز است در برابر حریف کارزار. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). حرکت زیبا و ظریف و از روی عجب و خرامش و بزرگواری. (ناظم الاطباء). خرام خوش. حرکت و رفتاری از روی فیس و افاده. مؤلف فرهنگ نظام نویسد: احتمال میرود لفظ چالاک و چالش هر دو مأخوذ از لفظ چال بمعنی رفتار باشد که استعمال خود چال بمعنی رفتار متروک شده و مشتقاتش مانده است چه در سنسکریت که ریشهء بسیاری از الفاظ فارسی را نشان میدهد لفظ چَلَ بمعنی رفتار موجود است...» و رجوع به چالیش شود :
چون مهر کند فلک سواری
از چالش لاشه خر چه خیزد.
کمال الدین اسماعیل (از انجمن آرا).
وای اگر صد را یکی بیند ز دور
تا بچالش اندر آید از غرور.مولوی.
|| بمعنی جنگ و جدال. (برهان) (ناظم الاطباء). حمله. یورش :
بفرمود شه تا دلیران روم
نمایند چالش در آن مرز و بوم.نظامی.
ز بس پیل کآمد بچالش برون
شد از پای پیلان زمین نیلگون.نظامی.
از آن سهمگین تر سپاهی قوی
عنان تافت بر چالش خسروی.نظامی.
برآشفت زنگی ز گفتار شاه
بچالش درآمد چو دود سیاه.نظامی.
در میان آندو لشکر گاه زفت
چالش و پیکار آنچه رفت رفت.مولوی.
چالش است این، لوت خوردن نیست این
تا تو بر مالی بخوردن آستین.مولوی.
با سگان بر استخوان در چالشی
چون نی اشکم تهی در نالشی.مولوی.
بمیدان شد و چالش آغاز کرد
به تحسین خسرو زبان باز کرد.
امیرخسرو دهلوی (از انجمن آرا).
|| مباشرت و جماع را نیز گویند. (برهان). (ناظم الاطباء). کسی که در جماع حریص باشد.
(1) - اسم مصدر از چال (ه .م) و چلیدن (رفتن) «اسفا 1: 2 ص 175»، سانسکریت Calaاز ریشهء Cal(حرکت کردن): متحرک. غیر ثابت «ویلیامز 391 :1». (حاشیهء برهان چ معین).

چالش.

[لِ] (اِمص) (اسم مصدر از چالشمق ترکی) به معنی زد و خورد(1). جدال. تلاش. || کشتی. مصارعت.
(1) - در ترکی نیز بمعنی زد و خورد است. «نداب 3: 5 -6 ص 63». (حاشیهء برهان چ معین).

چال شتر.

[شُ تُ] (اِ مرکب) دوغی که از شیر اشتر سازند. (ناظم الاطباء).

چالشتر.

[شُ تُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان در شرح نواحی «چارمحال» نویسد: از قرای ناحیه «رار» یکی قریه «چالشتر» است که قلعه ای آجری است و 22 برج دارد و هر دهنه برج را هشتاد ذرع با برج دیگر فاصله است. از بناهای مرحوم حاجی محمد رضاخان میباشد و در آنجا بناهای عالی و عمارتهای بسیار خوب است که بیش از 30 هزار تومان خرج عمارات شده. دویست خانوار جمعیت و یک رشته قنات دارد که هشت سنگ میرابی آب از آن جاری است و هر سال صد خروار زمین بذرافشان را مشروب مینماید. حمام و مسجد و تیمچه و بازارچه و دکاکین و آسیا دارد و 390 تومان مالیات دیوانی آنجاست و شش نفر سرباز هم میدهد. (مرآت البلدان ج 4 صص 51 - 52). و در فرهنگ جغرافیائی ایران نوشته شده است: «... دهی است از دهستان لار(1) (رار) بخش حومهء شهرستان شهرکرد که در 8 هزارگزی شمال باختر شهرکرد و یک هزارگزی راه عمومی شهرکرد به چالشتر واقع شده. جلگه و کوهستانی و معتدل است و 3261 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه و محصولش غلات میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی قالی بافی و قفل سازی است. یک باب دبستان و یک عمارت سرپوشیده و قلعه قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).
(1) - گویا مراد همان «رار» است که در مرآت البلدان آمده است (با تبدیل راء اول به لام).

چال شتری.

[شُ تُ] (اِ مرکب) قسمی قفل. || نوعی پیچ.

چال شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) چاله شدن. گود شدن. || دفن شدن. مدفون شدن. در زیر خاک گذاشته شدن کسی یا چیزی.

چالش کردن.

[لِ کَ دَ] (مص مرکب)جدال کردن. نبرد کردن. هم آورد جنگ طلبیدن. برای پیروزی در جنگ یا امری دیگر تلاش و کوشش کردن :
بیا تا در این شیوه چالش کنیم
سر خصم را سنگ بالش کنیم.سعدی.
|| کشتی گرفتن. مصارعت کردن. کوشیدن برای غلبه کردن بر حریف در کشتی.

چالش کنان.

[لِ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) رزم کنان. نبردکنان، هماوردجویان. در جنگ مبارزخواهان و رجزخوانی کنان در میدان نبرد جولان کنان و بداشتن زور و نیرو تظاهرکنان :
عنان بر شه افکند چالش کنان
به صد خاریش بخت نالش کنان.نظامی.
درآمد به ناورد چالش کنان
بخون مخالف سگالش کنان.نظامی.

چالشگر.

[لِ گَ] (ص مرکب) شخصی را گویند که خرامان و از روی ناز و عجب و تکبر براه رود. (برهان) (ناظم الاطباء). خرامنده. (انجمن آرا) (آنندراج). || مبارز و دلاور و جنگ جوی را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). مبارز و دلاور. (انجمن آرا) (آنندراج). مبارزی که خرامان بجنگ رود. (انجمن آرا) (آنندراج). مبارزطلب. هماوردطلب. رزم جوی :
ز گرز گرانسنگ چالشگران
شده ماهی و گاو را سر گران.نظامی.
|| و بمعنی حریص و طماع هم آمده است. (برهان). || شخص کثیرالجماع. (انجمن آرا) (آنندراج). حریص در جماع و مباشرت. (ناظم الاطباء).

چالشگری.

[لِ گَ] (حامص مرکب)جنگجویی. (ناظم الاطباء). مبارزطلبی. هماوردطلبی. رزم خواهی :
بچالشکری سوی او راند رخش
برابر سیه خنده زد چون درخش.نظامی.
|| آرامش با زنان. هم خوابگی با جفت. و رجوع بچالشکر شود :
همه کارشان شرب و مالشگری
نگشته شبی گرد چالشگری.نظامی.

چالشم.

[لِ شُ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان که در 12 هزارگزی جنوب باختر سیاهکل واقع شده جلگه و معتدل و مرطوب است و 211 تن سکنه دارد. آبش از نهر ملک رود و محصولش برنج، لبنیات و عسل است و شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چالش محله.

[لِ مَ حَلْ لَ] (اِخ) موضعی است از «یخ کش» در «اشرف». (سفرنامهء مازندران تألیف لوی رابینو ص 125).

چال فخره.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است جز دهستان بیات بخش نوبران شهرستان ساوه که در 27 هزارگزی شمال باختر نوبران و 5 هزارگزی راه عمومی واقع شده. 90 تن سکنه دارد، کوهستانی و سردسیر است. آبش از چشمه سار و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد. راهش مالرو است و از طریق خان آباد ماشین هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چالقان.

[لَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «بعقیده صاحب معجم البلدان از شهرهای سجستان است و بعقیدهء بعضی این شهر در قلمرو بُست واقع میباشد، پرجمعیت و معمور است و دو بازار معتبر دارد». (مرآت البلدان ج 4 ص 78). و رجوع به «جالقان» [ با جیم ] در معجم البلدان ج 3 ص 39 شود.

چال قصابان.

[لِ قَ] (اِخ) نام کوهی است در اصفهان.

چال قنبر.

[لِ قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان درو فرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 25 هزارگزی خاور کرمانشاه و 3 هزارگزی خاور قلعهء قباد واقع شده. تپه ماهور و سردسیر است و 80 تن سکنه دارد. آبش از چاه و محصولش غلات دیم لبنیات و نخود میباشد شغل اهالی زراعت و گله داری است و راهش مالرو است ولی در تابستان از کرانی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالقوچ.

(اِخ) دهی است جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین که در 64 هزارگزی ضیاءآباد و 18 هزارگزی راه شوسه واقع شده و 151 تن سکنهء کرد و فارس دارد. سردسیر است و آبش از چشمه سار میباشد و محصولش غلات و عدس و یونجه و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و بافتن جوال و گلیم میباشد. سکنهء این محل از طائفه درویشوند هستند و در تابستان بحدود چشمه کره میروند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چالقه.

[قَ / قِ] (اِ) نوعی درختچه شیرخشت است که در «ارسباران» یافت میشود و اهالی ارسباران آن را بدین نام خوانند. (جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 278). و رجوع به شیرخشت شود.

چالکان.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قراء و توابع طارم خمسه است که قدیم النسق میباشد و مالکین متعدد دارد... سکنه اش هشتاد خانوارند و زراعت عمده اش دیمی و کمی هم آبی است. رودخانه ای از زیر دست قلعه میگذرد که منتهی بقزل اوزن میشود و این محل در تابستان ییلاق ایل قشقایی است. (از مرآت البلدان ج ص 78).

چالک ده.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان یخکش، بخش بهشهر شهرستان ساری که در 210 هزارگزی جنوب خاوری بهشهر واقع شده. کوهستانی و دارای جنگل است و هوایش معتدل و مرطوب و مالاریایی میباشد. 60 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانه محلی است محصولش برنج، غلات و ارزن است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان شالبافی و کرباس بافی میباشد و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چال کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) چاله کردن. گودال کردن. گود گردن. گود کردن زمین و مانند آن. || دفن کردن. بخاک سپردن. در زیر خاک نهفتن چیزی را؛ چنانکه گردویی را برای روئیدن یا لاشه مرده ای را برای پراکنده نشدن بوی گند آن. جسد آدمی را در گور نهادن. در زیر خاک کردن.

چالکرود.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار که در 11 هزارگزی شمال باختر شهسوار کنار شوسه شهسوار برامسر واقع شده. زمینش دشت و هوایش معتدل، مرطوب و مالاریایی است. 160 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه چالکرود و محصولش برنج و مرکبات است. شغل اهالی زراعت میباشد و چند باب دکان در کنار راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چالکسر.

[لَ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرا شهرستان فومن که در 14000 گزی باختر صومعه سرا واقع شده. دامنه و مرطوب است. 233 تن سکنه دارد. آبش از نهر ملک رود و محصولش برنج و توتون و سیگار و ابریشم و چای میباشد. شغل اهالی زراعت و مکاری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چالکسرا.

[لَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان که در شمال سیاهکل واقع شده. جلگه و مرطوب است و 158 تن سکنه دارد. آبش از استخر بوسیله شمرود و محصولش برنج، چای و ابریشم و شغل اهالی زراعت و کسب میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چالکسرا.

[لَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 11000 گزی جنوب رودسر و 2500 گزی باختر رحیم آباد واقع شده. جلگه و مرطوب است و 93 تن سکنه دارد. آبش از نهر ملپرود و محصولش برنج و شغل اهالی زراعت میباشد راهش مالرو است و زیارتگاه قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چالکش.

[کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت که در 2000 گزی شمال لشت نشاء واقع شده جلگه ای است مرطوب و مالاریائی، 150 تن سکنه دارد. آبش از نورود و توشاجوی سفیدرود و محصولش برنج و صیفی و شغل اهالی زراعت میباشد و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چال کش.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار که در 12 هزارگزی باختر شهسوار و 3 هزارگزی جنوب راه قدیم شهسوار به رامسر واقع شده. دامنه ای است معتدل و مرطوب و مالاریایی که 555 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه لنگرود و محصولش برنج و مرکبات و چای میباشد. شغل اهالی زراعت است و این محل دارای دبستان و کارخانه برنج کوبی و چند باب دکان میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چالکه.

[کَ] (اِخ) موضعی نزدیک پاطاق نزدیک کرمانشاه. مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از منزل «پاطاق» که بعقیدهء بعضی «عقبهء حلوان» همان است، چون مسافر به طرف عراق عرب رود یکی از دهات دست راست، نزدیک به «پاطاق» همین چالکه است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 78).

چالکی.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است اربابی از قرای استرآباد که اراضیش از آب دو رشته قنات مشروب میشود و نیز از رود بارسدن که مشهور به رودخانهء شصت کلاته است قریب یک سنگ آب سهم دارد و جمعیتش 182 تن میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 78).

چالکی.

(اِخ) دهی است از دهستان مزرج بخش حومهء شهرستان قوچان که در 6 هزارگزی شمال خاور قوچان و 7 هزارگزی خاور شوسهء عمومی قوچان به باجگیران واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 345 تن سکنه مخلوط از ترک و کرد و فارس دارد. آبش از رود اترک و محصولش غلات، تریاک و میوجات است. شغل اهالی زراعت میباشد و راهی فرعی به جاده شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9). و مؤلف مرآت البلدان ذیل «چالکی» نویسد: «... و از قراری که در سفرنامهء خراسان همایونی مسطور است «چالکی» یکی از قرای آباد مابین منزل علی آباد و قوچان است که در جانب یمین جاده در جلگهء آباد خوش آب و هوای حاصلخیزی واقع است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 78) و ظاهراً این چالکی با آنکه در فرهنگ جغرافیائی آمده یکی است.

چالکی.

(اِخ) دهی است از دهستان سدن رستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان که در 11 هزارگزی باختر گرگان واقع شده. دشتی است معتدل و مرطوب و مالاریائی که 215 تن سکنه دارد. آبش از قنات و محصولش برنج، غلات، لبنیات و توتون سیگار میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های نخی و کرباس است و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چالکی.

(اِخ) دهی است از بخش ایزه شهرستان اهواز که در 15 هزارگزی باختر ایزه واقع شده. جلگه ای است گرمسیر و 117 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات و محصولش غلات و تریاک و حبوبات است و شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد. صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چال کیاده.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا خیابان بخش مرکزی شهرستان آمل که در 8 هزارگزی جنوب باختری آمل واقع شده. دشتی است معتدل و مرطوب و مالاریایی و 60 تن سکنه دارد. آبش از نهر شلیت هراز و محصولش مختصر برنج و غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان شالبافی و راهش مالرو است. در تابستان عده ای از سکنه به ییلاق کزناسرا میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چالکیاسر.

[سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان که در یک هزارگزی خاور لنگرود در شمال جادهء شوسه، متصل به لنگرود واقع شده. جلگه ای است معتدل و مرطوب که 157 تن سکنه دارد. آبش از استخر کیاکلایه و محصولش برنج، ابریشم، صیفی و کنف میباشد. شغل اهالی زراعت و راهش شوسه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چالگاه.

(اِخ) دهی از دهستان تیکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج که در 42 هزارگزی شمال باختر دیواندره و یک هزارگزی شمال شوسه دیواندره به سقز واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 84 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات و حبوبات و پشم میباشد. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چالگاه.

(اِخ) نام محلی کنار راه تهران به شاهی میان زیر آب و چاکسر و در 207700 گزی تهران واقع شده است.

چالگر.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان خان اندیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد که در یازده هزارگزی باختر هروآباد و 6 هزار و پانصدگزی شوسه هروآباد به میانه واقع شده. کوهستانی و هوایش مایل به گرمی است و مالاریاخیز میباشد. 344 تن سکنه دارد که بشغل زراعت و گله داری مشغولند و صنایع دستی آنها جاجیم بافی و گلیم بافی است. آبش از چشمه و محصولش غلات، حبوبات و سردرختی میباشد. این ده دارای معدن آب گرم است و بنام «جرلی» نیز نامیده میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چالگرد.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 100 هزارگزی جنوب باختری الیگودرز واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 231 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات و محصولش غلات و تریاک و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چالگروه.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طیبی سرحدی بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان که در 6 هزارگزی خاور قلعه رئیسی واقع شده و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چال گودون.

[گُ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان که در 3 هزارگزی جنوب باختر لنده (مرکز دهستان) و 69 هزارگزی شمال راه شوسه بهبهان به آغاجاری واقع شده. کوهستانی و گرمسیر و مالاریائی است. 400 تن سکنه لر و فارس دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات و برنج و پشم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی قالی، قالیچه، جوال، گلیم و پارچه بافی میباشد. راهش مالرو است و ساکنین این محل از طایقه طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چالگه.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. که در 16 هزارگزی خاور الیگودرز، کنار راه مالرو خاکوار به فرح آباد واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 128 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات و محصولش غلات و تریاک و لبنیات میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چاللو بادیانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 39 هزارگزی شمال باختر قره آغاج و 5 هزار و 500 گزی جنوب شوسه مراغه به میانه واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 185 تن سکنه دارد. آبش از رود جیران و محصولش غلات و نخود میباشد. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چاللو جیانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 47 هزارگزی باختر قره آغاج و 14 هزارگزی جنوب شوسه مراغه بمیانه واقع شده. دره ای است معتدل و مالاریایی که 59 تن سکنه ترک زبان دارد، آبش از رودخانه جیران و محصولش غلات و نخود است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی، جاجیم بافی و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چالماخورخور.

[خُ خُ] (اِخ) دهی از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 30 هزارگزی باختر بیله سوار و 8 هزارگزی راه شوسه بیله سوار به اصلاندوز واقع شده. جلگه ای گرمسیر است و 20 تن سکنهء ترک زبان دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چال ممسنی.

[مَ مَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان باغ ملک بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز که در 9 هزارگزی جنوب باختری باغ ملک و 5 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو هفتگل به ایزه واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت میباشد. راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چال موره.

[رَ] (اِخ) نام رودخانه ای در ناحیهء «کهکیلویه» که آبی شیرین و گوارا دارد. (فارسنامهء ناصری ص 324) و مؤلف فارسنامهء ناصری در این باره نویسد: رودخانه پرتاب [ یا «پریاب» به قراری که در صفحهء دیگر این کتاب آمده ] چون به «چال موره» رسد آن را رودخانه «چال موره» گویند. و جای دیگر ذیل نام رودخانهء «پریاب» نوشته است: ... از بلوک ممسنی از چشمهء سوده گان ناحیهء رستم برخاسته از کنارهء قلعه طوس گذشته به آب چشمهء «اسری» و آب چشمهء «حاجت» پیوسته رودخانهء «چال موره» گردد... (از فارسنامه ناصری صص 324 - 323).

چالمه.

[مَ / مِ] (ترکی، اِ) دلوگونه ای از چرم که در آن یخ ریزند و شیشه های شربت یا شیشه های شراب و دیگر مسکرات را در وی نهند تا سرد شود و خنک بماند. ظرفی دلو مانند که غالباً از چرم بلغار و گاه از چرم عادی سازند و مورد استعمالش آن است که ریزه های یخ در آن ریزند و شیشه های شربت یا مسکرات را درون وی گذارند تا سرد شوند. نوعی ظرف چرمی بزرگ بشکل دلو که در آن یخ کنند و شیشه هایی را که محتوی انواع مشروبات هستند برای سرد شدن و سرد ماندن درون وی نهند. ظرفی چون دلوی بزرگ، از چرم بلغار یا چرم عادی مخصوص نگاه داشتن یخ، که شیشه های محتوی آشامیدنیهای مختلف را برای سرد شدن و سرد ماندن درون آن گذارند. جایخی. جای یخ. ظرف مخصوص نگه داشتن یخ. یخچال دستی. || قسمی عمامه که هندیان دارند. نوعی عمامه که بعضی از مردم هند بر سر نهند.

چالمیان.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان وفس عاشقلو بخش رزن شهرستان همدان که در 9 هزارگزی جنوب خاوری قصبه رزن و 24 هزارگزی شمال خاور کمیجان اراک واقع شده، کوهستانی و سردسیر است و 431 تن سکنه دارد که بشغل زراعت و گله داری مشغولند و صنایع دستی زنان قالی بافی میباشد. آبش از قنات و چشمه و محصولش غلات و لبنیات است. راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چال میدان.

[لِ مِ] (اِخ) نام یکی از محله های تهران. نام محله ای معروف در شهر تهران.
مؤلف مرآت البلدان ذیل نام چالمیدان نویسد: «...معروف است که شاه طهماسب اول از سلاطین صفویه چون خواست بنای باره و حصار تهران را بگذارد از دو موضع از زمین این شهر خاک برداشتند و آن دو موضع دو چاله عمیق و وسیع شد که یکی از آندو به «چاله میدان» معروف و بعد مخفف شده «چالمیدان» گردید و این چالمیدان تا پانزده سال قبل جایی بسیار کثیف و مزبلهء شهر و محل ریختن کثافات بود. بعداً مرحوم فرخ خان امین الدوله که از وزرای این عهد بود و میلی تمام به ایجاد آثار خیریه داشت در آنجا مساجدی عالی بنا کرد و اگر چه بنای مسجد در حیات امین الدوله بوجه منظور بپایان نرسید لیکن آن مرحوم، حاجی ملامحمدجعفر مجتهد معروف به «چالمیدانی» را که در جوار همین مسجد مسکن داشت به امامت و تولیت مسجد انتخاب نمود... مشهد امامزاده سید اسماعیل... در قرب چالمیدان واقع است و دیگر از ابنیهء خیریه ای که در حوالی این محله است آب انباری است که مرحوم میرزا موسی مستوفی تفرشی وزیر دارالخلافه تهران بنا کرده است و کمال عظمت را دارد...». (از مرآت البلدان ج 4 ص 79).

چال میرحسین.

[لِ حُ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرگاه بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 5 هزارگزی شمال خاور ماسورکنار و خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع شده. جلگه ای است معتدل و مالاریایی که 70 تن سکنه فارس و لر دارد. آبش از رودخانه خرم آباد و محصولش غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان نخ ریسی است. راهش اتومبیل رو و ساکنین این محل از طائفه میر، و چادرنشینند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چالندر.

[لَ دَ](1) (اِخ) نام ولایتی معروف در هندوستان. نام ولایتی در هندوستان که «مسعودسعد» شاعر نامدار ایرانی چند سالی از دوران آزادی خود را در آن محل میزیسته و چندی نیز سمت حکمرانی آنجا را داشته است. مرحوم رشید یاسمی در مقدمه ای که بر دیوان مسعودسعد نگاشته است. در ذیل کلمهء «چالندر» چنین مینویسد: «از ناحیهء دهگان شبی خبر به لاهور رسید که سابری نام با ده هزار سوار و پیاده به عزم جنگ پیش می آید. ابونصر فارسی شخصاً به مقابلهء او رفت... در این جنگ مسعودسعد با ابونصر همراه بوده و وصفی بدیع از میدان جنگ کرده است در نتیجه این فتح، ولایت چالندر که تا آن وقت به اختیار دولت لاهور نیامده بود مسخر شد و ابونصر حکمرانی آنجا را به مسعود سپرد» و بعد مینویسد، «چالندر یا چالهندر شهری در پنجاب و سابقاً دارالملک آن ولایت بوده،... از وصف هائی که مسعود راجع به راه چالندر کرده است همچنین پیداست که ولایتی کوهستانی و صعب العبور بوده است». (دیوان مسعودسعد، مقدمهء رشید یاسمی ص لدوله). نام ناحیتی از ولایت لاهور هندوستان که «مسعودسعد» پس از رهایی از حبس قلعه نای، از طرف «بونصر فارسی» به مرزبانی و حکمرانی آن ناحیت نامزد شده و در قصاید خود چند جا نام «چالندر» را آورده است. نام ولایتی به سومنات (فرهنگ اسدی). شهری است بر سر کوهی اندر، سردسیر و از او مخمل و جامه های بسیار خیزد ساده و منقش و اندر میان رامیان و چالهندر پنج روزه راه است و همهء راه درختان هلیله و بلیله و آمله و داروهاست که بهمهء جهان ببرند و این شهر از حدود رای قنوج است. (حدود العالم چ تهران چ سید جلال الدین تهرانی ص 44 ذیل نام جالهندر). صاحب انجمن آرا و مؤلف آنندراج شرحی افسانه مانند ذیل لغت «چالندر» نوشته اند که اگر چه اعتبار تاریخی ندارد لیکن از آن جهت که نموداری از داستانهای باستانی ایران است عیناً نقل میشود و آن شرح چنین است: «شهری است در ولایت پنجاب که در زمان ضحاک در تصرف گماشتگان او بوده به امر فریدون، رستم زال (؟!) مسخر کرده آنجا را که چالندر باشد دارالملک پنجاب کرد... و پیروز رای بن کیشو راج بن مهاراج پادشاه هندوستان در زمان منوچهر لشکر کشیده پنجاب را گرفته «چالندر» را دارالملک کرده پیروز پور را بنام خود بساخت آخرالامر رستم زال او را بیرون کرده پنجاب و ملتان و سند را ضمیمهء ولایت سیستان نمود...». (فرهنگ انجمن آرا) (آنندراج) :
چه ده، دهی که بد و نیک وقف بود بدو
به زنگبار و به هند و پسند و چالندر.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
یکشب از دهگان بچالندر کشیدی لشکری
چون زمانه زورمند و چون قضا کینه گذار.
مسعودسعد.
بوم چالندر است مرتع من
مار و رنگم در این نقاب و ثغور.
مسعودسعد (دیوان ص 268).
چو بنگریم همیدون پس از قضای خدا
بلای ما همه «قزدار» بود و چالندر.
مسعودسعد.
(1) - در کتاب حدود العالم نسخه ای که بتصحیح سید جلال الدین تهرانی در تهران چاپ شده نام «چالندر» در صفحه 44 «چالهندر» و در فهرست اعلام همان کتاب «چالهندا» ضبط گردیده ولی بدون شک مراد همین «چالندر» است و مرحوم رشید یاسمی در مقدمهء دیوان مسعودسعد ذیل کلمه «چالندر» شرحی را که صاحب حدود العالم در بارهء «چالهندر» نوشته عیناً نقل کرده است.

چالو.

(اِ) گوی را گویند که زیاده از دو سه گز عمق نداشته باشد. (برهان) (آنندراج). گودالی که یک دو گز بیشتر گودی آن نباشد. (ناظم الاطباء). مصغر چال، یعنی چال کوچک. (ناظم الاطباء). و رجوع به چال و چاله شود.

چالو.

(اِخ) دهی از دهستان پشتکوه سورتیجی بخش چهار دانگهء شهرستان ساری که در 13 هزارگزی خاور کیاسر واقع شده، کوهستانی و سردسیر است و 360 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه چرگت و چشمه و محصولش غلات و برنج است. شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چالو.

(اِخ) دهی است از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری که در 48 هزارگزی شمال خاوری کیاسر واقع شده. جنگل و کوهستانی است و هوایش معتدل و مرطوب و دارای 120 تن سکنه میباشد. آبش از چشمه و محصولش غلات و ارزن است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان، بافتن شال و کرباس و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چالو.

(اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان که در 54 هزارگزی شمال باختری قصبه کبودرآهنگ و 12 هزارگزی باختر راه قدیم کاروانی همدان بزنجان واقع شده. تپه ماهور و سردسیر است و 800 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه ها و محصولش غلات لبنیات، انگور، میوه جات و صیفی است شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی میباشد. راهش مالرو است و در تابستان از کبودرآهنگ اتومبیل میتوان برد. در بالای دره کوه مجاور این آبادی آثار خرابه قلعه ای مشهور به «قزقلعه» وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چالوپل.

[پُ] (اِخ) دهی از دهستان قره طقان بخش بهشهر شهرستان ساری که در 3 هزارگزی خاورنکا، کنار راه شوسه نِکا به بهشهر واقع شده. دامنه ای است معتدل مرطوب و مالاریائی که 190 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه نکا و محصولش برنج، غلات، پنبه و صیفی است و شغل اهالی زراعت میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چالوس.

(اِخ) یکی از بخش های شهرستان نوشهر است و حدود بخش از شمال بدریای خزر، از جنوب به اولین رشته ارتفاعات جنگلی، از خاور بدهستان کران بخش حومهء نوشهر و از باختر به دهستان لنگا از شهرستان تنکابن محدود میباشد. هوای این بخش مانند سایر نقاط ساحلی معتدل و مرطوب بوده در تابستان گرم و بواسطهء ازدیاد پشه ناسالم است و اکثر سکنه تابستان را به دهستانهای کلاردشت، بیرون بشم و کوهستان که هوای آنجا سردسیر است میروند. قسمت های شمال خاور و باختر دشت تا ساحل دریا اراضی زراعتی است و قسمت جنوبی کوهستانی و پوشیده از جنگل انبوه و به میان بند مشهور میباشد. از جنگل های اینجا زغال و چوب بسیار به تهران حمل میشود. مرکز این بخش شهر چالوس و قراء تابعه آن 36 آبادی بزرگ و کوچک است که عموماً در قسمت باختری رودخانهء چالوس واقع و به دهستان قشلاق کلارستاق مشهورند. جمعیت این بخش با سکنه شهر 15 هزارنفر است. قراء این بخش از رودخانه های چالوس و سرداب رود مشروب میشوند و محصول عمده اش برنج و لبنیات و مرکبات و مختصر ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چالوس.

(اِخ) نام رودخانه ای که بطول 80 هزارگز در مازندران جاری است و به دریای خزر میریزد. صاحب مرآت البلدان نویسد: «... چالوس حالا اسم شهر و آبادی مخصوصی نیست بلکه اسم رودخانهء بزرگی است که فاصلهء مابین بلوک مرزن آباد کجور و کلارستاق میباشد. منبع این رودخانه از نقاط مختلفه است و سرچشمهء عمدهء آن از طالقان و کندوان و دونا و ناتل میباشد، به این معنی که رودخانه ای که از طرف دونا جریان دارد در زیر گردنه ای موسوم به هزارچم به رودخانه ای که از سمت طالقان جاری است داخل میشود و در این موضع که دو رودخانه بهم وصل میشود موسوم به چالوس میگردد و تا انتهای سیر آن که 12 فرسخ است و بدریای خزر می ریزد همین اسم را دارد...». (از مرآت البلدان ج 4 ص 79 و 80). رودخانه بزرگی مابین مرزن آباد کجور و کلارستاق و منبع آن از طالقان و کندوان و دونا و جز آن که بدریای آبسکون منتهی میشود. (از ناظم الاطباء).

چالوس.

(اِخ) نام آبادی یا بندری در کنار دریای خزر که اسم آن در کتب جغرافی و فرهنگ های قدیم ضبط شده و بتدریج رو به ویرانی نهاده و در زمان سلطنت رضاشاه دوباره آباد شده و فعلاً مرکز بخش «چالوس» میباشد و بر کنار رودخانه ای بنام «چالوس» واقع است. یاقوت نام این آبادی را ذیل کلمه «شالوس» (که معرب چالوس است) ضبط کرده و نوشته است: «شهری است که در جبال طبرستان واقع شده و یکی از مرزهای طبرستان است... و بین شالوس و آمل از ناحیه جبال دیلمیه بیست فرسخ فاصله است». (از معجم البلدان ج 6 ص 216). صاحب مرآت البلدان می نویسد: «... بعضی از علمای جغرافی چالوس را از آبادی های معتبر طبرستان دانسته اند زیرا معتصم خلیفه محمد بن اویس را که از امرا بود به حکومت طبرستان نامزد کرد و مشارالیه خود در رویان قرار گرفت و چالوس را به احمد پسر خود سپرد» و بعد می نویسد: «چالوس حالا اسم شهر و آبادی مخصوصی نیست بلکه اسم رودخانهء بزرگی است... و دره ای که مجرا و بستر این رودخانه میباشد نیز چالوس نامیده میشود...» سپس شرحی دربارهء درهء چالوس نگاشته و آنگاه می نویسد: «... و در این زمان آبادی بسیار مختصری نزدیک بدریا هست که موسوم به چالوس است...» و آنگاه زیر عنوان «ذکر وقایع متعلقه به چالوس» شرح مبسوطی راجع به وقایعی که در چالوس روی داده نگاشته است. نام شهر کوچک و نوسازی است که مرکز بخش چالوس میباشد و بر سر سه راهی تهران گیلان و مازندران در 5 هزارگزی ساحل دریای خزر و کنار رودخانهء چالوس واقع شده است. این آبادی قبل از سال 1310 ه . ش. ده کوچکی بیش نبود و از آن تاریخ ببعد با اسلوبی صحیح بنا گردید. احداث راه شوسهء چالوس به کرج که نزدیک ترین راه تهران بساحل دریای خزر است و ایجاد کارخانهء حریربافی که در حدود 1500 تن کارگر دارد در وضع اقتصادی این محل تأثیر فراوان داشت. در این آبادی مهمانخانه ها و پلاژها و ویلاهای متعدد تأسیس گردیده و پل مهمی که روی رودخانهء چالوس بنا شده است از جمله ساختمانهای زیبای این شهر است. راه کناره از وسط این شهر میگذرد و جمعیت آن در حدود ده هزار تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3). نام شهری که مرکز بخشی از شهرستان نوشهر مازندران است و بر کنار رودی به همین نام در منطقه ای جنگلی در 36 درجه و 1 دقیقه عرض جغرافیایی و 7 متر ارتفاع از سطح دریا واقع شده دارای بزرگترین کارخانهء حریربافی ایران و ییلاقهای زیبایی از قبیل کلاردشت میباشد. این شهر بوسیلهء راه شوسه ای که از تونل مصنوعی کندوان میگذرد به تهران مربوط میگردد. (از فرهنگ امیرکبیر). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 صص 79 - 85 شود.

چالوسیه.

[سی یَ] (اِخ) صاحب مرآت البلدان نویسد: «نام محلی است در عراق عرب که در چهار فرسخی خان نجّار در سمت راست آثار مخروبه ای از قلعه و باره و عمارت این محل بنظر میرسد. این ابنیه از بناهای خلیفه هرون الرشید است و در نزدیکی خرابه های این قلعه بر روی شط آثار پل قدیمی پیداست و این قبیل آثار که غالباً از عهد بنی عباس مانده بفاصله های مختلف چالوسیه (یا چالسیه) را به سامره متصل مینماید». (از مرآت البلدان ج 4 ص 84).

چاله.

[لَ / لِ] (اِ) چال. چالو. بمعنی چالو باشد که گودال است. (برهان) (آنندراج). چال کوچک. فرورفتگی و گودی. (ناظم الاطباء). چاه کوچک. چاهک. حفره. مغاک. کریش. کریشک. گو.
- امثال:در اصطلاح عامه گویند: از چاله درآمد و بچاه افتاد؛ در مورد کسی که از بدی رهایی یافت و به بدتری دچار شد.
پیش رو خاله پشت سر چاله؛ دربارهء کسی که پیش رو دم از دوستی میزند و پشت سر خصومت و دشمنی میکند.
پای خر یکبار بچاله میرود؛ در مورد آنکه شخص چون از کاری زیان بیند و صدمت و خسارت برد نباید که بار دیگر به همان کار اقدام کند و دوباره خود را در زحمت و مرارت افکند.
|| ظاهراً موقع برداشت حاصل را نیز گویند. خرمنگاه. وقت برداشت خرمن :
بزرگوارا دانی که بنده را هر سال
بُده ست بر کرم تو مبرتی موسوم
ز چاله(1) پنج مه اندر گذشت و جرم من است
که قصه رفع نکردم چو کهتران خذوم.
سوزنی.
(1) - ظاهراً «حاله» است به معنی سررسید و موقع پرداخت وجهی و احتمالاً معنی اخیر را از غلط خوانی کلمه در شعر سوزنی ساخته اند.

چاله.

[لَ] (اِخ) صاحب مرآت البلدان می نویسد: «از مزارع قدیم النسق کاشان است که گرمسیری است و محصولش تنباکو و خربوزه و جوزق و غلات میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 84).

چاله.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرمشک بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت که در 45 هزارگزی شمال باختر ساردوئیه و 14 هزارگزی شمال راه مالرو بافت به جیرفت واقع شده، کوهستانی و سردسیر است و 60 تن سکنه دارد. آبش از قنات و محصولش غلات و حبوبات و تریاک میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است و ساکنین این محل از طایقه سلیمانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاله.

[لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کوهپایه بخش آبیک شهرستان قزوین که در 48 هزارگزی شمال باختر آبیک و 24 هزارگزی حصار خروان واقع شده و 150 تن سکنه دارد. هوایش معتدل و آبش از چشمه سار و محصولش غلات و بنشن و گردو و آلوچه میباشد. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است و تنی چند از مردان برای کار به تهران و 20 خانوار به تنکابن میروند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جعرافیایی ایران ج 1).

چاله باغ.

[لَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان ساوه که دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چاله باقر.

[لَ قِ] (اِخ) صاحب مرآت البلدان می نویسد: «از مزارع قریهء بزرگ کاشان است که تیول منشی الممالک میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 85).

چاله بهاره.

[لَ بَ رَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان موگونی بخش آخورهء شهرستان فریدن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

چاله چاله.

[لَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کولیوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که در 37 هزارگزی باختر الشتر و 2 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع شده. تپه ماهور و سردسیر و مالاریائی است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها و محصولش غلات و تریاک و حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راهش مالرو میباشد. عده ای از ساکنین این محل از طایفه کولیوند هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

چاله چاله.

[لَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 2 هزارگزی شمال کرمانشاه و یک هزارگزی باختر شوسهء کرمانشاه بطاق بستان واقع شده. دشتی سردسیر است و 245 تن سکنه دارد. آبش از چاه و از فاضل آب شوران و محصولش غلات و حبوبات و صیفی و چغندر قند میباشد. شغل اهالی زراعت است و چند تن از مردان کارگر تصفیه خانهء نفت کرمانشاهند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 85 شود.

چاله چوله.

[لَ / لِ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع) جوی و جر. گودال پودال. جائی که گودالها و فرورفتگی های بسیار دارد. زمین ناهموار و پرنشیب و فراز.

چاله حوض.

[لَ / لِ حَ / حُو] (اِ مرکب)چال حوض. حوض های بزرگ با آب سرد در حمام برای شناوری. خزانه ای از آب سرد در حمام مخصوص چاله حوض بازها. حوض بزرگی در حمام های خزینه ای پر از آب سرد که شناگران و چاله حوض بازان در آنجا شنا کنند. دریاچه(1). و رجوع به چال حوض شود.
(1) - در تداول اهالی خراسان.

چاله حوض باز.

[لَ / لِ حَ / حُو] (نف مرکب) کسی که در چاله حوض شنا میکند. آنکه شنا کردن میداند و میتواند در چاله حوض شناوری نماید. شناگر ماهر. آنکه در آب بازی و شناگری مهارت دارد.

چاله حوض بازی.

[لَ / لِ حَ / حُو](حامص مرکب) شناگری در چاله حوض. شنا کردن در حوض های بزرگ و خزینه های مخصوص اینکار. درون چاله حوض رفتن و شنا کردن و عملیات مخصوص شناگران ماهر را انجام دادن.

چاله خلیل.

[لَ خَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان موگونی بخش آخوره شهرستان فریدن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

چاله خور.

[لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار که در 146 هزارگزی شمال باختر لار در دماغهء کوه فلات دنک واقع شده و 17 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

چاله خوس.

[لَ / لِ] (نف مرکب) در لهجه طبری، کسی را گویند که در چاله خسبد. چاله خسب. || (اِ) طرقه. ترقه. پرنده ای معروف. مرغی سیاهرنگ.

چاله دشت.

[لَ دَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان که در 7 هزارگزی جنوب لنگرود واقع شده، کوهستانی، معتدل مرطوب و مالاریائی است. 109 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء لیل و محصولش لبنیات و عسل است. شغل اهالی زراعت گله داری و شالبافی و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چاله زمین.

[لَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان علی آباد بخش مرکزی شهرستان شاهی که در 2 هزارگزی خاور شهر شاهی واقع شده. آبش از رودخانه سیاهرود و از چاه و محصولش برنج و غلات است. شغل اهالی زراعت و کارگری در کارخانه ها و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چاله سرا.

[لَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شاندرمن بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش که در 2 هزارگزی شمال باختری بازار شاندرمن و 8 هزارگزی شمال باختر ماسال واقع شده، جلگه، معتدل مرطوب و مالاریائی است و 1100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء شاندرمن و محصولش برنج، لبنیات و ابریشم است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو میباشد و محل ییلاق سکنه اینجا دره رودخانه آلکام است. طوایف «چپه زاد» و «خساره زاد» و «شکاری» در ییلاق به چاله سرا نزدیک بوده و زمستان در محل قشلاقی چاله سرا و اطراف این آبادی مسکن میگیرند و مختصر زراعتی در این محل مینمایند و ادارهء آمار اشتباهاً نام این طوایف را اسم آبادی پنداشته و جزء آبادیها نوشته است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چاله سیاه.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان برخوار بخش حومهء شهرستان اصفهان که در 35 هزارگزی شمال باختر اصفهان و 14 هزارگزی شوسه اصفهان به تهران واقع شده. جلگه ای است معتدل که 616 تن سکنه دارد. آبش از قنات و محصولش غلات و پنبه و صیفی و پشم و روغن است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی میباشد. راهش ماشین رو است و کاروانسرای شاه عباسی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10). و رجوع بمرآت البلدان ج 4 ص 85 شود.

چالهء عالی احمدان.

[لَ یِ اَ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان فرامرزان بخش بستک شهرستان لارک در 36 هزارگزی جنوب فرامرزان در شمال کوه داربست واقع شده. دامنه ای گرمسیر و مالاریایی است که 91 تن سکنه دارد. آبش از باران و محصولش غلات و خرماست و شغل اهالی زراعت میباشد و راهی فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

چالهء علیمرادخان.

[لَ یِ عَ مُ] (اِخ)دهی است از دهستان بشیوه بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین که در 7 هزار و پانصد گزی خاور سرپل ذهاب و یک هزارگزی شمال شوسه قصرشیرین به کرمانشاه واقع شده. دشتی گرمسیر و مالاریائی است که 130 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه پاطاق و محصولش غلات، پنبه، صیفی، لبنیات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چاله غازان.

[لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران که در 5 هزارگزی جنوب باختر ورامین و یک هزارگزی کبیرآباد واقع شده. آبش از قنات و محصولش غلات و صیفی است و 200 تن سکنه دارد که بشغل زراعت مشغولند. جلگه و معتدل است و راهش مالرو میباشد و از طریق کبیرآباد ماشین هم میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چاله قره.

[لَ قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کاشان که در 36 هزارگزی جنوب خاوری کاشان کنار راه شوسه کاشان به نطنز واقع شده. دامنه و معتدل است و 260 تن سکنه دارد. آبش از قنات و محصولش غلات و پنبه و تنباکو و صیفی است. شغل اهالی زراعت و خارکشی و صنایع دستی زنان قالی بافی میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چاله کلاغ.

[لَ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طیبی سرحدی بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان که در 7 هزارگزی شمال خاوری قلعهء رئیسی واقع شده و 35 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چاله کند.

[لَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش قروه شهرستان سنندج که در 11 هزارگزی شمال خاور گل تپه و 5 هزارگزی شمال خاور سراب واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 120 تن سکنه ترک دارد. آبش از چشمه ها و محصولش غلات، حبوبات و کمی انگور است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو میباشد و از سراب اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چاله گنبد.

[لَ گُم بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم که در 21 هزارگزی باختر کهک و 9 هزارگزی خاور راه شوسه قم به اصفهان واقع شده. هوایش معتدل است و 200 تن سکنه دارد که از طایفه زندی لک هستند. آبش از قنات و محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری و شترداری است. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چال هما.

[هُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سربند پائین بخش سربند شهرستان اراک که در 15 هزارگزی جنوب باختر آستانه واقع شده، دامنه و سردسیر است و 646 تن سکنه ترک و فارس دارد. آبش از قنات و چشمه و محصولش غلات، بنشن و انگور و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چاله مجار.

[لَ مَ] (اِخ) صاحب مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است از مزارع صاین قلعه که ایلات شاهسون قورت بیکلو در اینجا ییلاق مینمایند...». (از مرآت البلدان ج 4 ص 85).

چاله مورد.

[لَ مُ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام بخش ورامین شهرستان تهران که در 8 هزارگزی خاور ورامین متصل به راه ورامین به جلیل آباد واقع شده. جلگه ای است معتدل که 55 تن سکنه دارد. آبش از قنات و محصولش غلات و صیفی و چغندر قند میباشد. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است و از راه جلیل آباد ماشین هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چاله میدان.

[لَ مِ] (اِخ) نام محله ای در تهران. نام برزنی در تهران. و رجوع به چالمیدان شود.

چاله هرز.

[لَ هَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شمیران شهرستان تهران که در 4 هزارگزی جنوب تجریش کنار راه شوسه تهران به تجریش واقع شده. دامنه و سردسیر است و 80 تن سکنه دارد. آبش از قنات و از رودخانه دربند و محصولش غلات بنشن و صیفی است. شغل اهالی زراعت و باغبانی و راهش ماشین رو است و چند مزرعه و باغچه جدید الاحداث در اراضی این ده واقع شده و قنات کوچکی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1). و صاحب مرآت البلدان ذیل نام چال میدان نویسد: «... از دهات بلوک شمیران تهران است که در طرف غربی ضرابخانه دولتی واقع شده هوایش گرم و آبش کم و دارای چهار خانوار رعیت است و باغی هم دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 85).

چالی.

(اِ) گودی. گودال. فرورفتگی. عمق. ژرفا.

چالی.

(اِ) پرنده ای است بشکل گنجشک که از گنجشکهای معمولی درشت تر و فربه تر است.(1) چولی. || به لهجه گیلکی اردک. (ناظم الاطباء).
(1) - Roitelet.

چالی.

(اِخ) دهی از دهستان شیرگاه بخش سوادکوه شهرستان شاهی که در 2 هزارگزی شمال شیرگاه و کنار شوسه و راه آهن واقع شده، دامنه ای، معتدل، مرطوب و مالاریائی است 450 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه کسلیان و محصولش برنج، غلات و نیشکر است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چالی.

(اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 15 هزارگزی جنوب خاور مراغه و 9 هزارگزی جنوب خاور شوسه مراغه به میاندواب واقع شده، کوهستانی، معتدل و مالاریائی است و 111 تن سکنه ترک زبان دارد. آبش از قنوات و محصولش غلات، چغندر و حبوبات میباشد. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چالیان.

(اِخ) دهی است از دهستان قطور بخش حومهء شهرستان خوی که در 40 هزارگزی جنوب باختر خوی و 3 هزارگزی جنوب راه ارابه رو خوی به قطور واقع شده، دره ای، سردسیر و سالم است که محل سکنای ایل شکاک میباشد و 40 تن سکنه کرد دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چالیان.

(اِخ) دهی است از دهستان سورمق بخش مرکزی شهرستان آباده که در 30 هزارگزی جنوب خاور آباده و دو هزارگزی جنوب شوسهء سورمق به ابرقو واقع شده، جلگه ای و معتدل است و 100 تن سکنه دارد. آبش از قنات و محصولش غلات، پنبه، انگور و بادام است و شغل اهالی زراعت و باغداری میباشد و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چال یحیی آباد.

[لِ یَ یا] (اِخ) صاحب مرآت البلدان نویسد: «دهکده ای است قدیم النسق در طارم... که در سطح دره واقع شده و اطرافش کوه است. چهل خانوار سکنه دارد و زراعتش دیمی است. رودخانه ای هم از پائین دره میگذرد که برای اهل قریه قابل استفاده زراعتی نیست». (از مرآت البلدان ج 4 ص 85).

چالیر.

(اِ) گو عمیق مخوف. (آنندراج). چاه. (ناظم الاطباء).
- امثال: از چاه درآمدم و در چالیر بافتادم. (از آنندراج).
|| گودی کم عمق. (ناظم الاطباء).

چالی سور.

(اِخ) دهی است از دهستان سرشیوه بخش مریوان شهرستان سنندج که در 34 هزارگزی شمال خاوری دژ شاهپور و 8 هزارگزی شمال خاوری ویله واقع شده، کوهستانی و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها و محصولش غلات، توتون و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو، و صعب العبور میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چالیش.

(اِمص) مزیدٌفیه لفظِ چالش. (فرهنگ نظام). رفتاری باشد از روی تکبر و ناز. (برهان) (آنندراج). خرامیدن. (غیاث). رفتار از روی عجب و ناز. (ناظم الاطباء). ناز و نخوت. تکبر و غرور :
این نظر با آن نظر چالیش کرد
ناگهانی از خرد خالیش کرد.مولوی.
|| چالش. سعی و کوشش در جنگ. جنگ و جدال. رزم و پیکار :
روز و شب در جنگ و اندر کشمکش
کرده چالیش اولش با آخرش.مولوی.
چون خیالی در دل شه یا سپاه
کرد در چالیش ایشان را تباه.مولوی.
گر نبودی نفس و شیطان و هوا
گر نبودی زخم و چالیش و وغا.مولوی.
جوشن و خود است مر چالیش را
وین حریر و برد، مر تعریش را.مولوی.
و رجوع به چالش شود.

چالیق.

(اِخ) نام شخصی از اهالی ترکیه که در زمان سلطان مصطفی خان ثانی حاکم یگیچری بود و با آن پادشاه در واقعهء ناگوار «اوک ایاق» همکاری نمود و در زمان سلطان احمدخان ثالث جرأت یافت و از وی تقاضای شغل صدارت کرد لیکن بفاصلهء یک ماه کیفر جسارت خود دیده از حکومت یگیچری معزول و بعد اعدام شد. (از قاموس الاعلام ترکی).

چالیک.

(اِ) نوعی بازی طفلان. نوعی وسیلهء بازی مخصوص اطفال. نوعی بازی اطفال که در هر استان ایران بنامی معروف است و اسم مخصوص دارد. نام دو پاره چوب که در بازی مخصوص اطفال بکار میرود. دو پارچه چوب است که اطفال بدان بازی کنند یکی دراز بقدر سه وجب و دیگری کوتاه بمقدار یک قبضه و هر دو سر چوب کوچک تیز میباشد، و چوب دراز را بدست گیرند و چوب کوتاه را بر زمین نهند بنوعی که یک سر آن از زمین بلند باشد و چوب دراز بر آن زنند به میزانی که بر هوا جهد و باز در هوا ضربتی بدان زنند چنان که دور افتد. (برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). دوپاره چوب یکی بلندتر و یکی کوتاه تر که اطفال با آنها بازی کنند و در فرهنگ تفصیلی گفته که ضرورت ندارد زیرا کسی نیست که این بازی را نکرده. (انجمن آرا) (آنندراج). عرب چوب بزرگ را «مقله» و چوب کوچک را «قله» گویند. (برهان). به هندی گلی وندا گویند.(1)(آنندراج). چلک. (انجمن آراء) (آنندراج). دسته چلک. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). در بعضی بلاد آن را لاوه گویند. (جهانگیری). الک دولک، به لهجه مردم تهران. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). پل چفته. (فرهنگ نظام). لاو. کال چنبه. لُوچُنبَه(2). پله. پله چوب. الک جنبش. دو داله. دودله. دسته پل.
- چالیکی؛ که چالیک بازی کند :
طفلی است سخن گفتن مردیست خمش کردن
تو رستم چالاکی نه کودک چالیکی.مولوی.
گه تاج سلطانان شوم گه مکر شیطانان شوم
گه عقل چالاکی شوم گه طفل چالیکی شوم.
مولوی.
(1) - در جهانگیری «گلی ونده» و در بعضی فرهنگ ها «کلی دندا» ضبط شده است.
(2) - در تداول اهالی خراسان.

چام.

(اِ) بمعنی چم و خم باشد. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). || قر و غربیله. رفتاری از روی ناز. مؤلف آنندراج نویسد: «... و از این روی رفتار بناز و وقار را چمیدن و چامیدن نیز گویند» و مؤلف فرهنگ نظام نویسد: «... خرامیدن بناز را از این جهت چامیدن و چمیدن گویند که شخص در حالت ناز، چم و خم میرود». || گردونی که کاه از غله بدان جدا کنند. رشیدی گفته: «از این جاست که گردونی را که کاه را از غله بدان جدا کنند چام گویند چه بواسطهء حرکت دوری گویا چم و خم دارد و گاهی می چمد. (آنندراج). گردونی که زارعان با آن غله را از کاه جدا میکنند.(1)(فرهنگ نظام). || کژی. || دانه. || گره. || دگمه. || چین. || نورد. || روش و طریقه. || دره. || زمین پست. (ناظم الاطباء).
(1) - مؤلف فرهنگ نظام نویسد: «... اکنون در اصفهان آن را (گردون غله کوبی را) چوم گویند شاید از باب تلفط الف، که در تکلم عام است که نان را نون و جان را جون میگوئیم باشد».

چامان.

(نف، ق) در حال چامیدن. در حال چمیدن و بناز و عشوه خرامیدن. رجوع به جام شود.

چاماهه.

[هِ] (اِخ) در زبان هندی و در اصطلاح هندیان نام روز مخصوصی است که در آن روز از ماه «پوش» استقبال میکنند و بدین مناسبت بر جاهای بلند آتش می افروزند. (از کتاب تحقیق ماللهند ص 290 س 9).

چام چام.

(اِ مرکب) دره یا کوهی که خم درخم بود گویند چام چام و چم چم. (فرهنگ اسدی). دره های کوه. || راه های پرپیچ و خم و تاب. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
گفتا مرا چه چاره که آرام هیچ نیست
گفتم که زود خیز و همی گرد چام چام.
منجیک (از فرهنگ اسدی).
|| ظاهراً چمان چمان. آرام آرام. آهسته آهسته و خرامان خرامان معنی میدهد و ممکن است در شعر منجیک که در بالا نقل شد همین معنی منظور شاعر بوده است.

چامر.

[مَ] (هندی، اِ) در زبان هندی اصطلاحی است در عروض و شعر. (از کتاب تحقیق ماللهند ص 67 س 8).

چامز.

[مِ] (اِ) چامین. (ناظم الاطباء). بول. غایط. و رجوع به چامین شود.

چامغ.

[مِ] (اِ) چاه عمیق. (غیاث).

چامگیر.

(ص) خوشنما. || ملایم. || آگاه. (ناظم الاطباء).

چاملق.

[لَ] (اِخ) ناحیه ای در جنوب کشور آلبانی که اهالی آن بنام «چام» نامیده میشوند و به جرأت و ذکاوت مشهورند. (از قاموس الاعلام ترکی ج 3).

چاموش.

(اِ) نوعی از کفش و پای افزار باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چموش. کفش. پاپوش. پوزار. نوعی کفش روستایی. و رجوع به کفش شود.

چامه.

[مَ / مِ] (اِ) شعر بود. (فرهنگ اسدی). بمعنی شعر باشد عموماً. (برهان). مطلق شعر را گفته اند. چکامه نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). هر کلام موزون و شعر عموماً. (ناظم الاطباء). شعر در مقابل نثر که «چانه» باشد. منظومه. نشید. سخن منظوم و موزون. کلام مقفی :
یک شبانروز اندر آن خانه
گاه چامه سرود و گه چانه.
(از فرهنگ اسدی).
|| غزل را گویند خصوصاً و آن مطلعی است با ابیات متوازنه متشارکه در قافیه و ردیف کمتر از هفده بیت. (برهان). غزل را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). غزل خصوصاً. (ناظم الاطباء). (فرهنگ نظام). || سرود. (نسخه ای از فرهنگ اسدی) (ناظم الاطباء). نغمه. (ناظم الاطباء). آهنگ. آواز. دستگاه موسیقی :
چو آن چامه بشنید بهرام گور
بخورد آن گرانسنگ جام بلور.فردوسی.
همان چامه و چنگ ما را بس است
نثار زنان بهر دیگر کس است.فردوسی.
بگوش زن جادو آمد سرود
همان چامهء رستم و زخم رود.فردوسی.
برآورد رامشگر زابلی
زده چنگ بر چامهء کابلی.فردوسی.
یکی چامه گوی و دگر چنگ زن
یکی پای کوبد شکن بر شکن.
فردوسی (از فرهنگ اسدی).
سرمایهء عشقند چو بر چامه سرایند
پیرایهء نازند چو در خدمت یارند.سنایی.
بزد دست و طنبور در بر گرفت
سرائیدن چامه اندر گرفت.
؟ (از فرهنگ اوبهی).
| بمعنی سخن هم آمده است. چه چامه دان سخندان را گویند. (برهان). سخن و قول. (ناظم الاطباء).

چامه برساختن.

[مَ / مِ بَ تَ] (مص مرکب) سرود ساختن. نغمه ساز کردن. آهنگی از دستگاههای موسیقی را بوسیله سازی نواختن :
بتان چامه و چنگ برساختند
ز بیگانه ایوان بپرداختند.فردوسی.
|| شعر ساختن. کلام موزون در رشتهء نظم کشیدن. چکامه ساختن. منظومه ساختن.

چامه دان.

[مَ / مِ] (نف مرکب) سخندان. بلیغ. زبان آور. || واعظ. خطیب. (ناظم الاطباء).

چامه زدن.

[مَ / مِ زَ دَ] (مص مرکب)سرود گفتن. نغمه نواختن. تصنیف مخصوص را در دستگاههای موسیقی خواندن یا نواختن. شعری را با آهنگ خواندن یا بوسیلهء یکی از آلات موسیقی نواختن :
همه چامهء رزم خسرو زدند
زمان تا زمانی ره نو زدند.فردوسی.

چامه زن.

[مَ / مِ زَ] (نف مرکب) ساززن. موسیقی دان. آهنگ نواز. نغمه زن. آنکه سرود و نغمه در دستگاه موسیقی ساز کند و بوسیلهء یکی از آلات موسیقی بنوازد یا بخواند. کسی که خواندن یا زدن نغمه و سرود را در دستگاههای موسیقی داند :
بدان چامهء زن گفت کای ماهروی
بپرداز دل چامهء شاه گوی.فردوسی.

چامه سرا.

[مَ / مِ سَ] (نف مرکب) شاعر. منظومه ساز. چامه گوی. چکامه سرا. سرایندهء سخن منظوم. آنکه شعر سراید و سخن موزون و مقفی گوید. سخن سرا. قافیه سنج. تصنیف ساز. || آوازخوان. کسی که شعری را با آواز بخواند. آنکه غزل یا تصنیف را در دستگاه موسیقی بخواند. و رجوع به چامه سرای شود.

چامه سرائی.

[مَ / مِ سَ] (حامص مرکب)شاعری. سخن سرائی. شعرگویی. تصنیف سازی. || آوازخوانی. شعرخوانی. خواندن شعر و تصنیف در دستگاههای موسیقی. خوانندگی.

چامه سرائیدن.

[مَ / مِ سَ دَ] (مص مرکب) شعر سرودن. شعر گفتن. سخن منظوم گفتن. کلام با وزن و قافیه ساختن. || سرودخواندن، نغمه ساز کردن. شعر و تصنیف با آواز خواندن. سرود و غزل در دستگاه موسیقی خواندن یا نواختن :
بزد دست و طنبور در برگرفت
سرائیدن چامه اندرگرفت.فردوسی.

چامه سرای.

[مَ / مِ سَ] (نف مرکب)شعرگوی. شاعر. غزل سرای. تصنیف ساز. آنکه سخن منظوم گوید و کلام موزون و مقفی برشتهء نظم کشد. || آوازخوان. خوانندهء شعر و غزل در آهنگ موسیقی. کسی که موسیقی داند و خواندن شعر و سرود را در دستگاههای موسیقی داند. رجوع به چامه سرا شود.

چامه سرایی.

[مَ / مِ سَ] (حامص مرکب)رجوع به چامه سرائی شود.

چامه گفتن.

[مَ / مِ گُ تَ] (مص مرکب)شعر گفتن. شعر و غزل گفتن. سخن منظوم سرائیدن. کلام با وزن و قافیه ساختن. تصنیف ساختن. چکامه و غزل برای ممدوح یا بنام شخص مخصوص بنظم درآوردن :
همه چامه گفتند بهرام را
شهنشاه بادانش و کام را.فردوسی.
|| سرود گفتن. نغمه ساز کردن. شعر و غزل در آهنگ موسیقی خواندن. و رجوع به چامه سرائیدن شود.

چامه گو.

[مَ / مِ] (نف مرکب) چامه گوی. گویندهء شعر. شاعر. سخنسرا. آنکه سخن منظوم سراید و کلام با وزن و قافیه سازد. سرودگوی. تصنیف ساز. || سرودخوان. غزل خوان. تصنیف خوان، آنکه شعر و غزل به آواز خواند. کسی که سرود و تصنیف و غزل با آهنگ موسیقی خواند. ترانه خوان :
همه چامه گو سوفرا را ستود
ببربط همی رزم توران سرود.فردوسی.
و رجوع به چامه گوی شود.

چامه گوئی.

[مَ / مِ] (حامص مرکب)چامه سرائی. سخن سرائی. شاعری. شعرگوئی. گفتن سخن منظوم و کلام موزون و مقفی. || سرایندگی. آوازه خوانی. خوانندگی شعر و غزل با آواز. خواندن شعر و تصنیف و سرود به آهنگ و در دستگاه موسیقی. و رجوع به چامه سرائی شود.

چامه گوی.

[مَ / مِ] (نف مرکب) شاعر. گویندهء شعر و سخن منظوم. شاعر و سخنگوی باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مدیحه سرا. غزل سرا. سرودساز. تصنیف ساز. || سرودگوی. آوازه خوان. کسی را نیز گویند که غزلی را به آواز خوش بخواند. (برهان) (آنندراج). کسی که غزلی را به آواز نیک بخواند. (ناظم الاطباء). آنکه شعر و غزل را با آهنگ موسیقی و در دستگاههای موسیقی بخواند. موسیقیدان :
هلا چامه پیش آور ای چامه گوی
تو چنگ آور ای دختر ماهروی.فردوسی.
یکی چامه گوی و دگر چنگ زن
یکی پای کوبد شکن بر شکن.فردوسی.
همو میگسار و همو چنگ زن
همو چامه گوی است و انده شکن.فردوسی.
نخستین شهنشاه را چامه گوی
چنین گفت کای خسرو ماهروی.فردوسی.
و رجوع به چامه سرا و چامه گو شود.

چامیدن.

[دَ] (مص) شاشیدن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بول کردن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کمیز انداختن. (ناظم الاطباء). ادرار کردن. و رجوع به چامین شود. || دمیدن. || وزیدن. (ناظم الاطباء). || رفتار بناز. چمیدن مخفف چامیدن است. (فرهنگ نظام).

چامیر.

(اِ) چامیز. چامین. بول و کمیز. || غایط. (ناظم الاطباء). و رجوع به چامین و چامیز شود.

چامیز.

(اِ) چامیر. چامین. بول و کمیز. || غایط. (ناظم الاطباء). و رجوع به چامین و چامیر شود.

چامین.

(اِ) چامیر. چامیز. شاش. (برهان). بول. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). کمیز. (ناظم الاطباء). ادرار. پیش آب. و رجوع به شاش شود. || غایط. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). و رجوع به غایط شود. || سرگین حیوانات را نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). و آن را چمین نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). چمین مخفف آن است. (فرهنگ نظام) :
بس کن که هر مرغ ای پسر
کی خوش خورد انجیر تر
شد طعمه طوطی شکر
وان زاغ را چامین خر.مولوی (از آنندراج).
و رجوع به چمین و سرگین شود.

چامین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)شاش کردن. بول کردن. ادرار کردن. || غایط کردن.

چامیوز.

(اِ) قلابی باشد که با آن دلو از چاه بیرون آورند. (اما کلمه دگرگون شدهء چاهیوز است).

چان.

(اِخ) دهی از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 51 هزارگزی جنوب باختر الیگودرز، کنار راه مالرو پرچل به سربادوش واقع شده، کوهستانی و سردسیر است و 109 تن سکنه لر و فارس دارد. آبش از قنات و چشمه ها و محصولش غلات، لبنیات و پنبه میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چاناکیا.

(اِخ)(1) نام وزیر چاندرا گوپتا امپراطور هندوستان «کلمه شاناق باید معرب از اسم هندی چاتاکیا وزیر معروف چاندرا گوپتا امپراطور هندوستان باشد که در حدود 321 الی 298 ق م. سلطنت میکرده است این چاناکیا مردی دانشمند و صاحب تألیفاتی بود و بعید نیست که کتاب السموم نیز از وی باشد». (از کتاب علوم عقلی در تمدن اسلامی کتر صفا ص 88).
(1) - Canakya.

چانپ.

[] (اِخ) نام طایفه ای از طوایف ناحیه مکران که مرکب از 2000 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 100).

چانچو.

(1) (اِ مرکب) قطعه چوب مقعر شکافدار که مخصوص بدوش بردن دو سطل آب است. قطعه چوب خمیده ای که بر شانه می نهند و از هر سر آن سطل آبی می آویزند و بدان وسیله دو سطل پر آب را از محلی به محلی میبرند(2). کُندَز در لهجه اهالی جنوب ایران(3).
(1) - Palanche. (2) - شاید این کلمه شکستهء شانه چوب و مرکب از « چانه» بمعنی شانه و «چو» مخفف چوب باشد.
(3) - در جنوب کندز را از چوب کُنار (سِدْر) و در گیلان و مازندران از چوب آزاد سازند.

چان دراگوپتا.

[دِ] (اِخ) نام یکی از پادشاهان بزرگ هند که بنام (سان دراکت توس) نیز در تاریخ نام وی آمده است و به شرحی که مؤلف ایران باستان نوشته است، این شخص بعد از بیرون آمدن اسکندر از هند و یاغی شدن مردم بر ولات مقدونی، با قشونی نیرومند تمامی هند را در نوردید و بحکمرانی مقدونیها در پنجاب هند خاتمه داد و خود مالک الرقاب هند تا گنک و ماوراء آن گردید و پادشاه هند شد و سلسلهء پادشاهان دودمان او را سلسلهء موریاس(1) نامند. این پادشاه شهری بنا کرد که پاتالی پوترا(2) نام نهاد و دور آن حصاری محکم ساخت و آن را پایتخت خود قرار داد. از حوادث تاریخی دوران سلطنت این پادشاه در هند یکی آن است که چون سلکوس (بنیانگزار سلطنت سلوکی ها در ایران که در 306 ق.م. رسماً خود را پادشاه خوانده است) از طرف مشرق ایران تا سرزمین هند پیش رفت با این پادشاه مصادف شد و جنگ و ستیزه با وی را مصلحت ندانست و ناچار با او از در صلح و صفا درآمد و بعقیدهء بعضی مورخین تمامی صفحاتی را که در طرف راست رود سند بود به پادشاه هند (چان دراگوپتا) داد و بلوچستان و افغانستان جنوبی و شمالی را هم به وی واگذار نمود و در ازای این واگذاری 500 فیل از این پادشاه گرفت و بعضی از مورخین نوشته اند که سلکوس برای اینکه وثیقه ای بپادشاه هند داده باشد دختر خود را به حبالهء نکاح او درآورد ولی همهء تاریخ نویسان بر این قول متفق نیستند و برخی عقیده دارند که پادشاه هند در ضمن عهدنامه اجازه داده است که مقدونیها با هندیها وصلت کنند اما خود او دختری از سلکوس بزنی نگرفته یا دختری به وی نداده است. (از تاریخ ایران باستان ج 3 صص 2055 - 2059 و صص 2066 - 2214).
(1) - Maurias.
(2) - Patalipoutra.

چانش.

[نِ] (اِ) رفتار با کرّ و فرّ و با حشمت. || جنگ و کارزار. (ناظم الاطباء). اما احتمالاً چانش دگرگون شدهء «چالش» باشد. رجوع به چالش شود.

چانف.

[] (اِخ) یکی از دهستانهای پنجگانهء بخش بمپور شهرستان ایرانشهر که در جنوب بمپور واقع شده و از شمال بدهستان مرکزی، از خاور به کوهان سرباز از جنوب به بخش قصرقند و نیکشهر از شهرستان چاه بهار و از باختر بدهستان لاشار محدود میباشد. منطقه ای است کوهستانی و مالاریائی که هوای آن با وجود گرمی از سایر نقاط شهرستان سردتر و بهتر است. این دهستان دارای یک رودخانه بنام رود خواجه میباشد و این رودخانه از ارتفاعات اهوران که بیشتر آبادیهای این دهستان در دره های آن قرار دارد سرچشمه میگیرد و پس از مشروب نمودن آبادیهای اطراف خود وارد بخش قصرقند میشود و این رودخانه در بعض نقاط بی آب و در بیشتر جاها دارای آب است. گله داران دهستان که در حدود دوهزار نفرند بطور سیار در اینجا زندگی می کنند. آب مشروبش از رودخانه، چشمه و قنات تأمین میشود. محصول عمده اش خرما و غلات و لبنیات و ذرت است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این دهستان از 25 آبادی کوچک و بزرگ تشکیل شده و جمعیت آن در حدود پنج هزار تن میباشد که بزبان بلوچی سخن میگویند و مذهب تسنن دارند. راههای این دهستان عموماً مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چانگ چئو.

[چِ] (اِخ)(1) خان چو. نام بندری است در چین شرقی بر ساحل دریای چین، مقابل جزیرهء فورموز و تقریباً بخط مستقیم پانصدهزار گز در مشرق مایل بشمال کانتون و جزء ایالت فوکین(2) امروزی است. این بندر در عهد مغول اهمیتی بس عظیم داشته است و از لحاظ تجارت خارجی چین و رفت وآمد کشتیهای بزرگ تجارتی و مسافری مابین چین و هند و جنوب ایران و بلاد عرب یکی از مراکز عمدهء چین بوده است. و ابن بطوطه وقتی که از هند بچین آمده بود اولین نقطه ای از خاک چین که وی در آنجا پیاده شده همین شهر بوده است و در مراجعت از چین بهند نیز از همین بندر کشتی گرفته است. در عهد مغول نام این شهر بتلفظ عامیانه چینیان «تسوتونگ» بوده که با حذف گاف (حرف اخیر) تلفظ آن بسیار نزدیک بکلمهء «زیتون» عربی شنیده میشده است و بهمین جهت مؤلفین عرب و ایرانی در قرون وسطی نام این شهر را زیتون (بهمان لفظ میوهء معروف) نوشته اند و در سفرنامه مارکوپولو نام این شهر به املای سایتون(3) مرقوم است. (از حواشی شدالازار بقلم مرحوم قزوینی ص 508).
(1) - Tchang-Tcheou.
(2) - Fo-Kien.
(3) - cayton.

چانگ چیاکئو.

[کِ] (اِخ)(1) نام مرکز ایالت چاهار در کشور چین. کرسی چاهار در چین.
(1) - Tchang-tchia-Keou.

چانگ کی ین.

[یِ] (اِخ) نام یک تن از اهالی چین که فغفور چین او را به نمایندگی از طرف خود نزد یوئه چیها فرستاد که بمساکن قدیمشان برگردند ولی یوئه چیها که از مساکن تازه خود راضی بودند این تکلیف را نپذیرفتند و چانگ کی ین بی انجام مقصود بچین بازگشت (بسال 126 ق.م.) و در طریق مراجعت دو دفعه دچار هونها گردید. این شخص اطلاعاتی دربارهء پارتها داده که برای روشن شدن تاریخ پارت اهمیت داشته است. (از ایران باستان ج 3 ص 2263).

چانگ نگان.

[نِ] (اِخ)(1) نام شهری بوده است در کشور چین. فیروز (یا پیروز) پسر یزدگرد چون تازیان بر وی حمله بردند و او به چین پناهنده شد و در چین عنوان فرمانده قراولان دست راست را به وی دادند و از سرداران مستحفظ مخصوص امپراطور گردید، مدتها در این شهر متوقف بود و بسال 677 م. معبدی برای زردشتیان در این شهر ساخت که آن را «معبد ایران» نام نهاد و ظاهراً در همین سال در این شهر مرد. (از کتاب احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 198) (از دیباچهء مزدیسنا تألیف دکتر معین).
(1) - Tchang-ngan.

چانه.

[نَ / نِ] (اِ) فک اسفل. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). موضع ریش برآوردن. (برهان) (آنندراج). محل ریش برآوردن باشد. (ناظم الاطباء). بعربی ذقن گویند. (برهان) (آنندراج). مَنَه. زَفَر. استخوان زنخ. (جهانگیری) (انجمن آرا). || غبغب. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گرداگرد دهان. (غیاث) (ناظم الاطباء).(1) زنخ. زنخدان. چونه (به لهجهء تهرانیان و مردم بعض ولایات ایران). چَنَه (در تداول اهالی خراسان) :
شکر حق گوید ترا ای پیشوا
آن لب و چانه ندارم وآن نوا.
مولوی (از انجمن آرا).
|| گلوله خمیری که یک نان از آن پخته شود. (برهان). گلوله آرد خمیرکرده بود که از آن نان پزند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). و آن را زَوالَه(2) نیز گویند. (جهانگیری). خمیری که برای نان پختن یا رشته بریدن گلوله کنند. گنده. چونه. || سخن منش(3) بود. (فرهنگ اسدی). کنایه از حرف و سخن هم هست. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). حرف. (ناظم الاطباء). نثر در مقابل نظم :
یک شبانروز اندر آن خانه
گاه چامه سرود و گه چانه.
؟ (از فرهنگ اسدی).
|| سخن یاوه و سخن بی جا. || جام و پیاله. || تقطیر و چکانیدگی. (ناظم الاطباء).
(1) - در تداول عوام «گرداگرد دهان» بر «پوز» و «پوزه» اطلاق میشود نه «چانه».
(2) - اهالی خراسان همین کلمهء زواله را در همین معنی بجای چانه بکار میبرند.
(3) - ظ . «سخن منثور» بوده است.

چانه انداختن.

[نَ / نِ اَ تَ] (مص مرکب) حرکت آخرین که در زنخ محتضر پدید آید. تشنج آخرین شخص محتضر در فک اسفل. آخرین حرکت تشنجی چانهء محتضر. کنایه است از مردن. کنایه است از دم درکشیدن و جان سپردن.

چانه بند.

[نَ / نِ بَ] (نف مرکب) باشماق. زنخ بند. یاشماق. خمار. چیزی از اقسام پارچهء نخی، پشمی یا ابریشمی که بعض مردان یا زنان چانه را بدان وسیله بندند. چیزی شبیه به یاشماق زنان را. چیزی که غالباً زنان ترک یا بعض زنان ایلاتی بچانه بندند :
واعظ این سنت تحت الحنکت دانی چیست؟
چانه بندیست که پر چانهء بیجا نزنی.
تأثیر (از آنندراج).

چانهء بیجا زدن.

[نَ / نِ یِ زَ دَ] (مص مرکب) سخن بیهوده گفتن. حرف مفت زدن. پرگوئی و پرچانگی کردن :
واعظ این سنت تحت الحنکت دانی چیست؟
چانه بندیست که پر چانهء بیجا نزنی.
تأثیر (از آنندراج).
|| اصرار بیهوده کردن. ابرام بیفایده کردن.

چانه زدن.

[نَ / نِ زَ دَ] (مص مرکب)مُکاس. مُماکَسَة. تشویش کردن در بیع. سخن بیجا و زیاد گفتن در خرید و فروش. (ناظم الاطباء). اصرار مشتری در کم کردن بهای جنس. تقاضای خریدار کم کردن بهای متاعی را از فروشنده به اصرار. پرگوئی فروشنده با خریدار دربارهء قیمت جنس. تخفیف خواستن مشتری از بایع و زیاده خواهی بایع از مشتری. چانه زدن در معامله. پرگوئی در امر خرید و فروش. || زنخ زدن. پر گفتن. سخن گفتن نه بقصد نتیجه ای. ورّاجی کردن. ور زدن. شروور گفتن.

چانه سخن.

[نَ / نِ سُ خَ] (ص مرکب)زنخ زن. چارچارگوی. (مجموعهء مترادفات ص 370). حرف مفت زن. بیهوده گو.

چانه کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب)خمیر را به اندازهء یک نان گلوله کردن. (ناظم الاطباء). چونه کردن (در تداول عامه). و رجوع به چانه گرفتن شود.

چانه گرفتن.

[نَ / نِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) گلوله کردن خمیر برای نان. گلوله کردن خمیر برای پختن نان یا رشته کردن. زواله کردن خمیر. زواله گرفتن خمیر. و رجوع به چانه کردن شود.

چانه گیر.

[نَ / نِ] (نف مرکب) آنکه خمیر گلوله کند پختن نان یا رشته کردن را. آنکه خمیر را چانه کند. کسی که خمیر را برای نان پختن یا برای رشته کردن گلوله کند. گردکنندهء خمیر.

چاو.

(چینی، اِ) نوعی اسکناس. اسکناس گونه ای از چرم که نخستین بار در کشور چین معمول گردید. شهروا. پول کاغذی. لغتی است ختایی و آن کاغذ پاره ای بود مربع و طولانی که یکی از پادشاهان چنگیزی نام خود را بر آن نقش کرده بود و رایج گردانیده(1)، چون مردم آذربایجان و اهل تبریز قبول نکردند و عزالدین مظفر که باعث و بانی چاو بود بقتل آمد، رسم چاو برطرف شد. (برهان). بزبان چیناوی کاغذی بود، از طرف پادشاه هر دو روی آن عباراتی چند نوشته و در بازار چون زر رایج بود و خرج میشد. (فرهنگ وصاف از آنندراج). کاغذپاره ای بود که وقتی گیخاتوخان مغول در ایران میخواسته آن را رایج کند و نشده. (انجمن آرا) (آنندراج). قطعه کاغذ دولتی که گیخاتوخان مغول میخواست بعوض پول آن را رایج کند و مردم آذربایجان و اهالی تبریز قبول نکردند و عزالدین مظفر بهمین جهت بقتل رسید. (ناظم الاطباء). اسکناسی بوده که گیخاتوخان مغول می خواست در ایران جاری کند، پیش نرفت. (فرهنگ نظام). کاغذپاره ای مستطیل مربع که هردو طرف کلمه شهادتین و چند کلمه بخط ختا مرقوم بود و در میان آن دایره کشیده و از نیم درم تا ده درم بنا بر اختلاف چاو رقم زده و گیخاتوخان در ممالک ایران روان گردانید، چون دانستند که موجب خرابی رعایا و فقدان حاصل و رفع آمدوشد کاروان است حکم به ابطال فرمود :
چاو تا در جهان روان باشد
رونق ملک جاودان باشد.(از انجمن آرا).
روان شد چو زر موکب شیخ عهد
رهی، ناروان ماند مانند چاو.
ابن یمین (از انجمن آرا).
... و در آن ملک [ ختا و چین ] کاغذ زیاده از همه ولایات خرج میشود چه بسبب تنکی کاغذ کتابت بر یک روی کاغذ میکنند و در دیگر ولایات بر دو روی، و دیگر آنکه اکثر آلات و اقمشه در کاغذ پیچند و دیگر آنکه اکثر معاملات ایشان به «چاو» است که چون همواره چاو دست بدست میرود کهنه میگردد و آن کهنه را هر کس که بدیوان برد عوض آن نو به وی دهند و هیچ موقوف نمی دارند و کهن را میسوزند و بجهت آن یک خرج باضعاف کتابت صرف میشود. (فلاحتنامهء غازانی). و رجوع شود به حبیب السیر ج 3 صص 136 - 137 و تاریخ وصاف ص 273 و تاریخ مغول عباس اقبال صص 249 - 250. و اکنون چاو و چاپ بر صفت طبع و باسمه خط اطلاق میشود بر خلاف آن چاو، این چاو روان و دایر است. (انجمن آرا) (آنندراج). لفظ مذکور چینی است بمعنی چاپ بلکه لفظ چاپ مبدل آن است چون اسکناس مذکور چاپی بوده و آن وقت در چین صنعت چاپ بوده. (فرهنگ نظام). رجوع به چاپ در همین لغت نامه شود. و رجوع به اسکناس شود.
(1) - در ترکی جغتایی بهمین معنی بکار رفته و «چاوچی» بمعنی منادی و جارچی عمومی استعمال شود. (حاشیه برهان چ معین).

چاو.

(اِ صوت) بانگ مرغ است. (فرهنگ اسدی). گنجشک که از اشکره بگریزد یا کسی بچه اش برگیرد او بانگ همی از درد و از بیم کند آن آواز را چاو خوانند و گویند همی چاود. (نسخهء دیگر فرهنگ اسدی) (فرهنگ نظام). || تیز. تیز ناله و بانگ مردم بود از درد عشق. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). || (اِ) آوازه. (زمخشری). در تداول عامه «چو». صیت. شهرت. و رجوع به چو انداختن شود.

چاواز.

(اِخ) دهی از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 28 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع شده، دامنه و معتدل است و 20 تن سکنه دارد. آبش از قنات و محصولش غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاوان.

(نف، ق) در حال چاویدن. بانگ کنان مرغی از دوری فرزند یا از بیم و جز آن. چاوچاوان. رجوع به چاوچاوان شود.
و رجوع به چاو شود.

چاو پاره.

[رَ] (اِخ) نام موضعی از ثغور روم. نام محلی از ثغور روم که زادگاه ابوعبدالله صوفی همدانی بوده است. آبادیی از ثغور روم که ابوعبدالله صوفی همدانی از آنجاست.

چاو چاو.

(اِ صوت مرکب) بانگ گنجشک را گویند، وقتی که جانوری قصد گرفتن او کرده باشد یا کسی دست به آشیان او کند که بچه او را برآورد. (برهان). آواز گنجشک باشد در زمانی که جانور شکاری قصد او کند یا وقتی که بچهء او را از خانهء او بردارند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). بانگ گنجشک و دیگر مرغان خصوصاً وقتی که جانوری قصد گرفتن او کند و یا کسی جهت گرفتن بچهء وی دست در آشیان آن نماید. (ناظم الاطباء). صدای گنجشک و دیگر پرندگان کوچک در موقع ترس یا هنگام اضطراب. جیرجیر. جیک جیک :
بی خانمان و بی زن و فرزند دشمنت
گنجشک وار دارد پیوسته چاوچاو.
شمس فخری (از انجمن آرا).
|| صدا. (برهان). || شور و غوغا. (برهان) (ناظم الاطباء).

چاو چاوان.

(نف مرکب، ق مرکب) در حال چاویدن. ناله کنان. بانگ زنان. بانگ کنان ببانگی که مرغ جوجه دار کند خواندن جوجه های خود را. تیز تیز ناله کنان و بانگ زنان چون مرغی که دنبال جوجهء گم گشته گردد :
مرغ دیدی که بچه زو ببرند
چاوچاوان درست چونان است.
|| تیزتیز ناله و بانگ کنان از درد عشق. || معوج و غیر مستقیم و منحرف. || گمراه. (ناظم الاطباء). و رجوع به چاوچاو شود.

چاوچای.

(اِ مرکب) نام دوائی(1) و آن برگی باشد که از ختا آورند و جوشانیده مانند قهوه خورند. (آنندراج) (غیاث).
(1) - صاحب آنندراج و مؤلف غیاث پس از «نام دوائی» نوشته اند: «و کسانی که چاه گویند غلط است».

چاودار.

(اِ) چودار. چودر. ویبگ. گیاهی هرزه که در غله زار روید و دانهء آن چون گندمی لاغر و کشیده است. قسمی گندم وحشی. نوعی از حبوبات که در میان گندم و جو پیدا آید. و رجوع به چودار شود.

چاورچین.

[وِ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد که در 12 هزار و پانصدگزی شمال باختر بوکان و 11 هزار و پانصدگزی باختر شوسهء بوکان به میاندواب واقع شده، جلگه ای معتدل و مالاریائی است و 216 تن سکنه کرد دارد. آبش از سیمین رود و محصولش غلات و توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد. صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چاورش.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه که در 23 هزارگزی جنوب باختر ارومیه و 3 هزارگزی شمال ارابه روزیوه به ارومیه واقع شده. دره ای است سردسیر و سالم که 45 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات و توتون میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چاوش.

[وُ] (ترکی، ص، اِ)(1) نقیب لشکر. (آنندراج) (غیاث). چاووش. (ناظم الاطباء). نقیب سپاه. (فرهنگ نظام). آنکه در جنگ فرمان حمله دهد و سپاهیان را تشجیع و تشویق کند :
گر حاجب تو پوشد پیکار را زره
ور چاوش تو بندد پرخاش را کمر.
امیرمعزی.
تو قاهر مصر و چاوشت را
بر قاهره قهرمان ببینم.خاقانی.
نفیر چاوشان از دورشو دور
ز گیتی چشم بد را کرده مهجور.نظامی.
ز دل دادن چاوشان دلیر
دلاور شده گور بر جنگ شیر.نظامی.
پسر چاوشان دید و تیغ و تبر
قباهای اطلس کمرهای زر.نظامی.
|| کسی که در دربار شاهان یا در نزد امراء و بزرگان وظیفه دار امور تشریفاتی بوده و در روزهای سلام اشخاص را به حضور آنان معرفی مینموده است. رئیس تشریفات :
چاوش اوهام نتواند رسیدن
تا کجا تا آخرین صف روز بارت.انوری.
نه نه قباد مخوان کیقباد خوانش از آنک
قباد چاوش روز سلام او زیبد.خاقانی.
|| نقیب قافله. (آنندراج) (غیاث). نگهبان و مراقب کاروانیان. || دربان. (فرهنگ نظام) :
ای چاوش سپید تو هم خادم سیاه
خورشید روم پرور و ماه حبش نگار.
خاقانی.
خلیل از خیلتاشان سپاهش
کلیم از چاوشان بارگاهش.نظامی.
روزها شد که بنده می آید
بر در و ره نمیدهد چاوش.پوربهای جامی.
و رجوع به چاووش شود.
(1) - بضم سوم = چاووش (ه م) ترکی، حاجب؛ نقیب قافله. «جغتایی 281» کاشغری گوید: «جقش، الذی یسوی الصفوف فی الشوب و یزع الجند عن الظلم.» «دیوان لغات الترک ج 1 ص 307»؛ در ترکی cawshبمعنی فراش، فراش حضور است. در سابق این کلمه بمعنی دسته ای بود مرکب از 630 فراش تشریفاتی که در خدمت دیوان های دولتی بودند و در رأس موکب (شاه) در مراسم عمومی حرکت میکردند. رئیس آنان چاوش باشی نایب رئیس دیوان صدراعظم، وزیر نظمیهء عمومی، معرف سفیران و رئیس تشریفات بود. کلمه cawsh از نظر وجه اشتقاق بقول Vambery به چو caw(اعلان، خطاب) مرتبط است. «دائرة المعارف اسلام: چوش». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چاوشان.

[وُ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، که در 7 هزارگزی باختر کرمانشاه و 3 هزارگزی شمال شوسه کرمانشاه بشاه آباد واقع شده، تپه ماهور و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات دیم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. در تابستان از طریق چشمه سینه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چاوش زاده.

[وُ دَ / دِ] (اِخ) ابراهیم بن محمد؛ مؤلف کتاب «الصحائف فی الفرائض» که بسال 1053 ه . ق. وفات یافته و کتاب «مجمع اللطائف فی شرح الصحائف» شرح کتاب وی میباشد. (از کشف الظنون ج 2 ص 1075 و 1603).

چاوش قلی.

[وُ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان رهال بخش حومهء شهرستان خوی که در 10 هزار و پانصدگزی جنوب باختری خوی و 6 هزار و پانصدگزی جنوب شوسهء خوی به سیه چشمه واقع شده، جلگه ای است کنار رود قطور، معتدل و مالاریائی که 139 تن سکنه دارد. آبش از رود قطور و محصولش غلات، حبوبات و کرچک است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چاوشکی.

[وُ] (اِخ) قریه ای است در هفت فرسنگی میانهء جنوب و مشرق تنگستان. (از فارسنامهء ناصری).

چاوک.

[وَ] (اِ) مخفف چکاوک است. (برهان) (جهانگیری). بمعنی چکاوک و مخفف آن است. (انجمن آرا) (آنندراج) چکاوک. (ناظم الاطباء). مرغی باشد برابر به گنجشک. (برهان). قبره (به عربی) (برهان). (ناظم الاطباء).

چاوک.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج که در 5 هزارگزی شمال دژ شاهپور و 2 هزارگزی ثلاثهء بالا واقع شده دامنه و سردسیر است و 125 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات، لبنیات و توتون میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چاوله.

[وَ لَ / لِ] (اِ) گلی است. (فرهنگ اسدی) نام گلی باشد صد برگ و بغایت رنگین. (برهان) (آنندراج). گلی باشد خوشرنگ. (جهانگیری). گل سرخ صد برگ و بغایت رنگین. (ناظم الاطباء). گلی خوشرنگ و خوشبوی. گلی باشد نیکو :
همی بوستان سازی از دشت او
چمنهاش پر لاله و چاوله.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
|| بمعنی کجواج و ناهموار نیز آمده است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

چاولی.

(اِ) چیزی باشد پهن که از نی بوریا و امثال آن بافند و غله را بدان بیفشانند تا پاک شود. (برهان). غله برافشان. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). افزاری که از نی بوریا سازند و بدان غله افشانند. (ناظم الاطباء). ظرفی بافته از نی یا مانند آن برای پیش زدن و پاک کردن غله (فرهنگ نظام). چچ نیز گویند. (جهانگیری). چِل. (در لهجه اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه) :
فرستاد یرلق به هر کاولی
که بافند بهر سپر چاولی.
بسحاق اطعمه (از جهانگیری).
و رجوع به چچ شود.

چاولی.

[وُ] (اِخ) اتابک فخرالدولهء چاولی، حاکم شیراز و امیرالامراء سلطان مسعودبن محمد بن ملکشاه که بنا بگفتهء صاحب «نزهة القلوب» چون فارسیان با سلاجقه نافرمانی کردند، سلاجقه اتابک چاولی را به فتح آن دیار فرستادند و او بقهر و جبر اکثر قلاع آنجا را خراب کرد و بعضی که به مطاوعت درآمدند برقرار گذاشت و نگهبانان نشاند. و نیز نویسد که اتابک چاولی بند رامجرد را که بر روی رود کر در قدیم بنا شده و در عهد سلاجقه خلل یافته بود عمارت کرد و شهر «فسا» و شهر نوبنجان (نوبندگان) را معمور گردانید و صاحب حبیب السیر نویسد که اتابک چاولی با قلیج ارسلان بن سلیمان که متوجه فتح عراق شده بود در کنار نهر خابوبه مصاف داد و سپاهیانش را منهزم گردانید و قلج ارسلان خود را با مرکب خویش در آب انداخت و خفه شد: «اکنون اتابک چاولی آن بند (بند رامجرد) را عمارت کرد و ناحیت آبادان شد». (فارسنامه ابن البلخی ص 128) «و هیچکس ایشان را مالش نتوانست داد مگر اتابک چاولی کی آن جمله اعمال را مستخلص گردانید». (فارسنامهء ابن البلخی ص 141). رجوع به فارسنامهء ابن البلخی و نزهة القلوب ص 123، 125، 129، 138، 219 و حبیب السیر ص 383، 396 شود.

چاووش.

(ترکی، ص، اِ) چاوش. نقیب لشکر. (برهان). آنکه صفوف در حرب راست کند و از تعدی لشکریان ممانعت نماید. کسی که شمارهء افراد لشکر و هویت یکایک آنان و وظائف هر یک را داند. مراقب سپاهیان. اُترور. زابِن. (منتهی الارب) : «هیچکس را زهره نبود که شراب آشکارا خورد که چاووشان و محتسبان گماشته بودند». (تاریخ بیهقی).
از حشمت سلطانی و از تاج فریدون
چاووش ورا قبه و قوقوی کلاه است.
سوزنی.
|| نقیب قافله. (برهان). نقیب و جارچی و پیک و یساول و رئیس و پیشوا و وکیل و پیشرو کاروان. (ناظم الاطباء). کسی که دعوت رفتن بزیارت عتبات عالیات کند. در اصطلاح روستائیان خراسان، کسی باشد که در فصل مناسب زیارت در دهات و روستاها سواره یا پیاده براه افتد و روستائیان را بوسیلهء جار زدن یا خواندن اشعار مهیج و مناسب بزیارت اعتاب مقدسه تشویق و تهییج نماید. || سرهنگ و صاحب منصبی که پیشاپیش حاکم و اشخاص بزرگ میرود. (ناظم الاطباء) :
بانگ چاووشان چو از ره بشنود
تا نبیند رو به دیواری کند.مولوی.
و رجوع به چاوش شود. || بزغالهء نر یکساله. (در اصطلاح روستائیان تربت حیدریه و گناباد).

چاووش خوان.

[خوا / خا] (نف مرکب)چاوش. خوانندهء اشعار در منقبت ائمه مناسب با زیارت عتبات عالیات.

چاووش خوانی.

[خوا / خا] (حامص مرکب) عمل چاووش خوان. آواز و اشعاری که چاووش قافلهء زوار خواند. خواندن چاووش قافله زوار اشعار در منقبت ائمه و مناسب با زیارت اعتاب مقدسه.

چاووش غوری.

[شِ] (اِخ) از امرای دربار سلطان سنجر سلجوقی. وی بر سپاه سلطان سالاری فرمود و وقتی که سلطان لشکر بر سر سلطان مسعود برادرزادهء خود کشیده بعضی از امراء سلطان را از جنگ منع مینمودند امیر چاووش شعری چند گفته سلطان را ترغیب بجنگ کرد و از جمله اشعار وی این چند بیت است:
خسروا کارزار باید کرد
بر عدو کار زار باید کرد
شرزه شیران مرغزاری را
همه در مرغزار باید کرد
روز جنگ است جنگ باید جست
وقت کار است کار باید کرد.
(از مجمع الفصحاء ج 1 ص 177).

چاوه.

[وَ] (اِخ) نام ولایتی است از دربار. (آنندراج).

چاویدن.

[دَ] (مص) فریاد کردن گنجشک باشد وقتی که دست بر آشیانهء او دراز کنند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).(1) بانگ کردن مرغ. جیرجیر کردن. نالیدن و بانک کردن مرغ از بیم یا از دوری بچه و جز آن. || بطریق استعاره بانگ کردن سایر حیوانات و انسان را گویند. (برهان) (آنندراج). بانگ بلند کردن انسان و سایر حیوانات. (ناظم الاطباء). (فرهنگ نظام). لابه و زاری کردن :
ای عاشق مهجور ز کام دل خود دور
مینال و همی چاو که معذوری معذور.
بوشعیب هروی (از فرهنگ اسدی).
شاهی بنالدی و ممالک بگریدی
مردی بچاودی و جوانی بزاردی.
سیدحسن غزنوی.
|| خائیدن. (غیاث). جاویدن و خائیدن و مضغ کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - مرحوم ناظم الاطباء در فرهنگ خود کلمه «چاوید » را که فعل ماضی از «چاویدن» است جداگانه ضبط کرده و آن را اسم صوت و مرادف «چاوچاو» دانسته، غوغا و بانگ گنجشک معنی کرده است و این معنی خطاست.

چاه.

(اِ)(1) معروف و به عربی بئر خوانند. (برهان). ترجمه بئر. (آنندراج). گودی دایره ای عمیقی که در زمین جهت بیرون آوردن آب و جز آن کنند. مغاک. چال. (ناظم الاطباء). گودالی که در آن آب زاینده باشد. و مجازاً آب آن را هم گویند. (فرهنگ نظام). بِئر. جُب. جُرموز. خَفیة. رَجَم. رَکیّة. عاثور. عَجوز. قَلیب. کَر. وَرطَه. (منتهی الارب) :
چاه پر کرباسه و پر کژدمان
خورد ایشان پوست روی مردمان.رودکی.
چاه دم گیر و بیابان و سموم
تیغ آهخته سوی مرد نوان.خسروانی.
بچاه سیصد باز اندرم من از غم او
عطای میررسن ساختم ز سیصد باز.
شاکر بخاری (از فرهنگ اسدی).
بر آن رای واژونهء دیو نژند
یکی ژرف چاهی بره برفکند
پس ابلیس واژونه این ژرف چاه
بخاشاک پوشید و بسپرد راه.فردوسی.
چنین پاسخش داد بیژن که شو
پست چاه باد، اهرمن پیشرو.فردوسی.
به رودابه گفت ای گرانمایه ماه
چرا برگزیدی تو بر گاه چاه.فردوسی.
زیرا که برین راه تاختنتان
بس ژرف یکی چاه بی فغانست
این ژرف و قوی چاه را ببینی
گر بر سر تو عقل دیده بان است
ز آن می نرود بر سر تو حجت
کز چاه برون راه بیگمان است.ناصرخسرو.
چاهی است جهان ژرف و سر نهفته
وز چاه نهفته بتر نباشد.ناصرخسرو.
گرت مراد است کزین ژرف چاه
خویشتن ای پور برون افکنی.ناصرخسرو.
نگه کن که در پیشت آب است و چاه
کلیچه میفکن که نرسی براه.اسدی.
کرا بخت فرخ دهد تاج و گاه
چو خرسند نبود درافتد بچاه.اسدی.
دست در دو شاخ زد که بر بالای چاه رسته بود. (کلیله و دمنه)... چنانکه دو مرد در چاه افتند یکی بینا یکی نابینا اگر چه هلاک میان هر دو مشترک است اما عذر نابینا بنزدیک اهل خرد و بصر مقبولتر باشد. (کلیله و دمنه).
بر سر چاه بختم آمد چرخ
مدد جوی عمر از آن بگسست.خاقانی.
چاه داری در بن چاهش فکن
ای نیابت دار پور آبتین.خاقانی.
یوسفان را به چاه میفکند
وز جفا روی چاه میپوشد.خاقانی.
همه بر چاه همی ترسم و برجان که مباد
چاه و جانی که تن آسان شدنم نگذارند.
خاقانی.
از چاه غمم برآوریدی
در نیمهء ره رسن گسستی.خاقانی.
هر کجا تو با منی من خوشدلم
ور بود در قعر چاهی منزلم.مولوی.
چون ز چاهی میکنی هر روز خاک
عاقبت اندر رسی در آب پاک.مولوی.
چو می بینی که نابینا و چاه است
اگر خاموش بنشینی گناه است.سعدی.
نه چشم طامع از دنیا شود سیر
نه هرگز چاه پر گردد ز شبنم.سعدی.
کر و کور ار نیی ز چاه مترس
راست باش و ز میر و شاه مترس.اوحدی.
بی کشش نتوان برون از قید دنیا آمدن
بی رسن از چاه هیهات است بالا آمدن.
صائب.
زینهار از کنج عزلت پای خود بیرون منه
کز بها افتاد یوسف تا برون آمد ز چاه.
صائب.
-امثال: از چاه درآمده در چاله افتاد.
این چاه و این ریسمان.
چاه از کوه آب میخورد.
چاه را چه زیان کون دلو دریده میشود.
چاه کن همیشه در ته چاه است. چاه کن تک چاه است.
چاه مینماید و راه نمی نماید.
چاه نکنده منار میدزدد.
چند ناگاهان بچاه اندرفتاد آنکه او مر دیگران را چاه کند. ناصرخسرو.
گر چاه کند که من در آن چاه افتم آن چاه کننده را همان چاه بس است.
(از قرة العیون).
درفتاد اندر چهی کو کنده بود ز آنکه ظلمی بر سرش آینده بود. مولوی.
ای که تو از ظلم چاهی میکنی از برای خویش دامی می تنی. مولوی.
خوش آن چاهی که آب از خود برآرد.
گر آب چاه نصرانی نه پاک است جهود مرده می شویم چه باک است. سعدی.
هر جا چاهی است یوسفی در وی نیست.
همیشه دلو از چاه سالم بیرون نمی آید.
|| با مزید مؤخر امکنه: کله چاه. کنگل چاه. فیروزچاه. سفیدچاه. روبانچاه. || گوی زنخدان خوبان را بطریق استعاره گفته اند. (برهان). و چاه گوی زنخدان خوبان را بطریق استعاره گفته اند. (آنندراج). چاه زنخ و چاه زنخدان که مراد گودی چانه است. رجوع به چاه زنخدان شود. || زندان و دام. (ناظم الاطباء). کنایه از محبس و زندان :
چنین بود تا بود چرخ بلند
گهی ناز و شادی گهی چاه و بند.فردوسی.
ببردند زن را ز درگاه شاه
ز شمشیر گفتند و از بند و چاه.فردوسی.
یوسفانم بستهء چاه زمینند ارنه من
چشمه های خون ز رگهای زمین بگشودمی.
خاقانی.
اوست فریدون ظفر بلکه دماوندحلم
عالم ضحاک فعل بستهء چاهش سزد.
خاقانی.
(1) - این لفظ در پهلوی چاه و در اوستا چات است. (فرهنگ نظام).

چاه آب.

(اِخ) دهی از دهستان دوغائی بخش حومهء شهرستان قوچان که در 24 هزارگزی جنوب خاوری قوچان و 14 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی قوچان به مشهد واقع شده، کوهستانی و معتدل است و 53 تن سکنه ترک و کرد و فارس دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه آبی کنود.

[کَ] (اِخ)(1) چاهی است در طرابلس که هر کس آب از آن چاه بخورد احمق گردد و این مثل است. (برهان) (آنندراج). || و آبی کبود هم بنظر آمده است که بجای نون بای ابجد باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - این لغت بدین صورت جز در برهان و آنندراج (که از برهان نقل کرده)، جای دیگر نیامده و ظاهراً «چاه ابی کنود» [ اَ کَ ] است چه «ابوکنود» نام چند تن از مشاهیر است. (از حاشیه برهان قاطع چ معین). رجوع شود به این لغت نامه، ذیل ابوکنود.

چاه آخر.

[خَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 6 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 11 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چاه آهن.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیکنان بخش بشرویه شهرستان فردوس که در 50 هزارگزی شمال بشرویه و 10 هزارگزی نیکنان واقع شده، کوهستانی و گرمسیر است و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاهار.

(اِخ)(1) ایالتی از کشور چین در مشرق ژهل(2) که در سال 1921 م. بوسیله مغولان تجزیه شده است. دارای 2170000 تن سکنه است و مرکز این ایالت شهر «چانگ چیاکئو»(3) میباشد.
(1) - Tchahar.
(2) - Jehal.
(3) - Tchang-tchia-keau.

چاهان.

(اِخ) دهی است از دهستان بنت بخش نیکشهر شهرستان چاه بهار که در 48 هزارگزی جنوب باختری نیکشهر، کنار راه مالرو بنت به چاه بهار واقع شده. کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی است و 250 تن سکنه بلوچ سنی دارد. آبش از رودخانه، محصولش خرما و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهان.

(اِخ) دهی است از دهستان رمشک بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 180 هزارگزی جنوب خاوری کهنوج بر سر راه مالرو گابریک به رمشک واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 50 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش برنج، تنباکو و خرما، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 132 هزارگزی جنوب کهنوج بر سر راه مالرو سیربک به چغین واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیربک بخش میناب شهرستان بندرعباس که در 90 هزارگزی جنوب میناب و 3 هزارگزی خاور راه مالرو جاسک به میناب واقع شده و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه ابوطالب.

[هِ اَ لِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «موسوم به دروازه است واقع در خاک سیستان بر سر راه فراه به مالاخان یا سیاه کوه، در طرف غربی رود هیرمند». (از مرآت البلدان ج4 ص131).

چاه ابوعتبه.

[هِ اَ عَ بَ] (اِخ) ظاهراً چاهی بوده در نزدیکی شهر «مدینه». مؤلف حبیب السیر نویسد: «... القصه حضرت مقدس نبوی صلوات الله و سلامه علیه بعد از ترتیب لشکر و تهیه مایحتاج سفر ابن مکتوم را با ابورهم غفاری در مدینه، خلیفه گذاشته بقولی در دهم ماه مبارک رمضان رایت بجانب مکه مبارکه برافراخت و بر سر «چاه ابوعتبه» بعرض لشکر هدایت اثر اشتغال نموده از مهاجر هفتصد مرد در حیز شمار آمد...». (از حبیب السیر جزو سیم از ج 1 ص 134).

چاه احمد.

[اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان دژگان بخش بستگ شهرستان لار که در 144 هزارگزی جنوب خاوری بستک و در جنوب کوه خمیر واقع شده، دامنه، گرمسیر و مالاریائی است و 223 تن سکنه دارد. آبش از چاه و باران، محصولش غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه ارژنگ.

[هِ اَ ژَ] (اِخ) چاهی در توران زمین که افراسیاب بیژن را در آن چاه زندانی کرد. چاه بیژن :
به پیلان گردنکش آن سنگ را
که پوشد سر چاه ارژنگ را.فردوسی.
رجوع به ارژنگ و چه ارژنگ شود.

چاه اسماعیل.

[اِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهوار بخش میناب شهرستان بندرعباس که در 30 هزارگزی شمال میناب بر سر راه فرعی کهنوج به میناب واقع شده، 45 تن سکنه دارد و دو مزرعه چاه شیرین و «قنبری» جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چاه افضل.

[اَ ضَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان عقدا بخش شهر بابک شهرستان یزد که در 30 هزارگزی شمال باختر اردکان و 6 هزار و پانصدگزی شوسهء اردکان به عقدا واقع شده، جلگه، معتدل و مالاریایی است و 45 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی زنان این ده کرباس بافی و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چاه انجیر.

[اَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سروستان شهرستان شیراز که در 23 هزارگزی باختر سروستان و 9 هزارگزی شوسهء شیراز به سروستان واقع شده، جلگه، معتدل و مالاریائی است و 285 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و تنباکو، شغل اهالی زراعت و قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چاه انکرسنه.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «دهکده ای است در جلگه هرون آباد، دو منزلی کرمانشاهان. و از هرون آباد که به کرند میروند در طرف دست راست راه واقع است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه اوگز.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان منوچان بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 84 هزارگزی جنوب کهنوج بر سر راه فرعی کهنوج به میناب واقع شده و دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه بابل.

[هِ بِ / بُ] (اِخ) چاهی در بابل که هاروت و ماروت در آن محبوس اند. (آنندراج). چاهی در بابل که دو ملک هاروت و ماروت در آن حبس میباشند. (ناظم الاطباء). چاهی که در آن هاروت و ماروت محبوسند. (فرهنگ نظام).

چاه بار.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چند آبادی است بناحیه ای از توابع بلوچستان». (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه بار.

(اِخ) دهی است جزء دهستان رزقچای بخش پوبران شهرستان ساوه، در 12 هزارگزی باختر نوبران و 3 هزارگزی راه عمومی. کوهستانی و سردسیر است و 238 تن سکنه دارد. محصولش غلات، بادام و انگور، شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه و جاجیم و راهش مالرو است و از طریق راه شوسهء همدان به نوبران ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چاه باز.

(اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایزه شهرستان اهواز، در 48 هزارگزی شمال خاوری ایزه. کوهستانی و گرمسیر است و 190 تن سکنه فارس و بختیاری دارد. آبش از چشمه، محصولش گندم و جو، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چاه بالو.

(اِخ) دهی است از دهستان گله دار، بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 69 هزاروپانصد گزی جنوب خاور کنگان و 7 هزارگزی شمال راه عمومی پسرودک به بیرم واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی و 60 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و تنباکو، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه بردی.

[بَ] (اِخ) دهی از دهستان حیات داود بخش گناوه شهرستان بوشهر که در 9 هزارگزی شمال گناوه و 8 هزارگزی شوسه گچساران به گناوه واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7). مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از متعلقات بندر بوشهر و مضافات». (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه بردی.

[بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان علا مرودشت، بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 105 هزارگزی جنوب خاوری کنگان و یک هزارگزی راه عمومی اشکنان به پسرودک واقع شده و 6 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه برف.

[بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین که در 36 هزارگزی خاور آوج و 24 هزارگزی راه عمومی واقع شده. هوایش معتدل است و 243 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، بنشن و سیب زمینی، شغل اهالی زراعت و بافتن قالی و جاجیم و راهش مالرو است و ماشین هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چاه برم.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قراء توابع لارستان فارس». (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه بک.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 44 هزارگزی خاور شوسف واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 6 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه بلک.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است در جلگه هرون آباد دو منزلی کرمانشاهان و از هرون آباد به کرند که میروند در طرف راست راه واقع است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه بلو.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان یخاب بخش طبس شهرستان فردوس که در 163 هزارگزی شمال خاوری طبس واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 15 تن سکنه دارد و باصطلاح محلی «شاه بلو» نیز نامیده شود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چاه بن.

[بُ] (اِ مرکب)(1) تک چاه. (آنندراج). بن چاه. ته چاه :
بدین چاه در آب سرد است و خوش
بفرمای تا من بوم آبکش
که هستند با من پرستنده مرد
کزین چاه بن برکشند آب سرد.فردوسی.
پس آن به که غوکان در این چاه بن
نگویند از موج دریا سخن.میرخسرو.
(1) - بقلب اضافت. (آنندراج).

چاه بنارد.

[بُ رَ] (اِخ) دهی از دهستان گوره بخش بستک شهرستان لار که در 28 هزارگزی شمال خاوربستک در دامنه شمالی کوه لاور واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 259 تن سکنه دارد. آبش از آب باران، محصولش غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه بوقیر.

[هِ] (اِخ)(1) چاهی است که افراسیاب بیژن را در آن چاه محبوس کرده بود. (برهان). نام چاهی که افراسیاب بیژن را در آن بند کرده بود. (آنندراج). چاه ارژنگ. رجوع به چاه بیجن و چاه بیژن شود.
(1) - در چند نسخه از نسخ برهان «پوقیر» ضبط شده است.

چاه بهار.

[بَ] (اِخ) یکی از شهرستان های استان هشتم کشور است که از طرف شمال به شهرستان ایرانشهر،از طرف خاور به مرز پاکستان، از طرف جنوب بدریای عمان و از طرف باختر ببخش جاسک از شهرستان بندرعباس محدود میباشد. بطور کلی هوای شهرستان گرمسیر و مالاریائی است و قسمت جنوب شهرستان چون مجاور دریاست گرمتر و مرطوبتر است. آب قسمت جنوبی و بخش دشتیاری از چاه تأمین میشود و آب قسمت شمالی شهرستان از رودخانه و چشمه و چند قنات است. محصول عمده شهرستان غلات، خرما، ذرت، حبوبات، لبنیات و پنبه است و مخصوصاً غلات و پنبه در ناحیهء جنوب شهرستان (بخش دشتیاری و دهستان کنارک) دیمی بعمل میاید و اگر باران بموقع ببارد این قسمت از حاصلخیزترین نقاط شهرستان است. این شهرستان دارای چهار رودخانه است به این شرح: 1- رود باهو کلات که از کوهستان سرباز سرچشمه گرفته در شمال خاوری شهرستان وارد دهستان باهو کلات میشود این رودخانه در قسمت بالا دارای آب و از محلی که وارد شهرستان میشود خشک و بی آب است. 2- رودخانهء خواجه که از کوهستان قصرقند و اهوران سرچشمه میگیرد و پس از مشروب ساختن آبادیهای بخش قصرقند وارد دشتیاری میشود ولی در ناحیهء اخیر بدون آب است. 3- رودخانهء گه(1)که از ارتفاعات نیکشهر و پیچان و تنگ سرخه سرچشمه گرفته پس از مشروب ساختن آبادیهای اطراف خود وارد دهستان کنارک میگردد. 4- رودخانهء رایچ که از ارتفاعات قنوج و بنت سرچشمه گرفته پس از مشروب کردن آبادیهای اطراف به دریای عمان میریزد. شهرستان چاه بهار از بخشهای زیر تشکیل شده است:
1- بخش مرکزی شامل دهستانهای کنارک و تنگ. 2- بخش قصرقند شامل دهستان قصرقند. 3- بخش دشتیاری شامل دهستانهای باهو کلات، دشتیاری میرعبدی و دشتیاری دلاور. 4- بخش نیکشهر شامل دهستانهای نیکشهر و بنت. جمعیت شهرستان بشرح زیر است: چاه بهار یک آبادی و دو هزارتن سکنه. بخش مرکزی 54 آبادی و 17 هزار تن سکنه که جمعاً 55 آبادی و 19 هزار تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).
(1) - Geh.

چاه بهار.

[بَ] (اِخ) بندر و مرکز شهرستان چاه بهار که در 220 هزارگزی جنوب ایرانشهر، کنار دریای عمان واقع شده مشخصات جغرافیایی آن بشرح زیر است: طول جغرافیایی 60 درجه و 31 دقیقه و 25 ثانیه، عرض جغرافیایی 25 درجه و 12 دقیقه و 45 ثانیه. اختلاف ساعت تهران با چاه بهار 37 دقیقه (ساعت 12 تهران مطابق است با ساعت 12 و 37 دقیقه چاه بهار). مسافت از چاه بهار به تهران از طریق کرمان 2406 هزارگز و مسافت از چاه بهار به کرمان 1273 هزارگز و فاصله چاه بهار تا زاهدان 756 هزارگز است. چاه بهار در کنار دریای عمان واقع شده و طول آن در حدود 2 و عرض آن یک هزارگز است. این بندر قبل از سال 1310 ه . ش. بعلت وجود بازرگانان خارجی و داخلی آباد بوده و هر هفته یک کشتی تجارتی در این بندر لنگر می انداخته ولی از آن زمان که بازرگانان مزبور از چاه بهار بیرون رفتند این بندر اهمیت خود را از دست داده است. هوای چاه بهار در تابستان زیاد گرم و مرطوب است و در سایر فصول معتدل میباشد. آب مصرفی چاه بهار فقط از دو حلقه چاه (آب چاهها شور مزه است) تأمین میشود و جز ایندو چاه چاههای دیگری هم حفر شده که طعم آب آنها نزدیک به تلخی است. ساختمانهای چاه بهار قدیمی است و دو عمارت جدید برای فرهنگ و بهداری در آنجا ساختمان شده. سربازخانهء پادگان چاه بهار در جنوب قصبه واقع است و ساختمان آن که قبل از 1310 بنا شده مستحکم است. زبان مادری اهالی قصبه بلوچی و مذهبشان سنی است و شامل دو هزار تن سکنه است. ادارات دولتی چاه بهار عبارت است از پادگان نظامی، مرزبانی، فرمانداری، گروهان ژاندارمری، دارائی، نمایندهء فرهنگ، آمار، گمرک، گارد مسلح و دو دبستان دولتی هم دارد. از راه شوسهء چاه بهار به ایرانشهر قبل از سال 1320 هر هفته دو مرتبه پست با ماشین آمد و رفت میکرده ولی بعد از 1320 روز بروز خرابتر شده است بطوری که اگر اتومبیلی از ایرانشهر به چاه بهار حرکت کند بواسطه خرابی راه و معطلی دیرتر از شتر به چاه بهار میرسد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8). فرهنگ امیرکبیر ذیل چاه بهار نوشته: «بندر جنوب ایران در کنار دریای عمان که با ناحیه دشتیاری و نیکشهر (قصرقند سابق) یک حوزه حکومتی تشکیل داده است». (از فرهنگ امیرکبیر ص 579).

چاه بیجن.

[هِ جَ] (اِخ) نام چاهی که افراسیاب بیژن را در آن بند کرده بود. (آنندراج). چاه ارژنگ. چاه بیژن :
این چاه بیجن است مسیحا خموش باش
چندان نشین که صبح برآید ز شام تو.
مسیح کاشی (از آنندراج).
رجوع به چاه بوقیر و چاه بیژن شود.

چاه بیدو.

(اِخ) دهی از دهستان گله دار بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 62 هزار و پانصدگزی جنوب خاور کنگان، کنار راه فرعی لار بگله دار واقع شده است. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 177 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه بیژن.

[هِ ژَ] (اِخ) نام چاهی که افراسیاب بیژن را در آن بند کرده بود. (آنندراج). چاهی در توران که افراسیاب بیژن پهلوان ایرانی را در آن حبس کرده بود و رستم او را نجات داد. (فرهنگ نظام) :
ز ظلمت گشته پنهان خانهء خاک
چو چاه بیژن و زندان ضحاک.
؟(از آنندراج).
تا لب نانی بدست آرم چه خونها میخورم
دست کوته را تنور رزق چاه بیژن است.
صائب (از آنندراج).
رجوع به چاه بوقیر و چاه بیجن شود.

چاه پانو.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند که در 50 هزارگزی شمال خاوری قاین، بر سر راه مالرو عمومی بزن آباد بجنگل واقع شده است. جلگه و گرمسیر است و 263 تن سکنه دارد. آبش آب شورچاه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راهش مالرو است. در فصل بهار مالدارها از اطراف به این محل میایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه پست.

[هِ پَ] (اِ مرکب) کنایه از دنیا باشد. (برهان) (آنندراج). عالم. (ناظم الاطباء).

چاه پوخان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان خانکوک بخش حومهء شهرستان فردوس که در 30 هزارگزی باختر فردوس واقع شده، جلگه و گرمسیر است و 8 تن سکنه دارد. آبش از چاه و آب چاه آن شور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه پوز.

(اِ مرکب) قلابی باشد که بدان چیزی که بچاه افتد برآرند. (برهان) (آنندراج). مؤلف برهان و صاحب آنندراج ذیل این لغت نویسند: «بجای بای فارسی یای حطی نیز آمده است و این اصح است چه یوز بمعنی تفحص و تجسس باشد. (برهان) (آنندراج). رجوع به چاهیوز شود.

چاه پهن.

[پَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: قریه ای است از قرای دشتی فارس. (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه پهن.

[پَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاور کنگان بخش خورموج شهرستان بوشهر که در 66 هزارگزی جنوب باختر خورموج، در باختر کوه مند واقع شده است. از نقاط ساحلی دریا، گرمسیر و مالاریائی است و 142 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و ماهیگیری و راهش راه شوسه سابق بوشهر به لنگه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه پهن.

[پَ] (اِخ) دهی است از دهستان بردخون بخش خورموج شهرستان بوشهر که در 108 هزارگزی جنوب خورموج، کنار شوسهء سابق بوشهر به لنگه واقع شده است. از نقاط ساحلی، گرمسیر و مالاریائی است و 62 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه پیر.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اهرم شهرستان بوشهر که در 14 هزارگزی شمال اهرم و 6 هزارگزی خاور کوه قلعه دختر واقع شده است. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 374 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، خرما و تنباکو، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه پیز.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومه بخش بمپور شهرستان ایرانشهر که در 8 هزارگزی جنوب بمپور و 7 هزارگزی جنوب شوسهء بمپور به چاه بهار واقع شده و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه تر.

[تَ] (اِخ) از متعلقات لارستان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه تغاری.

[تَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ماهان شهرستان کرمان که در 42 هزارگزی جنوب ماهان و 20 هزارگزی راه شوسهء کرمان به بم واقع شده و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه تک.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیر کوه بخش قاین شهرستان بیرجند که در 18 هزارگزی جنوب خاوری قاین واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 13 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه تل.

[تَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قرای تنگستان از بلوکات فارس». (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه تلخ.

[تَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از توابع کوهکیلویهء فارس». (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه تلخ.

[تَ] (اِخ) جزء تنگستان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 132) قریه ای است نیم فرسنگی جنوبی تنگستان. (از فارسنامه ناصری).

چاه تلخ.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان ساحلی بخش اهرم شهرستان بوشهر که در 24 هزارگزی باختر اهرم و 3 هزارگزی خاور خلیج فارس واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 690 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، خرما و تنباکو، شغل اهالی زراعت و راهش شوسهء سابق بوشهر به لنگه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه تلخ.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان لیراوی بخش دیلم شهرستان بوشهر که در 24 هزارگزی جنوب دیلم و 5 هزارگزی خاور دریا و شمال کوه بنگ واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 380 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه جلال.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان پاریز بخش مرکزی شهرستان سیرجان، که در 48 هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد بر سر راه زیدآباد به پاریز واقع شده. جلگه و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه جمال.

[جَ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان ایرانشهر است که در 6 هزارگزی شمال ایرانشهر و 2 هزارگزی خاور شوسهء ایرانشهر به خاش واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 80 تن سکنه بلوچ سنی دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، خرما، ذرت و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهجو.

(اِ مرکب) قلابی باشد که بدان چیزی که بچاه افتد برآرند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قلابی که بدان چیزی که در چاه افتد بیرون میاورند (فرهنگ نظام). بمعنی چاهیوز است. (برهان) (آنندراج). چاهیوز نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
چاهجوئی ز سر زلف کژت راست کنم
مگر آرم دل از آن چاه زنخدان بر سر.
(شرفنامه منیری).
|| (نف مرکب) چاه کن را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). چاخو. مُقَنّی. (ناظم الاطباء). کسی که چاههای قنات را چاهجویی کند. آنکه در کندن چاه و نقب زدن و متصل ساختن چاهها در زیر زمین بیکدیگر، استادی و مهارت دارد. چاهجوی.

چاه چاخو.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 38 هزارگزی جنوب باختری در میان و 4 هزارگزی باختر شوسهء عمومی بیرجند بزاهدان واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 9 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه چاه ورد.

[وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بیرم بخش گاوبندی شهرستان لار که در 87 هزارگزی شمال خاور گاوبندی واقع شده و 47 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه چراغ.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان سراب دره بخش چگنی شهرستان خرم آباد که در 5 هزارگزی خاور سراب دره و 2 هزارگزی شمال راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع شده، جلگه، معتدل و مالاریائی است و 72 تن سکنه لر و فارس دارد. آبش از چشمه ها، محصولش غلات، حبوبات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن سیاه چادر است. راهش اتومبیل رو است و ساکنین ده از طایفه بهرامی بوده عموماً چادرنشین اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چاه چو چو.

(اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 30 هزارگزی خاور شوسف و 8 هزارگزی جنوب حسین آباد واقع شده، دامنه و گرمسیر است و 20 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش لبنیات و راهش مالرو است. در فصل بهار مالدارها به این محل میایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاهچور.

(اِ مرکب) دولاغ و چاقشوری که زنان هنگام بیرون رفتن از خانه می پوشند. (ناظم الاطباء). چاقچور.

چاهچول.

(اِخ) دهی است از دهستان لب کویر بخش بجستان شهرستان گناباد که در 25 هزارگزی شمال خاوری بجستان و 12 هزارگزی شمال شوسه گناباد به فردوس واقع شده. دامنه، خشک و گرمسیر است و 46 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و زیره، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاهچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) چاهک. چاه خُرد. چاه کوچک. چاه نزدیک تک. گودالی کم عمق، چاچه. آبشی. چاهی که در صحن سرای کنند رفع حوائج کودکان و گرد آمدن فاضلاب را. رجوع به آبشی در همین لغت نامه شود.
- چاهچهء قفا؛ گوی که در پشت گردن بدرازا هست.

چاه چهل گزی.

[چِ هِ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گندمان، بخش بروجن شهرستان شهرکرد که در 2 هزارگزی راه پل کره به بروجن واقع شده، کوهستانی و سردسیر است و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چاه حاجی.

(اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش در میان شهرستان بیرجند که در 57 هزارگزی خاور در میان واقع شده جلگه و گرمسیر است و جمعیتی ندارد. چاه آب شیرین دارد که در فصل بهار مالدارها از آن آب استفاده میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه حاجی ابل.

[اَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 16 هزارگزی جنوب خاور کنگان و یک هزارگزی شمال خاور راه فرعی لار به گله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 220 تن سکنه فارس و ترک دارد. آبش از قنات و چاه، محصولش غلات، انار، خرما و تنباکو، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه حد.

[حَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع قدیم النسق طبس است، آبش از قنات و هوای آن معتدل میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه حسین جمال.

[هِ حُ سِ جَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قرای بلوک دشتستان». (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاه حسین جمال.

[هِ حُ سِ جَ] (اِخ)دهی است از دهستان لاور کنگان بخش خورموج شهرستان بوشهر که در 48 هزارگزی جنوب خورموج در خاور کوه کلات سبز و 7 هزارگزی باختر رودمند واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 311 تن سکنه دارد. آبش از چاه محصولش غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه حوض.

[حَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 12 هزارگزی شمال باختر بیرجند واقع شده، دامنه و گرمسیر است و 276 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، میوه باغات، لبنیات و ابریشم، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. کلاته های رباط و چشمه رباط و مزرعهء پشت گدار جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه خاری.

(اِخ) دهی از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 162 هزارگزی جنوب خاوری شوسف واقع شده. دامنه و گرمسیر است و 6 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه خاصه.

[خاصْ صَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاندیز بخش طرقبه شهرستان مشهد که در 12 هزارگزی شمال خاوری طرقبه بر سر راه شوسهء قدیمی مشهد بقوچان واقع شده. جلگه و معتدل است و 125 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، بنشن و میوجات است، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. از طرقبه اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه خالوها.

(اِخ) دهی است از دهستان گله دار بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 76 هزارگزی جنوب خاور کنگان، کنار راه فرعی لار به گله دار واقع شده، جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 105 تن سکنه دارد. آبش از چاه محصولش غلات و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه خانی.

(اِخ) قریه ای است در بلوک برازجان از اعمال بندربوشهر و در حوالی این قریه بین مهرعلیخان شجاع الملک و قشون انگلیس در سال هزار و دویست و هفتاد و سه نزاع اتفاق افتاد. اراضی اینجا رمل است و هندوانهء دیمی بعمل می آورد، اهالی عبای شتری میبافند. طول جلگه برازجان چهار فرسخ و عرض نیز همین قدر است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 132).

چاهخانی.

(اِخ) دهی است از دهستان عیسوند بخش برازجان شهرستان بوشهر که در 12 هزارگزی جنوب باختر برازجان و یک هزارگزی شوسهء برازجان به بوشهر واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 707 تن سکنه دارد. آبش از چاه محصولش غلات، تنباکو و خرما، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه خرک.

[خَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان شمیل بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که در 84 هزارگزی شمال خاوری بندرعباس بر سر راه فرعی میناب به کهنوج واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 289 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه، محصولش خرما و غلات، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. مزرعهء میرآقا جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چاه خس پوش.

[هِ خَ] (اِ مرکب) چاهی که سرش بخس و خاشاک پنهان گردیده باشد. (آنندراج) :
بدور خط از آن چاه زنخدان بیش میلرزم
ز آسیب چه خس پوش بر جان بیش میلرزم.
صائب (از آنندراج).

چاه خو.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 54 هزارگزی شمال باختری خوسف واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 24 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه خو.

(اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 84 هزارگزی باختر درح واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 13 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چاه دراز.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 25 هزارگزی شمال خاوری شوسف و 5 هزارگزی خاور شوسهء عمومی مشهد بزاهدان واقع شده. دشت و گرمسیر است و 271 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه دراز.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان لادیز بخش میر جاوه شهرستان زاهدان که در 37 هزارگزی باختر راه فرعی میر جاوه به خاش واقع شده. کوهستانی، گرمسیر و معتدل است و 200 تن سکنه دارد که از طائفهء ریگی هستند. آبش از قنات، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه دران.

[دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء شهرستان سراوان که در 28 هزارگزی جنوب خاوری سراوان و یک هزارگزی جنوب شوسهء سراوان به کوهک واقع شده و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه دره.

[دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد که در 65 هزارگزی شمال باختری مشهد و 5 هزارگزی شمال شوسهء عمومی مشهد بقوچان واقع شده. جلگه و معتدل است و 164 تن سکنه فارس و کرد دارد آبش از قنات، محصولش غلات، چغندر و سیب زمینی، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه دزد.

[دُ] (اِخ) از دهات جلگهء هرون آباد است و در صورتیکه از هرون آباد به کرند بروند این هر سه ده [ چاه زر. چاه زرد و چاه دزد ] در طرف راست راه واقعند. (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاه دزدان.

[دُ] (اِخ) دهی است از دهستان گوده بخش بستک شهرستان لار که در 48 هزارگزی شمال خاور بستک و در خاور کوه سیاه واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 400 تن سکنه دارد. آبش از چاه و باران، محصولش غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و بافتن عبا و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه دلو.

[دَلْوْ] (اِ مرکب) کنایه از دنیا باشد. (برهان). دنیا. (ناظم الاطباء). || کنایه از برج دلو هم هست که یکی از دوازده برج فلکی است. (برهان). برج دلو که برج یازدهم از بروج دوازده گانه بود. (ناظم الاطباء).

چاه دوک.

(اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 7 هزارگزی شمال باختری درمیان بر سر راه شوسهء بیرجند به درمیان واقع شده. دامنه و گرمسیر است و 27 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و شلغم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه دول.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از بلوک شبانکارهء دشتستان و طول بلوک شبانکاره شش فرسخ و عرض آن نیز همین قدر است. (مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاه ده شیخ.

[دِ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان حشون بخش بافت شهرستان سیرجان که در 34 هزارگزی جنوب باختری بافت و 4 هزارگزی جنوب راه فرعی بافت به سیرجان واقع شده و 12 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه ذقن.

[هِ ذَ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چاه زنخ و چاه زنخدان و چاه غبغب. (آنندراج). چاه زنخ و چاه زنخدان. (فرهنگ نظام). کنایه از گوی خرد که در زنخدان و غبغب خوبان میباشد. (آنندراج). مجازاً گود کوچکی که در چانهء کسی باشد. (فرهنگ نظام). رجوع به چاه زنخ و چاه زنخدان شود.

چاهر.

[هَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از متعلقات تون یا طبس است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاه رئیس ها.

[رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 127 هزارگزی راه فرعی لار به گله دار واقع شده و 27 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

چاه رئیسی.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 126 هزارگزی جنوب راه فرعی لار به گله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 74 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و انار، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه رحمان.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 39 هزارگزی شمال باختر فریمان واقع شده. دامنه ومعتدل است و 70 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و چغندر، شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه رستم.

[هِ رُ تَ] (اِخ) چاهی که رستم را شغاد برادرش بلطائف الحیل در آن انداخته بود و آن چاه را بشمشیر و سنانها پرساخته. (آنندراج) :
مسکن دیو سفید آمد بخاریها ز برف
چاهها چون چاه رستم شد ز یخ شمشیردار.
اشرف (از آنندراج).
آن زنخدانی که باشد چاه یوسف از صفا
پرسنان آخر ز خط چون چاه رستم میشود.
اشرف (از آنندراج).

چاه رستم.

[رُ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم که در 11 هزارگزی شمال راین و 2 هزارگزی راه مالرو کرمان به راین واقع شده و یک خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه رستم.

[رُ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار که در 91 هزارگزی شمال باختر لار و در جنوب کوه گوکردی واقع شده وده تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه روئی.

(اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 124 هزارگزی جنوب باختری شوسف واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 47 تن سکنه دارد. آبش از چاه است و زراعت ندارد. شغل اهالی مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه روستایی.

(اِخ) دهی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر که در 30 هزارگزی خاور گناوه بر کنار راه فرعی برازجان و بوشهر به گناوه واقع شده، جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 1000 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. دبستان هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاهریسه.

[هَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا، شهرستان اردستان که در 32 هزارگزی جنوب باختر اردستان و 5 هزارگزی شمال شوسهء اردستان به اصفهان واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 171 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چاه ریکان.

(اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 25 هزارگزی باختر کهنوج بر سر راه مالرو کهنوج به گلاشکرد واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و شغل اهالی مالداری است. مزارع چاه گز و نهر سیر جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه زبر.

[زَ بَ] (اِخ) از دهات جلگهء هرون آباد دومنزلی کرمانشهان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص133).

چاه زرد.

[زَ] (اِخ) از دهات جلگهء هرون آباد است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاه زرد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 56 هزارگزی شمال باختری خوسف و 24 هزارگزی شمال خور واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 55 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، مکاری، هیزم فروشی و مالداری است و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه زمزم.

[هِ زَ زَ] (اِخ) چاه معروفی است در شهر مکه. بئر زمزم. رَواء. (منتهی الارب). رجوع به زمزم شود.

چاه زنخ.

[هِ زَ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چاه ذقن. چاه زنخدان. چاه غبغب. (آنندراج). گودی چانه. (ناظم الاطباء). چاه ذقن و چاه زنخدان. (فرهنگ نظام). گوی که بر زنخ باشد. گودی در زنخ :
در خم زلف تو آویخت دل از چاه زنخ
آه کز چاه برون آمد و در دام افتاد.حافظ.
رجوع به چاه ذقن و چاه زنخدان و چاه غبغب شود.

چاه زنخ.

[زَ نَ] (ص مرکب) کسی که گودی در زنخ دارد. آنکه چاله ای در زنخ وی باشد :
به گرد عارض آن ماه روی چاه زنخ
سپاه زنگ درآمد بسان مور و ملخ.سوزنی.

چاه زنخدان.

[هِ زَ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چاه ذقن و چاه زنخ و چاه غبغب. (آنندراج). چاه زنخ. گودی چانه. (ناظم الاطباء). چاه ذقن و چاه زنخ. (فرهنگ نظام). گو زنخ. گوی که در زنخ بعضی خوبان باشد. فرورفتگی کوچکی که در زنخ بعضی خوبرویان است :
ای دل گر از آن چاه زنخدان بدرآیی
هر جا که روی زود پشیمان بدرآیی.حافظ.
ای فروغ ماه حسن از روی رخشان شما
آبروی خوبی از چاه زنخدان شما.حافظ.
یوسف من زیر لب تا کی گذاری خال هند
این کبوتر در خور چاه زنخدان تو نیست.
صائب (از آنندراج).
رجوع به چاه ذقن، چاه زنخ و چاه غبغب شود.

چاه زندی.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 56 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه زیچ.

[هِ] (اِ مرکب) زمین [ در زمین ]همواری که در نشیب و فراز نباشد بعمق شصت گز بلند [ کنند ] و آن را مشبک سازند و در آن نشینند تا کیفیت افلاک و نجوم دریابند. چاه ستاره جو، مرادف این است. (آنندراج). جای زیج نشستن ستاره شناس :
از شرم ارتفاع فرو رو به چاه زیچ
اخترشناس طالع واژون خویش باش.
استاد (از آنندراج).
رجوع به چاه ستاره جو شود.

چاه زیرود.

(اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 50 هزارگزی شمال خاوری شوسف و 7 هزارگزی شمال چاهگل واقع شده. دره ای است گرمسیر و 246 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاهسار.

(اِ مرکب) چاه. چاهسر :
دو پایش فروشد به یک چاهسار
نبد جای آویزش و کارزار.فردوسی.
چو آمد ز ره نزد آن چاهسار
بنزدیک آن چاه بنهاد بار.فردوسی.
دگر چاهساری که بی آب گشت
فراوان برو سالیان برگذشت.فردوسی.
سوی خانه رفتند از آن چاهسار
به یک دست بیژن به دیگر زوار.فردوسی.
کشیدش دوان تا بدان چاهسار
دو دیده پر از خون و رخ چون بهار.
فردوسی.
ز خس گشته هر چاهساری چو خوری
ز کف گشته هر آبگیری چو طبلی.
منوچهری.
چاهساری ببین خراب شده
گشته مطموس و خشک از آب شده
اندر آن چاه گوی راز دلت
تا بیاساید این سرشته گلت.سنایی.
چاهساری هزار پایه در او
ناشده کس مگر که سایه در او.نظامی.
|| گودی عمیق. گودالی ژرف. || چاهسر. (آنندراج). دهانهء چاه. (ناظم الاطباء). سرچاه. لب چاه.

چاهسار.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع قدیم النسق قاینات است، حالا سکنه ندارد و اهل مزارع دیگر آن را زرع مینمایند. (مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاه سالار.

(اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور که در 18 هزارگزی جنوب خاوری فدیشه واقع شده. دامنه و معتدل است و 334 تن سکنهء فارس و بلوچ دارد. آبش از قنات محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه سالم.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان آسیاب بخش هندیجان شهرستان خرمشهر که در 53 هزارگزی شمال باختری هندیجان کنار راه اتومبیل رو بهبهان به خلف آباد واقع شده و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چاه سبز.

[سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حاجی آباد ایزد خواست بخش داراب شهرستان فسا که در 144 هزارگزی جنوب داراب واقع شده و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه ستاره.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان همائی بخش ششتمد شهرستان سبزوار که در 70 هزارگزی جنوب خاوری ششتمد واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 138 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، پنبه و زیره. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راهش مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه ستاره جو.

[هِ سِ رَ / رِ] (اِ مرکب)نوعی از رصد است که به عمق شصت گز چاهی کاوند و بالای آن بامی برآرند شصت گز بلند و آن را مشبک ساخته نشینند و کیفیت نجوم و افلاک دریابند. (آنندراج) (غیاث). و این مرادف چاه زیچ باشد. (آنندراج) :جدولش رصدبانان را از چاه ستاره جوی بی نیاز ساخته. طغرا (آنندراج). رجوع به چاه زیچ شود.

چاهستان.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان شمین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که در 60 هزارگزی شمال خاوری بندرعباس و 2 هزارگزی شمال راه مالرو کشکوه به بندرعباس واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 817 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چاه، محصولش غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه سر.

[سَ] (اِ مرکب) چاه. چاهسار :
منیژه بیامد بدان چاه سر
دوان، خوردنیها گرفته ببر.فردوسی.
از آن چاه سر با دلی پر ز درد
دویدم بنزد تو ای نیکمرد.فردوسی.
|| سرچاه. لب چاه. دهانهء چاه. || گودالی عمیق. گودی ژرف.

چاه سرخ.

[سُ] (اِخ) دهی از دهستان احمدی بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در 120 هزارگزی خاور حاجی آباد و 2 هزارگزی باختر راه مالرو گلاشکرد به شمیل واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 159 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش خرما و غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه سرخی.

[سُ] (اِخ) از متعلقات تون یا طبس است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاه سردو.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش بمپور شهرستان ایرانشهر که در 20 هزارگزی باختر راه شوسهء بمپور به چاه بهار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 125 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء بمپور، محصولش غلات، ذرت و خرما، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه سرگاهی.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان گله دار بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 81 هزارگزی جنوب خاور کنگان، کنار راه فرعی لار به گله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 220 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه سعید.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور که در21 هزارگزی جنوب فدیشه واقع شده. دامنه و معتدل است و 11 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چاه سفید.

[سِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چاه سفید.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 60 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع شده. دامنه و معتدل است و 11 تن سکنه دارد که بشغل زراعت مشغولند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه سگک.

[سَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 154 هزارگزی جنوب خاوری درمیان و 42 هزارگزی خاور درح واقع شده. جلگه و گرمسیر است و جمعیتی ندارد. آبش از چشمه و چاه است و مالداران از آن آب استفاده مینمایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه سمی.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهمئی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان که در 7 هزارگزی شمال باختری لک لک و 54 هزارگزی خاور راه شوسهء آغاجاری واقع شده و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چاه سوارآقا.

[سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان آباده طشک بخش نی ریز شهرستان فسا که در 30 هزارگزی شمال باختر نی ریز واقع شده و 30 تن سکنه دارد که از طایفهء قرائی میباشند و ییلاق و قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه سوخته.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان کیذقان بخش ششتمد شهرستان سبزوار که در 25 هزارگزی جنوب خاوری ششتمد واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و115 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و پنبه، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه سون.

[سُ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه که در 72 هزارگزی شمال خاوری تربت حیدریه واقع شده. دامنه و معتدل است و 187 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و بنشن، شغل اهالی زراعت، گله داری، قالیچه و کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه سهاق.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 135 هزارگزی خاور کهنوج برسر راه بمپور به کهنوج واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش خرما و غلات است و ساکنین این ده از طایفهء هوت میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه سیاه.

(اِخ) «منزلگاهی فیمابین نیشابور و ترشیز [ کاشمر ]». (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاه سید محمد.

[سِیْ یِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 18 هزارگزی جنوب خاوری کوهدشت و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع شده. کوهستانی، معتدل و مالاریائی است و 370 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن سیاه چادر و راهش مالرو است. ساکنین این ده عموماً از طایفهء قره لیوند هستند و در سیاه چادر زندگی میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چاه سیفو.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودخانه بخش میناب شهرستان بندرعباس که در 100 هزارگزی شمال باختری میناب و 4 هزارگزی باختر راه مالرو گلاشکرد به میناب واقع شده است و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه سیماب.

[هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از چاهی که از آنجا سیماب (جیوه، زیبق) برمی آید. (از آنندراج) :
شهسواری از بر ما گشت عنان گردان که شد
چاه سیماب، آستین از اشک بی آرام ما.
فطرت (از آنندراج).

چاه شریف.

[شَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان منوجان بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 130 هزارگزی جنوب کهنوج بر سر راه مالرو کهنوج به یابان واقع شده و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه شقوق.

[هِ شَ] (اِخ) چاهی در راه مکه. (آنندراج). محلی در راه مکه. نام چاهی از چاههای راه مکه :
بر سر چاه شقوق از تشنگان صف صف چنانک
پیش یوسف گرسنه چشمان کنعان دیده اند.
خاقانی.

چاهشک.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان طرقبه بخش مرکزی شهرستان مشهد که در 8 هزارگزی شمال خاوری طرقبه و 15 هزارگزی خاور شوسهء قدیمی مشهد به قوچان واقع شده. دامنه و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، بنشن و میوجات، شغل اهالی زراعت و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاهشور.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند که در 59 هزارگزی شمال باختری قاین واقع شده. دامنه و گرمسیر است و 57 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و شلغم، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه شور.

(اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 87 هزارگزی خاور درمیان واقع شده. جلگه و گرمسیر است و جمعیتی ندارد. آبش از آب شور چاه است و مالدارها به این محل می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه شور.

(اِخ) دهی است از دهستان دلکان بخش بزمان شهرستان ایرانشهر که در 55 هزارگزی جنوب باختری بزمان، کنار راه مالرو بمپور به کهنوج واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، خرما و لبنیات، شغل اهالی زراعت وگله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ج 8).

چاه شور.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر که در 20 هزارگزی شمال گناوه واقع شده و 15 هزار تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه شوره.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 5 هزارگزی جنوب باختری کوهدشت و 5 هزارگزی جنوب باختری راه فرعی خرم آباد به کوهدشت واقع شده. دامنه، معتدل و مالاریائی است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت، و گله داری و سیاه چادربافی و راهش مالرو است. ساکنین این ده از طایفهء نورعلی میباشند و در سیاه چادر بسر میبرند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چاه شیخ.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 136 هزارگزی جنوب خاور کنگان، کنار راه فرعی لار به گله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 98 تن سکنهء فارس و ترک دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و انار، شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه شیرین.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز که در 29 هزارگزی جنوب خاور شیراز، کنار راه فرعی شیراز به گشکان واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 188 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، تنباکو و صیفی شغل اهالی زراعت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه شیرین.

(اِخ) دهی است از دهستان لیراوی بخش دیلم شهرستان بوشهر که در 21 هزارگزی جنوب خاور دیلم و 2 هزارگزی راه فرعی گچساران به دیلم واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 86 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه طرخ.

[طَ] (اِخ)دهی است از دهستان دستگردان بخش طبس شهرستان فردوس که در 90 هزارگزی شمال طبس واقع شده. دشت و گرمسیر است و 68 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و خرما، شغل اهالی زراعت است و راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه طلا.

[طَ] (اِخ) دهی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار که در 126 هزارگزی شمال باختر لار، کنار راه فرعی خنج به سیف آباد واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 59 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت گله داری و بافتن قالی و گلیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه طوس.

(اِخ) دهی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار که در 96 هزارگزی باختر لار درجنوب کوه گوکردی واقع شده. دامنه، گرمسیر و مالاریائی است و 276 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چاه، محصولش غلات، خرما و پنبه، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه ظلمانی.

[هِ ظُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از دنیا. (برهان) (آنندراج). دنیا. (انجمن آرا) :
دلا تا کی در این زندان ظلمت این و آن بینی
یکی زین چاه ظلمانی گذر کن تا جهان بینی.
؟ (از انجمن آرا).
|| کنایه است از قالب آدمی. (برهان) (آنندراج). قالب آدمی. (انجمن آرا).

چاه ظلی.

[ظِلْ لی] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 27 هزارگزی شمال باختری فریمان واقع شده. دامنه و معتدل است و 17 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان منوجان بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 45 هزارگزی جنوب باختری کهنوج بر سر راه مالرو کهنوج به رودان واقع شده و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه عبدالرحمن.

[هِ عَ دُرْ رَ ما] (اِخ)مؤلف فارسنامهء ناصری در فصل «چشمه های مشهور مملکت فارس» چشمه ای را بدین نام اسم برده و نوشته است: «در بلوک آبادهء طشتک بمسافت یک فرسخ و نیم شمال قریهء خواجه جمالی در دامنهء کوه خُم چاهی است از سنگ سجیلی که در شیراز سنگ کرشکی گویند و معلوم نیست که خدا آفریده است یا تراشیده اند نزدیک پنج ذرع درازا و چهار ذرع گودی آن است. در نزدیکی نوروز در سالهای خشک به اندازهء پنج سنگ آسیاب گردان آب از دهن چاه درآید و در سالهای تر گاهی آب این چاه به اندازهء پنج شش ذرع جستن کند و آب آن آنچه از زراعت زیاد آید بدریاچهء بختگان رود. (از فارسنامهء ناصری ص 319).

چاه عرب.

[عَ رَ] (اِخ) منزلی در ناحیهء خوارزم که سلطان تکش در آن محل بمرض خناق درگذشت. مؤلف حبیب السیر نویسد: «... و کیفیت فوت تکش خان چنان بود که در شهور سنهء ست و ستین و خمسمائه بمرض خناق گرفتار گشته بسعی اطباء بلکه بمشیت ایزد تعالی جل جلاله آن مرض زایل شده سلطان تکش در ایام نقاهت بخیال استیصال ملاحده از خوارزم نهضت فرمود و هر چند طبیبان و نیک اندیشان گفتند چند روز دیگر حرکت نمیباید کرد تا صحت کامل شامل حال وجود شریف پادشاه عادل شود بسمع رضا نشنود و چون به منزل چاه عرب رسید مرض تکش عود کرده پادشاه طبیعت دست تصرف از تدبیر امور بدن کوتاه ساخته تکش خان روی بجهان جاودانی آورد...» (از تاریخ حبیب السیر جزو چهارم ص 424).

چاه عربی.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان عیسوند بخش برازجان شهرستان بوشهر که در 18 هزارگزی جنوب باختر برازجان و یک هزارگزی شوسهء برازجان به بوشهر واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 202 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، تنباکو و خرما، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه عزیزخان.

[عَ] (اِخ) یکی از منازل عرض راه فراه است در خاک سیستان، بسمت برج عالمدار که آن را شیرده هم مینامند در طرف شرقی دریاچهء سیستان واقع است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاه علی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 115 هزارگزی جنوب خاور کنگان و یک هزارگزی جنوب خاور راه فرعی لار بگله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 60 تن سکنه دارد. آبش از چشمه محصولش غلات و انار، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه علی.

[عَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بنت بخش نیکشهر شهرستان چاه بهار که در 45 هزارگزی باختر نیکشهر بر کنار راه مالرو نیکشهر به بنت واقع شده و 45 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه عینی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان علامرودشت بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 95 هزارگزی جنوب خاور کنگان بر کنار راه مالرو اشکنان به پس رودک واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 548 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، خرما و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه غبغب.

[هِ غَ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چاه ذقن و چاه زنخ و چاه زنخدان. (آنندراج). کنایه از گوی خرد که در زنخدان و غبغب خوبان می باشد. (آنندراج). رجوع به چاه ذقن و چاه زنخ و چاه زنخدان شود.

چاه غلامعلی.

[غُ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حصن بخش زرند شهرستان کرمان که در 20 هزارگزی جنوب باختری زرند و 2 هزارگزی باختر راه مالرو زرند به رفسنجان واقع شده. جلگه و معتدل است و 83 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، حبوبات، پسته و پنبه، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه فالیز.

(اِخ) دهی است از دهستان لب کویر بخش بجستان شهرستان گناباد که در 15 هزارگزی شمال گناباد بر سر راه مالرو عمومی مرندیز به بجستان واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 92 تن سکنه دارد، آبش از قنات، محصولش غلات، پنبه و زعفران، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه قائدی.

[ءِ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 129 هزارگزی جنوب خاور کنگان بر کنار راه فرعی لار به گله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 129 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چاه، محصولش غلات، انار و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه قاسم.

[سِ] (اِخ) قریه ای از توابع بلوک گله دار فارس، طول این بلوک از مشرق به مغرب تقریباً بیست و پنج فرسخ عرض بتفاوت یعنی از شش فرسخ است و در اکثر قرای این بلوک مسجد ساخته اند. (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاه قدمان.

[قَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گله دار بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 71 هزارگزی جنوب خاور کنگان و 7 هزارگزی شمال راه مالرو پس رودک به بیرم واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و صد تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، تنباکو و پیاز، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه قربان.

[قُ] (اِخ) دهی از دهستان دلکان بخش بزمان شهرستان ایرانشهر که در 55 هزارگزی جنوب بزمان بر کنار راه مالرو بمپور به دلکان واقع شده. کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی است و 75 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش لبنیات، شغل اهالی گله داری و راهش مالرو است. اهالی این ده از طایفهء بامری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه قلعه.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان شمیل بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که در 48 هزارگزی شمال خاوری بندرعباس بر سر راه فرعی میناب به بندرعباس واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 262 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش خرما و غلات و شغل اهالی زراعت است. مزارع چاه فلاه و مشکی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه قلعه زری.

[قَ عَ زَ] (اِخ) شهرستان بیرجند که در 114 هزارگزی باختر شوسف و 15 هزارگزی جنوب باختری بصیران واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 23 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است و در فصل بهار مالدارها به این محل می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاهک.

[هَ] (اِ مصغر) چاه کوچک. (آنندراج). مصغر چاه، یعنی چاه کوچک. (ناظم الاطباء). چاچه. چاهچه. چاه نزدیک تک. چاه کم عمق. چاه خرد. || آبشی. چاه خرد برای آبهای ریختنی مطبخ. چاه کوچک و کم عمقی که برای ریختن آب چلو و دیگر آبهای آلوده به چربی در آشپزخانه حفر میکنند. || گوی که در زیر شیر آب انبار سازند. || گودی چانه. چاهک لب. || پاچال. (ناظم الاطباء). || چاهک سیم پالا. گاه. (فرهنگ اسدی ص 421) بوتهء زرگری.
- چاهک ثرید؛ آن قطعه ای از حلواها که میان آن را گود کنند جهت ریختن چاشنی. (ناظم الاطباء).

چاهک.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکان بخش نی ریز شهرستان فسا که در 90 هزارگزی شمال نی ریز بر کنار راه فرعی نی ریز به هرات واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 336 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و میوجات و شغل اهالی زراعت، باغداری و قالی بافی است. پاسگاه ژاندارمری و دبستان هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاهک.

[هَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر که در 18 هزارگزی شمال باختر گناوه واقع شده و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاهک.

[هَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت که در 13 هزارگزی جنوب خاوری سبزواران و 5 هزارگزی خاور راه فرعی سبزواران به کهنوج واقع شده و 29 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهک.

[هَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گوک بخش شهداد شهرستان کرمان که در 50 هزارگزی جنوب شهداد بر سر راه فرعی گوک به شهداد واقع شده و 6 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهک.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 62 هزارگزی شمال خاوری فریمان بر سر راه شوسهء عمومی مشهد به سرخس واقع شده. جلگه و معتدل است و 382 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و چغندر، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاهک.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بالا جام بخش تربت جام شهرستان مشهد که در 38 هزارگزی شمال باختری تربت جام بر سر راه مالرو عمومی تربت جام به فریمان واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 211 تن سکنه دارد. آبش از فنات، محصولش غلات و پنبه، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چاهک.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 50 هزارگزی جنوب خاوری خوسف واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 185 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و باغات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاهک.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان پسکوه بخش قاین شهرستان بیرجند که در 64 هزارگزی جنوب باختری قاین بر سر راه مالرو عمومی چلونک به محمدآباد واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 1051 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است و از محمدآباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چاهک.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش صفی آباد شهرستان سبزوار که در 37 هزارگزی جنوب صفی آباد و 6 هزارگزی جنوب راه آهن واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 676 تن سکنه دارد آبش از قنات، محصولش غلات، پنبه، باغات و ابریشم، شغل اهالی زراعت، باغداری و کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چاهک.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان وزوا بخش دستجرد شهرستان قم که در 29 هزارگزی شمال دستجرد و 4 هزارگزی راه فرعی طغرود به قاهان واقع شده. سردسیر است و 684 تن سکنهء فارسی وخلجی دارد. محصولش غلات و بنشن، شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم، جاجیم و جوال و راهش مالرو است و از راه آقلک ماشین هم میتوان برد مزرعهء کوچک زر جمله کردکی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چاهک.

[هَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «در جلگهء تهران در مشرق شهر و جنوب البرز، بین راه تهران به مازندران دهی بود بایر و خالی از سکنه، متعلق بورثهء میرزامحمد لواسانی وزیر که جناب میرزا علینقی حکیم الممالک و پیشخدمت باشی سلام، آن را ابتیاع نمود و قنات آن را دایر نمود و باغی و عمارتی و آبادی در آنجا ایجاد کرد و حکیمیه اش نامید» (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاهک.

[هَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «از قرای بلوک بوانات فارس است. صنعت و حرفهء اهالی این بلوک قاشق و جعبه سازی است، میوجات گرمسیری و سردسیری هر دو در این بلوک بعمل میاید و حاصل صیفی و شتوی هر دو خوب میشود» (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاهک.

[هَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «از مزارع قدیم النسق طبس است و یکصد و سی و هشت تن سکنه دارد. آبش از قنات و هوایش معتدل است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاهک.

[هَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «از متعلقات میان ولایت شهر مشهد است که در سه فرسنگی شهر واقع شده و ده خانوار سکنه دارد. هوایش مرطوبی و زراعتش از آب قنات است» (از مرآت البلدان ج 4 ص 134).

چاهک.

[هَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «دهی است قدیم النسق، از قرای دودانگهء زنجان که ملک خورده مالک است و هوایی معتدل دارد. آبش از چشمه سار، زراعتش غلهء دیمی و آبی، پنبه، باغات انگور و اشجار میوه است و ایل شاهسون اینانلو در آنجا ییلاق میکنند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 134).

چاهکان.

[هَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «مزرعه ای است از مزارع قدیم النسق قاینات که هوایش ییلاقی و آبش از قنات است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 134).

چاهکاه.

(اِخ) دهی است از دهستان شنبه بخش خورموج شهرستان بوشهر که در 36 هزارگزی جنوب خاور خور موج و 6 هزارگزی شمال رودخانهء مند واقع شده. جلگه. گرمسیر مالاریائی است و 226 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء، محصولش غلات، تنباکو و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چاه کج.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند که در 53 هزارگزی شمال خاوری قاین بر سر راه بزن آباد به جنگل واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 154 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شلغم و چغندر، شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه کجی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند که در 81 هزارگزی شمال خاوری قاین و 37 هزارگزی شمال خاوری راه اتومبیل رو قاین به رشخوار واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 189 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. در تابستان مالدارها به این محل می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه کجی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگهء زوزن بخش خواف شهرستان تربت حیدریه که در 118 هزارگزی جنوب باختری قصبه رود و 14 هزارگزی جنوب راه مالرو عمومی زوزن به چاه باغ بخشی واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 256 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چاه، محصولش غلات، پنبه و لبنیات، شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه کز.

[کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان آبادهء طشتک بخش نی ریز شهرستان فسا که در 36 هزارگزی شمال باختری نی ریز واقع شده و 18 تن سکنه دارد که از طایفهء قرائی میباشند و ییلاق قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه کز.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «یکی از منازل عرض راه هرات به قندهار است که در خاک افغانستان، در چهارده فرسخی فراه و سمت جنوب شرقی آن واقع شده. آبادانی ندارد، هوایش در تابستان بشدت گرم میشود و در سنوات خشکسالی شدت حرارت هوا و وزش باد سام مسافرین را تلف میکند و آبش تلخ و شور است» (از مرآت البلدان ج 4 ص 133).

چاه کش.

[هِ کَ] (اِخ) چاهی به نخشب که حکیم بن عطا از آن ماهی برآورد. رجوع به حکیم بن عطا و ماه سیام و ماه کاشغر و ماه کش و کش شود.

چاه کفتری.

[کَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان فریمان بخش فریمان شهرستان مشهد که در 12 هزارگزی شمال خاوری فریمان و 5 هزارگزی خاور شوسهء قدیمی مشهد به تربت جام واقع شده. کوهپایه و سردسیر است و 236 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و بنشن، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه کمال.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 114 هزارگزی جنوب خاور کنگان و یک هزارگزی باختر راه فرعی لار بگله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 399 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و انار، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاهک ملکان.

[هَ کِ مَ لِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «در حوالی ارض اقدس (مشهد) واقع شده، از متعلقات قدیم النسق شادکان است و هیجده خانوار سکنه از اهل بربر دارد. آبش از قنوات و هوایش معتدل است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 134).

چاه کن.

[کَ] (نف مرکب) مقنی و چاخو. (ناظم الاطباء). کسی که کارش چاه کندن است. (فرهنگ نظام). حفار. کموش. کَن کَن. چاه کننده. کنندهء چاه. آنکه چاه میکند. غارّ. (منتهی الارب) :
ببرد از میان لشکری چاه کن
کجا نام بردند از آن انجمن.فردوسی.
پی چاهکن در ته چاه زن
سر راهزن بر سر راه زن.
ظهوری (از آنندراج).
-امثال: چاهکن ته چاه است.
|| ظالم و مکار. (آنندراج) (غیاث). مجازاً کسی که برای آزار دیگری مکر یا ظلم میکند. (فرهنگ نظام). || (اِ مرکب) آلتی جهت کندن چاه. (ناظم الاطباء).

چاه کنان بالا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند که 9 هزارگزی جنوب باختری بیرجند واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 79 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و مزدوری و راهش مالرو است. مزارع تک خار و چشمهء ملامحمد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه کنان پائین.

[کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 10 هزارگزی جنوب باختری بیرجند واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 9 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه کندا.

[کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان احمدی بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در 145 هزارگزی خاور حاجی آباد بر سر راه مالرو گلاشکرد به شمیل واقع شده. این آبادی دارای 30 تن سکنه است و مزرعهء چاه مازگر جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه کندن.

[کَ دَ] (مص مرکب) ایجاد چاه نمودن. گودی استوانه شکل عمیق کردن در زمین. گودال عمیق کندن. چه کندن. نَجخ. اعتفام. (منتهی الارب) :
ای که تو از ظلم چاهی میکنی
از برای خویش دامی می تنی.مولوی.
تو ما را همی چاه کندی به راه
بسر لاجرم درفتادی به چاه.سعدی (بوستان).
با دیگران بگوی که ظالم به چَه فتاد
تا چاه دیگران نکنند از برای خویش.
سعدی.

چاه کنعان.

[هِ کَ] (اِخ) چاهی در کنعان که یوسف فرزند یعقوب را برادرانش در آن چاه افکندند :
تو با این مردم کوته نظر در چاه کنعانی
به مصر آ تا پدید آیند یوسف را خریداران.
سعدی.
ز مصرش بوی پیراهن شنیدی
چرا در چاه کنعانش ندیدی.سعدی.

چاه کنویه.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «قریه ای است از قراء بلوک لارستان فارس» (از مرآت البلدان ج 4 ص 134).

چاه کوتاه.

(اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «بلوکی است از توابع و مضافات بندر بوشهر که در شش فرسخی شهر و در سمت مشرق آن واقع شده. اراضیش شوره زار و رمل است و هندوانهء دیمی بسیار خوب در اینجا بعمل می آید. طول مضافات بوشهر از مغرب بمشرق بیست فرسخ و عرض آن از هشت تا شش فرسخ است و در این بلوک حاصل عمده اش غله و خرماست و شکار آهو دارد. قصبهء این بلوک را نیز چاه کوتاه نامند» (از مرآت البلدان ج4 ص 134).

چاه کوتاه.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای یازده گانهء بوشهر میباشد و محدود است از شمال به دهستان عیسوند، از باختر به دهستان انگالی، از جنوب به دهستان باغک و از خاور به دهستان سمل. این دهستان تقریباً در جنوب خاوری بخش برازجان واقع شده و قراء آن در جلگهء ساحلی خلیج فارس است. هوای آن گرم، مرطوب و مالاریائی است و در حدود 2500 تن سکنه دارد. آب مشروبش از آب چاه تأمین میشود و زراعتش بطور کلی دیمی است. محصولش غلات و جزئی خرما و شغل اهالی زراعت است. این دهستان از شش آبادی تشکیل شده و قراء مهم آن عبارت است از احمدی - دوبیره و تل اشگی. راه شوسهء بوشهر به کازرون و شیراز از وسط این دهستان میگذرد و مرکز این دهستان قریهء چاه کوتاه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه کوتاه.

(اِخ) دهی است از بخش برازجان شهرستان بوشهر. این ده مرکز دهستان چاه کوتاه است و در 38 هزارگزی جنوب برازجان و 7 هزارگزی شوسهء شیراز به بوشهر واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 1229 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، خرما و صیفی، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است و دبستان هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه کوته.

[تَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «از متعلقات تون یا طبس است» (از مرآت البلدان ج4 ص 134).

چاه کورکی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان آباده طشتک بخش نی ریز شهرستان فسا که در 34 هزارگزی شمال باختری نی ریز واقع شده و 25 تن سکنه دارد که از ایل قرائی میباشند و ییلاق قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه کوری.

(اِخ) دهی است از دهستان علامرودشت بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 105 هزارگزی جنوب خاور کنگان و یک هزارگزی جنوب راه عمومی اشکنان به پسرودک واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 278 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه کوه.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش لنگهء شهرستان لار که در 10 هزارگزی شمال خاور لنگه بر کنار راه عمومی لنگه به بندرعباس واقع شده و 26 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه کویر.

[ک] (اِخ) دهی است از دهستان دستگردان بخش طبس شهرستان فردوس که در 115 هزارگزی شمال طبس واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 98 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، پنبه، گاورس و ذرت، شغل اهالی زراعت و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه کویه.

[یِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهستان بخش داراب شهرستان فسا که در 90 هزارگزی خاور داراب واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 1004 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش انجیر، مویز، گل سرخ، توتون، بادام و گردو، شغل اهالی باغبانی و قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه گاوی.

(اِخ) دهی است از دهستان گوهر کوه بخش خاش شهرستان زاهدان که در 51 هزارگزی باختر خاش و 8 هزارگزی جنوب راه فرعی نرماشیر به خاش واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش لبنیات، شغل اهالی گله داری و راهش فرعی است و ساکنین ده از طایفهء گشادزائی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه گاه.

(اِخ) دهی است از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد که در 5 هزارگزی شمال خاور لردگان، متصل به راه عمومی لردگان به پل کره واقع شده. جلگه و معتدل است و 138 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات آبی و دیمی، شغل اهالی زراعت، گله داری و ذغال سوزی، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چاه گربه.

[گُ بِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش انارک شهرستان نائین که در 13 هزارگزی شمال انارک وصل به راه مالرو حاجی مهدی به انارک واقع شده. جلگه و معتدل است و 29 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش، غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چاه گرد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان عربخانه بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 69 هزارگزی شمال باختری شوسف، سر راه مالرو عمومی گیوبه شوسف واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 13 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه گرگی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی سر حدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان که در یازده هزارگزی جنوب خاوری قلعه رئیسی واقع شده. کوهستانی، سردسیر و مالاریائی است و صد تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، پشم و لبنیات، شغل اهالی زراعت و حشم داری، صنایع دستی بافتن قالی، قالیچه و پارچه و راهش مالرو است. ساکنین این ده از طایفهء طیبی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چاه گز.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان عربخانه بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 6 هزارگزی باختر شوسف و 6 هزارگزی جنوب خاوری هشتوکان واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 105 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه گز.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند که در 75 هزارگزی شمال خاوری قاین واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 61 تن سکنه دارد. آبش از قنات محصولش غلات و شلغم، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. این ده را در اصطلاح محلی قطارگز نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه گزی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 114 هزارگزی جنوب خاور کنگان، کنار راه فرعی لار به گله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 100 تن سکنهء فارس و ترک دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و انار و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه گل.

[گُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اشکور بالا بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 62 هزارگزی جنوب رودسر و 26 هزارگزی جنوب خاوری سی پل واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 228 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، بنشن، لبنیات و عسل، شغل اهالی زراعت، گله داری و شالبافی و راهش مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چاه گلک پائین.

[گُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 10 هزارگزی جنوب خاوری خوسف واقع شده. دره و معتدل است و 27 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و پنبه، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه گنبد تلخ.

[گُمْ بَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیهوک بخش طلیس شهرستان فردوس که در 22 هزارگزی خاور طلبس واقع شده. کویر است و سکنه ندارد و مکاران و رهگذران از آب چاه آن استفاده میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه گو.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودبار بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 20 هزارگزی باختر کهنوج، سر راه مالرو رودخانهء کهنوج واقع شده و 30 تن سکنه دارد. مزارع چاه مراد، چاه گوک و سید مراد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه گیل.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیاهو بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که در 108 هزارگزی شمال بندرعباس و 4 هزارگزی شمال راه شوسه کرمان به بندرعباس واقع شده و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج 8).

چاه گین.

(اِخ) دهی است از دهستان حصن بخش زرند شهرستان کرمان که در 30 هزارگزی جنوب باختری زرند و 7 هزارگزی باختر راه مالرو زرند به بافق واقع شده. جلگه و معتدل است و 353 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، حبوبات، پسته و پنبه، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه لاکی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس که در 93 هزارگزی جنوب میناب واقع شده و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه لب گاه.

[لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زیر کوه بخش قاین شهرستان بیرجند که در 182 هزارگزی جنوب خاوری قاین واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 9 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه لیگان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت که در 48 هزارگزی جنوب خاوری سبزواران و یک هزارگزی باختر راه عمومی دوساری به کهنوج واقع شده و 35 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه مبارک.

[مُ رَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «قریه ای است از توابع بلوک لارستان فارس» (از مرآت البلدان ج 4 ص 134).

چاه مبارک.

[مُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان تمیمی بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 93 هزارگزی جنوب خاور کنگان، کنار راه شوسهء سابق کنگان به لنگه واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 428 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، خرما و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه مبرز.

[هِ مَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)نوعی از مستراح که آن را در هند «متداس» گویند. (آنندراج). چاه مستراح. چاه مبال :
از بهر اخ و تف تو چاه مبرز
چون چاه زنخ پیش دهن میباید.
سلیم (از آنندراج).

چاه متک.

[مَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان رباطات بخش خرانق شهرستان یزد که در 30 هزارگزی باختر خرانق و 7 هزارگزی راه خرانق به اشکذر واقع شده. کوهستانی، معتدل و مالاریائی است و 128 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چاه محمد حاجی.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان گله دار بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 70 هزارگزی جنوب خاور کنگان، کنار راه فرعی لار به گله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 140 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه مرئی.

[مَ] (اِخ) مزرعه ای است از دهستان خاروطوران بخش بیارجمند شهرستان شاهرود که دارای 44 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چاه مرغ.

[مُ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدی بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در 108 هزارگزی خاور حاجی آباد و 5 هزارگزی شمال راه میناب به فارغان واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 159 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش خرما و غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه مزار پائین.

[مَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 62 هزارگزی خاور فریمان و 7 هزارگزی جنوب مالرو عمومی فریمان به آق دربند واقع شده. دامنه و معتدل است و 136 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و بنشن، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه مزر.

[مَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 47 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع شده. دامنه و گرمسیر است و 6 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه مزنگان.

[مَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان دلفرد بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت که در 98 هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و 10 هزارگزی باختر راه مالرو جیرفت به ساردوئیه واقع شده، کوهستانی و گرمسیر است و 45 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، حبوبات و خرما شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه مزنگان.

[مَ زَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت که در 32 هزارگزی شمال باختری سبزواران و 9 هزارگزی باختر راه دلفارد به سبزواران واقع شده و 29 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه مسلم.

[مُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرزوقی بخش لنگهء شهرستان لار که در 42 هزارگزی شمال باختر لنگه واقع شده. دامنه، گرمسیر و مالاریایی است و 1029 تن سکنه دارد. آبش از چاه و باران، محصولش غلات، خرما و سبزیجات، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. پاسگاه ژاندارمری هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه مسیله.

[مَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگهء زوزن بخش خواف شهرستان تربت حیدریه که در 130 هزارگزی جنوب باختری خواف و 21 هزارگزی جنوب راه مالرو عمومی زوزن به چاه باغ بخشی واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 340 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چاه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه مشک.

[مُ] (اِخ) دهی است از دهستان نیم بلوک بخش قاین شهرستان بیرجند که در 40 هزارگزی شمال قاین واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 28 تن سکنه دارد. آبش از چاه محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه مضراب.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 40 هزارگزی خاور دستگرد واقع شده. جلگه و گرمسیر است و جمعیتی ندارد و مالدارها از آن استفاده میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه مطار.

[مَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگه زوزن بخش خواف شهرستان تربت حیدریه که در 90 هزارگزی جنوب باختری قصبه رود و 7 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی قصبه رود بقاین واقع شده. دامنه و گرمسیر است و 122 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه مغ.

[هِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)چاه عمیق. (آنندراج). چاه گود. چاه دورتک. چاه ژرف.

چاه مقنع.

[هِ مُ قَنْ نَ] (اِخ) چاهی است که ابن مقنع(1) بعلم سحر از آنجا ماهی برمی آورد که چهار فرسخ پرتو می افکند. (برهان). چاهی که ابن مقنع حکیم در شهر کش به نیرنجات راست کرده بود و هر شب ماهی از آن چاه برمی آمد و روشنایی آن تا چار فرسخ میرسید. (آنندراج). چاه نخشب. (آنندراج) (فرهنگ نظام) : «مقنع بیرون آمد بماوراءالنهر [ بزمان خلافت مهدی عباسی ]و دعویی کرد که اندر مسلمانی کس نکرده بود، و نام او هاشم بن الحکیم [ در متن: الحکم ] بود و جادوی عظیم داشت، مقنعی بر روی بسته داشتی و دعوی خدایی کردی... و از این سبب او را مقنع خواندندی و آن است که چاه ساخت بحکمت و سیماب در آن ریخت با اخلاطهایی که داشت، تا عکس آن بر هوا چنان مینمود که ماهی بر آسمان همی تابد، و شرح کار و شعبده های او دراز است» (مجمل التواریخ والقصص ص 334-335).رجوع به چاه نخشب شود.
(1) - «ابن مقنع» بجای «مقنع» غلطی است که بتداعی «ابن مقفع» کنیهء مترجم عربی کلیله و دمنه در اذهان افتاده. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چاه ملا.

[مُلْ لا] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد «از مزارع میان ولایت حول و حوش شهر مشهد مقدس است که از آب قنات مشروب میشود و هوایی معتدل و شش خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 134) و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: «دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد که در 40 هزارگزی شمال باختری مشهد بین کشف رود و راه شوسهء مشهد به قوچان واقع شده. جلگه و معتدل است و 45 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است». (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه ملا احمد.

[مُلْ لا اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مسجد سلیمان شهرستان اهواز که در 5 هزارگزی باختر مسجد سلیمان، کنار راه اهواز به مسجد سلیمان واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و آب لوله ای که شرکت نفت از رود کارون کشیده، محصولش غلات، شغل اهالی کارگری شرکت نفت، زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رواست. ساکنین این ده از طایفهء هفت لنگ بختیاری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چاه ملک.

[مَ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جندق و بیابانک بخش خور بیابانک شهرستان نائین که در 35 هزارگزی باختر خور، کنار راه جندق بخور واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 86 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش فرعی است. دبستان و صندوق پست هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چاه مورتین.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومه بخش مهریز شهرستان یزد که در 18 هزارگزی جنوب باختر مهریز و 1 هزارگزی خاور راه فخرآباد به سریزد واقع شده. جلگه و معتدل است و 63 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان نساجی و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چاه موشی.

(اِخ) دهی است از دهستان شبانکاره بخش برازجان شهرستان بوشهر که در 24 هزارگزی شمال باختر برازجان و 8 هزارگزی باختر رودخانهء شاپور واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 400 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه موک.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان فنوج بخش بمپور شهرستان ایران شهر که در 132 هزارگزی جنوب باختری بمپور و 3 هزارگزی جنوب راه مالرو فنوج به رمشک واقع شده و 45 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاه میله.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند که در 71 هزارگزی شمال خاور قاین واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 91 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و شلغم، شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه مینا.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار که در 108 هزارگزی باختر لار و جنوب فلات دنک واقع شده و 16 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه نخشب.

[هِ نَ شَ] (اِخ)(1) چاه مقنع. (آنندراج). چاهی که از آن المقنع ماه مصنوعی بیرون می آورده. (فرهنگ نظام). رجوع به چاه مقنع شود.
(1) - ... و نخشب شهری است در میان جیحون و سمرقند، موافق تاریخ، المقنع در خلافت مهدی عباسی (قرن دوم هجری) ادعای الوهیت کرده خود و تابعانش در قلعهء کش تلف شدند و خروجش از مرو بوده. (فرهنگ نظام، ذیل چاه نخشب).

چاه نرم.

[نَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چاه نسر.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور که در 30 هزارگزی جنوب فدیشه واقع شده. جلگه و معتدل است و 277 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و تریاک، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه نسیان.

[هِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چاه خراب و بی آب. (آنندراج) (غیاث). چاه خموشان. (آنندراج). چاه فراموشان. (آنندراج) :
از مروت نیست تا لب تشنگان را سوختن
آخر آن چاه زنخدان چاه نسیان میشود.
صائب (از آنندراج).

چاه نفت.

[هِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)چاهی که از آن نفت بیرون آید. چاهی که از آن نفت استخراج شود. چشمهء نفت. معدن نفت. چاه نفت خیز.

چاه نمک.

[نَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند که در 59 هزارگزی شمال قاین واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 107 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و شلغم، شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاه نو.

[نَ] (اِخ) نام محلی کنار راه نائین و یزد، میان بم بیز و عقدا در 552100 گزی تهران.

چاه نو بالا.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 117 هزارگزی جنوب خاور کنگان و 2 هزارگزی شمال راه فرعی لار به گله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 77 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، انار و پیاز، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه نو پائین.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 126 هزارگزی جنوب خاور کنگان، کنار راه فرعی لار به گله دار واقع شده، جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 140 تن سکنهء فارس و ترک دارد. آبش از قنات و چاه، محصولش غلات، انار و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه نهر.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حاجی آباد ایزدخواست بخش داراب شهرستان فسا که در 144 هزارگزی جنوب خاور داراب، در دشت ایزدخواست واقع شده. گرمسیر و مالاریائی است و 100 تن سکنهء فارس و عرب دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، لبنیات و پشم و پوست، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنعتشان قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه نیمه.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان فاروئی بخش شیب آب شهرستان زابل که در 21 هزارگزی خاور سکوهه، نزدیک مرز افغانستان واقع شده. جلگه و معتدل است و 90 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء هیرمند، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهو.

(اِخ) دهی است از دهستان گله دار بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 90 هزارگزی جنوب خاور کنگان، کنار راه فرعی لار به گله دار واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 120تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، تنباکو و پیاز و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاهو.

(اِخ) دهی است از دهستان ایسین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که در 36 هزارگزی شمال باختری بندرعباس و 12 هزارگزی جنوب راه فرعی لار به بندرعباس واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 231 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش خرما، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهو.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان طارم بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در 30 هزارگزی باختر حاجی آباد، سر راه مالرو طارم به دراگاه واقع شده و 40 تن سکنه دارد. مزارع مدنو، مزرعه، و محمدآباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهو.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیلوئید بخش زرند شهرستان کرمان که در 20 هزارگزی جنوب زرند و 3 هزارگزی باختر راه مالرو و زرند به رفسنجان واقع شده و 34 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهو.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیاهو بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که در 80 هزارگزی شمال خاور بندرعباس و 3 هزارگزی باختر راه مالرو سیاهو به قلعه قاضی واقع شده و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهو.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان طارم بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در 45 هزارگزی جنوب باختری حاجی آباد، سر راه مالرو فورک واقع شده و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهوئیه.

[ئی یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهستان بخش راور شهرستان کرمان که در 35 هزارگزی شمال باختری راور و 4 هزارگزی جنوب راه فرعی کوهستان به راور واقع شده و 20 خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهورد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیرم بخش گاوبندی شهرستان لار که در 87 هزارگزی شمال خاور گاوبندی کنار راه فرعی لار به اشکنان واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 583 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، خرما و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه وشی جنوبی.

[وُ جُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خورموج شهرستان بوشهر که در 12 هزارگزی باختر خورموج، در خاور کوه مند واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 60 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و تنباکو، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه وشی شمالی.

[وُ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خورموج شهرستان بوشهر که در 12 هزارگزی باختر خورموج، در خاور کوه مند واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 400 تن سکنه دارد. آبش از چاه محصولش غلات و تنباکو، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاهو قبله.

[قِ لِ] (اِخ) دهی است از بخش قشم شهرستان بندرعباس که در 100 هزارگزی باختر قشم، سر راه مالرو قشم به باسعید واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چاه و آب باران، محصولش غلات، شغل اهالی صید ماهی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهوک.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش زابلی شهرستان سراوان که در 15 هزارگزی باختر زابلی، کنار راه مالرو سوران به زابلی واقع شده و 45 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهوک.

(اِخ) دهی است از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه که در 72 هزارگزی شمال خاوری تربت حیدریه سر راه مالرو عمومی زاوه واقع شده دامنه و معتدل است و 124 تن سکنه دارد آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. طایفهء کرخیل دراین ده سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاهوک.

(اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه که در 19 هزارگزی جنوب خاوری تربت حیدریه و سه هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی تربت حیدریه به رشتخوار واقع شده. دامنه و معتدل است و 100 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و پنبه، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است و از بوری آباد و قلعه نو. اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چاهوک.

(اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش نیر شهرستان یزد که در 13 هزارگزی شمال باختر نیر و 12 هزارگزی شمال باختر راه نیربه ابرقو واقع شده. جلگه، معتدل و مالاریائی است و 437 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات. چغندر و اشجار بادام، گردو، انگور و هلو، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش فرعی است. دبستان هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چاهون.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرویزن بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در 35 هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و 2 هزارگزی شمال راه مالرو دارزین به ساردوئیه واقع شده و 22 تن سکنه دارد که از طایفه مهنی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چاهه.

[هَ / هِ] (اِ)(1) گوی عمیق چاه مانند را گویند. (برهان) گوی عمیق را که چاه مانند باشد گویند. (آنندراج). گودال عمیق چاه مانند. (ناظم الاطباء) چاه. چاهک. گودال عمیق.
(1) - از: چاه + ه (نسبت). (از حاشیه برهان قاطع چ معین).

چاهه.

[هَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قرای سبزوار که در میان کوه واقع شده. هوایش بسیار خوب و معتدل است و بیست خانوار سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه، محصولش زراعت دیمی و اشجار انگور و سایر میوه هاست» (از مرآت البلدان ج 4 ص 134).

چاهه.

[هَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قرای طوس خراسان و در آنجا رباطی است که آن را رباط چاهه و رباط فردوسی نیز نامند. و در تاریخ حافظ ابرو مسطور است که چون حکیم ابوالقاسم فردوسی شاهنامه را به امر سلطان محمود تمام کرد و سلطان از ادای صلتی که به فردوسی وعده کرده بود تخلف ورزید، حکیم فردوسی قهر کرد و به جانب طوس روانه شد، سلطان محمود خواست نقض عهد خود را جبران کند پس وجهی کرامند برای او فرستاد و آن وجه هنگامی به طوس رسید که فردوسی برحمت ایزدی پیوسته و از او دختری باقیمانده بود. دختر مال را قبول نکرد و سلطان فرمود که از آن وجه بین راه طوس و سرخس به ثواب روان فردوسی رباطی ساختند، نزدیک به قریهء چاهه و رباط چاهه خواندند و این واقعه در 410 ه . ق. بوده. از رباط سنگ بست تا رباط چاهه، سر راه سرخس پنج فرسنگ راه است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 134). اما این روایت قطعی نیست.

چاهه.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان جم بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 5 هزارگزی خاور کنگان، کنار راه مالرو کنگان به جم واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 447 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، مرکبات و انار و شغل اهالی زراعت و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چاه هیزمی.

[زُ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور که در 14 هزارگزی جنوب فدیشه واقع شده. جلگه و معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. اهالی این ده چادرنشین اند و گاهی باطراف ییلاق قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 9).

چاهی.

(ص نسبی) منسوب به چاه. از چاه. || زندانی. محبوس در چاه :
نه چاهی را بگه دارد نه گاهی رابه چه دارد
ز عفوش بهره ورتر هرکه او افزون گنه دارد.فرخی.
- پیغمبر چاهی؛ بعض شعرا از آن به یوسف بن یعقوب اسرائیلی کنایت کنند. یوسف علیه السلام. یوسف بن یعقوب که برادرانش او را در چاه افکندند. یوسف چاهی.
- کبوتر چاهی؛ قسمی کبوتر برنگ کبود یا خاکستری که از سایر کبوتران خردترند و بیشتر در بیرون آبادیها، در میان چاههای قنات یا چاههای متروک و مدروس منزل کنند. نوعی کبوتر وحشی برنگ خاکستری سیر که بیشتر در چاههایی از قبیل چاه، قنات چاه آسباب و دیگر چاههای مدروس آشیان کنند.
- یوسف چاهی؛ پیغمبر چاهی. یوسف (ع) :
یکی یعقوب بن اسحاق و دیگر یوسف چاهی
سیم ایوب پیغمبر چهارم یونس متی.
منوچهری.

چاهی.

(اِ) چای. شای. چایی. صاحب فلاحتنامهء غازانی این گیاه معروف را چاهی نام میدهد و باز میگوید بزبان ختائی «چَه» گویند.

چاه یخ.

[هِ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)چالهء یخ. یخچال. یخدان. محلی که هنگام زمستان و فصل یخ بندان، یخ در آنجا ذخیره کنند و از آن یخ در تابستان استفاده نمایند :
بود غاری در آن خرابستان
خوشتر از چاه یخ به تابستان.نظامی.

چاهیدن.

[دَ] (مص) زکام شدن. دچار سرماخوردگی شدن. سرما خوردن. احساس سرما کردن. (ناظم الاطباء). سردشدن :
دل من ز خود بسکه چاهیده است
مگر گرمی از ثعلبش دیده است.
وحید (در تعریف ثعلب فروش از آنندراج).
شدم بمدرس و چاهید فوق دین سر و مغزم
ز بس بگوش سخنهای سرد میرود آنجا.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
|| سرد شدن دندان بخوردن تگرگ یا آب که بغایت سرد باشد. (آنندراج). || بهم خوردن دندانها از اثر سرما. (ناظم الاطباء).

چاه یعقوب.

[هِ یَ] (اِخ) در کتاب قاموس مقدس آمده است: «چاهی است که عیسی مسیح در کنار آن چاه با زن سامری تکلم نمود، و آن چاه در نزدیکی شکیم واقع است... هیچیک از طوایف دنیا را در خصوص موضع آن چاه اختلافی نبوده است زیرا که آن بمسافت یک میل و نیم بطرف شرقی نابلس، در دامنهء کوه جرزیم، که همان کوه طور میباشد در نزدیکی دروازه ای که از اورشلیم به جلیل میرود واقع است. و خود چاه در میان حیاطی بوده که فعلاً خراب است... عمق این چاه 75 قدم و فراخیش 7 قدم و 6 قیراط میباشد. لکن مدققین گمان برده اند که عمق اصلی آن 150 قدم بوده و از کثرت سنگهایی که در آن افتاده به این صورت درآمده. در قرن چهارم کلیسائی بر آن بنا کردند و جز زمستان در سایر اوقات خشک میباشد». (از کتاب قاموس مقدس صص 302 - 303).

چاه یوز.

(اِ مرکب)(1) قلاب چندند که بدان دلو از چاه بیرون آورند. (انجمن آرا). کنایه از قلاب آهنین که چیزهای در چاه افتاده را بدان برآرند. (آنندراج). قلابی که بدان چیز به چاه افتاده را برآرند. (ناظم الاطباء). || (نف مرکب) چاخو. مقنی. چاه کن. حفرکنندهء چاه قنات. آنکه در کندن چاه های قنات و باز کردن مجرای زیرزمینی قنوات مهارت دارد. چاهجو. معنی ترکیبی آن جویندهء چاه و یوز بمعنی جوینده است. (انجمن آرا) (آنندراج). چاهجو، یوز مبدل یوس است و یوس بمعنی تفحص و تجسس است. (فرهنگ نظام). چاه یوس. (فرهنگ نظام). رجوع به چاه پوز و چاهجو شود.
(1) - هرن گوید cah - yoz(جزو دوم بمعنی جستجو کننده در: رزم یوز). (از حاشیهء برهان قاطع، ذیل «چاه پوز» چ معین). در صحاح الفرس (طاعتی) «یوز، جستن باشد» در لغت فرس (ص 173) آمده: یوز، جستن باشد با سختی چنانکه گویی ره یوز و رزم یوز، و سگ کوچک را که شکار از سوراخ بیرون کند از بهر آن یوزک خوانند فردوسی گوید:
ز بهر طلایه یکی کینه توز
فرستاد با لشکری رزم یوز.
مرحوم بهار در حواشی خطی خود بر لغت فرس چ اقبال در این مورد نوشته: «باید «توز» باشد، زیرا ره توز و رزم توز و کین توز آمده ولی ره یوز و رزم یوز دیده نشده است و قافیهء شعر فردوسی نیز شاید «رزم سوز» باشد و یا قافیهء اول چیز دیگر و ثانی «رزم توز است» اولاً مرحوم بهار سند استعمال «ره توز» را نداده اند. ثانیاً استعمال سه ترکیب مزبور با تاء مانع استعمال آنها با یاء نیست (رک: فهرست ولف: رزم یوز). ثالثاً در صحاح الفرس (نسخ طاعتی و دهخدا) که علاوه بر مراعات حرف آخر، مراعات حرف اول هم شده «یوز» در این مورد بین «باز» و باب «ژی» آمده. رابعاً ولف در فهرست شاهنامهء خود بنقل از فرهنگ عبدالقادر «رزم یوز» را ضبط کرده. خامساً «چاه یوز» در فارسی آمده (رک: چاه پوز!) سادساً پوز در زبانهای قدیم ریشه دارد. (از حاشیه برهان قاطع ذیل «یوز» چ معین).

چاه یوسف.

[هِ سُ] (اِخ) مشهور است، و آن در اراضی اردن که از نواحی شام است نزدیک به طبریه باشد. (برهان). نام چاهی در اراضی اردن که از نواحی شام است نزدیک به طبریه، که آن حضرت را برادران در آن انداخته بودند. (آنندراج). چاهی که یوسف بن یعقوب را برادرانش در آن چاه انداختند. چاه کنعان :
مگردر دل گذشت آن گوهر نایاب دریا را
که چاه یوسفی گردید هر گرداب دریا را.
میرزا انوار (از آنندراج).

چای.

(چینی، اِ)(1) معروف است و آن برگی باشد که از ختای آورند و جوشانیده مانند قهوه بخورند، منفعت بسیار دارد و مضرت شراب را دفع کند. (برهان) (آنندراج). معروف و مشهور است به چای و آن برگی است که از چین و ختا آورند و در آب جوشانیده مانند قهوه خورند و خاصیت آن بسیار است و مضرت شراب را دفع کند، گویند مردم تبت بسبب آنکه شراب بسیار میخورند، به قیمت مشک میخرند. (برهان و انجمن آرا ذیل لغت «چاه»). درخت کوچکی از محصولات آسیای شرقی یعنی چین و ژاپون که برگهای آن را پس از عمل آوردن در جعبه های قلع اندودکرده به همهء ممالک کرهء ارض میبرند و نوعاً بر دو قسم است: سیاه و سبز، و چای سبز اثر تحریکش زیادتر از چای سیاه میباشد. (ناظم الاطباء). برگ درختی است که دم کرده مینوشند، مفرح است و فواید بسیار دارد. (فرهنگ نظام). چایی. (ناظم الاطباء). این را چائی هم میگوئیم. (فرهنگ نظام). و صاحب ترجمهء صیدنه ذیل «چا» آورده است: «چا»، نوعی است از انواع نبات و منبت او در زمین چین است او را بپزند، در وعائی چهارسو خشک کنند و در وقت حاجت به آب گرم شربت کنند و بخورند، و شربت او قائم مقام ادویهء مرکبه و دفع مضرت شراب بکند و از این جهت اهل تبت دفع مضرت شراب به او کنند زیرا که ایشان افراط در خوردن شراب میکنند و رفع مضرت او را هیچ چیز مثل او نکند و تجار که آن را به زمین تبت برند در عوض مشک گیرند. در کتاب اختیارات چنین آمده است که نبات چا از نبات اسپست مقداری باریکتر باشد و طعم او خوشتر بود و در او اندک تلخی بود، چون او را بجوشانند تلخی از او برود و او را در وقت تری درهم بکوبند و به آب گرم به ناشتا شربت کنند و بخورند و او حرارت باطن را بنشاند و خون را صاف کند. و طایفه ای که در چین نبات او را مشاهده کرده اند چنین گویند: که مقر پادشاهان ایشان در شهر «منجو» است و در میان این شهر وادیی است و این برگ آنجا میروید، چنانکه دجله در میان بغداد در هر دو طرف آن وادی خماران باشند، خماران که بخوردن چا اعتیاد دارند. چنانکه در زمین هند رسانند (راسایند) و خرید و فروخت آن کنند و خراج آن به خزینهء پادشاه عاید سازند و بیع و شرای آن بی رخصت ملک آنجا نتوان کرد و هر کس که آن را بخرد یا بفروشد یا بدرود، بدانند او را بکشند و گوشت او را بخورند. و دخل این مواضع (؟) که می کنند با دخل معادن طلا و نقره مخصوص آن پادشاه بود و چندی (ظ: جنیدی) در قرابادین خود گوید: چا، نباتی است در چین و او را آنجا کنند و به اطراف برند و چنین گویند که سبب معرفت او آن بود که پادشاه چین بر یکی از خواص خود خشم گرفت و حکم اخراج او از ملک خود کرد و آن شخص زرد چهره بود و معلول. روزی از غایت گرسنگی بر اطراف کوهی بدویدن آمد و او همچنان میگشت این نبات را بدید و غذای خود از آن ساخت در اندک مدتی آثار صحت و حسن صورت و نضارت در او پدید آمد و او همچنان آن گیاه را میخورد کمال قوت در او می افزود تا یکی از مقربان آن حضرت را بر او گذار افتاد و او را معاینه بدید، خبر او را به پادشاه رسانید و از پیدا کردن «چا» و حصول او کماهی خبر داد. پادشاه را بر آن حال عجب آمد و مثال داد تا او را حاضر گردانیدند. چون پادشاه صورت او را بدید متعجب بماند از حال پرسید، او حال خود را تقریر کرد و خاصیت آن را شرح داد. اطباء زمان را حاضر ساخت و آن را تجربه نمودند و منافع آن را معلوم کردند و در کتب خود نوشتند». (از ترجمهء صیدنه).
آقای مسعود کیهان در کتاب جغرافیای مفصل اقتصادی ایران صص 1142-147 شرح مبسوطی نگاشته اند و از جمله مینویسد: «زراعت آن از سنهء 1275 ه . ش. در ولایات ساحلی بحر خزر مخصوصاً در لاهیجان لنگرود، تنکابن، رودسر و فومن معمول گردیده. کشت چای بواسطهء فقدان وسائل و عدم بضاعت زارعین ترقی شایانی نکرده تقریباً وسعت اراضی که چای کاری میشود در گیلان و مازندران از یک ملیون و پانصد هزار ذرع مربع تجاوز نکرده و ترتیب زراعت آن این است که نهالهای دوسالهء ریشه دار را در زمین می نشانند، در هر جریبی شش الی هشت هزار بوته چای نباید بیشتر موجود باشد، زمین را قبلاً خوب آباد میکنند و کود میدهند ولی چون در سواحل بحر خزر زمینهای زراعت چای محل جنگل بوده و دارای رسوبات کافی است چندان محتاج به کود دستی نیست، زمین آهکی و مرطوب برای زراعت چای خوب نیست و اغلب اراضی که دارای اکسیددفر(2) باشد محصول فراوان میدهد. در ایران دو قسم چای عمل می آورند: چای سبز و چای سیاه، قسم ثانی بواسطهء تخمیر سیاه میشود ولی چون این عمل را از روی قواعد علمی انجام نمیدهند چای گیلان دیر دم است. در سال چهارم شروع به چیدن برگ چای مینمایند ولی در بعض باغها در سال سوم میتوان برگ را چید و عموماً سه فصل برگ را میچینند: بهار، تابستان و پائیز در هر فصل دو یا سه مرتبه این عمل تکرار میشود ولی چین بهاره بهتر از سایر فصول است. نظر به این که عمل آوردن چای در سه سال اول متضمن مخارج عمده است و هیچ فایده برای رعیت ندارد لهذا رعایای خرده پا کمتر به این زراعت راغب هستند و با اینکه از سال سوم و چهارم عوائد عمدهء آن شروع میشود معهذا زراعت چای تا کنون توسعهء زیاد نکرده.» سپس مؤلف دربارهء هزینه و درآمد تقریبی ده جریب باغ چایکاری شده ارقامی ذکر کرده و نتیجه گرفته اند که زراعت چای در سه سالهء اول درآمدی ندارد و در سال چهارم ده جریب باغ چایکاری شده، 15300 ریال خرج و 30000 ریال درآمد دارد و سرانجام در سالهای هشتم، نهم و دهم همان ده جریب باغ چای 23700 ریال خرج و 70000 ریال درآمد آن است و آنگاه مینویسد: «بموجب احصائیه های گمرکی در سنوات 1305 و 1306 ه . س. شش ملیون تومان تقریباً واردات چای به ایران بوده، هرگاه عطف توجهی به توسعهء زراعت چای بشود با تحمل مخارج ابتدائی میتوان این ثروت هنگفت را در داخلهء مملکت نگاهداشت و از آن گذشته مازاد محصول را هم بخارجه صادر کرد.» آنگاه مولف دربارهء واردات چای از سال 1299 تا 1309 جدولی ترتیب داده، مقدار و قیمت چایی را که به ایران وارد شده شرح میدهد و کشورهای مختلفی که این محصول را به ایران وارد کرده اند نام میبرد و بعد می نویسد: «توجه به نکات ذیل برای اصلاح زراعت چای و توسعهء آن لازم میباشد.
1 - فرستادن چند نفر شاگرد بممالک حاصل کنندهء چای برای تحصیل و تحقیقات راجعه بزراعت و ترتیب عمل آوردن آن.
2 - احداث باغهای جدید و بسط زراعت آن در تنکابن و مازندران و اطراف آن.
3 - استخدام چند نفر متخصص چایکار.
4 - خواستن بهترین نهال و تخم چای از هندوستان و سراندیب و چین و غیره.
5 - تأسیس اداره برای ترتیب بکار انداختن باغات مزبور بوسیلهء متخصصین فلاحت و ترویج آن بکمک متخصصین چایکار خارجی و دادن جایزه به اشخاصی که در مدت قلیلی در اراضی معینی چایکاری کرده و محصول خوبی بدست می آورند.
6 - احداث کارخانه جهت خشک کردن چای و عملیات راجعه به این محصول.
7 - تخفیف مالیات اراضی چایکاری از تاریخ احداث باغات الی سه سال. رجوع به جغرافیای مفصل اقتصادی ایران ج 3 صص 142 -147 شود.
نشریهء ادارهء آمار و اطلاعات و نرمهای وزارت صنایع و معادن ایران، دربارهء آمار فعالیت های صنعتی و معدنی کشور در سال 1335 راجع به چای و چایسازی در ایران نوشته است: «در مدت پنجاه و چند سال که از صنعت چایسازی ایران میگذرد، تولید چای رو به افزایش بوده است. سطح زیر کشت چای هر ساله توسعه یافته و تعداد کارخانجات چایسازی نیز زیادتر گردیده است. [ بطوری که در جدول شمارهء 17 ملاحظه میشود ] مصرف چای نیز بموازات افزایش چای هر ساله رو بفزونی بوده است. تولید چای که در سال 1311 برابر 240 تن بوده در سال 1335 بمقدار 7860 تن بالغ گشته و مصرف نیز از 4656 تن بمیزان 14591 تن افزایش یافته است. برای بررسی کامل وضع اقتصادی چای جداول شمارهء 15، 16، 17 و نمای روند چای تهیه گردیده که هر کدام بطریقی تغییرات اقتصادی چای را از لحاظ تولید، واردات، صادرات و مصرف واضح میسازند. تولید چای: در سال 1335 تعداد 81 کارخانهء چایسازی در کشور مشغول تهیهء فرآوردهء چای بودند که تعداد 2362 نفر کارگر در آنها مشغول به فعالیت بوده اند. از مقدار 31262 تن برگ چای خام که بکارخانجات تحویل گردید مقدار 7860 تن چای خشک استحصال شد که تقریباً 1مواد خام میباشد. بطوری که در جدول دیده میشود کارخانجات چایسازی اکثراً در استان یک که منطقهء چای خیز ایران است نصب میباشند.
واردات چای: واردات چای بطوری که شمارهء 17 نشان میدهد از مقدار 4416 تن در سال 1311 با دیدن بعضی نوسات در سالهای مختلف به 10914 تن در سال 1330 و 10097 تن در سال 1334 افزایش یافت ولی در سال 1335 میزان واردات مجدداً کاهش یافت و بمقدار 7315 تن بالغ نگردید.
صادرات چای: بطوری که در جدول شمارهء 17 دیده میشود تولید چای ایران تمام بمصرف داخلی نمیرسد و در بعضی از سالها مقادیری به کشورهای خارج صادر میگردد. این رقم صادرات در سال 1333 بمقدار حداکثر 5506 تن بالغ شده بود، در سال 1335 نیز مقدار 584 تن چای داخلی بخارج صادر گردیده است. وضع صادرات و مصرف و تولید در چند سالهء اخیر نسبت بسال 1325 مقایسه شده است و جدول شمارهء 17 بخوبی تغییرات آنها را نسبت بمقادیر مشابه سال 1325 نشان میدهد». (رجوع به نشریهء ادارهء آمار و اطلاعات و نرمهای وزارت صنایع و معادن ایران منتشره در سال 1335 شود). برخی از انواع چای که بیشتر در تداول عامه معروف است:
- چای آق پر؛ به ترکی، چای پرسفید. نوعی از چای که پرهای سفید رنگ دارد.
- چای ایرانی؛ چای داخله. چای داخلی. چایی که در کشور ایران به عمل آید.
- چای باروتی یا شکسته؛ نوعی چای اعم از داخلی و خارجی که بسیار نرم است و بیشتر در قهوه خانه ها به مصرف می رسد.
- چای بهاره؛ چای چین اول که معمولاً در بهار چیده شود.
- چای پردرشت؛ چایی که برعکس چای باروتی، پرهای درشت دارد و آن را چای قلمی نیز گویند.
- چای پرسفید؛ چایی که به ترکی «آق پر» گویند و دارای پرهایی به رنگ سفید است.
- چای خارجه یا چای خارجی؛ انواع گوناگون چای که از خارج به ایران وارد میشود. انواع چای که محصول خارج ایران است.
- چای داخله یا چای داخلی؛ چایی که در داخل کشور ایران بعمل آید. چای محصول کشور ایران.
- چای زرین؛ نوعی از چای که پرهای درشت و برگهای زردرنگ دارد و از انواع ممتاز چای بشمار میرود.
- چای سبز؛ نوعی چای که پرهای درشت دارد و بمصرف دارویی میرسد.
- چای شکسته؛ همان چای باروتی است.
- چای قلم یا چای قلمی؛ نوعی پردرشت و مرغوب چای است که به پردرشت هم معروف است.
- چای لاهیجان یا لاهیجی؛ انواع چایها که در لاهیجان ایران بعمل آید و بسیار دیر دم میکشد و بچای دیردم هم معروف است.
- چای مخلوط؛ نوعی چای نسبةً ارزان و پر مصرف که بیشتر در مجالس عمومی و روضه خوانی ها از آن مصرف کنند که در میان مردم متداول است.
|| مایع حاصل از برگ بوتهء چای در آب جوشان قرار داده شده و دم کشیده برای نوشیدن انواع چای از لحاظ مصرف و نوشیدن:
- چای پررنگ یا چای پرمایه؛ چایی که مایهء آن بیشتر از آب باشد.
- چای تازه دم؛ چایی که بسیار نمانده و کهنه نشده باشد.
- چای ترش؛ مخلوطی از چای و لیمو یا جوهر لیمو که گاه گل گاوزبان نیز آن درآمیزند.
- چای تلخ؛ چای بی قند.
- چای دارچین؛ چای که با دارچین مخلوط باشد و بیشتر آن را عامه در گذرگاهها خورند.
- چای دبش؛ چای مرغوب که دهن را گس کند.
- چای دیشلمه بترکی یا چای قندپهلو چای -که قند یا شکر؛ در درون آن نریزند و با حبه قند بیاشامند و گاه هم آن را با کشمش یا خرما نوشند.
- چای شیرین؛ در مقابل چای دیشلمه که در درون آن قند یا شکر ریزند.
- چای کال؛ چای تازه دم که هنوز دم نکشیده باشد.
- چای کمرنگ؛ یا چای کم مایه چایی که آب آن بیش از مایهء چای باشد. و رجوع به چا و چائی و چایی شود.
(1) - چای = چا (ه . م.) مأخوذ از چینی. شکل چینی قدیم کلمهء Da(چینی متوسط dzhaو در لهجهء ووdze: Wu)، در لهجهء فوکین: ta: Fu - Kien (مأخذ کلمهء teaانگلیسی و theفرانسه و taکره یی و traآنامی) Sino - Iranica,p.619» معرب آن «صای» و «شای». در زبان علمی Thea sinehsisدرخت آن بحالت خودرو ممکن است به ارتفاع ده متربرسد ولی چون برگهای آن را همه ساله می چینند پرورش یافته از دو متر بلندتر نمیشود. در نقاط معتدل و نسبةً مرطوب میروید و پس از بعمل آوردن برگهای آن چای معمولی بدست آید که دارای مادهء Theine شبیه بکافئین است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - Oxyde de fer.

چایان.

(اِخ) دهی است از دهستان چهار بلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان که در 7هزارگزی جنوب باختری قصبهء بهار و 2هزارگزی جنوب شوسهء همدان به کرمانشاه واقع است و محلی کوهستانی و سردسیر است و 95 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چایان.

(اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان که در 24هزارگزی باختر قصبهء رزن و 6هزارگزی جنوب دمق واقع شده، جلگه و سردسیر است و 900 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء دمق و چشمه، محصولش غلات، لبنیات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است و تابستان از دمق اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چایاندن.

[دَ] (مص) چایانیدن. بسرما دادن. سرما خوراندن. سرما خورانیدن. بزکام و سرماخوردگی مبتلاکردن. سرما دادن. || سرد کردن چیزی را. سرد کردن میوه یا مشروب بوسیلهء گذاشتن در یخچال یا نهادن یخ پهلوی آن.

چایانیدن.

[دَ] (مص) رجوع به چایاندن شود.

چای باسار.

(اِخ) نام دهی است از دهستانهای چهارگانه بخش پلدشت شهرستان ماکو که در قسمت باختری بخش واقع و موقعیت طبیعی آن جلگه و کوهستانی است هوایش در قسمتهای جلگه گرمسیر و در قسمت کوهستانی معتدل است و بعلت وجود رودخانه و باتلاق مالاریائی میباشد. آب قراء دهستان از رودخانه های ارس زنگمار، ساری سو و چشمه سارها تأمین میگردد و بعضی از قراء از آب قنات و چاه نیز استفاده مینمایند. محصولات عمدهء آن غلات و پنبه میباشد. ساکنین این دهستان اکثر شیعه و ترکی زبانند ولی بعلت دادوستد با عشایر عموماً بزبان کردی آشنا هستند. صنایع دستی زنان جاجیم، گلیم و جوراب بافی است از 30 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 5500 تن می باشد و قراء مهم آن شوت (مرکز دهستان) پورناک، فتاح کندی و قره یاق است. راههای عمدهء آن شوسه (از پلدشت بماکو) و نیمه شوسه (از پلدشت بمرگنا) است. در بعضی قراء این دهستان ایل جلالی قشلاق میکنند و در 15 فروردین ماه به کوه های ییلاقی عزیمت مینمایند. نام این دهستان بعلت وجود رودخانه های معروف بچای باسار مشهور گردیده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چای باغی.

(اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 5500گزی جنوب خاوری مراغه و 3هزارگزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب واقع شده است، دره معتدل و مالاریائی است و 387 تن سکنه دارد آبش از رودخانهء مروی، محصولش غلات، کشمش، بادام و زردآلو، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چای بجار.

[بِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان گیل دولاب بخش رضوانده شهرستان طوالش که در 5هزارگزی جنوب شوسهء انزلی به آستارا واقع شده. جلگه، معتدل مرطوب و مالاریائی است و 75 تن سکنه دارد. آبش از شفارود، محصولش برنج، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چای پاره.

[رِ] (اِخ) نام دهستانی است از بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی، کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریائی است. رودخانهء مهم این دهستان عبارت از رود آق چای است که از کوههای مرزی ایران و ترکیه سرچشمه گرفته پس از عبور از دهستان الندوسکمن آباد داخل این دهستان میشود و پس از مشروب نمودن زمین های زراعتی در قریه مراکند به قطورچای ملحق شده سپس به رودخانهء ارس می ریزد. قنوات و چشمه سارهای گوارا در این دهستان وجود دارد که بمصرف آشامیدن و زراعت میرسد. از 56 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده که در حدود 16355 تن سکنه دارد. شغل عمدهء اهالی این منطقه کشاورزی و نگاه داری اغنام و احشام است. قراء مهم آن عبارت است از قره ضیاالدین (مرکز بخش دهستان) چورس، زنگلان پائین، حاجی لر، مراکند، نعلبند و بسطام. محصولات و صادرات عمدهء دهستان: غلات، حبوبات، روغن و پشم است. راه شوسهء خوی - ماکو از این دهستان عبور میکند و بقرائی که در مسیر شوسهء مزبور واقعند میتوان در تمام فصول اتومبیل برد و اکثر راههای دهات دیگر ارابه روند که در فصل تابستان با مختصر تعمیر میتوان مورد استفاده قرار داده و مابقی راههای قراء مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 4).

چای پز.

[پَ] (نف مرکب) چای پزنده. پزندهء چای. چایچی. قهوه چی. چای فروش.

چای پزخانه.

[پَ] (اِ مرکب) چای خانه. قهوه خانه. محل کسب قهوه چی. جای خوردن چای.

چای پزی.

[پَ] (حامص مرکب)قهوه چی گری. چای چی گری. چای دهی. چای فروشی.

چای تلوار.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان کله بوز بخش میانه شهرستان میانه که در 21هزارگزی جنوب باختری میانه و 12هزارگزی خط آهن میانه بمراغه و 21هزارگزی راه شوسهء تبریز بمیانه واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 182 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، حبوبات، پنبه، برنج و بادام، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چایجان.

(اِخ) دهی است جزء دهستان سیاهکل رود، بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 21هزارگزی جنوب خاوری رودسر و یک هزارگزی شوسهء رودسر به شهسوار، نزدیک دریا واقع شده. جلگه و مرطوبست و 700 تن سکنه دارد. آبش از نهر سیاهکل رود و آب چشمه، محصولش برنج، لبنیات و چای، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. شعبهء شیلات هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چای چی.

(ص مرکب) چای پز. چای فروش. قهوه چی.

چای خانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب)چای پزخانه. قهوه خانه. کافه. محل چای خوردن. || جاهایی در بین راه و کنار جادهء کاروانی که سابقاً اسب های کالسکه را در آنجا عوض میکردند.

چای خطائی.

[خَ] (اِ مرکب) نباتی است ساقش زیاده بر دو ذرع و سرخ و برگش مایل به بنفشی گرم باعتدال و تر و ملین و منضج و مقوی هاضمه و ضماد شحیهء او جهت اورام صلبه و تسکین درد بواسیر نافع و نطول او معرق و منوم و مضر معده بارد رطب و مصلحش بادیان خطائی و رازیانه است و ابن تلمیذ گوید که چای قرصی است که از چین می آورند و مسهل و دافع ضرر شراب است و از کتاب اخبارالصین ظاهر می گردد که نباتی است شبیه برطبه و خوشبو و با اندک تلخی، که از جوشیدن تلخی او زایل می شود و طبیخ او مسکن التهاب و صاف کنندهء خون است. (تحفهء حکیم مؤمن).

چای خوری.

[خوَ / خُ] (حامص مرکب)خوردن چای. نوشیدن چای. چای آشامی. چای نوشی.

چایخوری.

[خوَ / خُ] (اِ مرکب) اسباب چای خوری. آلات چایخوری. وسائل چایخوری. سرویس چای خوری، که مرکب است از 6 یا 12 یا 24 پاره ظرف مخصوص چای خوردن.

چایدان.

(اِ مرکب) یا چایدون در تداول عامه. جای نگه داشتن چای خشک. ظرفی که چای خشک را در آن نگاه دارند.

چای دره.

[دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 25هزارگزی شمال خاوری مشهد، سر راه مالرو عمومی مشهد بکلات واقع شده. جلگه و سردسیر است و 510 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 9).

چایرلو.

[یِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ایجرود بخش حومهء شهرستان زنجان که در 50هزارگزی جنوب باختری زنجان، سر راه عمومی زنجان به صائین واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 523 تن سکنهء ترک زبان دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، انگور و میوه جات شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چای سودان.

(اِخ) دهی است از دهستان باوی، بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 60هزارگزی جنوب خاوری اهواز و 23هزارگزی جنوب راه اهواز به هفتگل نزدیک کوه مشرفه واقع شده. دشت و گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است ساکنین این ده از طایفهء عمود هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 6).

چایش.

[یِ] (اِمص) چاییدگی. سرماخوردگی.

چایشلو.

[یِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قرای دره جزاب که هوای خوب دارد و چهار فصلش معتدل است. ملک رعیت است و اهالی آن بعضی گوسفنددار و برخی زارعند. دو رشته قنات دارد، محصولش غله و خربزه است و در صورت بارندگی انگور فراوانی در آنجا بعمل می آید». (از مرآت البلدان ج 4 ص 135).

چای صاف کن.

[کُ] (نف مرکب، اِ مرکب)(1) چای صافی. صاف کنندهء چای. آلت مخصوص صاف کردن چای. رجوع به چای صافی شود.
(1) - Passoire a the.

چای صافی.

(اِ مرکب) چای صاف کن. رجوع به چای صاف کن شود.

چای فروش.

[فُ] (نف مرکب)چای فروشنده. فروشندهء چای. آنکه چای فروشی را پیشه و شغل خود سازد. معامله گر چای. || چای چی. چای پز. قهوه چی.

چای قشلاق.

[قِ] (اِخ) دهی است از جزء دهستان اوریاد بخش ماه نشان شهرستان زنجان که در 48هزارگزی شمال باختری ماه نشان و 30هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 209 تن سکنهء ترک زبان دارد. آبش از رودخانهء علم کندی، محصولش غلات، بنشن و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی گلیم و جاجیم بافی و راهش مالرواست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چایقوشان.

(اِخ) دهی است از دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد که در 11هزارگزی جنوب خاوری هشجین و 40500گزی راه شوسهء هروآباد بمیانه واقع شده. کوهستانی، معتدل و مالاریائی است و 17 تن سکنهء ترک زبان دارد. آبش از رودخانهء محلی، محصولش غلات و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چای کار.

(نف مرکب) چای کارنده. کارندهء چای. کشت کنندهء چای. زارع چای. آنکه چای کاری کند و در کشت و زرع چای اطلاع و بصیرت دارد. || (اِخ) لقب شاهزاده کاشف السلطنه که در زمان سلطنت مظفرالدین شاه میزیسته و هم او برای نخستین بار بذر چای را از کشور چین با خود بایران آورده و کشت چای را در کشور ایران و در اراضی گیلان بمرحلهء آزمایش و عمل درآورده است. رجوع به کاشف السلطنه در همین لغت نامه شود.

چای کاری.

(حامص مرکب) عمل چای کار. کشت و زرع چای.

چای کسن.

[کَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان یکانات بخش مرکزی شهرستان مرند که در 40هزارگزی شمال باختری مرند و 14500گزی راه شوسهء جلفا به تبریز واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 590 تن سکنهء ترک زبان دارد. آبش از رودخانه و قنات، محصولش غلات، حبوبات و صیفی، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چای کند.

[کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان که در 27هزارگزی جنوب ماه نشان و 6هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 180 تن سکنهء ترک زبان دارد. آبش از رودخانهء قشلاق جوق، محصولش غلات، یونجه و قلمستان، شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چای کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر که در 32هزارگزی شمال ورزقان و 30هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر واقع شده. کوهستانی است و 128 تن سکنهء ترک زبان دارد. آبش از رودخانهء ونستان، محصولش غلات، انگور، انار و انجیر، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی بافتن جاجیم های نفیس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چای کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان گرمادوز، بخش کلیبر شهرستان اهر که در 10500گزی خاور کلیبر و 10500گزی راه شوسهء اهر به کلبیر واقع شده. کوهستانی و معتدل است و277 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء مفاس و چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی گلیم بافی و راهش مالرو است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چای کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر که در 35500گزی باختر اهر و 13500گزی راه شوسهء تبریز به اهر واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 437 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء سرند، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی گلیم بافی و راهش مالروست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چای کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر که در 7هزارگزی جنوب ورزقان و 6500گزی راه ارابه رو تبریز به اهر واقع شده، کوهستانی و معتدل است و 554 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی گلیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چایکوفسکی.

[کُفْ] (اِخ)(1) پیوتر ایلئیچ. آهنگساز بزرگ روس، در تاریخ 7 ماه مه سال 1840 م. متولد شده و در 6 ماه نوامبر سال 1893 درگذشته است. زادگاه وی دهی بود که اکنون شهر «وتکینسک» نامیده میشود و جزء جمهوری «اودمورت» میباشد. پدر چایکوفسکی مهندس معدن و رئیس کارخانهء فلزسازی بود. چایکوفسکی از زمان کودکی نواختن پیانو را فراگرفت. وی در سال 1859 مدرسهء حقوق را در شهر «پترزبورگ» بپایان رساند و در وزارت دادگستری مشغول کار شد و نخستین آزمایشهای او در تصنیف قطعات موسیقی مربوط بهمان زمان است. در سال 1861 چایکوفسکی وارد کلاس های انجمن موسیقی روسیه شد و این کلاس ها در سال 1862 مبدل به کنسرواتوار «پترزبورگ» گردید. نامبرده از استادانی چون «ن. ای. زارمبا» و «آ. گ. روبینشتئین» قسمت های مختلف موسیقی وتصنیف موزیک را می آموخت و در سالهائی که در کنسرواتوار مشغول تحصیل بود چند اثر سمفونیک تصنیف کرد که اوورتور «توفان رگباری» از همه مهمتر است. چایکوفسکی در ماه دسامبر سال 1865 کنسرواتوار را با امتیاز عالی تمام کرد و بعنوان رسالهء خود «کانتانی» را از روی قصیدهء معروف «بسوی شادی» اثر «ف. شیللر» تصنیف و ارائه نمود. در اوایل سال 1866 چایکوفسکی بشعبهء انجمن موسیقی روسیه در مسکو دعوت شد که تئوری موسیقی را درس بدهد و کلاسهای موسیقی انجمن در پائیز همان سال مبدل به کنسرواتوار مسکو گردید. درسال 1866 سمفونی اول موسوم به «تخیلات زمستان» و در سالهای 1867 - 1868 اوپرای «سردار» را طبق نمایشنامهء «رؤیای رود ولگا» اثر «آ. ن. آستروفسکی» تصنیف کرد و این اوپرا نخستین بار در تاریخ 30 ژانویهء سال 1869 در تآتر بزرگ مسکو نمایش داده شد. وی در سال 1868 منظومهء سمفونیکی تحت عنوان «فاتوم» (تقدیر) تنظیم کرد. و در همین زمان آهنگساز مزبور مقداری پیس های مخصوص پیانو و رومانس تصنیف کرد و برای نواختن متجاوز از 50 آواز ملی روسی با پیانو (چهار دستی) نوت ساخت. در سال 1868 با عده ای از آهنگسازان جوان «پترزبورگ» یعنی اعضاء انجمن موسیقی «بالاکی رف» (موسیقی دان معروف) که به «گروه توانا» شهرت داشتند دوست شد. چایکوفسکی از راهنمایی های «بالاکی رف» پیروی کرده، در سال 1869 اوورتور- فانتزی «رومئو و ژولیت» را از روی نوشتهء شکسپیر ساخت. چایکوفسکی به آثار تاریخی ملی توجه داشت و بهمین سبب بساختن آثاری مانند: اوپرای «آپریچنیک» (فدائیان تسار) از روی تراژدی «لاژچنیکوف» و اوپرای «واکولا آهنگر» از روی داستان «شب قبل از میلاد مسیح» اثر «ن. و. گوگول» و موزیک برای نمایشنامهء «دختر برفی» اثر«آ. ن. آستروفسکی» و بالت «دریاچهء درنا»(2) و سمفونی های دوم و سوم و فانتزی سمفونیک «توفان» از روی اثر «شکسپیر» و آثار زیاد دیگر اشتغال ورزید. در سال 1868 نخستین بار بعنوان نقاد موسیقی در مطبوعات بنگارش مطالب انتقادی پرداخت و در سال 1871 بر اثر تجربیات آموزشی که اندوخته بود کتاب درسی در رشتهء هارمونی (هم آهنگی) را تألیف و منتشر کرد. در سال 1877 لطمهء روحی شدیدی باو وارد شد و نامبرده از کرسی استادی کنسرواتوار کناره گیری کرد و در پائیز سال 1878 کنسرواتوار را بکلی ترک گفت. پس از آن غالباً یا در دهکده یا در خارج روسیه زندگی میکرد و بیشتر اوقات خود را در سویس و ایتالیا میگذراند. تصنیف سمفونی چهارم در سال 1877 و اوپرای «یئوگئنی - آنئگین» از روی رمان «پوشکین» از موفقیت های مهم زندگانی او است. پس از آن وی در سالهای 1878 - 1879 اوپرای «دوشیزهء اورلئآن» از روی اثر «ف - شیللر» و اوپرای «مازه پا» را از روی منظومهء «پوشکین» با آثار متعدد دیگر بوجود آورد. درسال 1885 چایکوفسکی بسمت مدیر شعبهء انجمن موسیقی روسیه در مسکو انتخاب گردید. در آن موقع شهرت او جهانگیر شده بود و از همان تاریخ نامبرده حومهء شهر کوچک «کلین» را برای اقامت دائمی خود انتخاب کرد و در سال 1892 در داخل آن شهر عمارت کوچک دو اشکوبه ای برای سکنای خود اجاره نمود. در سالهای آخر عمر چایکوفسکی بکار رهبری ارکستر اهمیت زیاد میداد و در 19 ژانویهء سال 1887 هنگام اولین نمایش اوپرای «چارق کوچولوها» (ساختهء خود او) شخصاً آن را رهبری میکرد. در سالهای 1887 - 1889 چایکوفسکی دو سفر نمایشی بزرگ به ممالک اروپا نمود و در کشورهای آلمان، چک، فرانسه و انگلستان هنرنمائی کرد. در بهار سال 1891 بایالات متحدهء امریکا سفر کرد و چند کنسرت سمفونیک را رهبری نمود. در سال 1892 بعضویت وابستهء فرهنگستان (آکادمی) هنرهای زیبا، ضمیمهء انستیتوی فرانسه انتخاب شد و در سال 1893 عنوان دکتری افتخاری دانشگاه کمبریج بوی اعطاء گردید. از سال 1885 ببعد بزرگترین آثار چایکوفسکی بوجود آمده است، از قبیل: اوپرای «ساحره» و «بی بی پیک» از روی منظومهء «پوشکین» و «یولانتا» از روی درام «دختر رنه شاه» اثر «هرتس» و «پریروی خفته» و «شچلکونچیک» و سمفونی های پنجم و ششم موسوم به «سمفونی پاته تیک» و سمفونی برنامه ای «مانفرد» از روی اثر «ج. بایرون» و اوورتور فانتزی «هاملت» از روی اثر «شکسپیر» و «خاطرات فلورانس» برای سازهای سیمی و یک سری پیس های مخصوص پیانو و رومانسها و چندین اثر دیگر. در تاریخ 16 اکتبر سال 1893 در پترزبورگ نخستین بار سمفونی ششم چایکوفسکی تحت رهبری خود او اجرا شد و چند روز بعد این آهنگساز نامی سخت بیمار شد و در همین بیماری درگذشت. جنازهء او در دیر بزرگ «آلکسارو نفسکایا» در «پترزبورگ» بخاک سپرده شده است.
(1) - Tchaikovsky. (2) - اسم این بالت را از زبان فرانسه به فارسی «دریاچهء قو» ترجمه کرده اند و درست نیست.

چایگان.

(اِخ) ده مخروبه ایست از دهستان بهاباد بخش بافق شهرستان یزد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

چایمان.

(اِمص) چاییدگی. زکام. سرماخوردگی. نزله. سطاع. لبطه. رجوع به چاییدگی و زکام و سرماخوردگی شود.

چایمان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)چاییدن. سرما خوردن. بسرماخوردگی مبتلا شدن. زکام کردن. نزله کردن. رجوع به چاییدن و سرما خوردن و زکام کردن شود.

چایمان کرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)چاییده. زکام زده. مزکوم. سرماخورده. سطاعی. رجوع به چاییده و سرماخورده شود.

چای ملیعو.

[مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 8هزارگزی جنوب اهواز و2هزارگزی باختر راه آهن اهواز به بندر شاهپور واقع شده و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چاییدگی.

[دَ / دِ] (حامص) چایمان. زکام. سرماخوردگی. نزله. رجوع به چایمان و زکام و سرماخوردگی شود.

چاییدن.

[دَ] (مص) چایمان کردن. زکام کردن. چاهیدن. (ناظم الاطباء). سرما خوردن. (ناظم الاطباء). نزله کردن. رجوع بچایمان کردن و زکام کردن و سرما خوردن و سرد شدن شود. || سخت سرد شدن چیزی، مانند مشروب و مواد غذایی در مجاورت یخ یا درون یخچال.

چاییده.

[دَ / دِ] (ن مف) چایمان کرده. زکام کرده. سرماخورده. مزکوم. سطاعی. مضئود. رجوع به چایمان کرده و سرماخورده شود. || سردشده. سخت سردشده.

چئچسته.

[چَ ءِ چَ تَ] (اِخ)(1) نام دریاچهء ارومیه است. مؤلف «مزدیسنا» در توضیح لغت «خنجست» نویسد: «در اصل میبایست «چیچست» باشد چه در اوستا «چئچسته» نام دریاچهء ارومیه است». (مزدیسنا تألیف دکترمعین چ 1 حاشیهء ص 208)... (طبق سنت) تولد زرتشت در حدود دریاچهء چئچستهء آذربایجان که در قلمرو اقوام آریائی بود اتفاق افتاد. (از مزدیسنا ص 96). رجوع به چچست و چیچست شود.
(1) - Ciaeciasta.

چبان.

[چَ] (اِ) ریش و قرحه و دنبل. (ناظم الاطباء).

چبان.

[چَ] (اِخ) تیره ای از ایل اینانلو، که از ایلات خمسهء فارس میباشد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 86).

چبتن.

[چَ تَ] (اِ) انبانچه را گویند، و بجای تای قرشت یای حطی هم آمده است(1). (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). انبانچه. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ. مصحف چبین. (از حاشیهء برهان چ معین).

چبچرغه.

[چُ چُ غَ / غِ] (اِ) تازیانه. (فرهنگ شعوری ص353).

چبچله.

[چَ چَ لَ / لِ] (اِمص)(1) لغزش. سر خوردن روی یخ. (فرهنگ شعوری) :
در همه جا او نشود در خله
راست روان را نبود چبچله.
(از فرهنگ شعوری).
(1) - Glissade.

چبدر.

[چَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترینان شهرستان بروجرد که در 28هزارگزی جنوب خاور اشترینان، کنار راه مالرو خشک دره واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 213 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چبدره.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: قریه ای است از محال سجاس رود زنجان که خالصهء دیوانی و قدیم النسق است. اراضی آن از چشمه مشروب میشود، هوایش ییلاقی و محصولش غلهء دیمی و آبی است و ده خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 212).

چبسیدن.

[چَ دَ] (مص) مقلوب چسبیدن، و آنرا چفسیدن نیز گفته اند، چه «با» و «فا» بیکدیگر بدل شوند. (انجمن آرا). رجوع به چسبیدن شود.

چبغت.

[چَ غُ](1) (اِ) نهالی و لحاف و سوزنی و جامه و هر چیز پنبه دار که کهنه و مندرس شده و از هم پاشیده باشد. (برهان). نهالی و لحاف و امثال آنها که پنبه دار باشند و کهنه و فرسوده شده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). و آن را چبغوت، با واو، نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). نهالی و لحاف و سوزنی و جامه و هر چیز پنبه آکنده را گویند که بس کهنه و نیک فرسوده گشته و از هم ریخته و ضایع شده باشد. (جهانگیری) :
آن ریش نیست چبغت دلاله خانه هاست
وقت جماع زیر حریفان فکندنی است.
؟ (از جهانگیری).
رجوع به چبغوت شود.
(1) - مؤلف جهانگیری نویسد: «این لفظ از فارسی ترکستان است و از مردم جنوب بخارا و سمرقند تحقیق شد که این لفظ به تقدیم باء بر غین است، اگرچه اهل لغت آنرا با تقدیم غین بر باء ضبط کرده اند». لیکن در فرهنگ اسدی «چغبوت» به تقدیم غین، در معنایی نزدیک به همین معنی ضبط شده است.

چبغوت.

[چَ] (اِ) چبغت. جامه و کهنه لحاف پاره پاره باشد. (برهان). نهالی و لحاف و سوزنی و جامه و هر چیز پنبه دار که مندرس و کهنه و پاره پاره و از هم پاشیده شده باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به چبغت شود.

چبق لو.

[چُ بُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای توابع خرقان است که نصف زراعت آن دیمی و نصف آبی میباشد. در پائین این آبادی امامزاده ای مدفون است بنام امامزاده اسماعیل، که اهالی ده عقیده دارند این امامزاده پسر بلاواسطهء حضرت امام زین العابدین علیه السلام است و کرامات بسیار از او دیده شده و بهمین مناسبت نیاکان محمدحسین خرقانی که مالک قدیم این قریه بوده اند بقعه ای برای این امامزاده ساخته آب و ملک مخصوص وقف آن کرده اند و فعلاً این محل قربانگاه دهات اطراف است و اهالی دهات از چهار پنج فرسخی سالی دو بار زن و مرد به اینجا می آیند و گوسفند آورده قربانی میکنند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 212).

چبق لو.

[چُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار که در 48هزارگزی خاور بیجار و 3هزارگزی رودخانهء تلوار واقع شده. تپه ماهور و سردسیر است و 280 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء محلی، محصولش غلات، لبنیات، انگور و سنجد، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چبق لو.

[چُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 28هزارگزی شمال باختری قره آغاج و ده هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 380 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و نخود، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چبک.

[چَ بَ] (اِخ) بالا و پائین، دهستانی است جزء حومهء بخش لشت نشای شهرستان رشت که در 5هزارگزی باختر لشت نشا واقع شده. جلگه و مرطوبست و 970 تن سکنه دارد. آبش از نورود و سفیدرود. محصولش برنج، شغل اهالی زراعت و مکاری و راهش مالرو است. در اصطلاح اهالی چبک پائین به سمیعی و چبک بالا به شفیعی معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چبلان.

[چَ](1) (اِ) جبلان. سر موزه که بتازیش «جرموق» خوانند. (آنندراج). چپلان. و رجوع به چپلان و جبلان شود.
(1) - مؤلف آنندراج نویسد: در جاهای دیگر بجیم تازی آمده لیکن در بعضی فرهنگها با چ و پ (دو حرف پارسی) ضبط کرده اند.

چبلوس.

[چَ] (ص) مخفف چاپلوس است که چرب زبان و فریبنده باشد. (برهان) (آنندراج). چاپلوس. چرب زبان و فریبنده. (ناظم الاطباء). رجوع به چابلوس و چاپلوس و چپلوس شود.

چبن لو.

[چِ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 37هزارگزی خاور مراغه و یک هزارگزی شمال راه ارابه رو مراغه بقره آغاج واقع شده. کوهستانی و هوای آن معتدل و سالم است و 484 تن سکنه دارد آبش از چشمه، محصولش غلات و نخود، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چبنلول.

[ ] (ترکی، اِ)(1) صالنجق. (فرهنگ شعوری). تاب. الاکلنگ.
(1) - Balancoire.

چبود.

[چِبْ وَ] (ادات استفهام مرکب)مخفف «چه بود» [ چِ بُ وَ ]. چه بود. چه باشد :
پس محل وحی باشد گوش جان
وحی چبود گفتن از حس نهان.مولوی.
کیمیا سدیست چبود کیمیا
معجزه بخشی است چبود سیمیا.مولوی.
گاو کبود تا تو ریش او شوی
خاک چبود تا حشیش او شوی.مولوی.
جبر چبود بستن اشکسته را
یا بپیوستن رگ بگسسته را.مولوی.

چبوق.

[چِ] (ترکی، اِ) آبریز و میزاب. || چپق که در آن توتون ریخته میکشند. (ناظم الاطباء). رجوع به چپق شود.

چبوق کشیدن.

[چِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) چُپُق کشیدن. (ناظم الاطباء).

چبیره.

[چَ رَ / رِ] (اِ)(1) چپیره. بمعنی جمع. (برهان) (جهانگیری). جمعیت سپاه و مردم باشد. (برهان). اجتماع مردم در کاری. (انجمن آرا) (آنندراج). اجتماع و ازدحام مردم و سپاه. (ناظم الاطباء). || (ص) جمع گردیده و ساخته شده. (برهان). آماده و مهیا. ساخته و پرداخته شده. (ناظم الاطباء). سنجیده و جمع شده. (فرهنگ نظام) :
بفرمودشان تا چبیره شدند(2)
هژبر ژیان را پذیره شدند.
فردوسی (از فرهنگ نظام).
پذیره شدن را چبیره شدند
سپاه و سپهبد پذیره شدند.فردوسی.
سحرگاهان زند تندر تبیره
وز او لشکر کند سرما چبیره.
قطران (از جهانگیری).
رجوع به چپیره و جبیره شود.
(1) - این لغت در فرهنگ اسدی با «چ» و «پ» و در بعضی فرهنگ ها با «ج» و «ب» ضبط شده است.
(2) - ن ل: چپیره. جبیره.

چبین.

[چُ / چَبْ بی] (اِ) طبقی را گویند که از چوب بید بافته باشند. (برهان)(1)(جهانگیری). طبقی که از چوب بافته باشند. (انجمن آرا) (آنندراج). طبقی که از شاخه های باریک درخت بید سازند. جبین. چپین. سبد. طبق. سله :
بگسترد کرباس و چبین نهاد
به چبین بر آن نان کشکین نهاد.
فردوسی (از جهانگیری).
رجوع به جبین و چپین شود.
(1) - مؤلف برهان نویسد: «به این معنی بضم اول هم آمده است، و با بای فارسی نیز گفته اند» و صاحب انجمن آرا وآنندراج نویسند: «بضم اول و با بای فارسی نیز صحیح است وآن در اصل چوبین بوده واو آن را حذف کرده اند».

چپ.

[چَ](1) (ص، اِ) معروف است که نقیض راست باشد. (برهان). نقیض راست. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). مقابل راست. برابر راست. یسار که مقابل یمین (راست) باشد. اَیسَر ویُسری که مقابل راست (ایمن و یُمنی) باشد. سمت مقابل راست. طرف چپ. سوی چپ. جانب چپ. طرف دست چپ. میسره، که مقابل میمنه (طرف راست) باشد :
بباغ اندر، آوردگاهی گرفت
چپ و راست هرگونه راهی گرفت.
فردوسی.
نماند ایچ بر نیزه بند و سنان
بچپ بازبردند هر دو عنان.فردوسی.
چو از قلب شاپور لشکر براند
چپ و راستش ویژگان را بخواند.فردوسی.
اگرچه زینجا تا جای ما رهی است دراز
ز راست وز چپ ما دشمنان و ما بمیان.
فرخی.
از چپ راه قلعهء مندیش پیدا آمد.(تاریخ بیهقی).
از بهر گفتگوی ز کار جهان و خلق
گفتند گونه گون و دویدند چپ و راست.
ناصرخسرو
مانده همیشه بگل اندر درخت
باز دوان جانوران چپ و راست.ناصرخسرو.
بسیار نظر کرد چپ و راست دلم
چپ داد بتان را و دلم خواست ترا.
نظامی عروضی.
چو بهمن به زابلستان خواست شد
چپ آوازه افکند و از راست شد.
سعدی (بوستان).
یکی نیشکر داشت بر طبقری
چپ و راست گردید بر مشتری.
سعدی (بوستان).
خون روان شد همچو سیل از چپ و راست
کوه کوه اندر هوا زین گرد خاست.مولوی.
از آن مقام که سیل حوادث از چپ و راست
چنان رسد که امان از میان کران گیرد.
حافظ.
- چپ بودن؛ ناراست بودن. (ناظم الاطباء).
- چپ بودن خواب زن؛ کنایه است از خلاف شدن آنچه زن در خواب بیند. و در اصطلاح عامه چون خواهند به کسی گویند که آنچه تو می پنداری یا می اندیشی بر خلاف آن واقع خواهد شد، یا آنچه تو آرزو داری عکس آن بوقوع خواهد پیوست، گویند: خواب زن چپ است؛ یعنی پندار تو مطابق واقع نیست، یا آنچه روی دهد عکس مراد و مقصود تست.
|| بی اصول شدن ساز و گویندگی را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). بیرون شدن خنیاگر از دستگاه و راه موسیقی. || (ص) دغاباز. (آنندراج). مخالف و ناسازگار. (آنندراج). ناموافق و ناهموار. (ناظم الاطباء). ضد. دشمن. بدخواه. شوم :
با ظهوری نگشت راست فلک
داد از دست طالع چپ ما.
ظهوری (از آنندراج).
برای آنکه شود کار دشمن ما راست
چه راست است که در طالع چپ ما نیست.
ظهوری (از آنندراج).
|| کج. معوج. کچ و چوله :
قامتش راست بود سرو سهی بالا چپ
راست را در چمن حسن چه نسبت با چپ
دعوی راستی طبع مکن گو بر ما
آنکه خرچنگ صفت آمده سرتاپا چپ.
شفائی (از آنندراج).
|| آنکه با دست چپ بهتر از دست راست کار کند. کسی که کارهای دست راست را چون خط نوشتن، تیر انداختن، نخ در سوزن کردن، چوگان زدن و غیره با دست چپ انجام دهد. آن کس که بدست چپ بیشتر کار کند و بهتر از عهدهء انجام کار برآید. احدل. حدلاء. اعسر. چپه دست. چپ چپکی. چپ دست. چپ بودن. با دست چپ کار کردن. (ناظم الاطباء) :
بنات النعش گرد او همی گشت
چو اندر دست مرد چپ فلاخن.منوچهری.
|| احول. لوچ. کلاژه. دوبین. کج بین. کلیک. چشم گشته. کره چشم. چشم کج. آنکه چشمش پیچیدگی دارد و مردمک چشمش راست نایستد. آنکه چشمش چپ است.
- چپ بودن؛ احول بودن. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح سیاست) تندرو در سیاست. آن کس که با رژیم موجود کشورش یا با سیاست دولتش موافق نیست. مفرط در تجددطلبی. آنکه از وضع موجود ناراضی است و طرفدار تغییر و تحول است. دست چپی. چپی(2). رجوع به چپی و دست چپی شود.
- از پهلوی چپ آفریده شدن؛ کنایه از مکر و حیله داشتن و فریبکار بودن :
زن از پهلوی چپ گویند برخاست
نیاید هرگز از چپ راستی راست.نظامی.
زن از پهلوی چپ شد آفریده
کس از چپ راستی هرگز ندیده. جامی.
رجوع به پهلو شود.
- از دندهء چپ برخاستن؛ کنایه از بدخلق بودن و بدخلقی نمودن. بد آوردن. با مشکلات و موانع برخورد کردن. رجوع به دنده شود.
- به چپ چپ، به چپ گرد؛ اصطلاحی است در تعلیمات سربازی و حرکات ورزش، که فرمانده یا معلم ورزش حرکت یا چرخیدن بسمت چپ را فرمان دهد.
- به کوچهء علی چپ زدن؛ کنایه از تجاهل ورزیدن. اظهار بی خبری و بی اطلاعی در امری کردن. خود را به ناآشنایی و ناشناسی زدن. رجوع به کوچه شود.
- پهلوی چپ؛ طرف چپ. یعنی آن طرفی که قلب در آن واقع شده. (ناظم الاطباء).
- چپ از راست شناختن؛ بسن رشد و تمیز رسیدن. (امثال و حکم دهخدا) :
چون چپ خود ز راست بشناسد
وآنچه خواهند خواست بشناسد.
اوحدی (از امثال و حکم).
- چپ از راست ندانستن؛ طفل نابالغ بودن. عقل و تمیز نداشتن. جاهل و بی سواد بودن :چون عراقی که دست راست خود را از چپ نداند. (تاریخ بیهقی).
بطفلی درم رغبت روزه خاست
ندانستمی چپ کدام است و راست.
سعدی (بوستان).
- چپ چپ نگاه کردن؛ چپ چپ در کسی نگریستن. کنایه است از بخشم نگریستن یا از روی نفرت و کین در کسی دیدن.
- چشم چپش به کسی افتادن؛ کنایه از عداوت ورزیدن با کسی. بغض و کینه داشتن با کسی. و رجوع به چشم شود.
- چپ لشکر؛ اصطلاحی در تعبیهء سپاه، میسرهء سپاه که مقابل میمنه (راست) است :
ببین از چپ لشکر و دست راست
که تا از میان بزرگان کجاست.فردوسی.
چپ لشکرش را به گرشاسب داد
ابر میمنه سام یل با قباد.فردوسی.
رجوع به چپ شود.
- راه چپ کردن؛ کنایه از بی اعتنایی کردن :
راه چپ کرد حریفانه بهار از چمنم
غنچه ماندم من و هنگام شکفتن بگذشت.
طالب آملی (از آنندراج).
رجوع به راه شود.
- لقمهء چپ کردن؛ کنایه از تند و باعجله غذا خوردن. مقدار زیادی از غذا و طعام را بزودی و باشتاب بلعیدن. رجوع به لقمه شود.
|| دست چپ. دستی که در پهلوی چپ میباشد. (ناظم الاطباء) :
چو چپ راست کرد و خم آورد راست
خروش از خم چرخ چاچی بخاست.فردوسی.
تیرم همه بر نشانه شد راست
هرچند کمان به چپ کشیدم.خاقانی.
اول کسی که علم بر جامه کرد و انگشتری در دست چپ، جمشید بود، وی را پرسیدند که چرا زینت به چپ دادی و فضیلت راست راست. گفت: آنرا زینت راستی بس است». (گلستان سعدی).
رجوع به دست چپ شود.
(1) - گاه در شعر به ضرورت وزن «پ» مشدد خوانده می شود.
(2) - ظاهراً مبدأ پیدایش این اصطلاح سیاسی کشور انگلستان و پس از آن کشور فرانسه است، چه نخست در انگلستان پس از تأسیس حکومت پارلمانی و تشکیل مجلس عوام نمایندگان حزب اقلیت در سمت چپ مجلس نشستند و در فرانسه نیز پس از انقلاب کبیر و تأسیس جمهوری و تشکیل مجلس، طرفداران اصلاحات وتندروان و خطیبانی از قبیل میرابو سمت چپ مجلس را برای نشستن انتخاب کردند و از آن پس اصطلاح «چپ» و «چپی» و «دست چپی» در محاورات و مقالات سیاسی معمول گردید، و تندروان و اصلاح طلبان افراطی باین صفت موصوف شدند. رجوع بتاریخ انقلاب کبیر فرانسه تألیف آلبر ماله شود.

چپا.

[چَ] (اِ) سمت یسار و طرف چپ. (ناظم الاطباء).

چپات.

[چَ / چَپْ پا] (اِ) طپانچه را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). سیلی. (ناظم الاطباء).

چپاتی.

[چَ] (اِ) مخفف «چاپاتی» است که نان تنک فطیر باشد که بر روی تابه پزند. (برهان). نان تنک فطیر که بدست پهن ساخته بپزند. (آنندراج). منسوب به «چپات» که در فارسی تپانچه را گویند، چون ضرب دست به نسبت کلیچه زیاده میخواهد لهذا «چپاتی» گفتند. (آنندراج) (غیاث). چاپاتی. (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). نان تنک و فطیر که بر روی تابه پزند. (ناظم الاطباء). نانی که با زدن دست چانه اش پهن میشود. (فرهنگ نظام).

چپار.

[چَ] (ص) هر چیز دورنگ باشد عموماً. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هر چیز دورنگ را گویند. (جهانگیری). اعرم. (منتهی الارب) :
فلفل و زردچوبه روی نمک
بر نسیج چپار فضلهء کک.
دهخدا(دیوان ص 20).
|| کبوتری سبز که خالهای سیاه بر بدن داشته باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). || اسبی که نقطه ها و گلهای سیاه یا غیر رنگ خودش بر بدن داشته باشد خصوصاً. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). اسبی را گویند که خلاف لون بدن نقطه ها بر اندامش بود. (جهانگیری). بعربی ابرش خوانند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). اسب ابرش. (ناظم الاطباء). فرس ابرش. (منتهی الارب). مُلَمَّع. (منتهی الارب). فرس بریش. (منتهی الارب). خال خال. خال خالی: گُل گُل. ابلق. رجوع به ابلق و ابرش و بریش و ملمع شود.

چپاره.

[چَ رَ / رِ] (اِ) جامهء کهنه. (فرهنگ شعوری).

چپاغ.

[چَ / چِ] (اِ)(1) نوعی از ماهی باشد. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سایه و ظل. || نیام و غلاف. (ناظم الاطباء).
(1) - در ترکی چاپاق (ماهی کوچک) و چاپاخ. (از حاشیهء برهان چ معین).

چپان.

[چَ / چِپْ پا] (اِ) لباس کهنه و مندرس را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری).

چپان.

[چَ] (نف، ق) در حال چپاندن. تپان. چپاننده. فشاردهندهء بزور چیزی را در جایی.

چپان.

[چَ] (اِ) شبان. چوپان.

چپاندن.

[چَ دَ] (مص) تپاندن. چپانیدن. بزور در درون کردن. فروبردن بزور. فروکردن. تپاندن. چیزی را در ظرف یا سوراخی بزور جا دادن. (فرهنگ نظام). فشاردن. فشردن. و رجوع به تپاندن و تپانیدن و چپانیدن شود.

چپانی.

[چَ/ چَپْ پا] (ص) مردم بی سروپا و کهنه پوش راگویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
سگ چپانیان بازارم
از بزرگان شهر بیزارم. ؟ (از آنندراج).
بدانکه یار به از دلبری چپانی نیست
ز حسن جامه چه حاصل که یار جانی نیست.
سیفی (از آنندراج).
|| غدار و حیله باز. (ناظم الاطباء). قلاش. (فرهنگ شعوری). رند. عیار. ژنده پوش :
بهرجا سحرساز و نکته پردازیست در عالم
ز عریانی بود در جامهء رندان چپانی.
وحشی (از فرهنگ شعوری).
بحمدالله که چپانی و رندیم
اگر در یزد و گر در ملک هندیم.
فوقی یزدی (از آنندراج).

چپانیدن.

[چَ دَ] (مص) تپاندن. تپانیدن. چپاندن. (فرهنگ نظام). افشردن. فشاردن. منضغط کردن و سخت کردن. (ناظم الاطباء). فروکردن. چیزی را بزور و فشار در جایی یا سوراخی داخل کردن. و رجوع به تپاندن و تپانیدن و چپاندن شود.

چپاول.

[چَ وُ] (ترکی، اِ) تاختن فوجی از لشکر جداشده، بر سر مخالف از مسافت بعید. (آنندراج). تاخت وتاز گروهی از لشکر از مسافت دور بر سر گروه مخالف. (ناظم الاطباء). || غارت کردن. (فرهنگ نظام). تاراج. تالان. غارت. چپو. یغما. چپاولگری :
از ترکتاز غمزهء شوخ ستمگرت
در کشور خرابهء دلها چپاول است.
زکی ندیم (از آنندراج).
|| در ترکی بمعنی فوجی است که برای تاختن معین نشده باشد. (فرهنگ نظام). رجوع به چپاول کردن و چپو و تاراج و غارت و یغما و چپاولگری شود.

چپاول چی.

[چَ وُ] (ترکی، ص مرکب)چپوچی. یغماگر. غارتگر. آنکه تاراج و تالان کند. چپاولگر. رجوع به چپاولگر و چپوچی و غارتگر و یغماگر شود.

چپاول کردن.

[چَ وُ کَ دَ] (مص مرکب)تاختن. تاراج کردن. چپو کردن. غارتیدن. یغما کردن. تالان کردن. رجوع به تاختن و تاراج کردن و غارتیدن شود.

چپاولگر.

[چَ وُ گَ] (ص مرکب) رجوع به چپاول چی شود.

چپاولگری.

[چَ وُ گَ] (حامص مرکب)غارتگری. چپوچی گری. یغماگری. چپاول. رجوع به چپاول شود.

چپاوی.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهک شهرستان جهرم که در 13هزارگزی جنوب خاور جهرم، در دامنه جنوبی کوه البرز واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 230 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش لبنیات، پشم و ذغال، شغل اهالی گله داری و راهش پیاده رو و صعب العبور است. ساکنین این ده از طایفهء کوهکی میباشند و بحدود کوه البرز برای ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چپ افتادن.

[چَ اُ دَ] (مص مرکب) چپ بستن. || مخالفت کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). اعتراض کردن. (ناظم الاطباء). مخالف یا دشمن بودن. (فرهنگ نظام).
- چپ افتادن باکسی؛ کینه از وی بدل گرفتن. با او بد شدن. دشمن شدن با وی :
از چشم هوس عیش و طرب افتاده است
با راست روان زمانه چپ افتاده است.
ظهوری (از آنندراج).
|| مکاری ورزیدن. (آنندراج). حیله بکار بردن. (ناظم الاطباء). || در طرف چپ افتادن چیزی. (فرهنگ نظام). برگشتن بطرف چپ :
با حریفان همه درساخته غیر از با ما
کشتی ما و تو افتاده همین تنها چپ.
شفایی (از آنندراج).
رجوع به چپ بستن شود.

چپ انداز.

[چَ اَ] (نف مرکب) مکار و حیّال [ حیله گر ]. (آنندراج). آنکه مردم را مغلطه داده، کار از پیش برد. (آنندراج). مکار و فریب دهنده. (فرهنگ نظام) :
راست میگویم این شکایت نیست
نظر او بما چپ انداز است.
حاذق گیلانی (ازآنندراج).
بعیاری چپ انداز جهانی
بمکاری بلای خانمانی.
زلالی (در تعریف ایاز، از آنندراج).
ای چپ انداز نشان تو بمذهب ها نیست
گشتم آوارهء هفتادودو راه از دستت.
رایج (از آنندراج).
|| کسی که تیر بازگشتنی زند. (آنندراج) (غیاث). قیقاج انداز. آنکه بر پشت اسب رو بطرف پشت سر برگردانده تیر اندازد. (فرهنگ نظام). || جنگ کننده بفریب. (آنندراج).

چپ بر.

[چَ بُ] (نف مرکب، اِ مرکب)(1) ارهء دستی که بقبضه ای متصل است و در همهء کارهایی که اره های دستی از عهدهء انجام دادن آن برنمیایند، مورد استفاده است. اره های چپ بر که با یک دست کار میکنند و بسیار ضخیم تر از اره های معمولی میباشند. رجوع به اره شود.
(1) - Scie egohine (egoine).

چپ بستن.

[چَ بَ تَ] (مص مرکب) چپ افتادن. مخالفت کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). اعتراض کردن. (ناظم الاطباء). || مکاری ورزیدن. (آنندراج). حیله بکار بردن. (ناظم الاطباء). || بطرف چپ بستن. بسمت چپ بستن چیزی. از چپ بستن چیزی :
حرفی ز پیچ وتاب محبت شنیده ای
چپ بستنی ز زلف چلیپا ندیده ای.
سالک یزدی (از آنندراج).
رجوع به چپ افتادن شود.

چپ تابیدن.

[چَ دَ] (مص مرکب)مخالفت یا دشمنی کردن. (فرهنگ نظام).

چپ تو.

[چَ] (اِ مرکب) باصطلاح کشتی بانان خلیج، تخته ای که روی تختهای اساس کشتی کوبند. (فرهنگ نظام).

چپچاپ.

[چَ] (اِ صوت) صدا و آواز بوسه را گویند. (برهان). آواز بوسهء پی درپی است. (انجمن آرا) (آنندراج). آواز بوسه بود. (جهانگیری). صدا و آواز بوسه. (ناظم الاطباء). چپ چپ:
غلغل قرابه و چپچاپ بوس
جزبز قلیه فش شلواربند.سعدی.

چپ چپ.

[چَ چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان زنجانرود بخش حومهء شهرستان زنجان که در 66هزارگزی شمال باختری زنجان و 60هزارگزی راه تبریز به زنجان واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و193 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و برنج، شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چپ چپی.

[چَ چَ] (اِ مرکب)(1) شفت. یکی از سه گونه آل که در جنگل های ارسباران است. درخت راهن. درخت سرخک. درخت طاقدانه. درخت قرانیا. درخت حب الشوم. شجرالقراصیة. || میوهء درخت چپچپی. راهن. سرخک. طاقدانه. قرانیا. حب الشوم. قراصیه. رجوع به شفت شود.
(1) - Cornus sanguinea. Cornouiller Femelle.

چپ چس.

[چَ چُ] (ص مرکب) لفظی است تحقیر را. اصطلاح عامیانه ای در مورد تحقیر وتمسخر مخاطب. اصطلاح تحقیر که بیشتر مازندرانیان را گویند: چپ چس مازندران.

چپچل.

[چَ چَ] (اِ) کفش. پاپوش. پای افزار :
از چپچل تو پای من زار شد کچل.خسرو.

چپچله.

[چَ چَ لَ / لِ] (اِ) زمین پر آب و گل را گویند که پای مردم و حیوانات دیگر در آن بلغزد. (برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). خلاب. خلاس. رجوع به خلاب و خلاس شود. || کوهپارهء نرمی را گویند که طفلان بر آن لغزند. (برهان). پشتهء بلند یا کوه پاره ای که کودکان بسرین بر آن نشسته از بالا به نشیب لغزند. (آنندراج) (غیاث) (ناظم الاطباء). لخشک. (برهان) (ناظم الاطباء). زحلوقه، بعربی. (برهان) (نصاب الصبیان). سرسره. رجوع به لخشک شود. || ریسمانی را نیز گفته اند که در ایام عید و نوروز و جشنها از جایی بیاویزند و زنان و دختران بر آن نشسته، در هوا آیند و روند. (برهان)(1) (آنندراج). ریسمانی که جایی آویزند و کودکان و زنان در آن نشسته آیندوروند کنند. (ناظم الاطباء). چنبلول نیز گویند. (ناظم الاطباء). تاب. باد. (در اصطلاح روستائیان فیض آباد بخش تربت حیدریه). رجوع به باد، بادبر، بادفر و تاب شود.
(1) - چنچله؛ صاحب برهان نویسد: «باین معنی بجای بای فارسی، نون هم بنظر آمده است».

چپ دادن.

[چَ دَ] (مص مرکب)(1) کنایه از فریب و دغا دادن باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). فریب دادن. (ناظم الاطباء). غدر کردن. (فرهنگ نظام) :
گریبان گیر و اینجا کش مرا گر تو بخواهی خوش(2)
تو صیادی و ما صیدت چگونه چپ دهی ما را.
مولوی (از انجمن آرا).
|| ترک کردن و واگذاشتن. (برهان) (ناظم الاطباء). طرح کردن. (برهان) (فرهنگ نظام). طرح دادن. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دور کردن. (ناظم الاطباء). رد کردن و نپسندیدن. (امثال و حکم دهخدا). ترک دادن. (انجمن آرا). (آنندراج)(3) :
بسیار نگه کرد چپ و راست دلم
چپ داد بتان را و ترا خواست دلم.
نظامی (از انجمن آرا).
کجا بودی تو ای گلبرک خندان راست گو امشب
که چون چپ داده ای امروز گلبویان رعنا را؟
میرخسرو (از آنندراج).
|| وصله کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - بیانکی نویسد: تحریک کردن. محرک شدن. اغواکردن انگیختن. وادار کردن.
(2) - ن ل: گریبان گیر و اینجا کش مر آن را گر نخواهی خوش
(3) - منظور مؤلف «ترک کردن» است ولی در تداول امروز فارسی «ترک دادن» با «ترک کردن» فرق دارد.

چپدار.

[چَ / چِ] (اِ) چپداز. چپدان. (جهانگیری). سرموزه. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). خارکش. (جهانگیری). جرموق، بتازی. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). کفش بالای موزه. کفشی که بر سر موزه کشند. رجوع به چپداز و چپدان و چپلان شود.

چپداز.

[چِ] (اِ)(1) چپدار. چپدان. سرموزه را گویند، و آن کفشی باشد که مردم ماوراءالنهر از بالای موزه پوشند. بعربی جرموق خوانند. (برهان) (آنندراج). رجوع به چپدار و چپلان و چپدان شود.
(1) - مؤلف برهان نویسد: «و با رای قرشت بر وزن «مقدار» هم بنظر آمده است» رجوع به «چپدار» شود.

چپدان.

[چِ] (اِ) بمعنی چپداز است که سرموزه باشد. (برهان) (آنندراج). جرموق و سرموزه و چپدار. (ناظم الاطباء). رجوع به چپدار و چپداز و چپلان شود.

چپ دره.

[چَ دَ رِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سلطانیه، بخش حومهء شهرستان زنجان که در 54هزارگزی زنجان و 3هزارگزی راه سلطانیه به قیدار واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 209 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چشمه، محصولش غلات، بنشن، انگور و میوه، شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و گلیم و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چپ دره.

[چَ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه که در 7هزارگزی جنوب باختری تکاب، در مسیر ارابه رو تکاب به میرانشاه واقع شده. کوهستانی ومعتدل است و 300 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، بادام، حبوبات و کرچک. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن گلیم، و راهش ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چپ دست.

[چَ دَ] (ص مرکب) کسی که با دست چپ کار میکند و چپه باشد. (ناظم الاطباء). چپ. چپه. آنکه با دست چپ بهتر کار کند. شخصی که بتواند دست چپ را همچو دست راست از برای رفع حاجات خود بکار برد. رجوع به چپ شود.

چپر.

[چَ پَ / چَپْ پَ] (اِ)(1) خانه و دیواری باشد که از چوب و علف سازند. (برهان). دیواری که از چوب و علف و نی سازند. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). خانه و دیواری که از علف و نی سازند. (جهانگیری).
خانه و دیواری باشد که از چوب و علف و نی سازند. (آنندراج). و آن خانهء چوب و علف را «کپر» نیز گویند و در پارسی آن اصل است. (انجمن آرا) (آنندراج). خانه ای که از علف و نی سازند که اکنون در تکلم «کپر» است. (فرهنگ نظام). دیواری که از علف و نی باشد. (فرهنگ نظام). دیوارگونه ای که از ترکه و خار و علف سازند. حائطی از خار یا سر شاخه ها و شاخه های درهم. پرچین :
آب چون مردان جنگی در زره
باغ چون دیوار شهر اندر چپر.
پوربهای جامی (از جهانگیری).
کنار جوی از سبزه چپر بست
میان کوه از لاله کمر بست.
استاد (از جهانگیری).
|| حلقه و دایره ای که از مردم و حیوانات دیگر کشیده شده باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). حلقه و دایره باشد. (جهانگیری). بمعنی دائره و حلقه نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). مجازاً مطلق حلقه. (فرهنگ نظام) :
چپّرزده میدیدم گرد تو رقیبان را
آهی زدم و گفتم تخم چپری سوزد.
جامی (از انجمن آرا).
فریاد که وقت خط درآوردن تست
بر گل ز بنفشه چپّر آوردن تست
ما را بعتاب و کینه سبلت چه کنی
سبلت کن ما ریش برآوردن تست.
شمس الدین باقانی (از لباب الالباب).
|| پوست پاره هایی را گویند که بندبافان و نواربافان، تار ابریشم و ریسمان را بر آن کشند، و هر مرتبه که پود را بگذرانند آنها را بگردانند. (برهان) (انجمن آرا) (جهانگیری) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). و این قسم بند و نوار را چپرباف گویند. (برهان) (انجمن آرا) (جهانگیری) (آنندراج) (فرهنگ نظام). و چپرباف، هر چه باین طریق بافته شود. (ناظم الاطباء). || بمعنی دیواری است که از چوب و خاک در برابر قلعه برای تسخیر آن سازند و در پناه آن جنگ کنند. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دیواری که در برابر قلعه از خاک و چوب برای تسخیر آن میساختند. (فرهنگ نظام) : لشکر مغول پیرامن نهر فرودآمدند و چپر بستند. (ذیل جامع التواریخ رشیدی). هولاکوخان بر باب الانطاکیه نزول فرمود و پیرامون شهر چپر بستند. (ذیل جامع التواریخ رشیدی).
رخنه ها در سور و باروی برنج آسان کنی
گر چو ما از تختهء نان تنک سازی چپر.
بسحاق اطعمه (از انجمن آرا).(2)
(1) - Abrivent. (2) - و رجوع بدیوان بسحاق چ کتابفروشی معرفت شیراز ص 16 شود.

چپر.

[چَ پَ] (ترکی، اِ) چاپار. شخصی که بحکم پادشاهان و امیران، در هرمنزل او را سواری دهند تا با سرعت قطع راه کرده خبر ضروری برساند مثلِ «داک چوکی» در هندوستان. (آنندراج). مخفف چاپار که بمعنی پست و برید باشد. (ناظم الاطباء). قاصدی که کاغذها و امانات مردم را از جایی به جایی میرساند، درینصورت ترکی است مخفف چاپار. (فرهنگ نظام). چاپار. پست. پیک. و رجوع به چاپار شود.

چپر.

[چَ پَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان چای پاره بخش حومهء شهرستان زنجان که در 30هزارگزی شمال باختری زنجان، بر سر راه عمومی واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 184 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء قلعه چای و قزل اوزن، محصولش غلات و برنج، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. راه نیمه شوسهء مهرآباد - زنجان هم از نزدیکی این ده میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چپرآباد.

[چَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه که در 10هزارگزی جنوب خاوری اشنویه و 2500گزی جنوب راه ارابه رو نالوس واقع شده. دامنه و سردسیر است و 105 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و توتون، شغل اهالی زراعت و گله داری و بافتن جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چپ راس.

[چَ] (اِ مرکب) چپ راست. چپ و راست. قسمی از تکمه های ابریشم که در ایران اکثر به «چپکن» و در هندوستان سپاهیان و جوانان به قباهای بخیه دوز دوزند. (آنندراج) :
ز تیر غمزه چاک سینه ام چپراسها دارد
از آن برگشته مژگان چپ اندازی که میدانی.
اشرف (از آنندراج).
ز بسکه دست برِ او به سینه دوخته ام
گمان برند که چپراس بر قبا دارم.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
|| مأخوذ از هندی، علامت و نشانه. (ناظم الاطباء). رجوع به چپ راست و چپ و راست شود.

چپراست.

[چَ] (اِ مرکب) چپراس. چپ و راست. آنست که از آهن و غیره ساخته بسربند نصب کنند. (آنندراج). نشان. علامت. || حمایل. نوعی حمایل که از شانهء چپ و شانهء راست بر روی سینه آویزند یا بر کمر بندند. || تکمه و گره ابریشمی. || عدم ثبات و بی قراری، یعنی گردش از چپ براست و از راست به چپ. (ناظم الاطباء). || (ص مرکب) آنکه با هر دو دست، یعنی با دست چپ و دست راست کار تواند کرد. کسی که کار دست راست را با دست چپ نیز انجام دهد. آن کس که با هر دو دست از عهدهء انجام کارها برآید. اضبط. (مجمل اللغة). رجوع به چپراس و چپ و راست شود.

چپرباف.

[چَ پَ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)چپر، پوست پاره هایی را گویند که بندبافان و نواربافان، تار ابریشم و ریسمان را بر آن کشند و هر مرتبه که پود را بگذرانند آنها را بگردانند. و این قسم بند و نوار را «چپرباف» گویند. (برهان). چپر و هرچه به این طریق بافته شود. (ناظم الاطباء). رجوع به چپر شود.

چپر بستن.

[چَ پَ بَ تَ] (مص مرکب)دیوارگونه ای از خار یا نی یا علف اطراف محلی بستن. چپر ساختن. پرچین بستن. پرچین ساختن :
کنار جوی از سبزه چپر بست
میان کوه از لاله کمر بست.(از جهانگیری).
|| دیواری در برابر قلعه از خاک و چوب برای تسخیر آن ساختن : لشکر مغول پیرامن شهر فرودآمدند و چپر بستند. (رشیدی). رجوع به چپر و چپر ساختن شود.

چپرپرد.

[چَ پَ پُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش خمام شهرستان رشت که در 8هزارگزی شمال خمام، کنار دریا و 4هزارگزی خاور راه شوسهء خمام به انزلی واقع شده. جلگه، معتدل و مرطوب است و 551 تن سکنه دارد. آبش از نهر گیشه دمردهء سفیدرود، محصولش برنج، کنف، ابریشم و صیفی، شغل اهالی زراعت و صیادی و راهش مالرو است و از کنارهء دریای خزر میتوان اتومبیل برد. این آبادی پنج باب دکان هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چپرپرد خشکبیجار.

[چَ پَ پُ خُ کِ](اِخ) دهی است جزء دهستان خشکبیجار، بخش خمام شهرستان رشت که در 9هزارگزی شمال خاوری خمام و 6هزارگزی خشکبیجار، کنار دریای خزر واقع شده. جلگه و مرطوب است و 265 تن سکنه دارد. آبش از نهر حاجی بکنده و استخر، محصولش برنج و ابریشم، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است و از کنار دریا میتوان اتومبیل برد. (از جغرافیایی ایران ج 2).

چپرپیچ.

[چَ پَ] (اِمص مرکب) نوعی پیچیدن شال یا جامه سینه را از شانهء چپ و راست بشکل حمایل. رجوع به چپرپیچ کردن شود.

چپرپیچ کردن.

[چَ پَ کَ دَ] (مص مرکب) پوشیدن سینه و پشت بشکل صلیب. از دو طرف چون حمایل، سینه را بشالی یا جز آن پیچیدن. جامه ای دراز را چون حمایلی از دو سوی، به پشت گردن و دو سوی سینه بستن. رجوع به چپرپیچ شود.

چپرچی.

[چَ پَ] (ترکی، ص مرکب)چاپارچی. فراش پست. غلام پست. پیک. نامه رسان. برید. رجوع به چپر شود.

چپرچی باشی.

[چَ پَ] (ترکی، ص مرکب) رئیس و بزرگ چپرچیان. صاحب البرید. وزیر پست. مسؤول پست. چاپارچی باشی.

چپرچی خانه.

[چَ پَ نَ / نِ] (اِ مرکب)چاپارخانه. چاپارچی خانه. چپرخانه. پست خانه. ادارهء پست. وزارت پست. رجوع به چاپارخانه و چپرخانه شود.

چپرخانه.

[چَ پَ نَ / نِ] (اِ مرکب)چاپارخانه. چپرچی خانه. پستخانه. ادارهء پست. وزارت پست. رجوع به چپرچی خانه شود.

چپر ساختن.

[چَ پَ تَ] (مص مرکب)چپربستن. پرچین بستن. پرچین ساختن. دیواری از چوب یا علف یا خار و خاشاک و جز اینها برای محافظت محلی ساختن. || دیواری از چوب و خاک در برابر قلعه ای برای تسخیر آن ساختن و در پناه آن دیوار جنگیدن :
رخنه ها در سور و باروی برنج آسان کنی
گر چو ما از تختهء نان تنک سازی چپر.
بسحاق (از آنندراج).
رجوع به چپر و چپر بستن و چپرسازی شود.

چپرسازی.

[چَ پَ] (حامص مرکب)چپربندی. عمل کشیدن چپر برای منع ورود آدمی یا حیوان به خانه یا مزرعه. دیوارسازی از چوب یا نی یا خار و جز اینها.

چپرسر.

[چَ پَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش رامسر شهرستان شهسوار که در 2500گزی خاور رامسر و یک هزارگزی جنوب شوسهء رامسر به شهسوار واقع شده. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ای در پنج هزارگزی. محصول آن برنج، مرکبات، چای و ابریشم و شغل اهالی زراعت است. این آبادی چشمهء آب معدنی سرد دارد که برای امراض جلدی مفید است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چپرسر.

[چَ پَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار که در 9هزارگزی باختر شهسوار و یک هزارگزی جنوب شوسهء شهسوار به رامسر واقع شده. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی است و 105 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء گرگ رود. محصولش برنج و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. شعبهء شیلات هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چپ رفتن.

[چَ رَ تَ] (مص مرکب) چپ افتادن و چپ بستن و چپ دادن. (آنندراج). چپ دادن. (غیاث). مخالفت کردن. (آنندراج) (غیاث) (ناظم الاطباء). || مکاری ورزیدن. (آنندراج). حیله بکار بردن. (ناظم الاطباء). || بسمت یسار رفتن. (ناظم الاطباء) :
چپ میرود به راستروان طریق عشق
در گوش چرخ حلقهء آهن کشیدن است.
میرزا صائب (از آنندراج).
رجوع به چپ و چپ افتادن و چپ بستن شود.

چپ رو.

[چَ رَ / رُو] (نف مرکب) تندرو. آنکه دنبال افکار چپی رود. کسی که در طریق مخالفت با رژیم کشور یا سیاست دولت گام بردارد. رجوع به چپ و چپ روی شود.

چپ روی.

[چَ رَ] (حامص مرکب)تندروی. پیروی از افکار چپ. در صف مخالف رژیم و سیاست عمومی کشور بودن. رجوع به چپ و چپی و چپ رو شود.

چپری.

[چَ پَ] (ص نسبی) منسوب به چپر. چاپاری. رفتاری سخت بشتاب. سریع و تند . فوری.
- چپری آمدن؛ زود آمدن. بوسیلهء چاپار آمدن.
- چپری رفتن؛ زود رفتن. سریع رفتن. توسط چاپار رفتن.

چپری خانه.

[چَ پَ نَ / نِ] (اِ مرکب)خانهء تابستانی. خانه ای از چوب یا نی و جز اینها مخصوص سکونت در تابستان. مقابل تابخانه که خانهء زمستانی است :
چپری خانه گرخراب شده است
غم مخور تابخانه مقدور است.انوری.
رجوع به چپر و تابخانه شود.

چپ زدن.

[چَ زَ دَ] (مص مرکب) گمان میکنم بمعنی سیلی و تپانچه زدن باشد. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
در چپ زدن خرد شوی راست
دانی چپ خود ز جانب راست
دانسته شوی بکار دانی
بر سر صحیفهء معانی.
امیرخسرو (از امثال و حکم).
- خود را به کوچهء علی چپ زدن؛ کنایه است از تجاهل کردن در امری یا اظهار آشنائی نکردن با کسی. رجوع به چپ شود.

چپسیدن.

[چَ دَ] (مص) بر وزن و معنی چسبیدن است، اعم از آنکه چیزی را به چیزی بچسبانند، یا کسی خود را به کسی وابندد. (برهان). مقلوب چسپیدن است. (آنندراج). و آنرا چفسیدن نیز گفته اند، چه «با» و «فا» بیکدیگر بدل شود. (آنندراج). چسپیدن و چفسیدن و ملصق شدن. (ناظم الاطباء). سخت بهم پیوستن، چنانکه قسمتی از چیزی در قسمتی از چیز دیگر درشود. بهم چسپیدن. || به کسی خود را وابستن. (ناظم الاطباء). || میل کردن. تمایل. رجوع به چسبیدن و چفسیدن شود.

چپسیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف / نف) چسبیده و ملصق. (ناظم الاطباء).
- چپسیده شدن؛ ملصق شدن. (ناظم الاطباء).

چپسین.

[چَ] (اِ) گچ. (ناظم الاطباء). باین معنی صحیح «جبسین» است. رجوع به جبسین شود. || هاون و مهراس. (ناظم الاطباء).

چپش.

[چَ پِ] (اِ) بزغالهء یکساله را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). بز یکساله را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (فرهنگ نظام). چاووش. بز نر یکساله. بزغالهء بسال دوم رسیده :
میش و بره و بخته و شاک و چپش تو
بگرفت بیابان ز درازا و ز پهنا.
سوزنی (از انجمن آرا).
لایق کشتن است چون شیشاک
سر بباید بریدنش چو چپش.
پوربهای جامی (از آنندراج).
رجوع به چاووش شود. || بز. بز نر.(1) || ماده بز کوهی.
(1) - شاید اصل کبش عربی همین کلمه است و «کبش» بمعنی «قوچ» معرب این کلمه باشد. (یادداشت مؤلف).

چپ شدن.

[چَ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از منحرف گردیدن باشد. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). کنایه از منحرف شدن باشد. (آنندراج). || کنایه از نقیض گرفتن باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چپ افتادن. بد شدن. دشمن شدن. رجوع به چپ افتادن شود. || چپ شدن چشم؛ احول شدن. دوبین شدن. احول گردیدن. لوچ شدن. || متمایل بسمت چپ شدن. چپه شدن.

چپغولش.

[چَ لَ] (ترکی، اِ) چپقولش. (فرهنگ نظام). جنگ با شمشیر. (فرهنگ نظام). رجوع به چپقلش و چپقولش شود.

چپ فتادن.

[چَ فِ / فُ دَ] (مص مرکب)چپ افتادن. مخالف شدن :
بخت اگر داد ما نداد چه غم
ور به ما چرخ چپ فتاد چه غم.
ظهوری (از آنندراج).

چپق.

[چُ پُ] (ترکی، اِ)(1) یک نوع حقه ای که در آن توتون ریخته و لوله ای بآن وصل نموده و بر روی توتون آتش گذاشته جهت گرفتن دود بکشند. (ناظم الاطباء). آلتی است برای کشیدن دود، دارای دسته ای که میانش سوراخ است و وصل به سر چپق، که عموماً ظرف گلی پخته است، میشود و یک طرف آن ظرف متصل به دسته و در طرف دیگر توتون ریخته آتش میدهند تا بتدریج سوزد و دود دهد. (فرهنگ نظام). سبیل گونه ای دارای سر و چوب که توتون در آن کرده، مثل سیگار و قلیان کشند. آلتی چون پیپ و سبیل مخصوص کشیدن توتون. نوعی پیپ. قسمی سبیل. آلت کشیدن نوعی توتون که بیشتر روستائیان و عوام الناس بدان وسیله تدخین کنند. || لغتی آذری مصحف چوبک فارسی (مصغر چوب)؛ بمعنی چوب تر نازک. ترکه. شاخهء راست و جوان و تر. چوب. چوبک. چوب خرد.
(1) - Chibouque.

چپق کش.

[چُ پُ کَ / کِ] (نف مرکب)چپق کشنده. آنکه به کشیدن چپق معتاد است. چپقی. کسی که چپق میکشد یا به کشیدن چپق عادت دارد. پیپ کش. سبیل کش. رجوع به چپق و چپق کشیدن و چپقی شود.

چپق کشیدن.

[چُ پُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) چپق دود کردن. پیپ کشیدن. سبیل کشیدن. رجوع به چپق و چپق کش و چپقی شود.

چپقلش.

[چَ قُ لَ] (ترکی، اِ) جنگ شمشیر را گویند. (آنندراج) (غیاث). چپغولش. چپقولش. رجوع به چپغولش و چپقولش شود.

چپقلو.

[چُ پُ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش شهرستان سنندج که در 28هزارگزی جنوب خاوری گل تپه و 11هزارگزی خاور شوسهء همدان به بیجار واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 270 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها و قنات. محصولش غلات، جزئی انگور و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. تابستان از طریق گنبدان اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چپقلو.

[چُ پُ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشخور بخش رزن شهرستان همدان که در 39هزارگزی جنوب خاوری قصبهء رزن، کنار شمالی راه اتومبیل رو تجرک به نوبران واقع شده. جلگه، معتدل و مالاریائی است و 205 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات دیم و آبی و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چپق لو.

[چُ پُ] (اِخ) دهی است از دهستان بروانان بخش ترکمان شهرستان میانه که در 14هزارگزی جنوب خاوری ترکمان و 3هزارگزی شوسهء میانه به تبریز واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 686 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، نخود و عدس، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چپقلو.

[چُ پُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان که در 26هزارگزی شمال خاور ابهر و 18هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمه محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چپقولش.

[چَ لَ] (ترکی، اِ) چپغولش. جنگ با شمشیر. (فرهنگ نظام). چپقلش. رجوع به چپغولش و چپقلش شود.

چپک.

[چَ پَ] (اِ) چپه. زدن کفی بر کفِ دیگر به نشانهء نشاط و شادی. کف زدن از شوق و خوشی. دست زدن بعلامت ابراز شوق و نشاط. صفق. رجوع به چپک زدن و چپه زدن شود.

چپ کردن.

[چَ کَ دَ] (مص مرکب)بجانب چپ رفتن. از سوی چپ حرکت کردن. || چپ کردن راه؛ کنایه از بی اعتنایی کردن :
راه چپ کرد حریفانه بهار از چمنم
غنچه ماندم من و هنگام شکفتن بگذشت.
طالب آملی.
|| نگاه چپ کردن؛ کنایه از بخشم و غضب نگریستن کسی را. اعتراض کردن. رجوع به چپ شود.

چپک زدن.

[چَ پَ زَ دَ] (مص مرکب)دست زدن. چپه زدن. رجوع به چپک و چپه و چپه زدن شود. || در تداول زنان راه رفتن بیهوده. راه بسیار رفتن، بی ثمر و بی مقصد معلوم و بیهوده بهر جای رفتن. بسیار راه رفتن کسی بی آنکه در پی کاری باشد. بیهوده و بی مقصود گشتن. راه بی فایده رفتن. دوندگی بیهوده کردن. رفتن بسیار و بی مقصود و فائده.

چپکن.

[چَ کَ] (اِ) نوعی از پوشش اهل ایران، مثل جامه. (آنندراج). نوعی از جامه که سینه و شکم را بپوشاند و بندهای آن در پشت بسته شود. (ناظم الاطباء). مخفف چپ افکن، یک قسم لباس نیم تنه بوده. (فرهنگ نظام) :
وجودش را حمایل سان بیاراست
قبای چپکنش را شد چپ و راست.
اشرف (از آنندراج).
رجوع به چپگن شود.

چپ کوک.

[چَ] (ص مرکب) مقابل راست کوک. ساعتی که کوک آن از جانب چپ کنند. نوعی ساعت که راست کوک نباشد. ساعت چپ کوک. آن ساعت که از جانب چپ، کوک شود. || (اصطلاح موسیقی) ساز چپ کوک. سیم چپ کوک.

چپکی.

[چَ پَ] (ق مرکب) از جانب چپ. بسمت چپ. از طرف چپ. مقابل راستکی.

چپ گرد کردن.

[چَ گَ کَ دَ] (مص مرکب) (اصطلاح نظامی) اصطلاحی در حرکات و عملیات سربازان ارتش. نوعی چرخیدن که افسر یا گروهبان ارتش بسربازان خود فرمان اجرای آن را میدهد، بدین معنی که اگر سربازان بوضعی ایستاده اند که روی آنها بجانب مشرق است، هنگام چپ گرد کردن، باید از سمت دست چپ طوری بچرخند که روی آنها بجانب مغرب شود. بچپ گشتن. بسمت چپ چرخیدن. از جانب دست چپ عقب گرد کردن. رجوع به چپ شود.

چپگن.

[چَ گَ / گِ] (اِ) نوعی لباس. نوعی جامهء زنانه. قسمی لباس زنانه. نوعی جامه با پارچهء ستبر و آستین دراز شکافته که آستین های آن را پشت گردن توان افکند و زنان تاتار دارند. رجوع به چپکن شود.

چپل.

[چَ پَ] (ص) کسی را گویند که خود را به چیزهای ناشایسته آلوده کند و پیوسته چرکین و نکبتی باشد چنانکه دیدن او غثیان آورد. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). مردم چرکین و نکبتی و ناتمیز. (ناظم الاطباء). کسی که خود را به چیزهای ناشایسته آلوده کند. (ناظم الاطباء). رجوع به چپلک شود. || چپ دست.

چپلان.

[چَ] (اِ) جرموق و سرموزه و چپدار و کفشی که بالای موزه پوشند. (ناظم الاطباء). چپداز. چپدان. رجوع به چپدار و چپداز و چپدان شود.

چپلاهنگ.

[چَ هَ] (اِ)(1) چپلهنگ. تخم ترب. صاری. زرد. (شعوری). رجوع به چپلهنگ شود. || شاخهء قطع شده از درخت. (ناظم الاطباء). || پوست ریشهء درخت تربانتین و پوست تخم آن. (ناظم الاطباء).
(1) - Jaune, roux.

چپلک.

[چِ لَ] (ص)(1) پلید و مردار و بناشایست آلوده را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسی که خود را به چیزهایی آلوده دارد و کارهای ناشایسته و چرکین کند. (جهانگیری). کسی که خود را به اعمال رذیله آلوده کند. (فرهنگ نظام). چپل. چرکین و نکبتی و ناتمیز :
هرکو بجز از تو بجهانداری بنشست
بیدادگر است و چپلک، بی خرد و بس.(2)
منوچهری (از جهانگیری).
(1) - مؤلف نظام نویسد: «در سنسکریت «چپوله» بهمین معنی است».
(2) - ن ل: «بیدادگر است ای ملک و بی خرد و مست» و ظاهراً درین مصراع منوچهری «پ» «چپلک» متحرک است نه ساکن.

چپلو.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قرای ولایت بجنورد، که در کنار رودخانهء سیم بار واقع شده، هوایش گرمسیر است و بیست خانوار سکنه دارد. زراعتش از آب این رودخانه مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 213).

چپلوس.

[چَ] (ص) مخفف چاپلوس است، که زبان آور و فریبنده باشد. (برهان) (آنندراج). مخفف چاپلوس است. (جهانگیری) (فرهنگ نظام). چاپلوس و زبان آور و فریبنده. (ناظم الاطباء). رجوع به چاپلوس شود.

چپله.

[چَ لَ / لِ] (اِ) طپانچه و سیلی و ضربت. (ناظم الاطباء).

چپله.

[چَ پِ لَ] (ص) در لهجهء قزوین بمعنی هلالی (در طاق) باشد.

چپلهنگ.

[چَ لَ هَ] (اِ) چپلاهنگ. صاری. (شعوری). رجوع به چپلاهنگ شود.

چپ مضراب.

[چَ مِ] (ص مرکب)(اصطلاح موسیقی) اصطلاحی در طرز مضراب زدن بسیم های ساز.

چپنلک.

[چِ پِ لِ] (ترکی، اِ) پشه خانه. (شعوری). در ماوراءالنهر «سککه چین» میگویند. (شعوری). پشه دان. (ناظم الاطباء).

چپو.

[چَ پَ / پُو] (ترکی، اِ)(1) تاخت و تاراج و یغما. (ناظم الاطباء). مأخوذ از چپاول ترکی بمعنی غارت. (از فرهنگ نظام). چپاول. تالان. اغاره. نهب. چپاولگری. غارتگری. یغماگری. رجوع به چپاول و چپاولگری و تاراج و یغما شود.
(1) - Depredation.

چپو.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 82هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 5/24هزارگزی خاور شوسهء شاهین دژ به میاندوآب واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 78 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، شغل اهالی گله داری و بافتن جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چپوچی.

[چَ پَ / پُو] (ترکی، ص مرکب)چپوگر. غارتگر. چپاولچی. چپاولگر. یغماگر. تاراجگر. یغمائی. ناهب. نهاب. رجوع به چپاولگر و غارتگر و یغماگر شود.

چپور.

[چَ / چُ] (ص) در تداول عوام، مجدر. آبله رو. آبله دار.

چپ و راست.

[چَ پُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) جانب چپ و راست. سمت چپ و راست :
معتقدان و دوستان از چپ و راست منتظر
کبر رها نمیکند کز پس و پیش بنگری.
سعدی.
دل و جانم بتو مشغول و نگه بر چپ و راست
تا ندانند رقیبان که تو منظور منی.سعدی.
در دیر محکم ببستم شبی
دویدم چپ و راست چون عقربی.سعدی.
سبک طوق و زنجیر از او باز کرد
چپ و راست پوئیدن آغاز کرد.سعدی.
|| آنکه با هر دو دست کار کند. کسی که با دست چپ و راست کار تواند کرد. آن کس که با دست چپ کار دست راست نیز تواند کرد. || عدم ثبات و بی قراری و بی خبری. (ناظم الاطباء). || دو حلقه یا قلاب که داخل هم شود. (فرهنگ نظام). نیز ریسمان ها یا تخته هایی که مانند حلقه ها یا قلابها داخل هم است. (فرهنگ نظام). بعضی از شعراء آنرا مخفف کرده «چپراس» در شعر آورند. (فرهنگ نظام). رجوع به چپ راست و چپراس شود. || حمایل از دو جانب. رجوع به چپراس و چپ راست شود.

چپ و راست کردن.

[چَ پُ کَ دَ](مص مرکب) عملی است که بنایان بدان راستی خطوط را معلوم کنند. || ازین سمت بدان سمت برگرداندن. زیر و رو کردن. از راست بچپ و از چپ براست چیزی را حرکت دادن.

چپو شدن.

[چَ پَ / پُو شُ دَ] (مص مرکب) غارت شدن. چپاول شدن. به یغما رفتن. || خورده شدن یا برداشته شدن بعضی خوردنی ها بوسیلهء یک یا چند کس با عجله و شتاب، آنچنانکه سهمی برای دیگران نماند یا پیش از وقت تمام شود. تمام شدن و از میان رفتن چیزی. رجوع به چپو و چپوچی و غارت شدن و یغما شدن و تاراج شدن شود.

چپوق.

[چُ] (ترکی، اِ) رجوع به چپق و پیپ و سبیل شود.

چپو کردن.

[چَ پَ / پُو کَ دَ] (مص مرکب) چپاول کردن. غارت کردن. یغما کردن. تاراج کردن. چاپیدن. رجوع به چپو و چپوچی و چاپیدن و غارت کردن و تاراج کردن و چپاول کردن شود.

چپول.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ماسوله بخش مرکزی شهرستان فومن که در 15هزارگزی باختر فومن، و کنار راه فرعی اتومبیل رو فومن به ماسوله واقع شده. کوهستانی، معتدل و مرطوب است و 122 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء ماسوله، محصولش برنج، ابریشم و لبنیات، شغل اهالی زراعت و بافتن جاجیم و جوراب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چپه.

[چَ پَ / پِ] (اِ) تخته ای باشد دسته دار بهیأت بیل که کشتی بانان بدان کشتی رانند. (برهان) (آنندراج). تخته ای دسته دار بشکل بیل که کشتی بانان کشتی بدان رانند. (ناظم الاطباء). پارو. پاروی کشتی رانی. || کف دست و مشت. || کف زدن. (فرهنگ نظام). چپک زدن. تصفیق. تصفیح. زدن دست بر دست دیگر، نشانهء شادی را. دست زدن. دستک زدن. چپک. رجوع به چپک و چپک زدن شود. || یکنوع سگ شکاری. زغر.(1)(شعوری). سگ شکاری درشت که شکارچی با آن شکار را می یابد. سگ زیرک. (ناظم الاطباء).
(1) - Chien de chasse, limier.

چپه.

[چَپْ پَ / پِ] (ص) کسی را گویند که پیوسته کارها را بدست چپ کند. (برهان) (آنندراج). کسی که با دست چپ کار میکند. (ناظم الاطباء). چپه دست. (ناظم الاطباء). چپ. چپ دست. اعسر. آنکه با دست چپ کار دست را کند. (شعوری). چپل. رجوع به چپ و چپ دست و چپه دست شود. || آدمی و حیوان چلاق. (شعوری).
- اسب چپه؛ اسبی که هنگام گذشتن از جوی یا نهر آب پای چپ را جلوتر از پای راست بردارد. (شعوری).

چپه.

[چَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوغاز بخش باجگیران شهرستان قوچان که در 30هزارگزی جنوب باختری باجگیران و 21هزارگزی باختر شوسهء عمومی قوچان بباجگیران واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 388 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری و بافتن قالیچه، گلیم و جوراب و راهش مالرو است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چپه.

[چَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد که در 90هزارگزی شمال باختری اسفراین و 10هزارگزی جنوب شوسهء عمومی بجنورد به شقان واقع شده. دامنه و سردسیر است و 80 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چپه.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ایست از مزارع بجنورد، که هوایش معتدل و جمعیتش چهار خانوار است و زراعتش از آب چشمه مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص213).

چپه خال.

[چَ پَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «نام رودخانه ایست که در شیروان از «کله خال» جدا شده، از پائین نوشهر بسمت مشرق میرود و پس از گذشتن از شمال محمودآباد به بحر خزر میریزد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 213).

چپه دست.

[چَ پَ / پِ دَ] (ص مرکب) آن که با دست چپ بهتر و بیشتر کار کند. کسی که با دست چپ کار میکند. (ناظم الاطباء). چپه. (ناظم الاطباء). احدل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اَلفَک. اعفت. اعسر. الفت. (منتهی الارب). چپ دست. چپل. رجوع به چپ و چپ دست و چپه شود.

چپه زدن.

[چَ پَ / پِ زَ دَ] (مص مرکب)دست زدن. کف زدن. دستک زدن. چپک زدن. تصدیه. تصدید. تصفیح. || دست زدن بعلامت شادی. کف زدن بعلامت شادمانی کردن. چپک زدن بقصد تشویق کردن از کسی یا ابراز خوشحالی نمودن از عمل آن کس. صفق. رجوع به چپک زدن و دست زدن شود.

چپه زن.

[چَ پَ / پِ / چَپْ پَ / پِ زَ](نف مرکب) چپک زن. دست زن. کف زننده. دستک زننده. آنکه دو کف دست بر هم زند ابراز شادمانی را :
زین سور به آئین تو بردند بخروار
زر و درم آن قوم که نرزند بدو تیز
از مطرب بدزخمه و شب بازی بدساز
سنگ و سرخ (؟) و چپه زن مسخره و حیز(1).
سوزنی.
رجوع به چپه و چپک و چپه زدن شود.
(1) - در نسخ اشعار سوزنی که در دسترس است «حبه زن» نوشته شده و من بتصحیح قیاسی «چپه زن» کرده ام. (یادداشت مؤلف).

چپه شدن.

[چَ پَ / پِ / چَپْ پَ / پِ شُ دَ] (مص مرکب) معلق شدن. وارون شدن. برگشتن ظرفی که آب یا غذا در آنست. واژگون گشتن. به پهلو افتادن چیزی. چنانکه گویند: کاسهء آش چپه شد. دیگ چپه شد. اتومبیل چپه شد و غیره.

چپه که رود.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از شعبات تالارب [ کذا ] که اصل رودخانه از میان بلوک بهمیز و گل خوران میگذرد» (از مرآت البلدان ج 4 ص 213).

چپه که رود.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «نام قریه ای از قرای مازندران است که در ساحل «چپه که رود» (یکی از شعبات تالاراب) واقع شده و معروف است که مقبرهء ابراهیم بن ادهم در این قریه میباشد». (مرآت البلدان ج 4 ص 213).

چپه لقمه.

[چَ پَ / پِ لُ مَ / مِ] (اِ مرکب)لقمهء خرد، مقابل لقمهء بزرگ. لقمه ای که بزودی و بآسانی خورده شود. لقمه ای که تیز و تند جویده و بلعیده شود. مثال: دیو یک تن آدمی را چپه لقمهء خود کند؛ یعنی چون لقمهء خرد بدهان برد و ببلعد.

چپی.

[چَ] (ص نسبی) چپ. چپه. چپ دست. چپه دست. آنکه با دست چپ کار کند : و عمر اعسر یسر بود، خالدار او را اعسر خواندی و یسر نگفتی و نیز تصغیر کردی، چون نام او بردی گفتی اعیسر. چون نامهء ابوبکر سوی خالد آمد... گفت: «هذا عمل الاعیسر» گفت این، کار آن چپی است یعنی عمر. (ترجمهء طبری بلعمی). رجوع به چپ و چپه و چپ دست و چپه دست شود. || (حامص) لوچی. لوشی. کلاژگی. احولی. دوبینی. کج بینی. رجوع به چپ و چپه شود. || (ص نسبی) (اصطلاح سیاست) منسوب به چپ. افراطی در مسلک. طرفدار مسلک چپ. پیرو مرام چپ. تندرو در عقاید سیاسی. آنکه با مخالفان رژیم مملکت و سیاست عمومی دولت هم کاری و همفکری کند. چپ رو. رجوع به چپ و چپ رو شود. || (اِ) سبد بافته از شاخهاست که دیواره اش بلند است. (فرهنگ نظام).

چپیدن.

[چَ دَ] (مص جعلی) میل کردن بجانب چپ. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کنایه از طرفی بطرف دیگر گردیدن باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح سیاست) متمایل شدن به افکار چپ. پیوستن به چپروان سیاسی. || بزور درآمدن. بزور داخل شدن. بفشار بهم چسبیدن و تنگ هم نشستن. جا گرفتن چیزی بزور با چیزی دیگر در ظرف یا جای تنگ. (فرهنگ نظام). درتداول امروز بمعنی بزور جا گرفتن و با فشار به دیگران جایی را اشغال کردن است.

چپیدنی.

[چَ دَ] (ص لیاقت) قابل چپیدن. درخور چپیدن. و رجوع به چپیدن شود.

چپیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف / نف) میل کرده بجانب چپ. رجوع به چپیدن شود.

چپیره.

[چَ رَ / رِ] (اِ) جمع گشتن بود قومی را. (فرهنگ اسدی). آماده شدن. (شعوری). چبیره. اجتماع و ازدحام مردم و سپاه :
بفرمودشان تا چپیره شدند(1)
سپاه و سپهبد پذیره شدند.
فردوسی (از فرهنگ اسدی)(2).
رجوع به چبیره شود.
(1) - فرهنگ های دیگر بجای «چپیره» که در این مصراع آمده است؛ بعضی «چبیره» و برخی «جبیره» نوشته اند.
(2) - ولف در فهرست خود جبیره Jabire(اتحاد) آورده است.

چپیره شدن.

[چَ رَ / رِ شُ دَ] (مص مرکب) حاضر و مهیا شدن. جمع شدن. (شعوری). چبیره شدن :
بفرمودشان تا چپیره شدند
هژبر(1) ژیان را پذیره شدند.
فردوسی (از شعوری).
رجوع به چبیره و چپیره شود.
(1) - ن ل: هزبر.

چپین.

[چُ / چَپْ پی] (اِ)(1) طبقی باشد از بید بافته. (فرهنگ اسدی). سله ای باشد که از بید بافند چون طبقی. (از حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال). طبقی را گویند که از چوب بید و امثال آن بافند. (برهان) (آنندراج). طبقی که از ترکه های بید و مانند آن بافته شده باشد. (ناظم الاطباء). چپین. سله. زنبیل. زنبر. سبدی که از ترکه بافند و در آن چیزها چون میوه و گوشت و جز آن نهند، یا بدان آب چلو پالایند. چلوصافی. چپی (در لهجهء اهالی بعضی ولایات، چون غرچه داغ). سینی پهنی که از چوب و شاخه های نازک بعضی اشجار سازند. سله و طبق باشد که از چوب بید بافند. (صحاح الفرس) :
به چپین در افکند ناگه سرش
همان نان کشکین به پیش اندرش.
فردوسی (از فرهنگ اسدی).
بگسترد کرباس و چپین نهاد
به چپین بر آن نان کشکین نهاد.فردوسی.
رجوع به چبین شود.
(1) - ولف در فهرست شاهنامهء چبین cubbin و جبین jubbin هر دو آورده است.

چپینی.

[چَ] (اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز، که در 9هزارگزی جنوب سراسکند، در مسیر خط آهن مراغه به میانه واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 287 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانه، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چپیه.

[چَ یَ / یِ] (اِ)(1) دستمال بزرگی است که عربها بجای کلاه بر سر میگذارند و بر روی آن عگال (عقال) می بندند. (فرهنگ نظام). پارچه ای که بشکل عمامه باطراف سر پیچند و دو سر آن آویخته است. چپیه. عقال. چیزی که بر سر بسته شود. نوعی سربند که زنان و مردان عرب بسر بندند.
(1) - Couffie.

چت.

[چِ] (موصول + ضمیر) مخفف چه ترا :
خجسته مهرگان آمد سوی شاه جهان آمد
بباید داد داد او بکام دل بهرچت کر.
دقیقی (از لغت فرس چ اقبال ص 134).
ز بهرام و از رستم نامدار
ز هرچت بپرسم بمن برشمار.فردوسی.
گر ایدونکه هرچت بپرسم تو راست
بگوئی همه بوم ترکان تراست.فردوسی.
بدانچت بدادند خرسند باش
که خرسندی از گنج ایزد عطاست.
ناصرخسرو.
وآنچت گوید بپذیر و مباش
عاشق بر بیهده گفتار خویش.ناصرخسرو.
دروغ است گفتارهاش ای برادر
بهرچت بگوید مدار استوارش.ناصرخسرو.
در یکی گفته: که آنچت داد حق
بر تو شیرین گردد و ایجاد حق.مولوی.
|| (ادات استفهام + ضمیر) چت است؛ چه چیز است ترا؟ چه میشود ترا؟ چه حال است ترا؟. چت شد؛ چه شد ترا؟ چه افتاد ترا؟. چت بود؟؛ چه بود ترا؟ چه افتاده بود ترا؟ چه بیماری یا چه گرفتاری بود ترا؟ :
در چه کاری تو و بهر چت خرند
تو چه مرغی و ترا با چه خورند.مولوی.

چت.

[چِ] (اِ) در تداول مردم قزوین، جائی که دیوار در کوچه و کوی بسوی دیگر پیچد. جائی از شارع که بسوی دیگر رود.

چت.

[چِ] (اِ) از اسماء بنات نعش در هندی(1). (تحقیق ماللهند ص 197).
(1) - در سانسکریت jita. (فهرست ماللهند ص338).

چت.

[چَ] (اِ) سقف. چخت.

چتاب آقا کریم.

[چِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه که در 13هزارگزی جنوب خاوری بخش و 4هزارگزی شوسهء خلخال بمیانه واقع شده. کوهستانی و معتدل و 302 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، عدس و نخود، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چتاب حسینخان.

[چِ حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه که در 14هزارگزی جنوب خاوری بخش 4هزارگزی شوسهء خلخال بمیانه واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 639 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رود گرم، محصولش غلات، عدس و نخود، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چتادوئیه.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای از محال زرند کرمان است که در کوهستان واقع شده و آبش از چشمه و رود میباشد». (مرآت البلدان ج 4 ص 213).

چتاق.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار که در 28هزارگزی آقبلاغ نظریان واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 530 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، لبنیات و مختصر انگور، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن قالیچه و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چتاق.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش حومهء شهرستان سنندج که در 30هزارگزی شمال باختری سنندج و 6هزارگزی شمال دوویسه واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 250 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چشمه، محصولش غلات، حبوبات، و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چتالجه.

[چِ جَ] (اِخ) نام قصبه ایست در 40هزارگزی مغرب «در سعادت» و ده هزارگزی شمال غربی دریاچهء «چکمجه». (از قاموس الاعلام ج 3).

چتالجه.

[چِ جَ] (اِخ) قصبه ایست واقع در «بستالیا» که نام دیگرش «فرساله»(1) است. این قصبه در 40هزارگزی جنوب غربی «ینی شهر» و 60هزارگزی جنوب شرقی «ترحاله» واقع شده است. (از قاموس الاعلام ج 3).
(1) - Fharsala.

چتالجه لی علی افندی.

[چِ جَ عَ اَ فَ] (اِخ) یکی از علمای عثمانی که به مقام شیخ الاسلامی رسید. این شخص بسال 1041 ه . ق. در «چتالجه» متولد شده، در زمان سلطان محمد چهارم مرجع فتوی بوده و 13 سال مسند فتوی را داشته و در سال 1103 وفات یافته است. فتاوای او جمع آوری شده و به فتاوای علی افندی مشهور است. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).

چتر.

[چَ] (اِ)(1) چیزی باشد که برای محافظت از آفتاب بر بالای سر نگاه دارند. (برهان). معروف است و آن را سایبان نیز گویند زیرا که سایه بر سر اندازد. (انجمن آرا) (آنندراج). سایبانی که برای محافظت از آفتاب بر بالای سر نگاه دارند. (ناظم الاطباء). آلتی است بشکل نیم کره، که شخص یا چیز را از شعاع آفتاب محفوظ میدارد. (از فرهنگ نظام). سایبان. (ناظم الاطباء). فشک نیز گویند. (ناظم الاطباء). چتر آفتابی، که غالباً با رنگهای مختلف باشد. آفتاب گیر. سایه افکن. سایه گستر. مظلّة. شمسیة :
یکی مهد با چتر و با خادمان
نشست اندر آن روشنک شادمان.فردوسی.
ز گرد معرکه چترش گرفته گونهء لؤلؤ
ز خون دشمنان تیغش گرفته گونهء مرجان.
فرخی.
سرو سماطین کشید بر دو لب جویبار
چون دو رده چتر سبز در دو صف کارزار.
منوچهری.
یکی چون چتر زنگاری، دوم چون سبز عماری
سیم چون قامت حوری، چهارم نامهء مانی.
منوچهری.
گهی ساقی و کاردانش بود
گهی چتر و گه سایبانش بود.اسدی.
جهان فروخته زان رأی آفتاب نهاد
بزیر سایهء آن چتر آسمان کردار.مسعودسعد.
بر کشت عافیت چو بخیلی کند سپهر
از چتر و تیغ خویش سپهر و سحاب خواه.
انوری.
|| علامت شاهی. علامت بزرگی و سروری. از جملهء علامتهایی که در ردیف علم و تخت و تاج بشمار می آمده. چتری که بر سر شاهان میداشتند بعلامت خسروی و شهریاری در میدانهای جنگ یا در روزهای بار، و برای حفاظت از آفتاب یا باران نبود، چون در زیر سقف و در میان خیمه و خرگاه نیز این رسم چتر گرفتن معمول بوده است :
چو از دور کیخسرو آمد پدید
سوار سرافراز چترش بدید.فردوسی.
رسید آن فرستادهء رای زن
ابا چتر و پیلان و آن انجمن.فردوسی.
تاج قیصر بر سر قیصر زند
همچنان چون بر سر خان چتر خان.فرخی.
فرخ فری که بر سرش از آفتاب و ماه
چتر است چون دو بال همای خجسته پی.
منوچهری.
بزرگی ترا شاه مهراج داد
کت اورنگ و چتر و که ات تاج داد.اسدی.
شاها همیشه مهر سپهر افسر تو باد
ماه دوهفته چتر شده بر سر تو باد.
مسعودسعد.
سپهر هشت شود چون کنند چتر تو باز
بهشت نه شود آنگه که گسترندت خوان.
مسعودسعد.
آفتاب از خیمهء پیروزه رنگ بی طناب.
جز به پیروزی نتابد بر همایون چتر تو.
سوزنی.
رایت و چتر جلال الدین سزد
صبح و شام آسمان در شرق و غرب.خاقانی.
عمر نه و لاف عیش سرد بود همچو صبح
ازپی یکروزه ملک چتر و علم داشتن.
خاقانی.
فلک را چتر بد سلطان ببایست
که الحق چتر بی سلطان نشایست.نظامی.
فراخی باد از اقبالش جهان را
ز چترش سربلندی آسمان را.نظامی.
چونکه روز دوشنبه آمد، شاه
چتر سرسبز برکشید به ماه.نظامی.
|| موی کوتاهی که مردان بر فرق سر گذارند. (برهان) (ناظم الاطباء). کاکل. دسته ای از موی سر که غالباً روستائیان جوان ایل در وسط سر گذارند و باقی موی سر بسترند.
(1) - سانسکریت cahattra از ریشهء cad(پوشاندن)+ tra(پسوند بمعنی وسیله، کننده)؛ وسیلهء پوشاندن، حفاظت؛ چتر آفتابی، آفتاب گیر؛ و chattar (درفش شاهی). بعدها چتر برای محافظت ازباران بکاررفته است. (ازحاشیهء برهان چ معین).

چتر.

[چَ] (اِ)(1) نوعی جانوران تناسلی که بنام «مدوز»(2) نامیده میشوند و چون ساختمان خارجی آنها به «چتر» شباهت دارد، آنها را «چتر» هم مینامند. (از جانور شناسی عمومی تألیف دکتر فاطمی ج 1 ص 207).
(1) - Ombrelle.
(2) - Meduse.

چتر.

[چَ] (اِ) یا گل آذین چتری. یکی از مهمترین انواع گل آذین ها در گیاهان گلدار (طرز قرار گرفتن گل ها را بر روی دم گل «گل آذین» می گویند) که دم گل های کوچک از یک نقطهء دم گل مشترک جدا شده و برگک های آن حلقه ای بنام گریبان میسازند. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 176). || تاج مانندی که بر سر بعض گیاهان باشد.

چتر آبگون.

[چَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). آسمان. (ناظم الاطباء). برای آسمان استعمال کنند. (از فرهنگ نظام).

چتر آبنوس.

[چَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شب :
جعد پرده پرده درهم همچو چتر آبنوس
زلف حلقه حلقه برهم همچو مشک اندوده نای.
منوچهری.

چتر آفتابی.

[چَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) چتر مخصوص محافظت از آفتاب. چتری که سایه بر سر می افکند و برای محافظت از آفتاب بکار میرود. این نوع چتر معمولا به لونها و رنگهای مختلف است و بیشتر بانوان در تابستان روی سر گیرند. چتر کوچکتر از چتر بارانی. سایبان. سایه افکن. رجوع به چتر شود.
(1) - Porasol.

چتر بارانی.

[چَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) چتر مخصوص محافظت از باران. چتری که برای محافظت از ریزش باران بکار برند، و بیشتر به رنگ سیاه است. چتر سیاه رنگی بزرگتر از چتر آفتابی.
(1) - Parapluie.

چترباز.

[چَ] (نف مرکب)(1) کسی که بوسیلهء چتر نجات(2) از هوا بزمین فرودآید. آن کس که با چتر نجات از درون بالن هوایی یا از درون هواپیما بزمین فرودآید. فرودآینده با چتر نجات از هوا بزمین. سربازی که بوسیلهء چتر نجات در خاک دشمن یا در مواضع جنگی دشمن فرودآید.
- هنگ چترباز.؛ تیپ چترباز؛ عده ای از سربازانند که فن فرودآمدن با چتر نجات را می آموزند و در این کار ورزیده و ماهر شوند. رجوع به چتر نجات شود.
(1) - Parachutiste.
(2) - Parachute.

چتربازی.

[چَ] (حامص مرکب) عمل فرودآمدن با چتر از آسمان بزمین. رها کردن از بالن یا هواپیما خود را و فرودآمدن با چتر نجات به زمین. رجوع به چترباز شود.

چتردار.

[چَ] (نف مرکب) دارندهء چتر. آن کس که چتر در دست دارد. || چترساز. (آنندراج). رجوع به چترساز شود. || کنایه از پادشاه. کنایه از صاحب لوا و چتر. آنکه علامت شاهی و بزرگی دارد. || کسی که چتر بر سر پادشاه نگه میداشته. چترکش. (آنندراج) :
گشت مهیا همه ترتیب بار
چتر گشاد از دو طرف چتردار.
باقرکاشی (از آنندراج).
رجوع به چترکش شود.

چترداری.

[چَ] (حامص مرکب) چتر داشتن. نگه داشتن چتر در دست. || سلطنت. پادشاهی. فرمانروایی :
چو آمد از ره امیدواری
بسنجر شد مقرر چترداری.
شفیع اثر (از آنندراج).
|| چترکشی. چتربری. رجوع به چتردار شود.

چتر در چتر کشیدن.

[چَ دَ چَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از مساوات و برابری در رتبه کردن. (آنندراج). مساوات و برابری داشتن در کاری. (مجموعهء مترادفات ص 334) :
رتبهء عشق بین که نیلوفر
چتر در چتر آفتاب کشد.
ظهوری (از آنندراج).
در رهت نعلین پوشان بهار
چتر در چتر فریدون می کشند.
ظهوری (از آنندراج).

چتر روز.

[چَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان) (مجموعهء مترادفات). کنایه از آفتاب است. (انجمن آرا) (آنندراج). آفتاب. (ناظم الاطباء). چتر زرین. چتر زر. چتر سحر.

چتر زدن.

[چَ زَ دَ] (مص مرکب) چتر بر سر زدن. چتر بر سر نهادن. چتر بر سر کشیدن. چتر در سر کشیدن. (آنندراج) :
سبوکشان همه در بندگیش بسته کمر
ولی ز طرف کله چتر بر سحاب زده.حافظ.
نی بهر سایه چتر بفرقم زد آسمان
استاده است چرخ که چون افکند مرا.
قاسم مشهدی (از آنندراج).
|| ورزشی است کشتی گیران را، که بر روی هر دو دست استاده شده هر دو پا جفت کرده، بگردش درآیند. (آنندراج) (غیاث). ورزش کردن کشتی گیران باین طریق که بر روی هر دو دست ایستاده و هر دو پا را جفت کرده بگردش درآیند. (ناظم الاطباء). || چیز پهنی در هوا باز شدن مانند چتر. (فرهنگ نظام). چتر زدن در هوا، چون شاخه های نارون یا بوتهء گل سرخ. || گرد برآوردن پرهای دم خود، مانند طاوس و بوقلمون. پرهای دنبال را افراشته، قوس گونه ای ساختن. پرهای دم را افراخته و از آن قوس ساختن چنانکه طاوس و بوقلمون.
- چتر طاوس زدن.؛ رجوع به چتر طاووس زدن شود.

چتر زر.

[چَ رِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از آفتاب باشد. چتر زرین. (انجمن آرا) (آنندراج). برای آفتاب استعمال کنند. (از فرهنگ نظام). چتر روز. چتر سحر :
بی جوش خون ز موکب ساغر گذشته ایم
بی چتر زر چو لشکر آتش دویده ایم.
خاقانی.
رجوع به چتر روز و چتر زرین شود.

چتر زرین.

[چَ رِ زَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی چتر روز است که کنایه از آفتاب باشد. (برهان) کنایه از آفتاب باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). چتر روز. (آنندراج). آفتاب. (ناظم الاطباء). برای آفتاب استعمال کنند. چتر زر. (فرهنگ نظام). چتر سحر. (ناظم الاطباء) :
چتر زرین چون هوا بگرفت گوئی بر فلک
عکس شمشیر شه خسرونشان افشانده اند.
خاقانی.

چتر ساختن.

[چَ تَ] (مص مرکب) چتر بستن. چتر زدن. || عمل ساختن و تهیه کردن چتر.
-چتر طاوسی ساختن؛ چتر ساختن طاوس دم خود را. مؤلف آنندراج در «چتر طاوس» نویسد: «... و میتواند که مراد از آن چتر بستن طاوس باشد دم خود را در حالت مستی» :
خاکساری سرفرازی میدهد در می کشی
شور مستی چتر میسازد دم طاوس را.
اشرف (از آنندراج).

چترساز.

[چَ] (نف مرکب) چتردار. چترکش. (آنندراج) :
چترسازی است ابر بر سر تو
تیغ بازی است برق بر در تو.
باقر کاشی (از آنندراج).
رجوع به چتردار و چترکش شود. || سازندهء چتر. تهیه کننده و فراهم کنندهء چتر. رجوع به چتر ساختن شود.

چترسال.

[ ] (اِخ) خواهرزادهء رانا که در جنگ با قطب خان کشته شده: چترسال خواهرزادهء رانا با ده هزار سوار در اودی پور بوده، قطب خان آنجا رسید، محاربه با آن کفار تیره کردار واقع شد... و دمار از آن تیره رویان برآوردند که چترسال کشته شد. (تاریخ شاهی چ کلکته ص 20).

چترسان.

[چَ] (اِخ) نام کوهی است در مشرق جزیرهء «پشکر دیپ» و این کوه را از آن جهت «چترسان» نامند که منقش السطح میباشد. (از کتاب تحقیق ماللهند ص 127).

چتر سحر.

[چَ رِ سَ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بمعنی چتر زرین است که کنایه از خورشید باشد. (برهان). آفتاب. (ناظم الاطباء). چتر روز. چتر زر. چتر زرین. رجوع به چتر روز و چتر زرین شود.

چتر سلیمان.

[چَ رِ سُ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) معروف و گویند رنگ پسین سیاه بود. (آنندراج). چتر منسوب به سلیمان. چتر مخصوص سلیمان :
سایهء فقر از سر ما خاکساران کم مباد
زینت چتر سلیمان خرقهء پشمینه بود.
اسیر (از آنندراج).
|| کنایه از بلندی و ارتفاع بسیار :
بکسب هوایش ز بال تذرو
به چتر سلیمان رسیده است سرو.
طغرا (ازآنندراج).

چتر سیاه.

[چَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مؤلف انجمن آرا ذیل «چتر» نویسد: ... و چتر سیاه از علامات بنی عباس بوده همچنین رایت سیاه که بسلاطین خلعت میداده اند، و این دو بیت فرخی را که در صفت خط برآوردن معشوق گفته دلیل آورده است :
چه شور خواهی زین بیش کان دو روی سفید
سیاه گردد تو شرمسار و من غمگین
جواب ده که اگر نیستی سیاهی نیک
سیه نبودی چتر خدایگان زمین.
|| علامت پادشاهی :
ماه منیر صورت ماه درفش تو
روز سپید سایهء چتر سیاه تو.فرخی.
در سیاهی شکوه دارد ماه
چتر سلطان ازآن کنند سیاه.نظامی.
|| علامت سپاه و لشکر پادشاهی. علامتی که چون درفش و لوا پیشاپیش سپاه میبرده اند :
تو ز دوری دیده ای چتر سیاه
یک قدم پا پیش نه بنگر سپاه.مولوی.

چتر سیمابی.

[چَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از ماه شب چهارده است. (برهان) (ناظم الاطباء). || کنایه از ماه باشد. (انجمن آرا). کنایه از ماه که ترجمهء فخت است. (آنندراج). برای ماه استعمال کنند. (از فرهنگ نظام) چتر سیمین. ماه. || کنایه از ماهتاب که ترجمهء فخت است. (آنندراج). رجوع به ماه و بدر و چتر سیمین شود.

چتر سیمین.

[چَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی چتر سیمابی است که ماه بدر باشد. (برهان). ماه شب چهارده. (ناظم الاطباء). || کنایه از ماه باشد. (انجمن آرا). کنایه از ماه که ترجمهء فخت است. (آنندراج). برای ماه استعمال کنند. (از فرهنگ نظام). || کنایه از ماهتاب که ترجمهء فخت است. (آنندراج). رجوع به ماه و بدر و چتر سیمابی شود.

چتر سیه.

[چَ رِ یَهْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به چتر سیاه شود :
چتر سیه و رایت او سایه فکنده ست
در هند بهر جای که حصنی و حصاری است.
فرخی.

چتر شام.

[چَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از شب. کنایه از شب سیاه :
به چتر شام ز انقاس بحر کرده سواد
به تیغ صبح ز کیمخت کوه کرده قراب.
خاقانی.

چتر طاوس.

[چَ رِ وو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چتری که از پرهای طاوس سازند و این رسم سابق در هندوستان بود شاید در ولایت باشد. (آنندراج). چتر طاوسی.

چتر طاوس زدن.

[چَ رِ وو زَ دَ] (مص مرکب) به اصطلاح کشتی گیران، استادن و پاها را بسوی پشت خم کردن و همین قسم رفتن است. (آنندراج). نوعی از ورزش بود و در هندوستان این رفتار را «مورچال» گویند. (آنندراج). چتر زدن :
دل به سیر فلک از رشک کنی دیوانه
همچو طاوس زنی چتر بورزش خانه.
میرنجات (از آنندراج).
رجوع به چتر زدن شود.

چتر طاوسی.

[چَ رِ وو] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چتری که از پر طاوس سازند :
ز داغ حسرت پرواز گلها میتوان چیدن
کند افشاندن بالم قفس را چتر طاوسی.
فطرت (از آنندراج).

چتر عنبری.

[چَ رِ عَمْ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) برای شب استعمال کنند. (از فرهنگ نظام). کنایه از شب. چتر عنبرین. رجوع به چتر عنبرین شود.

چتر عنبرین.

[چَ رِ عَمْ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شب است که بعربی لیل خوانند. (برهان). کنایه از شب. (آنندراج). شب. (ناظم الاطباء). چتر عنبری. || مرادف چتر آبگون. (آنندراج).کنایه از آسمان. || کنایه از ابر سیاه. (آنندراج).

چتر فیروزی.

[چَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) علامت فیروزی. نشان پیروزی لشکریان شاه. علامتی که به نشان پیروزی در میان لشکر پادشاه برسر دست گیرند :
آفتاب خسروان را سایهء دستار او
چتر فیروزیست فتح و نصرت اندر پیش و پس.
سوزنی.

چترک.

[چَ رَ] (اِ مصغر) مصغر چتر. چتر کوچک. چتر خرد.
آفتاب آز اگر رنجه کندْت
از نُمیدی چترکی بر سر فکن.ناصرخسرو.

چترک.

[چَ رَ] (اِ)(1) نام گیاهی. (ناظم الاطباء). یکنوع از سرخس هایی که در پزشکی بکار میرود و برگهای کوچک آن بریدگی زیاد دارد و بواسطهء زیادی هاگینه ها در زیر آن زرد رنگ است. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 168).
(1) - Ceterache officinarum.

چتر کحلی.

[چَ رِ کُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) (آنندراج). آسمان. (ناظم الاطباء). برای آسمان استعمال کنند. (از فرهنگ نظام). کنایه از آفتاب است. (انجمن آرا). || ابر سیاه را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). کنایه از ابر سیاه. (آنندراج). || کنایه از شب. (آنندراج). برای شب استعمال کنند. (از فرهنگ نظام).

چترکش.

[چَ کَ / کِ] (نف مرکب)چتردار. (آنندراج). آن کس که چتر بدست گیرد و بر سر شاه یا صاحب مرتبه و مقامی نگاه دارد. کشندهء چتر :
مه ز فلک چترکش شاه شد
چتر بهمسایگی ماه شد.
میرخسرو (از آنندراج).
|| کنایه از صاحب علامت چتر که سلطان باشد. صاحب تاج و تخت :
بلبل اگر در چمن مدح تو گوید سزد
لیک چو طاوس نیست چترکش و تاجدار.
خاقانی.

چتر گشادن.

[چَ گُ دَ] (مص مرکب) چتر گشودن. چتر بازکردن :
گشت مهیا همه ترتیب بار
چتر گشاد از دو طرف چتردار.
میرخسرو (از آنندراج).

چترمار.

[چَ] (اِ مرکب) نوعی گیاه. (از ناظم الاطباء).

چترمان.

[چَ] (ص مرکب) سلاطین و امرا را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). حاکم و فرمانروا. (ناظم الاطباء). چترمن. چتری. صاحب چتر. دارندهء علامت چتر. رجوع به چترمن و چتری شود.

چترمن.

[چَ مَ] (ص مرکب) سلاطین و امرا را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). چترمان. (آنندراج). چتری. صاحب چتر. دارندهء علامت چتر. رجوع به چترمان و چتری شود.

چتر مینا.

[چَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)آسمان. (ناظم الاطباء). رجوع به چتر روز و چتر زرین و چتر سحر شود.

چتر نجات.

[چَ رِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) چتری که بوسیلهء آن از هوا بزمین فرودآیند. چتر مخصوصی که خلبانان یا مسافران هواپیما هنگام خطر خود را بدان وسیله در فضا رها کنند و بزمین فرودآیند و نجات یابند. چتری که چتربازان با آن چتر از فراز ارتفاعات یا از درون بالن و هواپیما بزمین فرودآیند. چتری مخصوص چتربازان. وسیلهء آرام فرود آمدن اجسام یا اشخاص از هوا بزمین. چتر هوائی.
(1) - Parachute.

چترنگ.

[چَ رَ] (اِ)(1) شترنگ. شطرنج. کریستنسن گوید: ...متن بعضی از این رمانها که از تاریخ ساسانیان حکایت میکند و در آخرین قرن سلطنت این دودمان تألیف یافته، موجود است ولی نگارش آن از قرون بعد از انقراض ساسانی است، مانند «کارنامک اردشیری پاپکان» و «ماذیگان ی چترنگ» [ قصّهء بازی شطرنج ] . (از تاریخ ایران در زمان ساسانیان ص 77).
(1) - پهلوی catrang، ارمنی ع - shitranj«نیبرگ 43» از سانسکریت caturanga (دارای چهار لبه یا چهار حد) شامل چهار جزء، فیل، رخ، اسب، پیاده - معرب آن شطرنج. (از حاشیهء برهان چ معین ذیل کلمهء شترنگ).

چتر نور.

[چَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از آفتاب انور است. (برهان). آفتاب. (ناظم الاطباء). رجوع به چتر روز و چتر زرین و چتر سحر شود.

چترود.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از بلوک سرآسیاب کرمان که در نزدیکی هوتک و هشت فرسخی شمال شرقی کرمان واقع میباشد. جائی خوش آب و هواست، باغات مشجر زیاد دارد و انگور و انارش بخوبی ممتاز است. آب این قریه از دو رشته قنات و از چشمه ایست که از کوه جاری است. دارای هزار تن سکنه است (تقریباً) و حمام بزرگی دارد که وکیل الملک آنرا بنا نموده، کاروانسرای خرابه ای دارد که از بناهای قدیم است. سه مسجد آباد و یک باب تکیهء آباد در آنجا دیده میشود. این قریه یازده کارخانهء شالبافی دارد که مشتمل بر چهل ویک دستگاه است. آسیاهای متعدد از قدیم و جدید متعلق به این قریه است. مزرعهء اسماعیل آباد هم از توابع چترود میباشد که خراب بود و آنرا مرحوم محمداسماعیل خان وکیل الملک آباد کرد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 312).

چترود.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان که در 54هزارگزی شمال کرمان بر سر راه فرعی کرمان به راور واقع شده. جلگه و معتدل است و 3000 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت، مکاری، پیله وری و قالی بافی و راهش فرعی است دبستان و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چتری.

[چَ] (ص نسبی) سلاطین و امرا را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). چترمان. چترمن. رجوع به چترمان و چترمن شود. || چتری(1). بشکل چتر(2). چتری شکل. بشکل نیم دائره. بشکل نیم کره. خیمه ای. دم طاوسی. و در ترکیبات ذیل بکار رود: چادر چتری. زلف چتری. دم چتری. کبوتر چتری. نارون چتری.
(1) - Omblelle. Ombellifere.
(2) - Cobelliforme.

چتری.

[چَ] (اِ) نوعی گیاه که از نباتات تیرهء چتری است و عموماً دارای گل آذین چتری میباشد. در گل آذین چتری(1) مرکب، هر پایک گل به چتر کوچکی بنام چترک(2) منتهی میگردد. (از گیاه شناسی ثابتی ص 451 و 452).
(1) - Corymbe.
(2) - Ombelle.

چتریان.

[چَ] (اِ مرکب)(1) تیره ای از گیاهان که وضع گلهای آنها همیشه بشکل چتر و غالباً بصورت چتر مرکب است. (از گیاه شناسی گل گلاب ص 233).
(1) - Ombelliferes.

چتز.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای ایچرود زنجان و قدیم النسق است. هوایش ییلاقی و زراعت آن آبی و دیمی است. چشمه ای در کنار قریه است که قدری از زراعت و صیفی آنرا مشروب میسازد. این آبادی دارای 45 خانوار سکنه است و قدری اشجار میوه نیز دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 214).

چتز.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قزل کچیلو بخش ماه نشان شهرستان زنجان که در 36هزارگزی جنوب خاوری ماه نشان و سی هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده، کوهستانی و سردسیر است و 206 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و انگور، شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالروست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چتز.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان زنجان که در 3هزارگزی جنوب زنجان و ده هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 470 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، انگور و میوه جات، شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چتک.

[چَ تَ] (اِ) قسمی کنف که از قدیم در کازرون کاشته از الیاف آن طناب و مانند آن میکرده اند.

چتل.

[چِ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس که در 64هزارگزی شمال خاوری گنبدقابوس، کنار راه فرعی گنبد به مراوه تپه واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 115 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء آجی، محصولش غلات، لبنیات، حبوبات و ابریشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چتلاقوج.

[چَ] (ترکی، اِ) میوهء درخت بنه و جاملا. چتلاقوچ. (ناظم الاطباء). رجوع به چتلانقوش و بن شود.

چتلاقوچ.

[چَ] (ترکی، اِ) رجوع به چتلاقوج و چتلانقوش و بن شود.

چتلانقوش.

[چَ] (ترکی، اِ)(1) بن. بنه. حبة الخضراء. ضِرامه. بوکلک. بُطم. ضِرو. چتلاقوج. چتلاقوچ. میوهء درخت بنه. رجوع به چتلاقوج و چتلاقوچ شود.
(1) - به انگلیسی:
Pistacia integerrima.= Turpentie

چتن.

[چِ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان بنجک رستاق بخش مرکزی شهرستان نوشهر که در 60هزارگزی جنوب نوشهر واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 450 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، ارزن و مختصر حبوبات، شغل اهالی زراعت و بافتن چادر شب، شال و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چتو.

[چَ] (اِ) پرده ای باشد که بر روی چیزها پوشند. (برهان). بمعنی پرده است. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ شعوری). پرده باشد. (جهانگیری). پرده و حجابی که بر روی چیزی پوشند. (ناظم الاطباء). پرده. (فرهنگ نظام) :
دگر ریاحین چون دختران دامنکش
گرفته گرد خواتین گل ز رشک چتو.
نزاری قهستانی (از انجمن آرا).

چتور.

[چَتْ وَ] (روسی، اِ) بمعنی چهاریک گروانکه. وزنی معادل دو سیر و نیم. یک چتور ودکا یا یک چتور عرق؛ یک ربعی.

چتوک.

[چُ] (اِ) بمعنی چغوک است که گنجشک باشد و بعربی عصفور خوانند. (برهان). گنجشک باشد و آن را چغوک و چکوک نیز خوانند. (جهانگیری). بمعنی گنجشک یعنی سرچه و چغک و چکوک. (شعوری). بمعنی چقوق است که گنجشک باشد و بعربی عصفور خوانند. (آنندراج). چغوک و گنجشک و عصفور. (ناظم الاطباء). چغک (در لهجهء اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). رجوع به چغک و چغوک و چکوک و گنجشک شود.

چتونو.

[چِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مارز بخش کهنوج شهرستان جیرفت در 154هزارگزی جنوب کهنوج و 4هزارگزی جنوب راه مالرو مارز به رمشک واقع شده و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چته.

[چَ تَ / تِ] (اِ) چریک. حشر. سرآزاد. گروهی از سپاهیان. و در ترکیبات گویند: جنگ چته؛ جنگ پارتیزانی. جنگ با دسته های کوچک در جاهای مختلف. قشون چته؛ قشون چریک. دستهء پارتیزان. || گروهی از رهزنان مسلح.

چته.

[چِ تِ] (اِ) چیته. (ناظم الاطباء). رجوع به چیته شود.

چته.

[چِ تَ / تِ] (ادات استفهام) مخفف چیست ترا؟ یعنی چه میشود ترا؟ چه عیب و نقصی است ترا؟ چه بیماریی است ترا؟ چه گرفتاریی است ترا؟

چتهل.

[چَ] (اِخ)(1) یک تن از پنج تن فرزند «فان» (پسر«فور» ملک الملوک هندوان) بوده است که بعد از پدر بپادشاهی هند رسید. رجوع شود به مجمل التواریخ و القصص صص 110 - 115.
(1) - ظ. چتهل مصحف جد شتر است و یا در اصل «چتهدر» یا «چهتل» بوده است؟ (از مجمل التواریخ و القصص حاشیهء ص 110).

چتین.

[چَ] (اِ) جزء برآمدهء زین، هم از جلو و هم از عقب. (ناظم الاطباء).

چج.

[چَ] (اِ) چچ. (ناظم الاطباء). رجوع به چچ شود.

چجنک.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع بلوک زیرخان نیشابور است که در هفت فرسخی شهر واقع شده و زراعتش از آب رودخانه مشروب میشود. هوایش در زمستان سرد و در تابستان معتدل است. این مزرعه خالی از سکنه است و اهالی قرای اطراف که مالک این مزرعه اند در اینجا زراعت میکنند». (از مرآت البلدان ج 4 ص214).

چچ.

[چَ] (اِ) چوبی باشد پنج شاخ مانند پنجهء دست و دسته ای هم دارد که غلهء کوفته را بآن بباد دهند. (برهان) (آنندراج). ابزاری چوبین و پنج شاخ مانند پنجهء دست و دسته دار که غلهء کوفته را بدان باد دهند. (ناظم الاطباء). چیزی پهن که از نی بوریا و امثال آن سازند و غله بدان افشانند و غله برافشان گویند. (فرهنگ نظام). بواشه. سکو. چارشاخ. چک. آلتی چوبین که پنج یا شش شاخه دارد، بشکل پنجهء دست با دسته ای جداگانه که گندم یا جو کوفته شده را بوسیلهء آن از کاه جدا کنند. هید. زراة. چارشاخ. رجوع به چارشاخ و چارشاخ زدن و چک و بواشه و سکو شود. || غربالی را نیز گفته اند که بدان غله پاک کنند. (برهان)(1) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غِربیل (در لهجهء روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). چِل. (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه) غربالی بزرگ که سوراخ های فراختری دارد. غربال درشت بیز. رجوع به غربال و چل شود.
(1) - «چچ» در ترکی سبدی است مرکب از شاخه های باریک بید که برای ماهیگیری بکار رود. «جغتایی 283». (از حاشیهء برهان چ معین).

چچار.

[چَ / چِ] (اِخ) قریه ای است از قرای بخارا که «سجار» نیز نامیده میشود و ابوشعیب صالح بن محمد بن شعیب چچاری منسوب بدینجاست. (از معجم البلدان یاقوت ج 3 ص 61).

چچان جبل.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است اربابی، در سمت مغرب ملایر و در دامنهء کوه کَزَندَر که در چهار فرسخی دولت آباد و یک فرسخی تویسرکان واقع است. قریب هشتاد خانوار رعیت و نزدیک صد جریب باغ و بیشه دارد. هوایش ییلاقی و زراعتش اغلب دیمی است. محصولات و باغات آن از آب چشمه سار مشروب میشود. قلعه و باغی بالای تپه دارد و دارای مراتع و چراگاههاست». (از مرآت البلدان ج 4 ص214).

چچان رود.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «ملکی از املاک خالصه است که در سه فرسنگی مغرب دولت آباد ملایر و در کنار رودخانه ای که از ملایر میگذرد واقع شده. زراعتش آبی است و از آب رودخانه مشروب میشود. باغات ندارد ولی دارای مرتع مهمی است. معدن شورهء خوبی در این محل میباشد که ده دوازده سال قبل در این معدن کار کرده اند و فعلا متروک است. عرض رودخانه ای که چچان رود در کنار آن واقع شده قریب شصت هفتاد زرع است و امتداد آن از اول خاک ملایر تا «طائمه » دوازده فرسنگ و از آنجا تا رودخانهء کاماسب نهاوند سه فرسنگ است که جمعاً پانزده فرسنگ میشود. این رودخانه در پائیز و زمستان شکار «حقا»، «اردک»، «پرت» و سایر مرغهای آبی بسیار دارد. این آبادی که در سابق ده پانزده خانوار رعیت از الوار داشته فعلا دو خانوار سکنه دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 214).

چچست.

[چِ چَ] (اِخ) نام دریاچهء ارومیه که نساخ بتصحیف در شاهنامه «خنجست» آورده اند. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادب پارسی حاشیهء ص 199): و از کیخسرو سود این بود که افراسیاب را کشت و در کنار دریاچهء چچست بتخانه را ویران کرد و گنگ دیز را بیاراست. (مینو خرد فصل 27 از مزدیسنا ص 201). رجوع به چئچسته و چیچست شود.

چچک.

[چَ چُ] (ترکی، اِ) بمعنی گل باشد که عرب «وَرد» گویند. (برهان) (آنندراج). گل سرخ و سوری و ورد. (ناظم الاطباء). مخفف چیچک است بمعنی گل. (فرهنگ نظام). گل. (فرهنگ شعوری). گل سرخ :
گل روی ترکی و من اگر ترک نیستم
دانم همینقدر که بترکی است گل چچک.
سوزنی (از فرهنگ نظام).
رجوع به گل و ورد شود. || بمعنی رخساره هم هست. (برهان) (آنندراج). رخساره و روی زیبا. (ناظم الاطباء). رخسار محبوبان و روی دلبران. (فرهنگ شعوری). چخک. رجوع به رخ شود.

چچک.

[چَ چَ / چُ چُ / چِ چَ] (ترکی، اِ)خال. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چخک. رجوع به چخک شود. || آبلهء بچه ها را گویند. (برهان) (آنندراج). مخفف چیچک است، بمعنی آبله. (فرهنگ نظام).

چچک.

[چِ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلماس شهرستان خوی که در 8هزارگزی شمال سلماس در مسیر راه شوسهء سلماس به خوی واقع شده جلگه و معتدل است و 206 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، حبوبات، بزرک، شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن جاجیم و راهش شوسه است. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج8).

چچک زدن.

[چِ چَ زَ دَ] (مص مرکب)آبله زدن. آبله برآوردن. آبله گرفتن. رجوع به چچک شود.

چچک زده.

[چِ چَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آبله زده. آبله برآورده. بیماری آبله گرفته: غَضِبَ غَضاباً؛ چچک زده گردید. (منتهی الارب).

چچگلوی بخش قلعه.

[چِ چَ یِ بَ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه که در 10500گزی شمال خاور ارومیه، در مسیر ارابه رو ارومیه به آدا واقع شده. جلگه، معتدل و مالاریائی است و 130 تن سکنه دارد. آبش از قنات و نهرحاجی، محصولش غلات، کشمش، چغندر و حبوبات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جوراب بافی و راهش ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چچگلوی حاجی آقا.

[چِ چَ یِ] (اِخ)دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه که در 8هزارگزی شمال ارومیه و 3500گزی شوسهء ارومیه به سلماس واقع شده. جلگه، معتدل و مالاریائی است و 144 تن سکنه دارد. آبش از قنات و نهرحاجی، محصولش غلات، کشمش، توتون، چغندر و حبوبات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جوراب بافی و راهش ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چچگلوی منصور.

[چِ چَ یِ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه که در 9هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 7هزارگزی شمال شوسهء خاوری ارومیه به گلمانخانه واقع شده. جلگه، معتدل و مالاریائی است و 150 تن سکنه دارد. آبش از قنات و دره، محصولش غلات، توتون، چغندر و کشمش، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جوراب بافی و راهش ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چچلاس.

[چِ چِ] (اِ)(1) قسمی حشرهء بالدار که به انواع مختلف و رنگهای گوناگون وجود دارد و در ساحل برکه ها و مرداب ها زندگی میکند. سنجاقک. منلاس. چیچیلاس (در گیلکی).
(1) - Libellule, Demoiselle.

چچله.

[چُ چُ لَ / لِ] (اِ) گوشتی که مانند زبان در میان فرج زنان باشد. (برهان) (آنندراج). گوشت پاره ای که در بالا و میان فرج باشد. (ناظم الاطباء). تکهء گوشت و رگی که بالای فرج زنان است. (فرهنگ نظام). تلاق. بظر. (ناظم الاطباء). چچوله. (فرهنگ نظام). گوشت پاره مانندی در بالای فرج زنان که در ختنه بریده میشود. پاره ای گوشت میان فرج زن که اهل تسنن بریدن آنرا سنت دانند: خُنتَب؛ چچلهء دختران پیش از ختان. (منتهی الارب). رجوع به تلاق و بظر و چچوله شود.

چچله.

[چَ چَ لَ / لِ] (اِ) بمعنی چپچله است که زمین پر گل ولای و لغزنده باشد. (برهان) (آنندراج). زمینی را گویند که پر آب وگل باشد چنانکه پای در آن بلغزد. (جهانگیری). چپچله و زمین پر گل ولای. (ناظم الاطباء) خلاب و خلاش. (جهانگیری). رجوع به چپچله و خلاب و خلاش شود. || لخشک را نیز گویند و آن کوه پارهء نرمی باشد که طفلان بر آن لغزند. (برهان) (آنندراج). لخشک و کوهپارهء برفی که کودکان بر آن لغزند. (ناظم الاطباء). سُرسُره. رجوع به چپچله شود.

چچم.

[چَ چَ] (اِ) چچن (در تداول اهالی کلاردشت و مازندران) دانه ایست مانند گندم، لکن تیره رنگ و از یک نوک کمی فرورفتگی دارد، و در گندم زارها روید، نان را بدمزه کند و چون گیاهی سمی است در خورنده سستی و دوار آرد. رجوع به چچن شود.

چچن.

[چِ چِ] (اِ)(1) در مازندران گیاهی را گویند که در گندم زارها روید، و دانه ای دارد شبیه دانهء گندم ولی سیاه رنگ که با گندم مخلوط شود و نان را بدمزه کند و چون سمی است خورندهء نان را سستی و دوار آرد. نوعی گیاه که در مزرعهء گندم و جو میروید و محصول غلات را آسیب فراوان میرساند. گرگاس. کال بنگ. گندم دیوانه. دنقه. شیلم. کاکل. خالاون. شلمک. کاکلک. جلیف. طبقا. حثاله. سلمک. زوان. زوانه. چچم. رجوع به سلمک و دنقه و گندم دیوانه و حثاله و چچم شود.
(1) - Ivraie.

چچن.

[چِ چِ] (اِخ)(1) طایفه ای قفقازی که در شمال قفقاز در ناحیه ای بهمین نام (چچن) سکونت دارند و با چرکس ها همسایه میباشند. جمعیت این طائفه در حدود 420هزار تن میباشد که بیشتر مسلمان و سنی مذهبند و بزبان لزگی تکلم میکنند و تبعهء اتحاد جماهیر شوروی میباشند. در محل سکونت این طایفه معدن نفتی وجود دارد.
(1) - Tchetchenes.

چچو.

[چُ] (اِ) پستان را گویند اعم از پستان انسان و حیوانات. (برهان) (آنندراج). پستان را گویند و آنرا بهندی «چوجی» خوانند. (جهانگیری). پستان آدمی و دیگر جانوران. (ناظم الاطباء). رجوع به پستان شود.

چچوله.

[چُ لَ / لِ] (اِ) چچله. (فرهنگ نظام). رجوع به چچله شود.

چچ هزاره.

[ ] (اِخ) مؤلف انجمن آرا و صاحب آنندراج نویسند: «نام بلوکی است از توابع کابل که مشتمل بر سی چهل قریه است. هوایش گرم و سازگار و آبش خوشگوار است و اندکی نخلستان دارد. قریهء حیدر نیز جزء این بلوک است». (از انجمن آرا) (آنندراج).

چچی.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «دو قریه است از محال قبه. در سال 1225 ه . ق. شیخعلی خان دربندی درین محل از قشون روس شکست خورد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 214).

چخ.

[چَ] (اِ) غلاف کادر و شمشیر و مانند آنرا گویند. (برهان). غلاف کارد و شمشیر و امثال آن. (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). غلاف کارد و شمشیر و خنجر و امثال آن باشد. (جهانگیری) (شعوری). غلاف کارد و شمشیر. (آنندراج). غلاف کارد و شمشیر و جز آن. جلد شمشیر و جز آن. (ناظم الاطباء). جلد شمشیر و خنجر و کارد و غیره. نیام :
ز چرم کرگدن سازند و یشک پیل ازین پس چخ
که خام گاو و چوب بید خام آمد نگهبانش.
مختاری (در صفت شمشیر، از انجمن آرا).
|| جنگ و تعدی. (برهان) (ناظم الاطباء). جنگ. (انجمن آرا) (آنندراج).ستیزه بود. (جهانگیری) (شعوری). ستیزه کردن. در این صورت اسم مصدر چخیدن است. (فرهنگ نظام). || خصومت. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به چخیدن شود. || بر روی کسی جستن را نیز گفته اند. (برهان). جستن بر روی کسی. (ناظم الاطباء). || (اِمص) چخیدن باشد چون کوشیدن. (فرهنگ اسدی). بمعنی کوشش و کوشیدن بجلدی و چابکی هم هست. (برهان). بمعنی کوشش آمده. (جهانگیری). کوشش بجلدی و چابکی. (ناظم الاطباء). سعی و کوشش. (شعوری).
رجوع به چخیدن شود. || بمعنی چرک و ریم هم آمده است. (برهان). چرک و ریم. (ناظم الاطباء).

چخ.

[چِ / چَ] (صوت) کلمه ای که بدان سگ را دور کنند. (ناظم الاطباء). لفظی است که با آن سگ را میرانند. (فرهنگ نظام). کلمه ای که عتاب کردن سگ را بکار رود؛ یعنی دور شو، گم شو. آوازی برای راندن سگ. کلمه ایست راندن سگ را. مقابل: بیاه! بیاه! که برای خواندن سگ است. باین معنی بفتح «چ» نیز متداول بوده و اکنون بیشتر به کسر «چ» تلفظ شود :
عدوی جاه ترا بخت چون نهاز شده است
بپای خویش همی آردش سوی مسلخ
عدوی تو چو سگان بر در تو آمده بود
زمانه بانگ زدش کای لعین ازین در چخ.
سوزنی.

چخاچخ.

[چَ چَ] (اِ صوت) صدا و آواز زدن شمشیر باشد از پی هم. (برهان) (آنندراج). آواز ضرب شمشیر بود که از پی هم بزنند. (جهانگیری) (فرهنگ نظام). صدا و آواز برخورد شمشیر از پی هم. (ناظم الاطباء). صدای زدن تیر و شمشیر. (شعوری) چاکاچاک. چاک چاک. چکاچاک. چکاچک. طراق طراق. صدای ضربت تیغ و تیر و گرز و تبرزین و جز اینها که در معرکهء جنگ بکار رود و بیکدیگر برخورد کند. رجوع به چاکاچاک و چکاچاک و چکاچک و چقاچاق و چقاچق شود.

چخاچخی.

[چَ چَ] (اِ) منازعه و مناقشه و خصومت. (ناظم الاطباء).

چخان.

[چَ] (اِخ) نام موضعی است غیر معلوم. (برهان). نام موضعی. (ناظم الاطباء).

چخان.

[چَ] (نف، ق) ستیزه کنان. (برهان) (آنندراج). ستیزه کننده. (ناظم الاطباء). ستیزه کننده میباشد. (انجمن آرا). آنکه ستیزه کند. || سعی کنان. (برهان). سعی و جهد کننده. (ناظم الاطباء). کوشا و ساعی.

چخان.

[چَ] (ترکی، ص) چاخان. متملق. (ناظم الاطباء). زبان باز. تملق گوی. چاخان. چاپلوس. حقه باز. چاخان چی. رجوع به چاخان و چاخان چی شود. || (اِ) تملق. (ناظم الاطباء). چاخان بازی. چرب زبانی. خوش آمدگویی. چاپلوسی. رجوع به چاپلوسی و چاخان بازی شود.

چخان کردن.

[چَ کَ دَ] (مص مرکب)تملق کردن. (ناظم الاطباء). چاخان کردن. چاپلوسی کردن. تملق گفتن. بسخن دروغ کسی را فریفتن. رجوع به چاخان کردن شود.

چخت.

[چُ] (اِ) سقف. آسمانه.

چخت.

[چَ] (اِ) شهوت و هوای نفس. || مستی. || آرزوی بیقاعده. (ناظم الاطباء). طمع و امید خام. (شعوری).

چخج.

[چَ] (اِ) علتی که در گلو پدید آید و اگر چه درد ندارد لیکن بریدن آن موجب هلاکت شود، و بیشتر مردم فرغانه و گیلان بدان مبتلا شوند. (شعوری). به عربی سلعه. (شعوری). رجوع به جخج و جخش و چخش شود.

چخجیر.

[چَ] (اِ) چخشور. (شعوری). قسمی از پای جامهء گشاد که بدان پاشنه را می بندند. (ناظم الاطباء). || چاقشور. چاقچور. رجوع به چاقچور شود.

چخجیره.

[چَ رَ / رِ] (اِ) چخجیر. (ناظم الاطباء). رجوع به چخجیر شود.

چخ چخ.

[چِ چِ] (صوت) چخ. آوازی که بدان سگ را رانند. لفظی که راندن سگ را دلالت کند. در مقابل بیاه! بیاه! که دال بر خواندن سگ است. رجوع به چخ شود.

چخ چخی.

[چَ چَ] (اِ) بازیچهء اطفال است، دارای دسته و سری که ظرف کوچک بستهء میان تهی است و در آن چند دانه ریگ است و بچه ها آنرا تکان داده از صدای آن لذت میبرند. (فرهنگ نظام). جق جقه.

چخر.

[چَ] (اِخ) یکی از شانزده مملکت اوستایی که با شاهرود فعلی مطابقت میکرده است. (از ایران باستان حاشیهء ص 156).

چخرود.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از قلاع بندپی مازندران است، واقع در لموکلا، که از گچ و آجر ساخته شده، حمام و حوضی دارد وآثار آن در قلهء کوه باقی است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 214).

چخش.

[چَ] (اِ) جخج. جخش. گرهی باشد که از گردن و گلوی مردم برمیآید و بزرگ میشود و درد نمیکند و بریدن آن مهلک است. (برهان) (آنندراج). جخج. گواتر(1). (ناظم الاطباء). چخج. (شعوری). سلعه. خوک. خوکک. علتی باشد مانند بادنجان که از گلو و گردن مردم برآید و درد نکند و در بریدنش احتمال هلاکت رود. آماس گلو. نوعی غدهء کوچک یا بزرگ که غالباً از گردن و زیر گلو برمیآید، و چرکین و دردناک نیست اما موجب زشتی و مخل زیبائی است، و در قدیم بریدن آن مایهء هلاکت بوده ولی حالا جراحان آنرا بآسانی عمل کنند و آثارش را محو سازند :
آن چخش ز گردنش برآویخت که گویی
خیکی است پر از باد بیاویخته از بار.
لبیبی (از فرهنگ شعوری).
(1) - Goitre.

چخک.

[چِ خَ / چَ خَ] (اِ)(1) چچک. خجک. بمعنی خال باشد و آن نقطه ایست سیاه که در روی و اندام آدمی بهم میرسد. (برهان) (آنندراج). خال. (ناظم الاطباء). بهق معرب آنست. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به چچک و خجک شود. || بمعنی رخساره هم بنظر آمده است. (برهان) (آنندراج). رخساره. (ناظم الاطباء). رجوع به رخ و رخساره و چچک شود. || آبله. (ناظم الاطباء). رجوع به چچک شود.
(1) - ظاهراً مصحف «خجک». (حاشیهء برهان چ معین).

چخماخ.

[چَ] (ترکی، اِ)(1) آتش زنه را گویند. (برهان) (جهانگیری). آتشزنه و آنرا بترکی چقماق گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). آتشزنه و سوخته دان. (ناظم الاطباء). آلت فلزی که بسنگ خورده آتش میدهد که نام دیگرش آتشزنه است، و در این معنی مبدل از چقماق ترکی است. (فرهنگ نظام). سنگ چخماق. چخماغ. آتش افروزنه. آتش پرک. فروزینه. آتشگیره. چقماق. چقمق. زَند؛ بعربی. سنگ یا قطعهء آهنی که بسنگ دیگر زنند و از آن آتش جهد. وسیله ای برای روشن کردن آتش :
پذیره آمد آن دلربای بر در کاخ
سیاه خفتان(2) پوشیده و کلاه بشاخ
بمن بشرم نگه کرد و راه برتافت
غزال هرگز بر یوز کی بود گستاخ
بگفتم او را ای بت متاب روی و مرو
که من بروی تو بینم همی جهان فراخ
وگر خوهی که بدانی مرا بجه از جای
برو بتازی، بگریخت گیر با چخماخ.
امیرعلی پورتکین (در لغز فرزند) (از ترجمان البلاغه).
چکچک دندان من چوچکچک چخماخ
برشد و بگذشت از آسمانهء آتش.سوزنی.
از آنکه تا بر همسایگان خجل نشود
همی زند زن من سنگ پاره بر چخماخ.
سوزنی.
رجوع به چخماق و چقماق شود.
|| کیسه ای گرد باشد که با خویشتن دارند از بهر درم و شانه. (فرهنگ اسدی) (فرهنگ نظام). کیسه ای دو طبقه را نیز گفته اند که از تیماج دوزند و سپاهیان شانه و سوزن و چیزهای دیگر در آن گذارند. (برهان). در بعضی فرهنگها بمعنی کیسه که در آن شانه و سوزن و سنگ چخماخ و امثال آن گذارند آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). کیسه ای که در آن شانه و سوزن جز آن نهند. (جهانگیری). خریطهء دو طبقهء تیماجی که سپاهیان شانه و سوزن و چیزهای دیگر در آن گذارند. (ناظم الاطباء). کیسه ای گرد باشد از ادیم یا از کیمخت که بر میان دارند و ترکان آنرا «قولق» خوانند. (از اوبهی). کیسه ای از چرم یا از پارچه که اشخاص مسافر یا افراد مجرد و غیره با خود دارند و نخ و سوزن و شانه و جز اینها در آن گذارند :
برد چخماخ من از جامهء من جامه نبرد
جامه از مشرعه بردند هم از اول تیر
چهل وپنج درو سوزن و انگشتریی
قلم و کارد ببرده است یکی شوم حقیر.
بوشکور (از فرهنگ اسدی).
بجای شانه و آتشزنه سپاهی او
کنند پر ز یواقیت کیسه و چخماخ.
شمس فخری (از انجمن آرا).
|| بمعنی تبرزین هم آمده است. (برهان). تبرزین. (ناظم الاطباء).
(1) - چاخماق، ترکی آذری (برخورد کردن بهم زدن)، سنگ آتش زنه «تورک لغتی، قدری، مادهء چاخماق و چاقماق». (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - اصل «سیاه سلطان» متن تصحیح قیاسی است.

چخماخ زدن.

[چَ زَ دَ] (مص مرکب)چخماخ بکار بردن. بوسیلهء چخماخ آتش روشن کردن. دو پارهء سنگ چخماخ را بهم زدن، تا آتش از آن جهد. چخماق زدن. با آتشزنه آتش افروختن. || تبرزین زدن.

چخماغ.

[چَ] (ترکی، اِ) چخماق. بمعنی آتشزنه. (ناظم الاطباء). رجوع به چخماق شود.

چخماق.

[چَ] (ترکی، اِ)(1) آتش زنه، و آن را به ترکی «چقماق» گویند. (آنندراج). چخماغ. بمعنی آتش زنه. (از ناظم الاطباء). آتش باره. (فرهنگ نعمة الله). چخماخ. سنگ چخماق. سنگ آتشزنه. آتش افروزنه. آتش گیره. چقمق. آتش پرک. زند (بعربی). سنگ یا قطعهء آهنی که بسنگ دیگر زنند و از آن آتش جهد. وسیله ای برای افروختن آتش. رجوع به چخماخ و چقماق شود. || در بعضی فرهنگ ها بمعنی کیسه ای که در آن شانه و سوزن و سنگ چخماق و امثال آن گذارند آمده. (آنندراج). رجوع به چخماخ شود. || چخماق تفنگ(2)، و آن یکی از آلات و ادوات تفنگ است که بوسیلهء ضربهء آن چاشنی تفنگ میترکد و باروت آتش میگیرد و ساچمه یا گلوله خارج میشود. آلتی آهنین در تفنگ که با کشیدن پاشنه روی پستانک افتد.
(1) - Silex.
(2) - Fusil, Chien.

چخماق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان الند بخش حومهء شهرستان خوی که در 61هزارگزی شمال باختری خوی و 31هزارگزی راه عمومی کرگش به الند واقع شده کوهستانی و سردسیر است و 188 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چخماق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوه بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه که در 48هزارگزی خاور تربت حیدریه بر سر راه شوسهء عمومی باخرز واقع شده. جلگه و معتدل است و 648 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چخماق بلاغ.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان اهر که در 35500گزی باختر اهر و 13هزارگزی شوسهء تبریز به اهر واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 507 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی گلیم بافی و راهش مالرو است. در دو محل بفاصلهء یک کیلومتر بنام چخماق بلاغ بالا و پائین مشهور و سکنهء چخماق بلاغ بالا 328 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چخماق تپه.

[چَ تَپْ پِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شراء بخش وفس شهرستان اراک که در 34هزارگزی جنوب باختر کمیجان و 6هزارگزی راه خنداب به همدان واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 112 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء شراء، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چخماق دره.

[چَ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج که در 28هزارگزی شمال خاوری سنندج و 3هزارگزی جنوب شوسهء سنندج به همدان واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 480 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چخماق زدن.

[چَ زَ دَ] (مص مرکب)چخماخ زدن. چقماق زدن. سنگ چخماق زدن. آتشپرک زدن. دو پاره سنگ یا پارهء سنگ و آهنی را بیکدیگر زدن، افروختن آتش را. بکار بردن سنگ چخماق. از سنگ چخماق برای روشن کردن آتش استفاده نمودن. اقتداح. رجوع به چخماخ زدن شود.

چخماقلو.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد که در 36هزارگزی شمال باختری بجنورد و 3هزارگزی جنوب شوسهء عمومی بجنورد به شقاق واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 1241 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، بنشن و باغات انگور، شغل اهالی زراعت، مال داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چخماقلو.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان گچلرات بخش بلدشت شهرستان ماکو که در 36هزارگزی جنوب گچلرات و 6هزارگزی شمال ارابه رو نازیک واقع شده. دامنه، معتدل و مالاریائی است و 125 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه، محصولش غلات و پنبه، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. دو آبادی نزدیک هم بنام چخماقلوی بالا و پائین مشهورند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چخماقی.

[چَ] (ص نسبی) منسوب به چخماق. منسوب به سنگ چخماق. سنگ چخماق.(1)
- سبیل چخماقی.؛ سبیل های چخماقی(2)؛ سبیل تاب داده و از دو سوی بجانب بالا گرائیده. سبیلی که نوک تافته و برگشته بسوی بالا دارد. بروتی که دنبال آن از دو سوی ببالا برگشته باشد. سبیل نوک برگشته. سبیلی که دو نوک باریک و تابدادهء آن بطرف بالا برگشته. رجوع به سبیل چخماقی شود.
- کاف چخماقی؛ صورتی از نوشتن حرف کاف. شکلی از حرف «ک» در رسم الخط.
(1) - Siliceux.
(2) - Moustaches en croc.

چخمور.

[چَ] (ص) لوچ و دوبین، در اصطلاح اهالی تک قزوین. (از فرهنگ نظام). || (اِ) داءالثعلب.(1) ریختن یا کم شدن موی سر و ابرو و غیره.
(1) - Alopecie.

چخمور.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان کله پوز بخش مرکزی شهرستان میانه که در 33هزارگزی جنوب باختری میانه و 33هزارگزی شوسهء میانه به تبریز واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ، محصولش غلات، نخود، عدس و بزرک، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چخندگی.

[چَ خَ دَ / دِ] (حامص) چخی. چخیدگی. عمل چخنده. کوشش. سعی. جدیت. || چخی. ستیزه گری. خصومت. دشمنی. ستیزه جویی. || چخی. جستن بر روی کسی. رجوع به چخ و چخنده و چخی و چخیدن شود.

چخنده.

[چَ خَ دَ / دِ] (نف) آنکه میچخد. کوشش کننده. سعی کننده. کوشا. ساعی. || ستیزه کننده. خصومت گر. دشمنی کننده. ستیزه جو. ستیزه گر. || آنکه بر روی کسی جستن کند. جستن کننده بر روی دیگری. || دم زننده. رجوع به چخ و چخیدن شود.

چخوف.

[چِ خُفْ] (اِخ)(1) آنتون پاولویچ (1860 - 1904م.). از نویسندگان نامدار و مشهور کشور روسیه است که بخصوص در نوشتن داستانهای کوتاه (نوول) سبکی مبتکرانه داشته و آثاری جاویدان و درخور تحسین بجای گذاشته است. رمان ها و نمایشنامه هایی هم که از این نویسندهء معروف باقی مانده نمودار دیگری از قدرت و مهارت او در فن نویسندگی است. وی در هفدهم ژانویهء سال 1860 در «تاگانرک» بدنیا آمد و تحصیلات دبستانی و دبیرستانی خود را در همان شهر تمام کرد و در سال 1879 بمسکو رفت و در دانشکدهء پزشکی مسکو نام نویسی نمود. چخوف از همان سال اول ورود بدانشکدهء پزشکی دانشگاه به نویسندگی در روزنامه ها و مجلات هفتگی مسکو پرداخت و اولین اثر او در روزنامهء فکاهی «استروکوزا» منتشر شد و در طی هفت سالی که در دانشکدهء پزشکی مشغول تحصیل بود در حدود چهارصد اثر مختلف (از داستان و رمان و یادداشت و مقاله و غیره) انتشار داد که معروفترین آنها «دکتر بی مریض»، «مرد زودرنج» و «برادر برادرم» میباشد. چخوف در سال 1884 دانشکدهء پزشکی را بپایان رسانید و در زمستان سال بعد، نخستین بار علائم بیماری سل در وی نمودار شد. او در سال 1887 سفری بجنوب روسیه کرد که تأثیرات این سفر در اثر معروفش بنام «استپ» آشکار است و آثار معروف دیگر وی در این سال عبارتست از مجموعهء داستانهایی بنام «هنگام سحر» و یک نمایش نامهء چهار پرده ای بنام «ایوانف». در سال 1888 با جمعی از دوستان به کریمه رفت و در آنجا داستانهای مشهور «استپ روشنایی ها»، «جشن سالانه»، «زنگها» و نمایش نامهء یک پرده ای بنام «خرس» را نوشت، و در همین سال جایزهء پوشکین (بمبلغ 500 روبل) از طرف آکادمی علوم امپراطوری به وی اعطاء شد و سال بعد عضو جمعیت «دوستداران ادبیات» گردید. در این سال بود که نمایش «شیطان جنگل» را در چهار پرده و لطیفهء «خواستگاری» را در یک پرده نوشت و داستان معروف «افسانهء خسته کننده از دفتر یادداشت یک پیرمرد» را برشتهء تحریر درآورد. چخوف، در سال 1890 از راه سیبریه به جزیرهء «ساخالین» سفر کرد و در بازگشت ازین سفر که از راه «سنگاپور»، «هند»، «سیلان»، «کانادا» و «سوئز» صورت گرفت با انتشار آثار مهمی از قبیل «شیطانها»، «سرتاسر سیبریه» و «گوسیف» ارمغانی بزرگ به جهان ادب عرضه کرد، و در پایان همین مسافرت طولانی بود که احساس سینه درد و تنگی نفس شدید نمود و از بیماری خود نگران شد. چخوف در 1891 «فراریان ساخالین»، «دوئل» و «زنان» را نوشت و در همین سال سفری به اروپای غربی کرد و در سال 1892 به ایالت «نوگورود» رفت که بقحطی زدگان آن منطقه کمک کند و مدتی نیز در دهکدهء «ملیخوف» بمبارزه علیه بیماری وبا همت گماشت. آثار معروف چخوف در سال 1892 عبارتست از داستانهای: «اطاق شمارهء 6»، «ملخ»، «زوجه»، «در تبعید» و «همسایگان» و در 1893 نیز داستان «مرد ناشناس» و یادداشت های معروف مسافرت به سیبری را تحت عنوان «جزیره های ساخالین» منتشر ساخت، و در سال بعد بیماری وی شدت یافت و دکترها توصیه کردند که به کریمه یا جنوب فرانسه سفر کند، لیکن چخوف به خطری که او را تهدید میکرد توجهی نداشت و همچنان به نوشتن نمایشنامه و داستان های کوتاه سرگرم بود و تا پایان سال 1897 آثاری از قبیل نمایشنامهء «شاهین دریا»، داستان بلند «سه سال»، «زندگی من»، «موژیک ها»، «در گاری»، «در یک نقطهء محلی» و چند داستان کوتاه دیگر بقلم استادانهء وی منتشر گردید و درین هنگام پزشکان بیماری او را مرض سل تشخیص دادند و وی ناگزیر بفرانسه رفت. چخوف در سالهای 1898 و 1899 داستان های «آدم توی جلد»، «یونچ»، «مستاجر»، «شوهر»، «خانم مامانی»، «خانم و سگ ملوسش» و «در راوین» را برشتهء تحریر درآورد و در سال 1900 بعضویت آکادمی علوم در پترسبورک انتخاب شد و نمایشنامهء «سه خواهر» را نیز در آن سال تنظیم کرد، و در سال 1901 با «اولگا کینپر» (ستارهء تآتر هنری مسکو) ازدواج کرد و از این سال تا 1904 که وضع مزاجیش رو به وخامت میگذاشت داستانهای «اسقف»، «عروس» و نمایشنامهء معروف «باغ آلبالو» را نگاشت، اما دیگر شدت بیماری بتدریج توانائی کار کردن و نوشتن را از وی سلب مینمود، و در ماه مه سال 1904 همراه زنش به یک آسایشگاه آلمانی در «بادنویلر» رفت و در همان آسایشگاه در سن چهل وچهارسالگی، در ماه ژوئن سال 1904 زندگی را بدرود گفت و جسدش را به مسکو حمل کردند و در گورستان کلیسای «نودویشی» بخاک سپردند. ازین نویسندهء کوته زندگانی چنانکه اشاره رفت آثار مهمی به زبان روسی باقی مانده و سبک نویسندگی او در ادبیات روسی بعد از وی تأثیری شگرف داشته است. از آثار این نویسندهء بزرگ روس چند اثر از قبیل: «باغ آلبالو»، «موژیک ها»، «اطاق شمارهء 6» و چندین داستان کوتاه بزبان فارسی ترجمه و منتشر شده است و نوشته های وی در میان نویسندگان و خوانندگان ایرانی هواخواه بسیار دارد.
(1) - Tchekhov, Anton Pavlovich.

چخه.

[چِ خَ / خِ] (صوت) صوتی برای راندن سگ. کلمه ای که در موقع راندن و دور کردن سگ بر زبان آرند. در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه؛ لفظی راندن سگ را. || (اِ) سگ در زبان اطفالی که تازه سخن گفتن آموزند. سگ در زبان اطفال دوسه ساله. رجوع به چخی شود.

چخی.

[چَ / چِ] (حامص، اِ)(1) چخ. ستیزه کنی. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). ستیزگی. (ناظم الاطباء). چخندگی. || خصومت. || مناقشه. (ناظم الاطباء). || دم زنی. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). || سعی و کوشش. (ناظم الاطباء). چخ. چخندگی. رجوع به چخ و چخندگی و چخیدن شود. || سگ، در زبان کودکان شیرخوار. سگ، در زبان اطفال. رجوع به چخه شود.
(1) - از چخیدن. در حاشیهء برهان چ کلکته آمده: اغلب که چخی بفتح اول و کسر ثانی و سکون تحتانی باشد چنانکه سروری تصریح نموده و قیاس نیز اقتضای آن میکند چه اگر حرف دوم ساکن باشد و «یاء» نیز ساکن است درین صورت تلفظ محال بود، لیکن چون در جمیع نسخ موجوده، چنانکه در متن عبارت مسطور است، مذکور بوده بنابراین بحال خود گذاشته بطبع درآورده شد». (از حاشیهء برهان چ معین).

چخیدگی.

[چَ دَ / دِ] (حامص) عمل چخیده. رجوع به چخیده و چخندگی شود.

چخیدن.

[چَ دَ] (مص)(1) کوشیدن. (از فرهنگ اسدی) (برهان) (ناظم الاطباء). کوشش کردن. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). سعی کردن. (از برهان) (آنندراج). چغیدن :
ما را بدان لب تو نیاز است در جهان(2)
طعنه مزن که با دو لب من چرا چخی.
کسائی (از فرهنگ اسدی).
کنون تا یکی شهریاری پدید
نیاری، فزون زین نباید چخید.فردوسی.
با بند مچخ که سخت گردد
چون باز بتابی از رسن سر.ناصرخسرو.
چون همیشه چون زنان در زینت دنیا چخی؟
گرت چون مردان همی در کار دین باید چخید.
ناصرخسرو.
کس بند خدائی بسگالش نگشاید
با بند خدائی مچخ و بیهده مسگال.
ناصرخسرو.
دل با غم تو گر بچخد زیر آید
زیرا چو تو دلبری بکف دیر آید.
؟ (از سندبادنامه).
در طپیدن سست شد پیوند او
وز چخیدن سخت تر شد بند او.عطار.
دل از شره نفس تو در پای فتاده ست
هر چند درین واقعه مردانه چخیده ست.
عطار.
|| ستیزه کردن. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). جنگ و ستیز کردن. (انجمن آرا) (آنندراج) :
سپاه است یکسر همه کوه و شخ
تو با پیل و با پیلبانان مچخ.فردوسی.
ز کابل که با سام یارد چخید؟
که خواهد همی زخم گرزش چشید؟
فردوسی.
بس شهر که مردانش با من بچخیدند
کامروز نبینند در او جز زن بی شوی.فرخی.
هیچ شهی با تو نیارد چخید
گر چه که با لشکر بی منتهاست.فرخی.
شب تاختنی کرد چو عفریت دمیده
بر ماه فرس رانده و با چرخ چخیده.
منوچهری.
پر پروانه بسوزد با فروزنده چراغ(3)
چون چخیدن با چراغ روشن زهرا کند.
منوچهری.
با من همی چخی تو و آگه نیی که خیره
دنبال ببر خائی چنگال شیر خاری.
منوچهری.
محال است روباهان را با شیران چخیدن. (از تاریخ بیهقی). ای سگان خدای نه با شما گفته ام که با مهمانان من مچخید. (از کشف المحجوب ص 300).
وز دولت تو دست حسد کوته خواهم
با دولت تو خود که چخد یا که چخیده ست.
ابوالفرج.
مشت هرگز کی برآید با درفش
پنبه با آتش کجا یارد چخید؟مسعودسعد.
هر کرا دولتی است برنائی
تو بدانکس مچخ که برنائی.سنائی.
کی تواند حاسدت با تو چخیدن خیرخیر
سایه بر دریای چین چون افکند پر ذباب.
معزی.
زمانه سوی حسودت ندا کند که منم
ورا غلام، تو با خواجهء زمانه مچخ.سوزنی.
شادمان باش ای فلک قدرت خداوندی که هست
جای مغلوبی فلک را گر کنون با وی چخی.
انوری (از فرهنگ نظام).
بگو فلک را با این ضعیف هیچ مپیچ
بگو جهان را با این اسیر هیچ مچخ.
محمدبن بدیع نسوی.
|| دم زدن. (برهان) (ناظم الاطباء). گفتگو کردن. (انجمن آرا) (آنندراج). چغیدن :
خدایا راست گویم فتنه از تست
ولی از ترس نتوانم چخیدن.ناصرخسرو.
|| خصومت کردن. (از برهان) (ناظم الاطباء) :ایشان چون نومید شدند بازگشتند و دیگر بار با پیغمبر صلی الله علیه و سلم نتوانستند چخیدن ولیکن با یارانش خصومت میکردند و ایشان را رنجه میداشتندی. (ترجمهء طبری بلعمی). || بر روی کسی جستن باشد، و باین معنی بجای حرف ثانی غین نقطه دار هم آمده است. (برهان). بر روی کسی جستن. (ناظم الاطباء). چغیدن. رجوع به چغیدن و چخ شود. || تند دم زدن و خود را بهم کشیدن بوقت جماع از خوشی. (غیاث).
(1) - این لفظ مبدل «چغیدن» است که در اوستا هم هست. (فرهنگ نظام).
(2) - ن ل: ما را بدو لب تو نیاز است در جهان.
(3) - ن ل: ...با درخشنده چراغ.

چخیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف / نف) بمعنی کوشیده باشد. || ستیزه کرده. || دم زده. (برهان) (ناظم الاطباء). || دشمن شده. خصومت ورزیده. رجوع به چخ و چخیدن و چخنده شود. || پیش رفته. (ناظم الاطباء).

چخین.

[چَ / چِ] (ص) ریم آلوده و چرکین را گویند، یعنی زخمی که چرک و ریم داشته باشد. (برهان) (آنندراج). ریم آلوده و چرکین و زخمی که چرک و ریم داشته باشد. (ناظم الاطباء). ریمگین(1). (از جهانگیری) (شرفنامهء منیری). رجوع به چخ شود. شوخگین. (شعوری).
(1) - در نسخ مختلف فرهنگ جهانگیری «رنگین» نوشته شده و این معنی در هیچیک از فرهنگها نیامده و با معانی «چخ» و مشتقات آن مناسبتی ندارد و «ریمگین» تصحیح قیاسی است.

چدار.

[چِ] (اِ) چیزی باشد که از پشم و ریسمان بافند و دست و پای اسب و استر بدفعل را بدان بندند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). چیزی که از ریسمان و چرم سازند و دست و پای اسب و استر بدفعل بدان بندند. (جهانگیری) (فرهنگ نظام). طنابی که از ابریشم تابند و دست و پای اسب و استر شرور را بدان بندند. (ناظم الاطباء). بترکی کوستک.(1) (شعوری). اشکیل نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). شکیل. شکال. پای بند اسب و استر و الاغ بدنعل و چموش. پابند :
جسمش سپهر و زین قمر و تنگ آفتاب
عزمش عنان و حزم لگام و قضا چدار.
عنصری (در صفت اسب).
درعها ذل مضیق و خودها رنج غلاف
تیغها حبس نیام و مرکبان بند چدار.
مسعودسعد.
تا گشته ای پیاده ز چشمم روان مژه
گلگون اشک را نتواند چدار شد.
میریحیی (از آنندراج)
مرا ز کین خران باک نیست زانکه بود
سه گز فسار و دو چنبر چدار چارهء خر.
قاآنی.
رجوع به اشکیل و شکیل و شکال شود.
(1) - Keustek: Entraves aux pieds d´un .(السنهء ترکیه وفرانسویه نک لغتی) cheval.

چدار کردن.

[چِ کَ دَ] (مص مرکب)دست و پای اسب و استر بدفعل را با چدار بستن. بستن دست و پای اسب و استر بدنعل و الاغ چموش و بدنعل با طنابی که از چرم یا ابریشم می بافند :
وگر به بزمگه عیش طول شب خواهی
فلک چدار کند دست و پای توسن خود.
محتشم کاشی (از شعوری).

چدان.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان پسکوه بخش قاین شهرستان بیرجند که در 32هزارگزی جنوب باختری قاین سر راه مالرو عمومی محمدآباد به قاین واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 221 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و زعفران، شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9). مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است از مزارع طبس مسنا از محال قاینات، که قدیم النسق است و از آب قنات مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 215).

چدر.

[چَ دَ] (اِ) بمعنی چاره و علاج باشد. چاره. (برهان) (آنندراج). علاج و تدبیر و چاره. (ناظم الاطباء). گزیر. بُدّ :
بدان نهیب که در خیلشان فتاد نهاب
بجز ایاب نجستند هیچ چار و چدر.قاآنی.
رجوع به چاره شود.

چدر.

[چَ] (اِ) اشتر مادهء چهارساله را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

چدر.

[چَ دَ] (اِ) چادر و ردا. || سفره و پرده. (ناظم الاطباء).

چدروا.

[چُ دُرْ] (اِ) نام رستنیی باشد تلخ و آنچه در «سقوطر»(1) شود، بهترین جاهای دیگر است. (برهان) (آنندراج). بعربی، صبر خوانند. (برهان) (آنندراج). رستنیی بسیار تلخ که صبر عصارهء اوست. (ناظم الاطباء). دوائی است بسیار تلخ که نام عربیش صبر است. (فرهنگ نظام). داروئی تلخ و سودمند. رجوع به سقوطر و صبر شود.
(1) - سقوطره. اسقطره. سقطراه. Socotora ، نام جزیره ایست به اوقیانوس هند دارای 2000 تن سکنه و نام قدیم آن، جزیرهء «دیسقوریدس» بوده است. (از حاشیهء برهان چ معین ذیل «سقوطر»).

چدن.

[چُ دَ] (اِ)(1) فلزی است مرکب مثل برنج که از آن مجسمه و غیره میسازند. (فرهنگ نظام). آهن تصفیه نشده که از کورهء ذوب خارج کنند و بدان بخاری و مجسمه و غیره سازند. خشکه. مفرغ. هفت جوش. قسمی فلز مرکب. قسمی فلز سخت. ترکیبی است از بعض فلزات در غایت سختی. آهنی است که سه تا پنج درصد کربن و بدو صورت سفید و خاکستری وجود دارد. جسمی شکننده است، لذا در قسمتهای ضرب گیر ماشینها بکار میرود و چون در موقع سرد شدن بر حجمش اضافه میشود در قالب گیری استعمال میشود.
- مثل چدن؛ کنایه است از سخت و محکم و تأثرناپذیر: فلان کس مثل چدن است؛ یعنی سالم و خستگی ناپذیر است. یا از هیچ سخن زشت متأثر نمیشود.
(1) - به انگلیسی Cast-iron. این لفظ فارسی نیست که در کتب قدما نیامده، ممکن است از یک لفظ اروپائی باشد. (فرهنگ نظام). و ممکن است از ریشهء روسی «چوگون» آمده باشد و آن را خشکه نیز گویند.

چدن.

[چِ دَ] (مص) مخفف چیدن باشد. (برهان). مخفف چیدن است. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). چیدن. (ناظم الاطباء). برداشتن و گرد کردن چیزی را، چنانکه مرواریدهای پراکنده یا دانه های تسبیح را. جمع کردن. گل یا میوه را از درخت کندن. برچدن. برکندن :
ای روی تو چون باغ و همه باغ بنفشه
خواهم که بنفشه چنم از باغ تو یک مشت.
دقیقی.(1)
بر پیلگوش قطرهء باران نگاه کن
چون اشک چشم عاشق گریان غمزده
گوئی که پر باز سفید است برگ او
منقار باز و لؤلؤ ناسفته برچده.
کسائی (از انجمن آرا).
چو از کوه خورشید سر برزدی
منیژه ز هر در همی نان چدی.فردوسی.
گلستان که امروز باشد ببار
تو فردا چنی گل نیاید بکار.فردوسی.
بگشتند هر سو همی گل چدند
سراپرده را چون برابر شدند.فردوسی.
بسی گل چدند از لب رودبار
رخان چون گلستان و گل در کنار.
فردوسی.
یاد ناری پدرت را که مدام
گه پلنگمش چدی و گه خنجک.
معروفی (از فرهنگ اسدی).
بتی چون گل تازه کاندر مه دی
ز رخسار او گل توان چد کناری.فرخی.
جهان همه چو یکی گلبن است و او چون گل
چو گل چدند ز گلبن همی چه ماند خار.
فرخی.
زآن رخ چنم امروز گل و لالهء سیراب
زآن ساده زنخدان سمن تازه و نسرین.
فرخی.
خیز تا گل چنیم و لاله چنیم
پیش خسرو بریم و توده کنیم.فرخی.
در است ناخریده و مشک است رایگان
هرچند برفشانی و هرچند برچنی.
منوچهری.
هر آنگاهی که داری گل چدن کار
روا باشد اگر دستت خلد خار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
بگلستانی ماند نگاهبانش دو مار
رخان او که چنان در جهان گلستان نیست
همی چدیم گل آنگه که با نگهبان بود
کنون همی نتوان چد که با نگهبان نیست.
حکیم قطران (از انجمن آرا).
تخم بخت نیک پورا نیست چیزی جز هنر
بار بخت نیکت از شاخ هنر باید چدن.
ناصرخسرو.
کرا پیشه نیکی بشاید بدن
همیشه روانش ستایش چند.ناصرخسرو.
برِ طاعت از شاخ عمرت بچن
که اکنونش گردون ز بن برکند.ناصرخسرو.
گر همی خواهی ترا نخلی کنند
شرقی و غربی ز تو میوه چنند.مولوی.
ما را که جراحتست خون آید
درد تو چنم که فارغ از دردی.سعدی.
- برچدن؛ برچیدن. چیدن:
آن کبک مرقع سلب برچده دامن
از غالیه غل ساخته از بهر نشان را.سنائی.
حدیثی بگو تا شکر برچنم
بمان برگذر تا شوی عنبری.(از سندبادنامه).
برچده زلفک فراهم او
کرد صبر از دلم پراکنده.سوزنی.
گل برچنند روز بروز از درخت گل
زین گلبنان هنوز مگر گل نچیده اند.سعدی.
رجوع به چیدن شود.
(1) - این بیت به «عسجدی »نیز منسوب است.

چدن ریزی.

[چُ دَ] (حامص مرکب)ریختن چدن. ریخته گری. قالب گیریِ چدن.

چدن سفید.

[چُ دَ نِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی چدن که سفیدرنگ است. مقابل چدن سیاه.

چدنی.

[چُ دَ] (ص نسبی) منسوب به چدن. از چدن ساخته: دیگ چدنی. آفتابهء چدنی.

چده.

[چِ دَ / دِ] (ن مف) مخفف چیده است. (برهان). چیده. (ناظم الاطباء). گردکرده شده. جمع آوری شده. گل یا میوهء کنده شده از درخت.

چذغل.

[ ] (اِخ) در حدودالعالم آمده است: «ناحیتی است از فرغانه و اندر میان کوهها و شکستگی ها نهاده، اندر وی شهرکهاست و دههای بسیار، و از وی اسب خیزد و اندر وی معدن هاست و از وی گوسپند بسیار خیزد». (حدود العالم چ سید جمال الدین تهرانی ص 68).

چر.

[چُ] (اِ) آلت تناسل را گویند. (برهان). به معنی آلت تناسل است. (انجمن آرا) (آنندراج).آلت تناسل باشد. (جهانگیری). نره و آلت تناسل. (ناظم الاطباء). آلت تناسل. (فرهنگ نظام) (شعوری). شرم مرد. آلت رجلیت. ایر. ذکر. چل (در تکلم امروز اصفهان و جندق و بیابانک). آلت تناسل اطفال است. مثل چچر. (از فرهنگ نظام) :
آنچه دی آن پسر سرکرک چرخور کرد
من ندیدم که در آفاق یکی لمتر کرد.
سنائی.

چر.

[چَ] (اِ) نغمه و غنا باشد، چه چرگر سازنده و مغنی را خوانند. (برهان) (آنندراج). نغمه و غنا و آواز. (ناظم الاطباء). ساز و آواز. موسیقی. رجوع به چرگر شود. || در سیستان چرخاب را گویند. (برهان) (آنندراج). بلغت اهل سیستان، چرخاب. (ناظم الاطباء). چرخ چاه. || بیماری وبائی است گوسفندان را. و فعل آن چر زدن است. رجوع به چر زدن شود. || فعل امر چریدن. (فرهنگ نظام). چر. بچر :
بچر کت عنبرین بادا چراگاه
بچم کت آهنین بادا مفاصل.منوچهری.
و با کلمهء دیگر مرکب شده، اسم فاعل مرکب مرخم میسازد، مثل: شب چر. (فرهنگ نظام). علف چر. آب چر.

چرا.

[چَ] (اِمص) بمعنی چریدن باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (غیاث). رعی و رعیة. (ناظم الاطباء). چریدن حیوان که خوردن علف زمین است. (فرهنگ نظام). چرا کردن. عمل چریدن :
چو برگرددت روز یار توام
بگاه چرا مرغزار توام.فردوسی.
چرا ناید آهوی سیمین من
که بر چشم کردمش جای چرا؟غضایری.
هر زردگلی بکف چراغی دارد
هر آهوکی چرا به راغی دارد.منوچهری.
چون و چرا مجوی و زبون چرا مباش
زیرا که خود ستور زبون چرا شده است.
ناصرخسرو.
بررس ز چرا و چون چرائی
شادان بچرا چو گاو لاغر.ناصرخسرو.
تو غرق چشمهء سیماب و قیر پنداری
که گرد چشمهء حیوان و کوثری به چرا.
خاقانی.
نفس خرگوشت بصحرا در چَرا
تو بقعر این چَهِ چون و چِرا.مولوی.
|| (اِ) چراگاه. (آنندراج) (غیاث). جای چریدن. مرتع :
لگام از سر رخش برداشت خوار
چرا دید بگذاشت در مرغزار.فردوسی.
باندوه چرااند و شب و روز رمانند
از صحبت من زآنکه ستوران چرااند.
ناصرخسرو.
ابلهی دید اشتری به چرا
گفت نقشت همه کژ است چرا؟سنائی.
|| علف و گیاهی که ستور آن را چرند. (ناظم الاطباء). آنچه چارپایان در چراگاه خورند. خوراک حیوانات. آنچه آنرا چرند :
گیا گر خورد جانور باک نیست
چرا جانور جانور را چراست؟ناصرخسرو.
تن چرای گور خواهد شد به تن تا کی چری
جانت عریانست و تو بر گرد تن کرباس تن.
ناصرخسرو.
داناش گفت معدن چون و چِراست این
نادانش گفت نیست که این معدن چَراست.
ناصرخسرو.
برون ران ازین شهر و ده رخش همت
که آنجاش آب و چرائی نیابی.خاقانی.
قوت عقل کاملان حکمت بود
جسم حیوانی نجوید جز چرا.مولوی.

چرا.

[چِ] (ادات استفهام) بمعنی از برای چه. (برهان) (انجمن آرا). بمعنی برای چه، زیرا که این لفظ مرکبست از کلمهء «چه» که برای استفهام است و از لفظ «را» که بمعنی «برای» باشد. (آنندراج) (غیاث). کلمهء تعلیل. از برای چه و برای چه و بچه جهت. (ناظم الاطباء). از چه رو. بچه سبب. بچه علت. بهر چه. بچه دلیل. لِمَ. لِماذا :
بتا نگارا از چشم بد بترس و مکن
چرا نداری با خود همیشه چشم پنام.شهید.
از او بی اندهی مگزین و شادی با تن آسانی
به تیمار جهان دل را چرا باید که بخسانی؟
رودکی.
چرا عمر کرکس دوصد سال ویحک
نماند فزون تر ز سالی پرستو.رودکی.
چرا زیرکانند بس تنگ روزی
چرا ابلهانراست بس بی نیازی
چرا عمر طاوس و دراج کوته
چرا مار و کرکس زید در درازی.معصبی.
یارب چرا نبرد مرگ از ما
این سالخورده زال بن انبانرا.منجیک.
چرات ریش دراز آمدست و بالا پست
محال باشد بالا چنان و ریش چنین.
منجیک.
در شگفتم از آن دو کژدم تیز
که چرا لاله اش بجفت گرفت
با دو کژدم نکرد زفتی هیچ
با دل من چراش بینم زفت.خسروی.
بپرسید و گفتش چه مردی بگوی
چرا کرده ای سوی این مرز روی.فردوسی.
چرا جنگجوی آمدی با سپاه
چرا کشت خواهی مرا بی گناه.فردوسی.
ز خوی بد چرخ گشتم شگفت
که مهر از چنان مه چرا برگرفت.فردوسی.
همه موبدان سرفکنده نگون
چرا کس نیارست گفتن، نه چون.فردوسی.
با اینهمه جفا که دلم را نموده ای
دل بر تو شیفته است ندانم چنین چراست.
فرخی.
چرا بگرید زار ارنه غمگن است غمام
گریستنش چه باید که شد جهان پدرام؟
عنصری.
ای لعبت حصاری شغلی اگر نداری
مجلس چرا نسازی باده چرا نیاری؟
منوچهری.
من بزیرلگدت همچو هبا کردم
بی گنه بودی این جرم چرا کردم.منوچهری.
گر فرخی بمرد چرا عنصری نمرد
پیری بماند دیر و جوانی برفت زود.لبیبی.
اگر نه آفتاب از من جدا شد
جهان بر چشم من چون شب چرا شد؟
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
دانا ز تو چون چرا و چون پرسد
با لات سخن نگوید ای برنا.ناصرخسرو.
اگر محول حال جهانیان نه قضاست
چرا مجاری احوال بر خلاف رضاست؟
انوری.
تو نیز آخر هم از دست بلندی
چرا بتخانه ای را در نبندی؟نظامی.
چرا بصد غم و حسرت سپهر دائره شکل
مرا چو نقطهء پرگار در میان گیرد؟حافظ.
|| زیرا. بعلت آنکه. بدانجهت :
اگر ز مردم هشیاری ای نصیحت گوی
سخن بخاک میفکن چرا که من مستم.
حافظ.
رخ تو در دلم آمد مراد خواهم یافت
چرا که حال نکو در قفای فال نکوست.
حافظ.
|| بلی. نعم. آری. جواب مثبت در سؤال نفی. آری در پاسخ سؤال نفی. مثال: شما همراه ما نمی آئید؟ چرا؛ یعنی میآیم. تو فرزند فلانی نیستی؟ چرا؛ یعنی هستم.
- چون و چرا؛ بحث و مناظره کردن. تعلیل آوردن. استدلال در بارهء کیفیت و ماهیت چیزی. مخصوصاً در بارهء خلقت عالم. و رجوع به چون شود :
برزم دلیران توانا بود
به چون و چرا نیز دانا بود.فردوسی.
اگر کشته گر مرده هم بگذریم
سزد گر به چون و چرا ننگریم.فردوسی.
نیابی به چون و چرا نیز راه
نه کهتر بدین دست یابد نه شاه.فردوسی.
چون و چرا مجوی و زبون چرا مباش
زیرا که خود ستور زبون چرا شده است.
ناصرخسرو.
- چرا و چون؛ چون و چرا :
برفتند با او بخیمه درون
سخن بیشتر بر چرا رفت و چون.فردوسی.
بررس ز چرا و چون چرائی
شادان بچرا چو گاو لاغر.ناصرخسرو.

چرا.

[چَرْ را] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «اسم محالی است بسیار معتبر از محالات سلطان آباد عراق و وصل است بخاک ملایر دارای قری و آبادیها و املاک معتبر و حاصل و زراعت وافر و از هر قبیل». (از مرآت البلدان ج 4 ص 215).

چرائی.

[چَ] (ص نسبی) چرنده. حیوان چرنده. ستور چرنده :
وانکه نیابد طریق سوی خرابیت
از تو چرا جوید آن ستور چرائی.
ناصرخسرو.
گر می بخرد بقا نیابی
بیهوده چرائی ای چرائی.ناصرخسرو.
و شیر حیوان چرائی خوشتر و لطیف تر باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

چرائی.

[چِ] (حامص، اِ) رجوع به چِرا شود. || علت. دلیل : باید که چرائی این بدانی. (دانشنامهء علائی چ شرکت مطبوعات ص 88). || چرا گفتن.
- چونی و چرائی؛ بحث و گفتگو :
دعوی که مجرد بود از شاهد معنی
باطل شودش اصل به چونی و چرائی.
سنائی.

چرابه.

[چَ بَ / بِ] (اِ) قیماقی که بر روی شیر بندد. (برهان) (آنندراج). سرشیر که بر روی شیر بندد. (ناظم الاطباء). چربی روی شیر. سرشیر. قیماغ.

چرات.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان ولویی بخش سوادکوه شهرستان شاهی که در 24هزارگزی باختر آلاشت واقع شده کوهستانی و خوش آب و هواست و 1800 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء محلی، محصولش غلات، لبنیات و دیگر محصولات دامی، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش مالرو است. گله داران این محل در زمستان برای تعلیف احشام خود به دهستان گیلخواران شهرستان ساری میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 215 شود.

چراجا.

[چَ] (اِ مرکب) مرتع و چراگاه. (ناظم الاطباء). چراجای. رجوع به چراگاه شود.

چراجای.

[چَ] (اِ مرکب) رجوع به چراجا شود.

چراخ.

[چَ / چِ] (اِ) بر وزن و معنی چراغ است. (برهان) (آنندراج). چراغ. (ناظم الاطباء). مبدل چراغ است. (فرهنگ نظام).رجوع به چراغ شود.

چراخوار.

[چَ خوا / خا] (اِ مرکب)(1) بمعنی چراگاه باشد. (برهان) (جهانگیری). بمعنی چراگاه حیوانات. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). چراگاه. (ناظم الاطباء). و آنرا چرامین و چرام نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). چراخور. چراجا. مرتع :
خرسند شدی بخورد گیتی
زیرا تو خری جهان چراخوار.
ناصرخسرو (از فرهنگ نظام).
بادغیس خرم ترین چراخوارهای خراسان و عراق است. (چهارمقالهء عروضی). از ترکستان بحکم انبوهی خانه و تنگی چراخوار به ولایت ماوراءالنهر آمدند. (راحة الصدور). || (نف مرکب) حیوان چرنده و آنکه مانند حیوان میچرد. (ناظم الاطباء). چراخورنده. خورندهء علف :
چراخوار شد مرگ و ما چون چرا
بجان خوردنش نیست چون و چرا.
اسدی (گرشاسبنامه).
رجوع به چراخور و چراگاه و مرتع شود.
(1) - طبری cara-xvar (مرتع) «نصاب طبری 282». نعت فاعلی است و لغةً بمعنی خورندهء چرا (علف خوار) است، در اینجا اطلاق حال به محل شده. (حاشیهء برهان چ معین).

چراخواره.

[چَ / چِ راخْ رَ / رِ] (اِ مرکب)(1) قندیلی باشد که در آن چراغ روشن کنند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قندیل بود که در میان آن چراغ روشن کنند. (جهانگیری). چراغواره. (ناظم الاطباء). قندیلی که در میان آن چراغ گذارند. (فرهنگ نظام). بعربی مشکوة خوانند. (برهان) (آنندراج). مشکوة. (ناظم الاطباء) :
در شب قدر ماه تو روح امین نظاره کرد
این شش و سه قرابه را دید چراخواره ای.(2)
سیف اسفرنگ (از جهانگیری).
رجوع به چراغ بره و چراغوره شود. || شمعدان. (ناظم الاطباء).
(1) - چراخ ( چراغ) + واره (پسوند اتصاف و مکان).
(2) - ن ل: ... چراغواره ای.

چراخور.

[چَ خوَرْ / خُرْ] (اِ مرکب) چراگاه بود. (فرهنگ اسدی). بمعنی چراخوار باشد که چراگاه است. (برهان). چراخوار. (انجمن آرا) (آنندراج). چراگاه حیوانات. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). چراگاه و چراخوار. (ناظم الاطباء). و آنرا چرامین و چرام نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). مرتع. چراجا. چرازار : شاپور شهرهای بسیار بنا کرد، یکی به پارس نام آن شادشاپور و باهواز شهری از آن آبادتر نیست، و تابستان و زمستان سبز بود و گویند چراخور بود، چون شاپور آنجا رسید و سبزی و گیاه فراوان دید فرودآمد. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
چنو برکشد نعره اندر چراخور
مغنی بسوزد کتاب اغانی.
(از فرهنگ اسدی).
ما را ولایتی و بیابانی و چراخوری فرمود تا آنجا ساکن باشیم و روی بخدمت آریم. (تاریخ بیهقی). اگر رحمت و عاطفت پادشاهانه ایشان را دریابد و چراخوری و ولایتی بایشان ارزانی داشته آید. (تاریخ بیهقی).
ازین بزیچهء بسته دهن چرا ترسی
که هرگزش نه چراخور بد و نه آبشخور(1).
مسعودسعد.
بصحن مرغزار نعمت تو
امل را خوابگاه است و چراخور.
مسعودسعد.
شتربه(2) را... انتعاشی حاصل آمد و در طلب چراخوری می پوئید. (کلیله و دمنه). وحوش بسیار بسبب چراخور و آب در خصب نعمت بودند. (کلیله و دمنه). شتر بازرگان بطلب چراخور در بیشه آمد. (کلیله و دمنه). || (نف مرکب) حیوان چرنده. (ناظم الاطباء). علف خور. حیوانی که در چراگاه میچرد. رجوع به چراخوار شود.
(1) - ن ل: که هرگزش نه چرا گه بد...
(2) - اصح: شنزبه.

چراخور کردن.

[چَ خوَرْ / خُرْ کَ دَ](مص مرکب) چراگاه قرار دادن. مرتع ساختن. جائی را برای چریدن اختیار کردن :
در پناه دولت تو در ضمان عدل تو
آهوان در بیشه با شیران چراخور کرده اند.
ادیب صابر.

چرازار.

[چَ] (اِ مرکب) بمعنی چراگاه باشد. (آنندراج). زمین چراگاه. (ناظم الاطباء). مرعی. مرتع. چراخوار. چراخور. چراجا. || جای روئیدن علف. (ناظم الاطباء). علف زار. گیاه زار. سبزه زار.

چرازن.

[چَ زَ] (نف مرکب) چرنده. (آنندراج) (غیاث). چراکننده :
بهر وادی که رفتندی چرازن
تو گوئی موج میزد سیل روغن.
جامی (در صفت گوسفندان یوسف) (از آنندراج).

چراستان.

[چَ سِ] (اِ مرکب) مرتع. مرج. (مهذب الاسماء). مرعی. چراگاه. جای چریدن.

چراسک.

[چَ سَ] (اِ) حیوانی است کوچکتر از ملخ و شبها بانگ طولانی کند. (برهان) (ناظم الاطباء). حیوانی کوچکتر از ملخ که شبها در خانه ها صدا کند و آواز باریک طولانی دارد. چواسک. (انجمن آرا) (آنندراج). جیرجیرک. رجوع به چواسک شود.

چراسیا.

[چَ] (اِ) جراسیا. (ناظم الاطباء). قراسیا. گیلاس. آلبالو(1). رجوع به جراسیا شود. || وشنه و شاهدانه. (ناظم الاطباء).
(1) - Cerise.

چراشا.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از ولایت جوین». (از مرآت البلدان ج 4 ص 217).

چرا شدن.

[چَ شُ دَ] (مص مرکب)خورده شدن. گیاه خوردنی چرندگان شدن. خوراک چرندگان شدن :
پنداشتم که دهر چراگاه من شده ست
تا خود ستوروار مر او را چرا شدم.
ناصرخسرو.
|| چراگاه شدن. مرتع شدن. رجوع به چرا شود.

چراغ.

[چَ / چِ] (اِ)(1) آلت روشنایی که انواع مختلف روغنی، نفتی، گازی و برقی آن بترتیب در جهان معمول بوده و هنوز هم در بعضی کشورها اقسام گوناگون آن مورد استعمال است. فتیله ای باشد که آنرا با چربی و روغن و امثال آن روشن کرده باشند. (برهان) (آنندراج). فتیله ای باشد که روشن کرده باشند (انجمن آرا).
فتیله ای که به چربی و روغن آلوده نموده جهت روشنائی بیفروزند. (ناظم الاطباء). آلت روشن کردن جائی که در قدیم ظرفی بوده دارای روغن و فتیله و اکنون عوض روغن نفت استعمال میکنند. و چراغ گاز و برق بدون روغن و فتیله با قوهء گاز و برق روشنی میدهد. (فرهنگ نظام). آلت روشنائی که مایهء آن پیه یا روغن کرچک یا بزرک یا نفت و امثال آنست. هر چیز، باستثنای شمع و شعلهء آتش، که وسیلهء برطرف ساختن تاریکی و روشن ساختن جاهای با سقف یا بدون سقف شود. سِراج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سِناج. (منتهی الارب از قول ابن سیدة). سَنیج. مِصباح. نِبراس. (منتهی الارب). آلتی برای روشنی و فروغ در شب که با فتیله و روغن و پیه افروزند. جرا. (ناظم الاطباء). لامپا. لامپ. بسیاری از چراغهای قدیم که در زیر خاک مانده اند یافت شده و در این روزها هم بهمان شبیه قدیم مستعمل است. و آنها را از گل فخاری یا مس ساخته، متقدمین در آنها روغن زیت یا نفت یا قطران میریختند، فتیلهء آنها را از کتان یا از لباسهای کهنهء کاهنان ترتیب میدادند. (از قاموس کتاب مقدس) :
پادشاهی گذشت خوب نژاد
پادشاهی نشست فرخ زاد
گر چراغی ز پیش ما برداشت
باز شمعی بجای او بنهاد.
فضل ربنجنی (از لباب الالباب چ اروپا ص248).
ای از آن چون چراغ پیشانی
ای از آن زلفک شکست و مکست.رودکی.
کنه را در چراغ کرد سبک
پس در او کرد اندکی روغن
تا همه مجلس از فروغ چراغ
گشت چون روی دلبران روشن.رودکی.
ای سر آزادگان و تاج بزرگان
شمع جهان و چراغ دوده و نوده.دقیقی.
بجستند بسیار هر سوی باغ
ببردند زیر درختان چراغ.فردوسی.
هر آنگه که رفتی همی سوی باغ
نبردی جز از شمع عنبر چراغ.فردوسی.
چو دریا و چون کوه و چون باغ و راغ
زمین شد بکردار روشن چراغ.فردوسی.
ولیکن ندیدش همی چهر یار
که عادت نبد اندر آن روزگار
که در حجلهء پربهاتر ز باغ
اثر باشد از شمع یا از چراغ.فردوسی.
بچندان فروغ و بچندان چراغ
بیاراسته چون بنوروز باغ.فردوسی.
چراغی است مر تیره شب را بسیچ
ببد تا توانی تو هرگز مپیچ.فردوسی.
برفت آن بت مهربانم ز باغ
بیاورد رخشنده شمع و چراغ.فردوسی.
طلایه ندارند و شمع و چراغ
یکی سوی دشت و یکی سوی باغ.
فردوسی.
شمع داریم شمع پیش نهیم
گر بکشت آن چراغ ما را باد.فرخی.
دولت تو روغن است و ملک چراغ است
زنده توان داشتن چراغ به روغن.فرخی.
اخگر هم آتش است ولیکن نه چون چراغ
سوزن هم آهن است ولیکن نه چون تبر.
عسجدی.
چون درنگرد باز بزندانی و زندان
صد شمع و چراغ اوفتدش بر لب و دندان.
منوچهری.
پر پروانه بسوزد با درخشنده چراغ
چون چخیدن با چراغ روشن زهرا کند.
منوچهری.
بدست سیاهان می چون چراغ
همی تافت چون لاله در چنگ زاغ.اسدی.
چراغی است در پیش چشم خرد
که دل ره بنورش بیزدان برد.اسدی.
دری بست و دو در هم برش بگشاد
چراغی برد و شمعی باز بنهاد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
آنها که جهان را به چراغی که خداوند
بفروختش اندر شب این روز ضیااند.
ناصرخسرو.
چراغ دولت دین محمدی افروخت
بشرق و غرب بآفاق هم به بحر و به بر.
ناصرخسرو.
دانی چه بود آدم خاکی خیام
فانوس خیالی و چراغی در وی.خیام.
هر سری کز تو رست هم در دم
سر بزن چون چراغ و شمع و قلم.سنائی.
هر که در سر چراغ دین افروخت
سبلت پف کنانش پاک بسوخت.سنائی.
علم کز بهر باغ و راغ بود
همچو مر دزد را چراغ بود.سنائی.
چون چراغند لیک پژمرده
به نمی زنده از دمی مرده.سنائی.
خصم تو چون شمع باد بر گذر تندباد
بر کف تو چون چراغ بادهء انگور تند.
سوزنی.
غلطم من چراغ دلتان مرد
شاید ار سوگوار و ممتحنید.خاقانی.
آفتاب منی و من بچراغت جویم
خاصه کز سینه چراغی بسحر درگیرم.
خاقانی.
گرچه از کبریت بفروزد چراغ
زو چراغ آسمان پوشیده اند.خاقانی.
من چراغم نور داده بازنستانم ز کس
شاه خورشید است اینک نور داده بازخواست.
خاقانی.
کشتم بباد سرد چراغ فلک چنانک
بوی چراغ کشته شنیدم بصبحگاه.خاقانی.
بدان رخ اعتمادم هست چندانک
چراغ از هیچ کوئی درنگیرد.خاقانی.
تنها همه شب من و چراغی
مونس شده تا بگاه روزم.خاقانی.
با چراغ آسان نشاید بر سر گنج آمدن
من چراغ آه چون بنشاندم آسان آمدم.
خاقانی.
ما چراغ تو و تو آتش و باد
گر یکی برکنی، هزار کشی.خاقانی.
دل گم شد از من بی سبب برکن چراغ و دل طلب
چون یافتی بگشای لب کاینک دل صد چاک تو.
خاقانی.
از همنفسان مرا چراغی است
ز آن هیچ نفس زدن نیارم.خاقانی.
کوش کز آن شمع بداغی رسی
تا چو نظامی بچراغی رسی.نظامی.
روزی از آنجا که فراغی رسید
باد سلیمان بچراغی رسید.نظامی.
چراغم را ز فیض خویش ده نور
سرم را ز آستان خود مکن دور.نظامی.
چون سخن دل بدماغم رسید
روغن مغزم بچراغم رسید.نظامی.
دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شهر
کز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست.
مولوی.
روغنی کاید چراغ ما کشد
آب خوانش چون چراغ ما کشد.مولوی.
اول چراغ بودی وآهسته شمع گشتی
آسان فراگرفتم در خرمن اوفتادی.سعدی.
هر شب چو چراغ چشم دارم
تا چشم من و چراغ من کو.سعدی.
سحر برد شخصی چراغش بسر
رمق دید از او چون چراغ سحر.سعدی.
ابلهی کو روز روشن شمع کافوری نهد
زود بینی کش بشب روغن نباشد در چراغ(2).
سعدی.
همچو نابینائی که شبی در وحل افتاده بود گفت آخر یکی از مسلمانان چراغی فرا راه من دارید. (گلستان سعدی). دود چراغ بیفایده خوردن کار خردمندان نیست. (گلستان سعدی). چراغ پیش آفتاب پرتوی ندارد. (گلستان سعدی).
کسی دارد از علم عالم فراغ
که او چون قلم خورد دود چراغ.
امیرخسرو.
بفروغ چهره زلفت همه شب زند ره دل
چه دلاور است دزدی که بشب چراغ دارد.
حافظ.
|| شمع. قندیل. (ناظم الاطباء).
- چراغ از پا نشستن؛ مؤلف آنندراج بنقل از «غوامض سخن» نویسد: «خاموش شدن چراغ، و این نهایت غریب است، چه نسبت «از پا نشستن» بطرف شعله آمده، نه بطرف چراغ، و این جز در کلام «میرزا طاهر وحید» دیده نشده، که نویسد: چراغی را که حضرت عزت جل شأنه برافروخته باشد، از بال و پر افشاندن پروانه طینتان که طعمهء تیغ فروغ این چراغند از پا ننشیند» غالب آنست که باعتبار شعله آنرا چنین گفته». (از آنندراج). ولی غریب دانستن عبارت «وحید» بیمورد است، چه «چراغ نشستن» مصطلح است و «از پا نشستن» نیز قیاساً صحیح است.
- چراغ از چشم پریدن؛ چراغ از چشم جستن. چراغ از چشم و دیده جهیدن. (آنندراج). کنایه از آن روشنی است که آدمی را از رسیدن ضرب سخت پیش چشم بهم میرسد. (آنندراج). کنایه از صدمهء شدید بدماغ رسیدن چه در چنین حال در چشم مثل لمعهء برق مخیل میگردد. (غیاث) :
آن روشنی دیده چو رفت از نظرم
از سیلی غم چراغم از چشم پرید.
میربرهان ابرقویی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب چراغ از چشم جستن شود.
- چراغ از چشم جستن؛ چراغ از چشم و دیده جهیدن. چراغ از چشم پریدن. کنایه از آن روشنی است که آدمی را از رسیدن ضرب سخت پیش چشم بهم رسد. (آنندراج). کنایه از حالتی که از رسیدن صدمه طاری شود. (مجموعهء مترادفات ص6) :
می جهد از سیلی دوران چراغ از چشم من
خانهء تارم چنین گاهی منور میشود.
اشرف (از آنندراج).
سیلیی باد بر رخ او بست
که چراغ از چراغ چشمش جست.
سلیم (ازآنندراج).
میجهد از سیلی آهن چراغ از چشم سنگ
شمع مجلس کرد دست انداز بدگوهر مرا.
بدیع الزمان (از آنندراج).
رجوع به چراغ از چشم پریدن شود.
- چراغ از خانهء کسی بردن؛ کسب نور کردن از وی. (آنندراج) (ارمغان آصفی) :
هر سحر موسی چراغ از خانهء من میبرد
نور ازین وادی سوی وادی ایمن میبرد.
سنجر کاشی (از آنندراج).
درآ بمیکده و اعتقاد روشن کن
که میبرند ازینجا بخانقاه چراغ.
فغانی شیرازی (از ارمغان آصفی).
- چراغ بروح کسی سوختن؛ چراغ بر مزار او برافروختن. (آنندراج) (ارمغان آصفی) :
امانی آنچه تو از دوست خواستی آن شد
بروح مجنون میسوز گاه گاه چراغ.
خانزمان امانی (از آنندراج).
- چراغ دزد.؛ چراغ دزدان؛ کنایه از چراغ کم نور و چراغ کم سو و چراغی که نور ضعیف دارد :
زرد و لرزان و نیم مرده ز غم
راست همچون چراغ دزدانیم.
کمال اسماعیل.
- چراغ دل؛ کنایه از فرزند که چراغ چشم و نور چشم نیز گویند :
غلطم من چراغ دلتان مرد
شاید ار سوگوار و ممتحنید.خاقانی.
-امثال: بحقیقت چراغ را بکشد اگر از حد برون شود روغن. (امثال و حکم).
به بی دیده نتوان نمودن چراغ. نظامی.
پای خود را چون تواند داشتن روشن چراغ.
صائب.
تو که چراغ نبینی به چراغ چه بینی؟ (گلستان سعدی).
چراغ از بهر تاریکی نگه دار. (امثال و حکم).
چراغ از چراغ گیرد نور. (امثال و حکم).
چراغ از روغن نور گیرد، و باز از زیادتی روغن بمیرد. (امثال وحکم).
چراغ بپای خود روشنایی ندهد. (امثال و حکم).
چراغ پشت روشنائی نبخشد. (امثال و حکم).
چراغ پیش آفتاب پرتوی ندارد. (امثال و حکم).
چراغ خاموش است و آسیا میگردد. (امثال و حکم).
چراغ دروغ فروغ ندارد. (امثال و حکم).
چراغ را نتوان دید جز بنور چراغ. (امثال و حکم).
چراغ ستمکاره تا بامداد نسوزد. (امثال و حکم).
چراغ کسی تا صبح نمیسوزد. (امثال و حکم).
چراغ که روشن شود جانوران بیرون آیند. (امثال و حکم).
چراغ گوشه نشینان مدام میسوزد. (امثال و حکم).
چراغم چه باید چو خورشید هست. (امثال و حکم).
چراغ مفلسی نور ندارد. (امثال و حکم).
چراغ مهر عالمتاب مستغنی است از روغن. (امثال وحکم).
چراغ میداند که روغنش از کجاست. (امثال و حکم).
چراغی را که ایزد برفروزد هر آنکس پف کند ریشش بسوزد.
(امثال و حکم).
چراغی کان شبم را برفروزد به از شمعی که رختم را بسوزد.
(امثال و حکم).
چراغی که او خانه روشن کند برخت اوفتد کار دشمن کند. (امثال و حکم).
چراغی که بخانه رواست به مسجد حرام است. (امثال و حکم).
چو دزدی با چراغ آید گزیده تر برد کالا.
سنائی.
کی فروزد چراغ کس بی زیت. بهاء ولد.
مثل چراغ میدرخشد.
مثل چراغ دزدهاست.
|| کنایه از روشنائی هم هست. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مطلق روشنائی.
نور مقابل ظلمت :
همی گفتش ای ماه تابان من
چراغ دل و دیده و جان من.فردوسی.
هر شب چو چراغ چشم دارم
تا چشم من و چراغ من کو.خاقانی.
|| مترادف چشم. چشم و چراغ :
تا ظن نبری چشم و چراغا که شب آمد
چشم و دل من سیر شود ز آن رخ سیمین.
فرخی.
رجوع به چشم شود. || بمعنی چرا و چرا کردن هم آمده است. (برهان) (انجمن آرا). بمعنی چریدن نیز آمده. (آنندراج) (غیاث) بمعنی چرا باشد. (جهانگیری). چرا. (ناظم الاطباء). چرا (چریدن). (فرهنگ نظام) :
بپرسید آن پهلوان سترگ
بگفتند گاویست آبی بزرگ
همی زو فتد گوهر شبچراغ
بدان روشنائی کند شب، چراغ.اسدی
رجوع به چرا شود.
|| کنایه از خورشید و آفتاب عالمتاب :
جهان از شب تیره چون پر زاغ
همانگه سر از کوه برزد چراغ.فردوسی.
|| برداشتن اسب هر دو دست خود را. (برهان) (ناظم الاطباء). برداشتن اسب بود هر دو دستش را و بدو پا ایستادن. (جهانگیری). و آنرا چراغپا نیز گویند. (جهانگیری). چراغپا و چراغپایه. (حاشیهء برهان چ معین). بلند کردن اسب دو دست خود را و بر روی دو پای ایستادن. رجوع به چراغپا و چراغپایه شود. || مجازاً بمعنی فرزند هم هست. (از آنندراج) :
گشته بر گرد سرش پروانه وار
تا نگریاند چراغش در دیار.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
|| پیر و مرشد و رهنما را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || پیشوا و رئیس. قائد و بزرگ :
بدو گفت کای پهلوان جهان
سرنامداران، چراغ مهان.فردوسی.
سر موبدان بود و شاه ردان
چراغ بزرگان و اسپهبدان.فردوسی.
|| شاگرد درویش. شاگرد. تلمیذ. خادم امرد صوفیان در خانقاه. چراغی. رجوع به چراغی شود. || مجازاً پولی که گدایان و معرکه گیران از مردم گیرند و آنرا چراغ الله نیز گویند. (فرهنگ نظام). آنچه بدرویش معرکه گیر دهند. هر پولی که یک تن از نظارگان به معرکه گیر دهد. آنچه در سفرهء معرکه گیر افکنند یا بدست او دهند. نقدی که نظارگی بسفرهء معرکه گیر افکند. اصطلاح معرکه گیران بهنگام مطالبهء نقد یا جنس از تماشاچیان. نیازی که درویش معرکه گیر یا نقال قهوه خانه از تماشاچیان خواهد یا ستاند. چراغ فیض. چراغ نیاز :
چون گدایانی که میخواهند از مردم چراغ
فیض از می در شب آدینه میخواهیم ما.
وحید (از فرهنگ ضیاء).
رجوع به چراغ الله و چراغ خواستن شود.
(1) - کلمهء فارسی است که در آرامی و سریانی و نیز عربی (سراج) وارد شده (قرآن 25/61 و غیره)، استی (Arm. ciragh Gramm. I, 190)جفری گوید: ادی شیر (89) میخواهد کلمهء فارسی چراغ را از سریانی مأخوذ بداند ولی این امر اکل از قفاست. «جفری 166-167». شکل پهلوی آن ciragh است «یسنا 132: 2». کریستنسن کلمهء استی راjiragh ضبط کرده «ک. 1 ص 122»، اورامانی craja«ک. اورامان 121»، گیلکی caeraq، فریزندی caera، یرنی و نطنزی caera« ک. 1 ص 290 »، سمنانی calla، سنگسری celae «ک. 2 ص 189»، اشکاشمی ciragh(شمع، چراغ) «گریرسن 76» و رک: اسفا1 : 2 ص 296، 355. این کلمه در ترکی نیز بعاریت گرفته شده. اینکه شرف الدین در «مجموعهء ترکیبات» کلمه را ترکی میداند صواب نیست:
گر بخواهی ور نخواهی با چراغ
دیده گردد نقش باز و نقش زاغ.
(مثنوی مولوی).
«نداب 3: 5 - 6 ص 63». (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: زود باشد کش بشب روغن نماند در چراغ.

چراغ.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای قبهء داغستانست». (مرآت البلدان ج 4 ص 217).

چراغ آباد.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج که در 38هزارگزی جنوب خاوری سنندج که در 9هزارگزی جنوب راه شوسهء سنندج به همدان واقع شده. دامنه و سردسیر است و 370 تن سکنه دارد. آبش از چشمه محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چراغ آباد.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 21هزارگزی شمال باختری صحنه و 2هزارگزی خاور راه شوسهء کرمانشاه به سقز واقع شده. دامنه و سردسیر است و 170 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء نظرآباد، محصولش غلات، حبوبات، چغندر قند و توتون، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چراغ آباد.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان کنارک شهرستان چاه بهار که در 39هزارگزی شمال باختری چاه بهار و 8هزارگزی شمال راه مالرو چاه بهار به جاسک واقع شده. جلگه، گرمسیر و مالاریائی است و 200 تن سکنه دارد. آبش از آب چاه و باران، محصولش غلات، خرما و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چراغ آباد.

[چِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان منوجان بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 140هزارگزی جنوب کهنوج، سر راه فرعی کهنوج به میناب واقع شده و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چراغ آباد.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 41هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاه و 3هزارگزی جنوب راه سراب به فیروزآباد واقع شده. دشت و سردسیر است و 110 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. مردم این محل چادرنشینند و در فصل زمستان به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چراغ آباد.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 47هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و 4هزارگزی باختر راه شوسهء سنندج واقع شده. دشت و سردسیر و 100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء رازآباد، محصولش غلات، حبوبات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و راهش از طریق زنجان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چراغ آباد.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان میرببک بخش دامغان شهرستان خرم آباد که در 55هزارگزی باختر نورآباد و 36هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع شده. تپه ماهور، سردسیر و مالاریائی است و 300 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء غلام یار، محصولش غلات، لبنیات و پشم، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راهش مالرو است. ساکنین این ده از طایفهء شاهیوند میباشند که در سیاه چادر و ساختمان بسر میبرند و در زمستان برای تعلیف احشام به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چراغ آباد.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسفوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که در 19هزارگزی باختر الشتر و 5هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع شده. جلگه، سردسیر و مالاریائی است و 120 تن سکنه دارد. آبش از رود کهمان، محصولش غلات، حبوبات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این ده از طایفهء یوسفوند بوده در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چراغ آخر.

[چَ / چِ خُ] (اِ مرکب) کنایه از فراخی عیش و بسیاری نعمت باشد. (برهان) (آنندراج). فراخی عیش و بسیاری نعمت. (ناظم الاطباء).

چراغ آسمان.

[چَ / چِ غِ سْ / سِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغ آسمانی. کنایه از آفتاب. (آنندراج). آفتاب. (ناظم الاطباء). چراغ جهانتاب. چراغ سپهر. چراغ جهان. چراغ عالم افروز :
گرچه از کبریت بفروزد چراغ
زو چراغ آسمان پوشیده اند.خاقانی.
رجوع به چراغ آسمانی و چراغ سپهر شود.
|| ماهتاب. (ناظم الاطباء).

چراغ آسمانی.

[چَ / چِ غِ سْ / سِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغ آسمان. آفتاب عالمتاب. (مجموعهء مترادفات). کنایه از آفتاب. (آنندراج). چراغ جهانتاب. چراغ سپهر. چراغ عالم افروز. چراغ جهان :
تو شبهای سیه دیدی چه دانی
فروغ این چراغ آسمانی.
وحشی (ازآنندراج).
ز می شد چهرهء آن ماه عالمتاب روشنتر
چراغ آسمانی میشود از آب روشنتر.
صائب (از آنندراج).
رجوع به چراغ آسمان و چراغ سپهر شود. || برق (غیاث).

چراغ آسیا.

[چَ / چِ غِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغی که بر آسیای کلان مثل آسیای آب و خراس روشن کنند تا بروشنائی آن کاری که در آسیابانی باید کرد، خاطرخواه بعمل آید. (آنندراج). چراغ مخصوصی که آسیابان در آسیا روشن کند، برای رفع تاریکی :
نیست ممکن کز غبار کلفت دوران سلیم
اختر ما چون چراغ آسیا روشن شود.
سلیم (از آنندراج).
زبان شکوه فرسودی ز چرخ بیوفا دارم
ولی در گرد کلفت چون چراغ آسیا دارم.
صائب (از آنندراج).

چراغ آه.

[چَ / چِ غِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ظاهراً خاقانی در بیت ذیل بمعنی شعله و سوز آه، شعلهء دم، روشنی دم ونفس و آه مشتعل و فروزان آورده :
با چراغ آسان نشاید بر سر گنج آمدن
من چراغ آه چون بنشاندم آسان آمدم.
خاقانی.

چراغان.

[چَ / چِ] (اِ) ایجاد روشنائی بسیار که از افروختن چراغها در شبهای جشن عروسی کنند. (آنندراج). جشنی که در آن، در کوی و برزن و بازار چراغ بسیار روشن کنند. (ناظم الاطباء). چراغ زیاد روشن کردن در موقع جشن. (فرهنگ نظام). چراغانی. چراغونی. چراغبانی. چراغبان. چراغبارون (در لهجهء تهرانی). چراغون (در لهجهء تهرانی) :
زمین مرده احیا کردن آئین کرم باشد
چراغان کن بداغ خود دل ویرانهء ما را.
صائب (از فرهنگ ضیاء).
رجوع به چراغانی شود. || با لفظ شدن و کردن، نوعی از تعذیب که سرگنهکاران را چند جا زخم زده در غور هر زخم یک فتیلهء افروخته میگذارند، و این رسم ایرانست، در هندوستان نیست. (آنندراج). نوعی از تعذیب که سر گنهکاران را چند جا زخم زده بهر زخم یک فتیلهء افروخته میگذارند. (غیاث) (ناظم الاطباء). قسمی از مجازات مقصر بوده که سرش را چند جا زخم زده در هر زخمی چراغی نشانده روشن میکردند. (فرهنگ نظام). رجوع به چراغان کردن شود.
- چراغان شب باران.؛ چراغان شب مهتاب؛ هر کدام معروف و کنایه از آنست که لطفی ندارد. (آنندراج) :
رفتی و از اشک بلبل در چمن طوفان گذشت
روز بر گل چون چراغان شب باران گذشت.
دانش (از آنندراج).
سوختیم و جوهر ما بر کسی ظاهر نشد
چون چراغان شب مهتاب بیجا سوختیم.
دانش (از آنندراج).

چراغان روز اسفند.

[چَ / چِ نِ زِ اِ فَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) روز سوم از فردجان، که بتازی «خمسهء مسترقه» گویند و فارسیان در آنروز جشن کنند و آتش افروزند. و در سروری است که در آن روز جشن چراغان کنند، نه شب. (آنندراج). روز سوم اسفند ماه :
سیاه روز شدم بهر عشرت دگران
درین زمانه چراغان روز اسفندم.
اشرف (از آنندراج).

چراغان شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) چراغانی شدن. رجوع به چراغان و چراغان کردن و چراغانی شدن شود.

چراغان کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) چراغانی کردن. چراغ بسیار روشن کردن. (ناظم الاطباء). در جشن، کوی و برزن را آئین بستن و چراغباران کردن. در اصطلاح عامه، چراغبانی و چراغبانی کردن. چراغون کردن :
جشنی عظیم کرد و چراغانی آنچنانک
بر روز همچو صبح بخندید شام تار.
قاآنی (ازفرهنگ ضیاء).
رجوع به چراغان شود.
|| سر مقصر را زخم زدن و در هر زخمی فتیله روشن کردن. گناهکار را شکنجهء چراغان دادن :
ز مستان عجب نیست گر شام وصل
سر محتسب را چراغان کنند.
ظفرخان احسن (ازآنندراج).
رفته تقصیری که دوران همچو دزدان کرده است
بر سر بازار امکانت چراغان حواس.
سعید اشرف (از آنندراج).
چراغ هرکه اثر در زمانه روشن شد
کنند خلق بچشم حسد چراغانش.
اثر شیرازی (از ارمغان آصفی).
رجوع به چراغان شود.

چراغانی.

[چَ / چِ] (اِ) چراغان. چراغوانی. چراغبانی. آئین بستن کوی و برزن شهر و چراغ بسیار روشن کردن در جشن ها وعروسی ها. جشن و شادی. چراغونی. چراغبارانی. چراغبارونی.

چراغانی شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) چراغان شدن. روشن شدن چراغ بسیار در محلی. چراغ بسیار و رنگارنگ در شهر یا در مجلس جشنی روشن شدن. رجوع به چراغان و چراغانی و چراغان کردن شود.

چراغانی کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) چراغان کردن. چراغ بسیار بمناسبت جشنی یا شادمانی روشن کردن. چراغباران کردن. جشن گرفتن. مجلس جشن و شادی در محلی که چراغهای بسیار روشن است برپاداشتن. چراغونی کردن. چراغبارونی کردن. رجوع به چراغانی کردن شود.

چراغ ابدال.

[چِ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه در 14هزارگزی جنوب شاهین دژ و 15هزارگزی باختر راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب واقع شده. کوهستانی و هوایش سالم است و 176 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، کرچک بادام و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چراغ افروختن.

[چَ / چِ اَ تَ] (مص مرکب) چراغ روشن کردن. (آنندراج) (غیاث). چراغ برکردن. چراغ گرفتن. چراغ سوختن. (آنندراج) (غیاث). چراغ را روغن کردن. (مجموعهء مترادفات ص 116). روغن در چراغ کردن. (مجموعهء مترادفات ص 116). بعربی، «ایقاد» و «اسراج» و «اذکاء» گویند. (مجموعهء مترادفات ص 116). اصطباح. استصباح. (منتهی الارب) :
کار می نیست فروغ رخ عالم سوزش
این چراغیست که از خون من افروخته اند.
؟ (از مجموعهء مترادفات).
صائب ازین غزل که چراغ دل من است
افروختم بخاک فغانی چراغها.
صائب (از ارمغان آصفی).
شبها پی سراغ دل خود ز داغها
در تنگنای سینه فروزم چراغها.
شاپور طهرانی (از ارمغان آصفی).
رجوع به چراغ روشن کردن شود.

چراغ افروز.

[چَ / چِ اَ] (نف مرکب)چراغ افروزنده. افروزندهء چراغ. روشن کنندهء چراغ. || مجازاً، بمعنی روشنی بخش :
چراغ افروز چشم ما نسیم زلف جانانست
مباد این جمع را یارب غم از باد پریشانی.
حافظ.

چراغ افسرده.

[چَ / چِ غِ اَ سُ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغ مرده. چراغ کشته. چراغ خاموش. چراغ بسمل. (آنندراج). رجوع به چراغ مرده و چراغ خاموش شود.

چراغ الکلی.

[چَ / چِ غِ اَ کُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) چراغی که بوسیلهء الکل روشن شود. چراغی که بجای روغن یا نفت در آن الکل ریزند. یکنوع چراغ مخصوص که مایهء روشنائی آن، الکل است و بیشتر در امور پزشکی و داروسازی مورد استفاده است.
(1) - Lampe a alcool. Spirit lamp.

چراغ الله.

[چِ غَلْ لاه] (اِ مرکب) پول یا نذری که بدرویشان و نقالان دهند. (ناظم الاطباء) وجهی که درویش در معرکه از تماشاچیان ستاند. نقدی که بدرویش معرکه گیر یا نقال دهند. پولی که بر بساط معرکه گیر یا نقال اندازند. رجوع به چراغ و چراغ خواستن شود.

چراغ بادی.

[چَ / چِ غِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) چراغی که در جای بدون سقف روشن کنند و برای اینکه از باد خاموش نشود محفظه ای برای آن تعبیه کنند. چراغی که از باد خاموش نشود. فانوس. چراغ توری. نوعی چراغ نفتی دارای فتیله و لامپ که ساختمان مخصوص دارد و از باد خاموش نمیشود.
(1) - Lampe de mineur.

چراغ باران.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) در تداول عوام، چراغان. چراغانی. چراغونی. چراغبارون. چراغبارونی. رجوع به چراغان و چراغانی شود.

چراغبارانی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) در تداول عوام، چراغانی. چراغونی. چراغبارونی. رجوع به چراغان و چراغانی شود.

چراغ بازگرفتن.

[چَ / چِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) چراغ برداشتن. چراغ را از محلی بیرون بردن. روشن بودن چراغ را مانع شدن. از روشن کردن یا روشن بودن چراغ مضایقت ورزیدن :
زمانه از شب تارم چراغ بازگرفت
پس از وفات من آورد و بر مزارم سوخت.
کلیم (از ارمغان آصفی).

چراغ بازی.

[چَ / چِ] (حامص مرکب)نوعی بازی در نور چراغ. قسمی بازی در روشنی چراغ که سایه هایی بر دیوار افکنند :
گردون که طلسم داغ سازیست
با ما بهمان چراغ بازیست.نظامی.

چراغبان.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) در تداول عوام، چراغان. رجوع به چراغان شود.

چراغبانه.

[چَ / چِ نَ / نِ] (اِ مرکب)چراغپایه. پایهء چراغ شمعدان. (ناظم الاطباء).

چراغبانی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) در تداول عوام، چراغانی. چراغبارانی. چراغونی. رجوع به چراغانی شود.

چراغ برافروختن.

[چَ / چِ بَ اَ تَ](مص مرکب) چراغ افروختن. چراغ برکردن و چراغ برگرفتن و چراغ روشن کردن. (آنندراج) :
شبی زیت فکرت همی سوختم
چراغ بلاغت برافروختم.سعدی.
|| کنایه است از رسیدن بدولت. (آنندراج). رجوع به چراغ برکردن و چراغ روشن کردن شود.

چراغ براه نهادن.

[چَ / چِ بِ نِ / نَ دَ](مص مرکب) روشنی پیش پای کسی گذاشتن. رفع تاریکی و ظلمت کردن. چراغ بر سر راه برای روشن بودن معبر نهادن. معبر و گذرگاه را بوسیلهء چراغ روشن ساختن :
رخ برفروز و غاشیه بر دوش ماه نه
خورشید را ز حسن چراغی براه نه.
طالب آملی (از آنندراج).
زچشم دل بکام آرزویم
چراغی نه براه گفتگویم.منیر (از آنندراج).

چراغ برق.

[چَ / چِ غِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) چراغ الکتریکی. چراغی که بنور برق روشن شود. چراغی که نیروی الکتریسیته منبع و مولد روشنائی آنست. رجوع به الکتریسیته و الکتریک شود.
(1) - Lampe electrique.

چراغ برق.

[چِ بَ] (اِخ) نام خیابانی از خیابانهای قدیم و مرکزی تهران که از میدان سپه (توپخانه) بطرف سرچشمه و سه راه امین حضور امتداد یابد. این خیابان نخست به «خیابان چراغ گاز» معروف بوده و اینک به «خیابان امیرکبیر» نام گذاری شده است.

چراغ برقی.

[چَ / چِ بَ] (اِخ) شهرت «حیدر عمواوغلی» که نام وی در تاریخ مشروطیت ایران آمده است. رجوع به حیدر عمواوغلی شود.

چراغ برکردن.

[چَ / چِ بَ کَ دَ] (مص مرکب) چراغ برافروختن و چراغ برگرفتن و چراغ روشن کردن. چراغ افروختن و چراغ سوختن. (آنندراج) :
دل گم شد از من بی سبب برکن چراغ و دل طلب
چون یافتی بگشای لب کاینک دل صد چاک تو.
خاقانی.
ز نورش چو مشعل فروزد ایاغ
چراغی دگر برکند هر چراغ.
ظهوری (از آنندراج).
بروشنائی دل، راز نه فلک خوانی
اگر تو در دل شبها چراغ برنکنی.
صائب (از آنندراج).
ز شرم روی تو خورشید برنمیآید
در آفتاب نشاید چراغ برکردن.
عصمت (از فرهنگ ضیاء).
|| کنایه از رسیدن بدولت. (آنندراج). رجوع به چراغ برافروختن و چراغ روشن کردن شود.

چراغ برگرفتن.

[چَ / چِ بَ گِ رِ تَ](مص مرکب) چراغ برافروختن و چراغ برکردن و چراغ روشن کردن. (آنندراج). چراغ افروختن. چراغ روشن کردن. رجوع به چراغ برکردن و چراغ روشن کردن شود.

چراغ بره.

[چَ / چِ بَ رَ / رِ] (اِ مرکب)(1)چراغدان را گویند. (برهان) (آنندراج). چراغدان. (ناظم الاطباء). بعربی مشکوة خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چراغواره. چراخواره. جاچراغی. چراغدان. رجوع به چراخواره و چراغواره شود. || اسبی که دو دست را بلند کرده بر روی دو پا ایستد. (ناظم الاطباء). چراغ. چراغپا.
(1) - مرکب از: چراغ + بر(بردن) + ه (پسوند آلت) = چراغواره = چراخواره. (از حاشیهء برهان بتصحیح دکتر معین).

چراغ بسمل.

[چَ / چِ غِ بِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) از صفات چراغ، چون مرده و کشته و خاموش و افسرده. (آنندراج). رجوع به چراغ خاموش شود.

چراغ بی مید.

[چِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سعیدآباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان که در 3هزارگزی شمال سعیدآباد، سر راه مالرو سعیدآباد به ناصریه واقع شده و 30 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چراغپا.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چیزی که چراغ بر بالای آن گذارند. (برهان). هر چیزی که چراغ بالای آن گذارند. چراغپایه. (ناظم الاطباء). پایهء چراغ. روشنی جای. || هر دو دست برداشتن و راست شدن اسب را نیز گویند(1). آن بود که اسب و استر و امثال آنها دو دست برداشته بر سر دو پای خود بایستند و شیهه کشند، و گاه باشد که با دو پای راه روند و آغاز شرارت با جنس خود نمایند. (انجمن آرا) (آنندراج). اسبی که هر دو دست را بلند نموده و بروی دو پا ایستد. (ناظم الاطباء). چراغپایه. (فرهنگ نظام). چراغ. چراغ بره. چراغپایه. ایستادن اسب بر روی دو پای. رجوع به چراخ و چراغپایه شود. || (ص مرکب) متحیر. متزلزل. پادرهوا.
(1) - Accule.

چراغ پا شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) بلند کردن دستها و بر دو پا ایستادن حیوان چهارپا. (فرهنگ نظام). بر روی دو پای ایستادن اسب. بلند شدن دو دست اسب بهوا. چراغپایه شدن اسب. رجوع به چراغ پا و چراغپایه شدن شود.

چراغپا کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) بلند کردن اسب دو دست خود را و ایستادن بر روی دو پا. چراغپایه کردن اسب. میل کشیدن اسب یا استر و امثال آنها.
-امثال: بز را چراغپا میکند.
رجوع به چراغپا و چراغپایه کردن شود.

چراغپای.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چیزی که چراغ را بر بالای آن گذارند. چراغپا. پایهء چراغ. چراغپایه. مَنارَه. (ملخص اللغات حسن خطیب) (محمودبن عمر ربنجنی) (تفلیسی). رجوع به چراغپا و چراغپایه شود. || راست شدن اسب بر روی دو پای. برداشتن اسب دو دست خود را و ایستادن بر دو پای. رجوع به چراغپا وچراغپایه شود.

چراغپایه.

[چَ / چِ یَ / یِ] (اِ مرکب) پایهء چراغ. چراغپا یعنی چیزی که چراغ بر بالای آن گذارند. (برهان) (ناظم الاطباء) چیزی که چراغ بر آن نهند که بلندتر باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). چراغپا. (ناظم الاطباء). چراغدان. روشنی جای. پایهء چراغ. قائمه. مِسرَجَة. (ملخص اللغات). ماثلة. مَنارَه. هَلَّه. (منتهی الارب). چیزی که برای بلندتر شدن جای چراغ زیر آن گذارند :
همچون چراغپایه نگردند سرفراز
زیرا که زخم یافته چون کون هاونند.
سوزنی.
|| برداشتن اسب هر دو دست خود را. (برهان). اسبی را گویند که دستها برداشته بدو پا بایستد، و آنرا چراغپا نیز گویند. (جهانگیری). اسبی که هر دو دست را بلند نموده و بروی دو پا ایستد. (ناظم الاطباء). چراغپا. (فرهنگ نظام). چراغپا و چراغچی شدن اسب. (مجموعهء مترادفات ص 166). سیخ پا شدن اسب. (مجموعهء مترادفات). الف شدن اسب. کنایه از برداشتن اسب هر دو پانی. (مجموعهء مترادفات). بعربی، استنان. قَمَص. قماص. (مجموعهء مترادفات). رجوع به چراغ و چراغپا شود.

چراغپایه بازی.

[چَ / چِ یَ / یِ](حامص مرکب) ایستادن بُز روی دو پای خود در نتیجهء تعلیم و بازی کردن. ایستادن بعضی حیوانات روی دو پا و بازی درآوردن : آن خداوندهء بز مرد خسیسی است از بهر شکم آن بزک را چگونه چراغپایه بازی آموخته است. (کتاب معارف بهاء ولد چ فروزانفر ص 182 و 472).

چراغپایه کردن.

[چَ / چِ یَ / یِ کَ دَ](مص مرکب) بلند کردن اسب دو دست خود را و بر روی دو پای ایستادن. چراغپا کردن.
فیل کشیدن اسب :
چراغپایه کند اسب کآتشی دارد
چو مُرد آتشش از وی چراغپایه مجوی.
امیرخسرو (از مجموعهء مترادفات).
براق همت والای تو بگرم روی
چراغپایه کنان بر سپهر جست بتاز.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
رجوع به چراغ و چراغپا و چراغپایه و چراغپا کردن شود.

چراغ پره.

[چَ / چِ پَ رَ / رِ] (اِ مرکب)قسمی پروانهء سیاه با پرهای دراز دودی رنگ. نوعی حشره. پروانهء چراغ. (ناظم الاطباء).

چراغ پرهیز.

[چَ / چِ پَ] (اِ مرکب)فانوس. (برهان) (ناظم الاطباء). چیزی که محافظت چراغ از باد کند. (برهان). چیزی باشد که بر روی چراغ بکشند تا چراغ از صدمهء باد محفوظ ماند و خاموش نشود. (آنندراج). چیزی باشد که در پیش چراغ بسازند تا چراغ از باد خاموش نشود. (جهانگیری). مردنگی، و هر چیز که چراغ را از باد محافظت نماید. (ناظم الاطباء).

چراغ پریموس.

[چَ / چِ پِ] (اِ مرکب)نوعی چراغ نفتی بدون فتیله و تلمبه دار که ذرات نفت را با شدت از سوراخی کوچک بیرون میراند و چون آنرا برافروزند شعله ای سوزان و پرحرارت بوجود آرد که از آن در جوش آوردن آب و پختن غذا و کارهائی ازین قبیل استفاده کنند. نوعی چراغ خوراک پزی. قسمی اجاق نفتی. چراغ تلمبه ای.

چراغ پیه سوز.

[چَ / چِ غِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی چراغ روغن چراغی. چراغی که سوخت آن از روغن پیه بود. قسمی چراغ دارای فتیلهء پنبه ای که فتیلهء آن درون روغن پیه باشد و با شعله ای کم نور سوزد و دود از آن خیزد. ابتدائی ترین نوع چراغ که از گل یا سنگ بشکل ظرفی ساخته روغن در آن ریزند و فتیلهء پنبه ای درون روغن گذاشته یک سر فتیله را بیرون گذارند و آنرا روشن کنند. قسمی چراغ روغنی که بیشتر در حمام ها یا قنات ها و معادن روشن کنند. رجوع به چراغ روغن چراغی شود.

چراغ تپه.

[چِ تَ پِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه که در 32هزارگزی شمال خاوری تکاب و 6هزارگزی راه ارابه رو نصرت آباد به تکاب واقع شده، کوهستانی و مالاریائی است و 611 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سارها، محصولش غلات، بادام، حبوبات و کرچک، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است در دو محل بفاصله دو هزار متر بنام «چراغ تپه بالا و پائین» مشهور و سکنهء «چراغ تپهء پائین» 104 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چراغ تربت.

[چَ / چِ غِ تُ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب). چراغ مزار. چراغی باشد که بر بالین تربت افروزند. (آنندراج). چراغی که بر گور کسی روشن کنند :
پس از بهارکند گل بهار حسرت من
بس است لالهء زردی چراغ تربت من.
دانش (از آنندراج).
رجوع به چراغ مزار شود.

چراغ توری.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) نوعی چراغ نفتی تلمبه ای که شعلهء آن با توری مخصوص محصور میشود. قسمی چراغ نفتی ساخت فرنگ که با تلمبه و بی تلمبه و با لامپ و بدون لامپ آن مورد استعمال است و بر روی شعلهء آن یکنوع توری مخصوص و نسوز تعبیه شده که نور چراغ را قویتر و سفیدرنگ تر منتشر میکند. چراغ زنبوری. رجوع به چراغ زنبوری شود.

چراغ ته دامن.

[چَ / چِ غِ تَ هِ مَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغ ته دامان. بمعنی چراغ زیر دامان است. چراغ روشنی که برای محفوظ ماندن از باد زیر دامن گیرند :
دل که در رهگذر باد حوادث شمعی است
چون چراغ ته دامن شود از خاموشی.
صائب (از آنندراج).
رجوع به چراغ زیر دامن شود.

چراغ جادو.

[چَ / چِ غِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغ علاءالدین. چراغی که علاءالدین، پهلوان یکی از داستان های هزارویکشب با آن چراغ جادوگری میکرد و کارهای سحرآمیز و خارق العاده انجام میداد. رجوع به چراغ علاءالدین شود.

چراغ جهان.

[چَ / چِ غِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغ آسمان و یا چراغ جهانتاب. آفتاب و مهتاب. (ناظم الاطباء). || روشنی جهان. خورشید جهان :
بکشت او خداوند را در نهان
چنان پادشاهی چراغ جهان.فردوسی.

چراغ جهانتاب.

[چَ / چِ غِ جَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغ آسمانی. چراغ سپهر. چراغ عالم افروز. (مجموعهء مترادفات). آفتاب عالمتاب. (مجموعهء مترادفات ص 13). رجوع به چراغ آسمان و چراغ سپهر شود.

چراغ چرخ چهارم.

[چَ / چِ غِ چَ خِ چَ رُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از عیسی علیه السلام. (از شرفنامهء منیری). کنایه از عیسی بن مریم. || خورشید. (شرفنامهء منیری). کنایه از خورشید جهان افروز.

چراغ چشم.

[چَ / چِ غِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از فرزند است. (برهان). کنایه از فرزند محبوب و عزیز. (انجمن آرا) (آنندراج). نظیر «قرة العین» در عربی. (حاشیهء برهان چ معین). فرزند. (ناظم الاطباء) (مجموعهء مترادفات ص 286). مرادف جگرگوشه، جگربند، میوهء دل، نور چشم، پور. (مجموعهء مترادفات ص 286) :
بدو گفت ای چراغ چشم مادر
سزد گر نالی از بهر برادر.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
رجوع به فرزند شود.

چراغچه.

[چَ / چِ چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع سعیدآباد سیرجانست، از ولایت کرمان». (از مرآت البلدان ج 4 ص 217).

چراغچی.

[چَ / چِ] (ص مرکب) بمعنی خادمی که برای روشن کردن معین است. (انجمن آرا) (آنندراج). کسی که چراغ روشن میکند و چراغها سپرده به اوست. (ناظم الاطباء). کسی که برای روشن کردن و نگاهداری چراغ معین است. (فرهنگ نظام). چاکری که چراغان شاه یا بزرگی یا اداره ای را مواظب است. آنکه در کار مراقبت چراغهای اداره ای یا خانهء بزرگی باشد. چراغدار. جراغجی معرب آنست، چنانکه ابن بطوطة نویسد: واحدهم (الفتیان) موکل بها (ای بالبیاسیس) و یسمی عندهم الجراغجی». (رحلهء ابن بطوطة چ مصر ص 181). رجوع به چراغدار شود. || چراغساز. آنکه در کار ساختن یا تعمیر کردن چراغها مهارت دارد. رجوع به چراغساز شود. || چراغپایه، بمعنی بر روی دو پا ایستادن اسب. چراغچی شدن اسب. (مجموعهء مترادفات). چراغپا. رجوع به چراغپایه شود.

چراغچی.

[چَ] (اِخ) مؤلف انجمن آرا نویسد: «شهرکی است حاکم نشین از اجزای بخارا که هر سال ده هزار تومان بحکمران بخارا دهد». (از انجمن آرا ذیل لغت چراغچی). شهری است از بخارا.

چراغچی.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیگ بخش سراسکند شهرستان تبریز که در 22هزارگزی باختر سراسکند و20هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 676 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چراغچی باشی.

[چَ / چِ] (ص مرکب، اِ مرکب) منصبی از مناصب درباری. رئیس چراغچی ها. بزرگتر چراغداران دربار پادشاه یا خانهء اعیان. آنکه رسیدگی به کار چراغچی ها را بر عهده دارد.

چراغ حصاری.

[چِ حِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سجاسرورد، بخش قیدار شهرستان زنجان که در 17هزارگزی شمال باختری قیدار و یک هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و 190 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، بنشن، انگور و قلمستان، شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2). مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قرای قدیم النسق سهرورد، از محال زنجان که محصولش غلهء دیمی و جزئی یونجه کاری است. این آبادی کم زمین است و چشمهء آب ضعیفی دارد و بواسطهء کمی مرتع اغنام و احشام در اینجا نگه نمیدارند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 218).

چراغ حلبی.

[چَ / چِ غِ حَ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغی که پایه و جای نفت آن از حلب ساخته شده باشد. کم بهاترین و بیدوام ترین انواع چراغ نفتی. نوعی چراغ نفتی ساخته شده از حلب.

چراغ خاموش.

[چَ / چِ غِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) از صفات چراغ. چراغ مضطرب و بسمل و مرده و کشته و افسرده. (آنندراج). رجوع به چراغ مرده شود.

چراغ خاموش کردن.

[چَ / چِ کَ دَ](مص مرکب) اطفای چراغ. چراغ نشاندن و چراغ کشتن و گل کردن. (آنندراج). مقابل روشن کردن چراغ. رجوع به چراغ کشتن شود.

چراغ خواب.

[چَ / چِ غِ خوا / خا](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغی که در اطاق خواب روشن نگاه دارند. نوعی چراغ مخصوص روشن کردن و روشن گذاشتن در اطاق خواب پس از خوابیدن. قسمی چراغ نفتی کوچک و کم نور که هنگام خفتن، در اطاق خواب روشن کنند. یک نوع چراغ برقی کوچک و کم نور که غالباً لامپ رنگین دارد و مخصوص روشن گذاشتن در اطاق خوابست. نوعی چراغ برقی یا نفتی مخصوص اطاق خواب. چراغ اطاق خواب. چراغهایی دارای حباب و آباژور الوان که مخصوص روشن کردن و روشن گذاشتن در اطاق خواب است.

چراغ خواستن.

[چَ / چِ خوا / خا تَ](مص مرکب) چراغ طلبیدن. (آنندراج). خواستن وسیلهء روشنائی. استصباح. (منتهی الارب). || بعشق کسی چراغ خواستن (آنندراج) (ارمغان آصفی)؛ خواستن چیزی از مردم چنانکه گدایان هندوستان و هنگامه گیران ولایت در عین گرمی هنگامه چون مردم را تشنهء کار بینند، ورق برگردانده بر سر گدائی آیند و گویند، چراغ بعشق حضرات. (آنندراج). خواستن چیزی از مردم، چنانکه گدایان هندوستان چراغی گفته میخواهند، و معرکه گیران ولایت در آخر معرکه نیز این کار میکنند. (ارمغان آصفی). نیاز خواستن درویشان و معرکه گیران و نقالان از تماشاچیان :
درین محفل فلک از مهر خورشید
گرفته کاسه در دست از مه عید
بدریوزه ز هر زرین ایاغی
بعشق شاه میخواهد چراغی.
سلیم (از آنندراج).
چون گدایانی که میخواهند از مردم چراغ
فیض از می در شب آدینه میخواهیم ما.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
رجوع به چراغ در معنی پولی که معرکه گیران از مردم گیرند شود.

چراغ خوراک پزی.

[چَ / چِ غِ خوَ / خُ پَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغی مخصوص پختن غذا و خوراک که اقسام و اشکال مختلف دارد و دارای فتیله و جای نفت است، فتیلهء آن را روشن و از شعله و حرارتش برای پختن غذا استفاده کنند. اقسام مختلف اجاقهای نفتی که برای خوراک پختن بکار روند. در تداول عامه، اجاقهای نفتی و فتیله ای و گازی را گویند که انواع مختلف: پایه دار و بدون پایه، و یک شعله و چند شعله دارد. اجاق مبلی، اجاق فرنگی.

چراغدار.

[چَ / چِ] (نف مرکب)چراغچی. خادمی که نگهداری و روغن کردن و پاکیزه داشتن چراغها با اوست. دارنده و مواظبت کنندهء چراغ. کسی که مسئولیت پاکیزگی و روغنگیری چراغهای خانهء شاهی یا امیری یا اداره ای را عهده دار است. مأمور چراغداری. رجوع به چراغچی شود.

چراغداری.

[چَ / چِ] (حامص مرکب)مشعل و عمل چراغدار. || پاکیزه و روغن کردن و روشن ساختن چراغها. مواظبت کردن از چراغهای خانهء شاه یا امیر یا اداره. رسیدگی کردن بکار پاکیزگی و روغنگیری چراغهای خانه ای یا اداره ای. رجوع به چراغدار شود.

چراغ داشتن.

[چَ / چِ تَ] (مص مرکب) چراغ بکف داشتن. چراغ در دست داشتن. || چراغ گرفتن. چراغ پیش پای کسی داشتن. چراغ به راه کسی یا برای روشن داشتن پیش پای کسی بدست گرفتن :
ره نمودن بخیر ناکس را
پیش اعمی چراغ داشتن است.سعدی.
شب ظلمت و بیابان بکجا توان رسیدن
مگر آنکه شمع رویت به رهم چراغ دارد.
حافظ.

چراغدان.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) معروف است. (آنندراج). مشکوة، و هر جائی که در آن چراغ گذارند تا از باد و باران محفوظ ماند. چراغ بره. (ناظم الاطباء). مسرجة. (منتهی الارب) (تفلیسی). مشکاة. (منتهی الارب). جای چراغ :
پروانهء تو خلاص بخشد
از دودهء شب چراغدان را.سیف اسفرنگ.
و هر ساعت چراغدان از زیر طشت بیرون گرفتندی. (سندبادنامه ص 96). چراغی میدیدیم افروخته و درآن چراغدان روغن تمام و فتیله میبود. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص18).
|| چراغ. مطلق چراغ :
گل را چه گرد خیزد از ده گلابزن
مه را چه ورغ بندد از صد چراغدان.
؟ (از کلیله و دمنه).
برخی جانت شوم که شمع فلک را(1)
پیش بمیرد چراغدان ثریا.سعدی.
(1) - ن ل: شمع افق را.

چراغدان.

[چِ] (اِخ) نام محلی بر سر راه غرجستان و میانهء غرجستان و چقچران. مؤلف حبیب السیر نویسد: «...و محمدزمان میرزا نوبت دیگر یراق و استعداد بهم رسانیده از غرجستان بچقچران نقل کرد و در منزل «چراغدان» چراغ اقامت برافروخته متردد بود که از آنجا بجانب قندهار نهضت نماید یا بار دیگر بحدود بلخ شتابد». (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 403).

چراغ درگرفتن.

[چَ / چِ دَ گِ رِ تَ](مص مرکب) روشن شدن چراغ. درگیر شدن چراغ. فروزان شدن چراغ. لازم چراغ برگرفتن. (ارمغان آصفی) :
بر آن رخ اعتمادم هست چندانک
چراغ از هیچ کویی درنگیرد.خاقانی.
ز دیدار تو یوسف را زلیخا مهر برگیرد
چراغ دیدهء یعقوب از روی تو درگیرد.
صائب (از ارمغان آصفی).
|| و بمعنی روشن کردن و افروختن و درگیراندن چراغ و چراغ برکردن و چراغ برگرفتن :
آفتاب منی و من بچراغت جویم
خاصه کز سینه چراغی بسحر درگیرم.
خاقانی.

چراغ دستی.

[چَ / چِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغ کوچک نفتی یا برقی که مخصوص بدست گرفتن و با خود داشتن و از جایی بجایی بردن است. فانوس کوچک. چراغ برقی کوچک و استوانه ای شکل دارای لامپ و قوهء برق که با فشار دادن دگمه ای روشن و خاموش شود. چراغ قوه. رجوع به چراغ شود.

چراغ دیوارکوب.

[چَ / چِ غِ دی](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی چراغ نفتی یا برقی که مخصوص کوبیدن و نصب کردن بدیوار است. نوعی چراغ نفتی یا برقی که بدیوار خانه یا دیوار اطاق نصب کنند. یک قسم چراغ نفتی که مخصوص کوبیدن بدیوار ساخته شده و صفحهء مدور براقی برای منعکس ساختن نور به آن متصل است. نوعی چراغ برقی دارای پایه و حباب مخصوص نصب کردن بدیوار. چراغ دیواری. چراغی که قابل نصب بدیوار خانه یا دیوار اطاق است.

چراغ دیواری.

[چَ / چِ غِ دی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغ دیوارکوب. رجوع به چراغ دیوارکوب شود.

چراغ رفتن.

[چَ / چِ رَ تَ] (مص مرکب)چراغ خاموش شدن. چراغ مردن. چراغ نشستن :
بی وصیت دلم از خود نرود شام فراق
این چراغیست که از رفتن خود آگاه است.
طغرای مشهدی (از ارمغان آصفی).

چراغ روز.

[چَ / چِ غِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغ کم نور. (آنندراج). عبارت از چراغ بی فروغ. (غیاث). کنایه از چراغ کم سو و کم نور :
خدایا سینه ای بی سوز دارم
دلی همچون چراغ روز دارم.
وحید (از آنندراج).
|| آفتاب. (آنندراج ناظم الاطبا). کنایه از آفتاب. (غیاث) :
صرصر آهم چراغ روز را خاموش کرد
موج اشکم آسمان را حلفه ها در گوش کرد.
؟ (از آنندراج).

چراغ روشن.

[چَ / چِ غِ رَ / رُو شَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب). چراغ فروزان. چراغ افروخته. چراغ نورانی و مشتعل. مقابل چراغ خاموش.

چراغ روشن.

[چَ / چِ رَ / رُو شَ] (اِ مرکب) جملهء چراغ تو روشن باد، خطابی دعایی خیرگونه کسبه و تجار را شب هنگام.
- چراغ روشن بودن؛ کنایه است از گرم بودن بازار کسی یا چیزی. کنایه از آنکه دوست و هواخواه کسی بسیار بود یا مشتری چیزی فراوان باشد. مراد حاصل بودن و باثروت بودن. (فرهنگ نظام) :
آن لاله رخ که سوخت دل من بداغ او
روشن بود همیشه الهی چراغ او.
قاضی استرآبادی (از آنندراج).
- چراغ روشن گفتن کسی را؛ کلامی است که در محل دعای خیر گویند؛ یعنی مراد حاصل شود. (آنندراج). گرمای بازار خواستن کسی را. پیروزمند و موفق خواستن و آرزو کردن کسی را :
از حرف نیک گردد بدخواه با تو دشمن
نتوان چراغکش را گفتن چراغ روشن.
وحید (ازآنندراج).
امشب کز آتش گل گردید باغ روشن
پروانه بلبلان را گوید: چراغ روشن.
میرفغفور لاهیجانی (ازآنندراج).

چراغ روشن کردن.

[چَ / چِ رَ / رُو شَ کَ دَ] (مص مرکب) چراغ افروختن و برکردن و گرفتن و سوختن. (آنندراج). چراغ برافروختن. گیراندن چراغ. فروزان ساختن چراغ. کبریت زدن چراغ. || آنست که چون صراف زرها بباد دهد و چیزی در ته بساطش نماند چراغ برافرزود، و درین اشاره است بآنکه زرهای گم کردهء خود را به چراغ میجوید، و این چنین کسی را در هند «دیوالیه» گویند، و درین صورت معنی ترکیبی آن منسوب به «دوالی» بود که شب جشنی است هندوان را و در آن چراغان میکنند. (آنندراج) :
پریشانند صرافان گلشن بی رخت چندان
که بی برگی چراغ لاله روشن کرد و گل شبنم.
شهرت (از آنندراج).
از باده چراغ کرده روشن
چشم تو چو هندوی دوالی.
تأثیر (از آنندراج).
|| روشن کردن چراغ بوقت روز جلو دکان. اشاره است به ارزان شدن جنسی که در آن دکان فروخته شود. نشانه و علامتی است ارزان کردن متاعی را. کنایه از ارزان کردن فروشنده ای متاع منحصر خود را. عملی که غالباً صنف قصاب یا نانوا بهنگام ارزان شدن گوشت یا نان برای آگاهی مردم اقدام بدان کنند. مثال: فلان کس چراغ روشن کرده؛ یعنی جنس خود را ارزان کرده است.

چراغ روغن چراغی.

[چَ / چِ غِ رَ / رُو غَ چَ / چِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)چراغی که سوخت آن از روغنی معروف به «روغن چراغ» باشد. چراغی که روغن سوخت آن روغن کنجد یا روغن بزرک یا روغن پنبه دانه و امثال اینها باشد. نوعی چراغ پیه سوز. رجوع به چراغ پیه سوز شود.

چراغ روغن کردن.

[چَ / چِ رَ / رُو غَ کَ دَ] (مص مرکب) چراغ را روغن کردن. (آنندراج). روغن در چراغ کردن و ریختن. چراغ افروختن و چراغ سوختن و چراغ روشن کردن. (مجموعهء مترادفات ص 116). مایهء سوخت بچراغ دادن :
ای اشک چراغ دیده را روغن کن
ای گریه تو هم سیر درین گلشن کن
خاموش شده ست آتش داغ دلم
ای ناله تو این چراغ را روشن کن.
سید حسین خالص (از آنندراج).

چراغ زمان.

[چَ / چِ غِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغ زمانه. کنایه از خورشید و آفتاب. رجوع به چراغ زمانه شود. || مجازاً بمعنی چراغ عمر و چراغ زندگی است.
- تیره گشتن چراغ زمان؛ کنایه از مردن و فرونشستن چراغ عمر است :
سرانجام مرگ آیدت بی گمان
دگر تیره گردد چراغ زمان.فردوسی.

چراغ زمانه.

[چَ / چِ غِ زَ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خورشید و آفتاب. چراغ روز. چراغ جهان :
همه شب همی راند خود با گروه
چو خورشید تابان درآمد ز کوه
چراغ زمانه زمین تازه کرد
در و دشت بر دیگر اندازه کرد.فردوسی.
رجوع به چراغ زمان شود.

چراغ زنبوری.

[چَ / چِ غِ زَمْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغ توری. چراغ تلمبه ای. چراغ نفتی تلمبه داری که بوسیلهء تلمبه زدن و فشرده ساختن هوا نفت بطرف لوله بالا آید و بر روی شعلهء آن سرپوش توری از الیاف نسوز باشد که شعله را سفیدتر و نورانی تر پخش کند. نوعی چراغ نفتی دارای تلمبه و توری مخصوص که با پایه و بدون پایه و با لامپ و بدون لامپ آن مورد استعمال است. یک قسم چراغ تلمبه دار و توری دار که روشن و پرنور است و بیشتر در جای وسیع و بدون سقف روشن کنند و از باد خاموش نشود. قسمی چراغ بادی. رجوع به چراغ بادی و چراغ توری شود.

چراغ زیردامن.

[چَ / چِ غِ رِ مَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغ افروخته که بسبب مصادمت باد، در ته دامان کرده برند. چراغ ته دامان. (آنندراج). چراغی روشن که برای محفوظ بودن از باد در زیر دامان گیرند. چراغ روشنی که در زیر دامان نور آن پیداست :
چون چراغ زیر دامن از حدیث آتشین
میدرخشید از ته بال کبوتر نامه ام.
صائب (از آنندراج).
گوهر از گرد یتیمی در حصار آبروست
فقر در غربت چراغ زیر دامن میشود.
میرزابیدل (از آنندراج).
رجوع به چراغ ته دامن شود.

چراغ ساختن.

[چَ / چِ تَ] (مص مرکب) چراغسازی کردن. چراغ کردن. چراغ درست کردن. چراغ فراهم کردن :
غمش در کوچهء تاریک دل دشوار می آید
چراغ از آه سازم تا براه او نهم آنجا.
شفای اصفهانی (از ارمغان آصفی).
رجوع به چراغ کردن شود.

چراغساز.

[چَ / چِ] (نف مرکب)(1) سازندهء چراغ. آنکه چراغ ساختن تواند و داند. لامپاساز. چراغچی. آن کس که در تعمیر و اصلاح انواع چراغها مهارت و استادی دارد. رجوع به چراغچی و چراغ سازی شود.
(1) - Lampiste.

چراغسازی.

[چَ / چِ] (حامص مرکب)(1)چراغچیگری. لامپاسازی. تعمیر و اصلاح چراغ. ساختن چراغ. رجوع به چراغ ساز و چراغ ساختن شود.
(1) - Lampisterie.

چراغ سپهر.

[چَ / چِ غِ سِ پِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب و ماه و ستارگان باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مجازاً آفتاب. چراغ آسمان و چراغ فلک. (فرهنگ نظام). آفتاب عالمتاب. مرادف چراغ آسمانی و چراغ جهانتاب و چراغ عالم افروز. (مجموعهء مترادفات) :
که چون بامدادان چراغ سپهر
جمال جهان را برافروخت چهر.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به چراغ آسمان و چراغ آسمانی و چراغ جهانتاب شود.

چراغ سحر.

[چَ / چِ غِ سَ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است. (برهان) (آنندراج). آفتاب. (ناظم الاطباء). مجازاً آفتاب. چراغ سحری. (فرهنگ نظام). چتر روز و چتر سحر و چتر زرین. (آنندراج). چراغ سحرگاه و چراغ سحرگهان. چراغ صبح. || ستارهء صبح را نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مجازاً ستارهء صبح. (فرهنگ نظام). ستارهء سحری :
چشم شب از خواب چو بردوختند
چشم چراغ سحر افروختند.نظامی.
سحر برد شخصی چراغش بسر
رمق دید از او چون چراغ سحر.
سعدی (بوستان).
رجوع به چراغ سحرگهان و چراغ سحری و چراغ صبح شود. || چراغی که پیش از روشن شدن هوا روشن است و زود خاموشش میکنند، ازین جهت مجازاً در هر چیز ناپایدار استعمال میکنند. (فرهنگ نظام).

چراغ سحرگهان.

[چَ / چِ غِ سَ حَ گَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است. (حاشیهء دیوان حافظ چ قزوینی). چراغ سحر. چراغ سحری. چراغ صبح :
نکال شب که کند در قدح سیاهی مشک
در او شرار چراغ سحرگهان گیرد.
حافظ (قصاید، دیوان چ قزوینی ص قکز).
رجوع به چراغ سحر و چراغ سحری و چراغ صبح شود.

چراغ سحری.

[چَ / چِ غِ سَ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغ صبح و چراغ صبحدم. (آنندراج) (فرهنگ نظام). چراغ سحر. (فرهنگ نظام). چراغ سحرگاه. چراغ سحرگهی. چراغ سحرگهان. || مجازاً آفتاب. (فرهنگ نطام) || چراغی که پیش از روشن شدن هوا روشن است و زود خاموشش میکنند، ازین جهت مجازاً در هر چیز ناپایدار استعمال میکنند. (فرهنگ نظام). رجوع به چراغ و چراغ سحرگهان و چراغ صبح شود.

چراغسنگ.

[چَ / چِ سَ] (اِ مرکب)مومیائی سیاه. موم سیاه. موم اسود. (الجماهر بیرونی): ... و ذلک انه بفرغانة عمود الجبل الذی یرتفع منه بها الزفت و القیر و النفط و الموم الاسود، المسمی چراغسنگ و النوشادر. (الجماهر بیرونی ص 199). و یخرج من جبالها [ جبال فرغانه ]الچراغ سنگ و الفیروزج و الحدید ... (صور الاقالیم اصطخری). و اندر کوههای فرغانه معدن زر و سیم است بسیار، و معدن مس و سرب و نوشادر و سیماب و چراغسنگ و سنگ پای زهر و سنگ مغناطیس ... (حدود العالم چ تهران ص 68).

چراغ سوختن.

[چَ / چِ تَ] (مص مرکب) بمعنی روشن کردن و روشن شدن چراغ هر دو آمده. (آنندراج). چراغ افروختن و برکردن و گرفتن. (آنندراج) (غیاث). روشن شدن و روشن کردن چراغ. (ارمغان آصفی) :
زمانه از شب تارم چراغ بازگرفت
پس از وفات من آورد و بر مزارم سوخت.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
نیست بی می باغ را نوری می روشن بیار
تیره میسوزد چراغ لاله ها روغن بیار.
صائب (از آنندراج).
روزن فانوس را ماند حسود تنگ چشم
هرکرا سوزد چراغ او را کدورت میرسد.
واعظ قزوینی (از ارمغان آصفی).
ز گرمی جگرم دوش چشم تر میسوخت
چراغ دیده براه تو تا سحر میسوخت.
حزنی صفاهانی (از ارمغان آصفی).
رجوع به چراغ افروختن و چراغ روشن کردن شود. || چراغ کسی سوختن؛ کنایه از مراد حاصل شدن و بدولت رسیدن. (آنندراج) (ارمغان آصفی):
چراغ شمع روشن شد که در بزم تو میسوزد
نبود این دولت بیدار هرگز دودمانش را.
میرنجات (از آنندراج).

چراغ شام.

[چَ / چِ غِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغ که هنگام شام روشن کنند. (آنندراج).

چراغ شب.

[چَ / چِ غِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ماهتاب. (ناظم الاطباء). || چراغ که در شب افروزند. و چراغ شب باران و چراغ شب مهتاب، هر کدام معروف و کنایه از آنست که لطفی ندارد. (آنندراج).

چراغ شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) درخشیدن و روشن گشتن. (ناظم الاطباء). روشن شدن. شعله دادن. فروزان شدن چراغ. نور دادن چراغ : ... و چون آتشی است که از سنگ و پولاد جهد و تا سوخته نیابد، نگیرد و چراغ نشود که از او روشنائی یابند. (نوروزنامه). || موکل شدن. (ناظم الاطباء).

چراغ شرع.

[چَ / چِ غِ شَ] کنایه از مخبر صادق. (آنندراج). حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله. (مجموعهء مترادفات ص 123). مترادف چراغ هدایت. (مجموعهء مترادفات). کنایه از نبی اکرم و خاتم النبیین صلّی الله علیه و آله. || کنایه از کلام الله مجید. (آنندراج). قرآن مجید. (مجموعهء مترادفات ص 272). مترادف چراغ هدایت. (مجموعهء مترادفات). رجوع به چراغ هدایت شود.

چراغ شمس.

[چَ / چِ غِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه است از خورشید. چراغ روز. آفتاب:
این چراغ شمس کو روشن بود
نز فتیلهء پنبه و روغن بود.مولوی.

چراغ صبح.

[چَ / چِ غِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه است از آفتاب است. (دیوان حافظ چ قزوینی حاشیهء ص قکح). چراغ سحری و چراغ صبحدم. (آنندراج) (فرهنگ نظام). مجازاً آفتاب. (فرهنگ نظام). چراغ سحر و چراغ سحرگهان :
چه پرتو است که نور چراغ صبح دهد
چه شعله است که در شمع آسمان گیرد.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص قکح).
|| چراغ بسیار سریع الزوال و ناپایدار. (آنندراج). چراغی که هنگام صبح پس از روشن شدن هوا خاموش کنند :
چراغ صبح بیک جلوه میشود خاموش
مرا بموسم پیری ز اعتبار چه حظ.
صائب (ازآنندراج).
رجوع به چراغ سحر و چراغ سحری شود.

چراغ صبحدم.

[چَ / چِ غِ صُ دَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغ صبح و چراغ سحری. (آنندراج) (فرهنگ نظام). رجوع به چراغ سحر و چراغ سحری و چراغ صبح شود.

چراغ طور.

[چَ / چِ غِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از تجلی که بر موسی علیه السلام بر کوه طور شده بود. (آنندراج). آتش طور. روشنی که در کوه طور بر موسی نمایان شد. چراغ کلیم. رجوع به چراغ کلیم شود.

چراغ عالم افروز.

[چَ / چِ غِ لَ اَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آفتاب عالمتاب. مترادف چراغ آسمانی و چراغ جهانتاب و چراغ سپهر. (مجموعهء مترادفات ص 13). || چیزی که معروف همه کس باشد. (ناظم الاطباء).

چراغ علاءالدین.

[چَ / چِ غِ عَ ئِدْ دی](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغی که علاءالدین پهلوان یکی از داستانهای هزارویکشب با آن چراغ سحرآمیز جادوگری میکرد و بوسیلهء آن چراغ ثروت فراوان بدست آورد تا آنجا که توانست با دختر پادشاه ازدواج کند. چراغ جادویی که علاءالدین پسر خیاطی بنام مصطفی بوسیلهء آن چراغ به هر چه میخواست میرسید و با آن چراغ کارهای خارق العاده و سحرآمیز میکرد. چراغ جادوی معروف منسوب به علاءالدین، پهلوان داستانی از هزارویکشب که بعضی از کشورهای اروپائی نیز بهمین مناسبت نوعی چراغ یا بخاری را باسم او نام گذاری کرده، «چراغ آلادین» و «بخاری آلادین» نامیده اند. چراغ جادو. چراغ سحرآمیز.

چراغ عمر.

[چَ / چِ غِ عُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حیات و زندگی.
- چراغ عمر کسی خاموش شدن؛ کنایه است از دم درکشیدن و مردن.
- شتاب داشتن چراغ عمر؛ کنایه از زودگذر بودن عمر. زود سپری شدن عمر و دیر نپاییدن زندگی است :
کدام کار دل از برق جلوهء تو برآمد
چراغ عمر کسی اینقدر شتاب ندارد.
شیخ العارفین (از آنندراج).
مؤلف آنندراج ذیل «چراغ شتاب ندارد» شعر بالا را مثال آورده و مینویسد: «درین بیت حضرت شیخ العارفین، بعضی از محققین میفرمایند که چراغ شتاب ندارد و طرفه عبارتی است، چراغ عمر کسی اینقدر زودسوز نیست، می باید و میتواند «چراغ عمر کسی» منادی بود بحذف حرف ندا، درین صورت شتاب ندارد و بمعنی شتاب بیجا و بی حساب خواهد بود، لیکن معشوق را عمر کسی گویند نه «چراغ عمر کسی»، چنانکه بر محاوره دان ظاهر است معهذا هم اعتراض سابق دفع نمیشود - انتهی.
ولی ظاهراً بر مضمون و مفهوم این شعر اعتراضی وارد نیست، زیرا مقصود شاعر و معنای شعر کاملاً واضح و روشن است و شاعر میگوید: از برق جلوهء تو کار دل برنیامد و چراغ عمر هیچکس چنین شتابنده و زودگذر نیست. بدیهی است هم چنانکه معشوق را «عمر» میتوان گفت «چراغ عمر» گفتن نیز ایرادی ندارد و شاعر معشوق را مخاطب ساخته میگوید: راست است که تو چراغ عمر منی، اما چراغ عمر هیچکس چنین شتاب ندارد و بشتاب نمیگذرد و از جلوهء تو که چون برق شتابان و گریزان است هیچیک از کارها و مرادهای دل برنمیآید و حاصل نمیگردد.

چراغ قوه.

[چَ / چِ قُوْ وَ / وِ] (اِ مرکب)چراغی که بوسیلهء قوهء برق (باطری) روشن شود. چراغ دستی کوچکی که بوسیلهء باطریهای کوچک روشن شود. چراغ جیبی. چراغ دستی. رجوع به چراغ دستی شود.

چراغک.

[چَ / چِ غَ] (اِ مصغر) چراغ باشد. (برهان) (آنندراج). مصغر چراغ، یعنی چراغ کوچک. (ناظم الاطباء). چراغ خرد. || کرم شب تاب را نیز گویند، و عرب آنرا«ولدالزنا» خوانند، گویند چون ستارهء سهیل طالع شود او بمیرد. (برهان) (آنندراج). کرم شب تاب. (ناظم الاطباء). چراغله. کرمکی که بشب مانند چراغ تابان باشد. شب تاب. شب چراغ. شب چراغک. کرم شب چراغ. رجوع به چراغله و کرم شب تاب شود.

چراغ کاروان.

[چَ / چِ غِ کارْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغی باشد که کاروانان بر چوبی بلند برافروزند تا واماندگان و مترددان بروشنائی آن بمأوای خود برسند بآسانی. (آنندراج) :
باشد از پروانهء امرش درین خلوتسرای
سالکان را خضر پیغمبر چراغ کاروان.
اثر (از آنندراج).

چراغ کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب)مرادف چراغ برافروختن. (آنندراج). روشن کردن چراغ. (ارمغان آصفی) :
پیش تو آفتاب نتوان جست
روزِ روشن، چراغ نتوان کرد.
میرخسرو (از آنندراج).
|| بدولت رسیدن. || خاموش کردن چراغ. (ارمغان آصفی). || چراغ ساختن. چراغ درست کردن. رجوع به چراغ ساختن شود.

چراغکش.

[چَ / چِ کُ] (نف مرکب)کشندهء چراغ. آنکه چراغ را بکشد و خاموش کند :
دلهای روشن از دم سردش فسرده است
آری چراغکش بود اینش سرشت وخو.
شفیع اثر (از آنندراج).
از حرف نیک گردد بدخواه با تو دشمن
نتوان چراغکش را گفتن چراغ روشن.
وحید (از آنندراج).
|| قومی معروف که بعمل شنیع شهرت دارند و عمل مذکور را چراغکشانی گویند. (آنندراج). || هر عمل شنیع و زشتی که در هنگام اشتغال آن از روشنائی اجتناب کنند. (ناظم الاطباء). رجوع به چراغکشانی شود.

چراغکشانی.

[چَ / چِ کُ] (حامص مرکب) عمل قبیح و کردار زشت. (ناظم الاطباء). کار قوم معروفی که بعمل شنیع شهرت دارند :
تا دست فاسقی بغلط پای گیردش
هر شب کند چراغکشانی برادرت.
شفائی (ازآنندراج).
|| چراغ کشی. چراغ خاموش کنی. رجوع به چراغ کش شود.

چراغ کشتن.

[چَ / چِ کُ تَ] (مص مرکب) چراغ خاموش کردن. اطفای چراغ کردن. چراغ نشاندن. چراغ گل کردن. چراغ پف کردن. خاموش کردن چراغ. (ناظم الاطباء) :
کشتم بباد سرد چراغ فلک چنانک
بوی چراغ کشته شنیدم بصبحگاه.خاقانی.
چراغ کیان کشته شد کاش من
بمرگش چراغ فلک کشتمی.خاقانی.
باد دریغ در دلم کشت چراغ زندگی
بوی چراغ کشته شد سوی هوای آسمان.
خاقانی.
رجوع به چراغ خاموش کردن شود.

چراغ کشته.

[چَ / چِ غِ کُ تَ / تِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغ افسرده. چراغ بسمل و چراغ مرده. (آنندراج) :
کدامین شاخ گل دامن فشان زین بزم بیرون شد
که بوی گل بمغزم از چراغ کشته می آید.
صائب.
رجوع به چراغ کشتن و چراغ خاموش و چراغ مرده شود.

چراغ کلیم.

[چَ / چِ غِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آتش طور. کنایه از روشنائی و نوری که شب هنگام موسی کلیم در کوه طور دید و آنرا آتش افروخته پنداشت :
مشعل یونس و چراغ کلیم
بزم عیسی و باغ ابراهیم.نظامی.
و رجوع به چراغ طور شود.
|| کنایه از ید بیضای موسی کلیم.

چراغ کور شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از مردن شخصی که از او هیچکس نماند. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوراجاق شدن. اجاق کور شدن. فرزند نداشتن. فرزند آوردن نتوانستن.

چراغ گاز.

[چَ / چِ غِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) چراغی که به نیروی گاز روشن شود. چراغی که مادهء مشتعل کنندهء آن گازهای مختلف از قبیل گاز نفت، گاز زغال سنگ یا گاز بوتان باشد.
(1) - Eclairage au gaz. Gas lamp.

چراغ گرفتن.

[چَ / چِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) مرادف چراغ برافروختن. (آنندراج). چراغ روشن کردن. چراغ سوختن و چراغ برکردن. (آنندراج) (غیاث). روشن کردن چراغ. (ارمغان آصفی) :
بداغ ساده رخان چند سوزم این پسران
مرا چراغ نخواهند بر مزار گرفت.
شانی تکلو (از آنندراج).
رجوع به چراغ روشن کردن و چراغ افروختن و چراغ سوختن شود.

چراغ گل شدن.

[چَ / چِ گُ شُ دَ](مص مرکب) لازم چراغ گل کردن. (آنندراج). خاموش شدن چراغ. نشستن چراغ. چراغ مردن.

چراغ گل کردن.

[چَ / چِ گُ کَ دَ](مص مرکب) کنایه از چراغ روشن کردن. (آنندراج). ترقی کردن و زیاد شدن روشنی چراغ، چه ترقی هر چیز را، گل کردن آن گویند. (فرهنگ نظام) :
شبی کز می چراغ حسن او گل کرد دانستم
که هم بلبل من سرگشته هم پروانه خواهم شد.
خواجه آصفی (از آنندراج).
|| کنایه از چراغ خاموش کردن هم آمده. برای اطفای چراغ، چون چراغ نشاندن و چراغ کشتن مستعمل است. (آنندراج). خاموش کردن چراغ، چه فتیلهء نیم سوخته که بعد از خاموش شدن شعله چند لحظه سرخ میماند تشبیه به گل شده است. (فرهنگ نظام) :
درآن محفل که شمع روی او نیست
چراغ دیده را گل میتوان کرد.
طاهر غنی (از آنندراج).
رجوع به چراغ خاموش کردن و چراغ کشتن شود.

چراغلو.

[چِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر که در 8هزارگزی جنوب ورزقان و 7هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر واقع شده. کوهستانی و معتدل است و 358 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی گلیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چراغله.

[چَ / چِ لَ / لِ] (اِ) کرم شب تاب را گویند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام).(1) چراغینه، در لهجهء قدیم آذربایجان. (فرهنگ اسدی ذیل لغت شب تاب). چراغک. شب تاب. کرم کوچک سبزرنگی که بشب چون چراغ نماید. شب چراغ. شب چراغک. کرمک شب تاب :
شب چراغک، چراغله، شب تاب
کرمکی کو بود شب افروزان.
نیازی بخاری (از جهانگیری).
رجوع به چراغک و چراغینه و شب تاب و کرم شب تاب شود.
(1) - مؤلف فرهنگ نظام نویسد: «این لفظ ترکی است و نصف اول آن از فارسی بترکی رفته».

چراغ مردن.

[چَ / چِ مُ دَ] (مص مرکب)لازم از چراغ کشتن. (آنندراج). خاموش شدن چراغ. (ارمغان آصفی). مردن چراغ. فرومردن چراغ. فروکش کردن چراغ. گل شدن چراغ. چراغ نشستن :
آه و دردا که چراغ من تاریک بمرد
باورم کن که ازین درد بتر کس را نی.
خاقانی.
امروز فلک شعلهء داغش مرده است
نور مه و مهر در دماغش مرده است
دستی بدر آر و هر چه خواهی بربای
کاین خانهء تاریک چراغش مرده است.
ذوقی اردستانی (از آنندراج).
رجوع به چراغ گل شدن و چراغ نشستن شود.
- چراغ کسی فرومردن، چراغ کسی مردن؛کنایه است از مردن و چراغ کور شدن آن کس و یا منقرض شدن نژاد و خانواده اش بسبب مرگ وی :
نوبت راحت و کرم بگذشت
تا چراغ کیان فرومرده است.خاقانی.

چراغ مرده.

[چَ / چِ غِ مُ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مرادف چراغ خاموش و چراغ کشته و چراغ افسرده. (آنندراج). چراغ بسمل :
ز روی دوست دل دشمنان چه دریابد
چراغ مرده کجا شمع آفتاب کجا؟حافظ.
به گرد دیر و حرم دل بدست میگردیم
چراغ مردهء ما تا کجا شود روشن؟
صائب (از آنندراج).
رجوع به چراغ خاموش و چراغ افسرده و چراغ کشته شود.

چراغ مرده.

[چَ / چِ مُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) تاریک. ظلمانی. بی نور و بی فروغ :
مجنون چو شب چراغ مرده
افتاده و دیده زاغ برده.نظامی.

چراغ مزار.

[چَ / چِ غِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغ تربت. چراغی باشد که بر بالین تربت افروزند. (آنندراج). چراغی که در زیارتگاه روشن کنند :
چون زندگی بکام بود مرگ مشکل است
پروای باد نیست چراغ مزار را.
صائب (آنندراج).
رجوع به چراغ تربت شود.

چراغ مزرعه.

[چَ / چِ مَ رَ عَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای قدیم النسق محال سهرورد زنجان است که هوایش ییلاقی است و بیست وپنج خانوار سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلهء دیم و صیفی کاری است و جزئی باغ هم دارد». (از مرآت البلدان ج 3 ص 218).

چراغ مزرعه.

[چِ مَ رَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سجاسرود بخش قیدار شهرستان زنجان، که در 23هزارگزی شمال باختری قیدار و 5هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده. کوهستانی و سردسیر است و113 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، بنشن، انگور، میوه و قلمستان. شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چراغ مست شدن.

[چَ / چِ مَ شُ دَ](مص مرکب) رسم است بلبل بازان را که شامگاه بلبل را در برابر چراغان بر روی دست دارند تا از روشنی چراغ بر سر مستی آید و گویا شود. (آنندراج). مست گشتن از خیره شدن بر چراغ، گویا بلبل اینطور است. (فرهنگ نظام) :
بشور آمده مرغ دل از خیال کسی
چراغ مست شد این بلبل از جمال کسی.
سالک یزدی (از آنندراج).

چراغ مضطرب.

[چَ / چِ غِ مُ طَ رِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغ نیمه خاموش. چراغ لرزان. چراغی که شعله اش پائین و بالا میرود و مستعد خاموش شدن است :
پنبه از داغ دل بیطاقت ما برمدار
این چراغ مضطرب در زیر دامن خوشتر است.
صائب (از آنندراج).

چراغ مغان.

[چَ / چِ غِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شراب انگوری باشد. (برهان)(1). کنایه از شراب صاف بود. (انجمن آرا) (آنندراج). شراب. (مجموعهء مترادفات ص 224) (ناظم الاطباء).
(1) - بدان سبب که ظریفان نزد مغان می مغانه میزدند. رک: مزدیسنا ص 266 ببعد. (از حاشیهء برهان چ معین).

چراغ مکان.

[چِ مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان رشت که در 3هزارگزی جنوب رشت واقع شده. جلگه، مرطوب و معتدل است و98 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء سیاوش، محصولش برنج و صیفی، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چراغ موشی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب)(1) چراغ حلبی کوچکی دارای فتیله و جای نفت یا روغن. ظرفهای کوچکی چون استکان که در آن پیه یا روغن کرده فتیله مینهادند و به بندها می آویختند بخصوص در شب های چراغان. چراغ خرد چون استکانی که در آن پیه کنند و فتیله ای در وی نهند و به عدهء کثیر، شبهای چراغانی در معابر آویزند. ظرف کوچک شیشه ای یا فلزی که در آن پیه و فتیله کرده در چراغانیها به عدهء بسیار افروخته در معابر بیاویزند. نوعی چراغ کوچک مسی یا حلبی که ساختمانی ساده داشته دارای فتیله و جای روغن یا نفت است و بیشتر در جاهای دور افتاده و دهکده ها از آن استفاده میشود. چراغ کوچک حلبی بدون شیشه. (فرهنگ نظام).
(1) - Lampion.

چراغنده.

[چَ / چِ غَ دَ / دِ] (اِ مرکب)چراغپایه. (ناظم الاطباء).

چراغ نذر.

[چَ / چِ غِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چراغی که بامید حصول مقصود بر آستان اولیاء سوزند. (آنندراج). چراغ نذری. چراغی که برای روا شدن حاجتی یا پس از برآورده شدن مرادی بر مزاری روشن کنند. چراغی که صاحب نذر در حرم ائمه یا بر مزار اولیا روشن کند :
فتح از خدا بخواه وگرنه تمام عمر
همچون چراغ نذر بهر آستانه باش.
شانی تکلو (از آنندراج).
تا مهربان شود دل بی رحم کافرش
هر دم چراغ نذر به بتخانه سوختم.
عالی (از آنندراج).

چراغ نشاندن.

[چَ / چِ نِ دَ] (مص مرکب) چراغ کشتن و چراغ خاموش کردن. (آنندراج) (غیاث). خاموش کردن چراغ. (ارمغان آصفی). چراغ پف کردن و چراغ گل کردن :
چراغوار بکشتن نشسته بر سر نطع
بباد سرد چراغ زمانه بنشاندیم.خاقانی.
یار بنشست به مجلس بنشانید چراغ
روی او نور تجلی است مخوانید چراغ.
کمال خجندی (از آنندراج).
رجوع به چراغ کشتن و چراغ خاموش کردن شود.

چراغ نشستن.

[چَ / چِ نِ شَ تَ] (مص مرکب) کشته شدن و خاموش شدن چراغ. (آنندراج). خاموش شدن چراغ (ارمغان آصفی) :
از دم سرد دلم سوز جگر ننشیند
این چراغیست که از باد سحر ننشیند.
شانی تکلو (از آنندراج).
رجوع به چراغ گل شدن و چراغ مردن شود.

چراغ نفتی.

[چَ / چِ نَ] (اِ مرکب) چراغ نفت. چراغی که روغن سوخت آن نفت باشد. چراغی که با نفت سوزد. مقابل چراغ برق. لامپا نفتی. چراغی که دارای لامپ و فتیله و جای نفت است.

چراغ نهادن.

[چَ / چِ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) چراغ روشن کردن. چراغ برافروختن. سوختن و افروختن چراغ. || کنایه از برافروختن. تحویل از برجی ببرجی :
چو اندر بره خور نهادی چراغ
پسش دشت بودی و در پیش باغ.فردوسی.

چراغوار.

[چَ / چِ راغْ] (ق مرکب) مثل چراغ. مانند چراغ. همچون چراغ :
چراغوار بکشتن نشسته بر سر نطع
بباد سرد چراغ زمانه بنشاندیم.خاقانی.

چراغواره.

[چَ / چِ راغْ رَ / رِ] (اِ مرکب)قندیلی و ظرفی باشد که در آن چراغ روشن کنند تا باد نکشد، و مشکوة همانست. (برهان). قندیل که میانش چراغ روشن کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). چراغپایه و مشکوة و قندیلی که در آن چراغ روشن کنند تا باد آنرا نکشد. (ناظم الاطباء). قندیل که چراغ در میان آنست. (فرهنگ نظام). قندیل و چراغدان. (غیاث). چراخواره. چراغ بره. چراغپا. چراغپایه. چراغدان. مردنگی :
این آبگینه خانهء گردون که روز و شب
از شعله های آتش الوان مزین است
بادا چراغوارهء(1) فراش جای تو
تا هیچ در فتیلهء خورشید روغن است.
انوری (از انجمن آرا).
رجوغ به چراخواره و چراغ بره و چراغپایه شود.
|| پروانه. مگس چراغ.
(1) - ن ل: بادا چراخوارهء...

چراغواسه.

[چَ / چِ راغْ سَ / سِ] (اِ مرکب) پروانهء چراغ. (ناظم الاطباء).

چراغوانی.

[چَ / چِ راغْ] (حامص مرکب) چراغانی. چراغبانی. چراغان. چراغبارانی. چراغونی. آئین بستن کوی و برزن شهر در جشنها و چراغ بسیار روشن کردن. رجوع به چراغان و چراغانی شود.

چراغوره.

[چَ / چِ راغْ وَ رَ / رِ] (اِ مرکب)چراغواره. ظرفی که چراغ در آن نهند و برند. ظرفی که چراغ در آن گذارند تا از باد خاموش نشود : تو چراغی را تا چراغوره ای نمیباشد و زیر دامنهاش نمیداری سلامت از در خانه تا بدر مسجد نمیتوانی بردن و از دست باد خلاص نمیتوانی دادن. (کتاب معارف بهاء ولد ص 41). رجوع به چراغواره شود. || شمعدان. || اسبی که دو دست را بلند کرده بر روی دو پا ایستد. چراغپا. || پروانه ای که گرداگرد چراغ گردد. (ناظم الاطباء).

چراغ ویس.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز که در 21هزارگزی جنوب باختر سقز و2هزارگزی جنوب شوسهء سقز ببانه واقع شده، کوهستانی و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، لبنیات، توتون و تنباکو، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چراغ هدایت.

[چَ / چِ غِ هِ یَ] (اِخ)کنایه از حضرت رسول اکرم(ص). حضرت رسول خدا صلی الله علیه وآله. (مجموعهء مترادفات ص 123). چراغ شرع. || قرآن مجید. (مجموعهء مترادفات ص 272). کنایه از قرآن مجید. چراغ شرع. رجوع به چراغ شرع شود.

چراغی.

[چَ / چِ] (ص نسبی، اِ) خادم امرد صوفیان در خانقاه. مثال: چراغی مرشد آمد؛ یعنی شاگرد و خادم مرشد آمد. رجوع به چراغ شود. || زمینی که وقف شده باشد از برای مسجد و اماکن متبرکه. || نذری که جهت روشنائی و اماکن متبرکه به خدام دهند. || صدقه ای که بدرویشانی دهند که در شب قدم میزنند. || پولی که به فالگو دهند. (ناظم الاطباء).

چراغیل.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اسکو شهرستان تبریز که در 21هزارگزی جنوب اسکو و 14هزارگزی شوسهء تبریز، دهخوارقان واقع شده. جلگه و معتدل است و 520 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و بادام، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چراغینه.

[چَ / چِ نَ / نِ] (اِ) شب تاب، در لهجهء مردم آذرآبادگان. (از فرهنگ اسدی). کرمی خرد و سبزرنگ که در شب تاریک چون چراغ میدرخشد. چراغله. چراغک. کرم شب تاب، بزبان آذری. رجوع به شب تاب و کرم شب تاب و چراغله شود.

چرا کردن.

[چَ کَ دَ] (مص مرکب)چریدن. سبزه و گیاه از زمین با دندان بریدن و خوردن ستور در حال رفتن. علف خوردن چارپایان گیاه خوار در چراگاه. راه رفتن و گیاه کندن و خوردن ستوران در مراتع. ارتعاء. رتاع. سَرح :
چرا همی نچمم تا کند چرا تن من
که نیز تا نچمم کار من نگیرد چم.رودکی.
گل عارضی و لاله رخی ای رنگار من
در مرغزار آن گل و لاله چرا کنم.
مسعودسعد.
چون مشک چین تو داری ز آهوی چین مپرس
آهو بچین بهست که سنبل چرا کند.خاقانی.
ذوق سخنهای من اصل شفای دل است
زانکه کنم نحل وار از گل معنی چرا.
سیف اسفرنگی.
نک بپرّانیده ای مرغ مرا
در چراگاه ستم کم کن چرا.مولوی.
پهلوی تن ضعیف بود پشت دل قوی
صیدی که در ریاض ریاضت چرا کند.
سعدی.

چراکسه.

[چَ کِ سَ] (اِخ) جِ چرکسی، چرکس ها. (ناظم الاطباء). || دولتی است که از سال 784 تا 923 ه . ق. در مصر حکومت کرده است. پس از دولت ایوبی غلامان ترک بحکومت رسیده و چراکسه خلف سلالهء قلاوون و سلف دولت عثمانی بوده اند. ملوک چراکسه 23 تن بودند و علاوه بر مصر به سوریه و حجاز نیز حکومت میکردند. تیمور لنگ در زمان حکومت آنان ظهور کرد وشام را بتصرف آورده ویران کرد ولی به مصر نرفت و بهمین جهت بسلطنت آنان خللی وارد نشد ولی بسال 923 «ملک اشرف قانصوه غوری» بیست ودومین پادشاه چراکسه باتفاق شاه اسماعیل صفوی بمخالفت با سلطان سلیم خان عثمانی برخاست و پس از مغلوب شدن شاه اسماعیل وی نیز مغلوب سلطان سلیم و مقتول شد و بعد از وی ملک اشرف طومانبای بجای او نشست و فقط 4 ماه حکومت کرد و بدین ترتیب سلسلهء چراکسه منقرض گردید و مصر و شام و حجاز به تصرف دولت عثمانی درآمد. ملوک چراکسه و تاریخ جلوس آنان بقرار زیر است:
1 - الملک الظاهر سیف الدین برقوق سال 784 ه . ق.
2 - الملک الناصر ابوالسعادات فرخ بن برقوق سال 801.
3 - الملک المنصور عبدالعزیزبن برقوق سال 808.
4 - الملک المؤید شیخ محمودی الظاهری سال 815.
5 - الملک المظفر ابوالسعادات احمدبن مؤید سال 824.
6 - الملک الظاهر ابوالفتح ططر سال 824.
7 - الملک الصالح محمد بن ططر سال 824.
8 - الملک الاشرف ابوالنصر برسبای سال 825.
9 - الملک العزیز ابوالمحاسن بن برسبای سال 841.
10 - الملک الظاهر چقمق سال 841.
11 - الملک المنصور ابوالسعادات عثمان بن چقمق سال 857.
12 - الملک الاشرف ابوالنصر اینال سال 857.
13 - الملک المؤید احمدبن اینال سال 866.
14 - الملک الناصر خوشقدم الناصری سال 866.
15 - الملک الظاهر ایلبای سال 872.
16 - الملک الظاهر تمربغا سال 872.
17 - الملک الاشرف قایتبای سال 872.
18 - الملک الناصر ابوالسعادات محمد بن قایتبای سال 901.
19 - الملک الظاهر قانصو سال 904.
20 - الملک الاشرف جانبولاط سال 905.
21 - الملک العادل طغانبای سال 906.
22 - الملک الاشرف قانصوه الغوری سال 906.
23 - الملک الاشرف طومانبای سال 923.
(قاموس الاعلام ترکی ج 3 صص 1868 - 1869).
مرحوم اقبال نویسد: «... سلاطین ممالیک مصر از غلامان ترک یا چرکسی بودند که ابتداء در جزء قراولان مزدور «الملک الصالح ایوب» قرار داشتند. اولین ایشان «شجرة الدر» زوجهء «الملک الصالح» است، اگرچه چند سالی اسماً سلطنت با موسی از بازماندگان خاندان ایوبی بود ولی پس از او ممالیک رسماً سلطنت مصر را بدست گرفتند و ایشان دو طبقه اند: ممالیک بحری و ممالیک برجی، و این دو طبقه تا نیمهء اول قرن دهم هجری مصر و شام را تحت اداره و حکومت خود داشتند و افراد آن سلسله ها با وجود سلطنت کوتاه و جنگهای داخلی دائمی و کشتن یکدیگر ممالک خویش را بخوبی اداره میکردند و شهر قاهره هنوز از دورهء سلطنت ایشان آثاری دارد که نمایندهء عشق و علاقهء سلاطین مملوک بصنایع مستظرفه و بناست. ممالیک علاوه بر این مردمانی جنگ آور و دلیر بودند و در مقابل صلیبیون عیسوی و اردوهای تاتار مقاومتهای نیکو کردند، مخصوصاً تاتارها را که در قرن هفتم هجری بر آسیا استیلا یافته و مصر را طرف تهدید قرار داده بودند چند بار مغلوب نمودند». (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص 70). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی و فهرست طبقات سلاطین اسلام تألیف عباس اقبال شود.

چراکه.

[چِ کِ] (حرف ربط مرکب) کلمهء تعلیل. یعنی زیرا که. (ناظم الاطباء). زیرا. ازیرا. ازیرک. ازیراکه. بعلت آنکه. بدلیل آنکه. بسبب آنکه. بدان دلیل که. بدان سبب که. بخاطر آنکه. بدان جهت که. چونکه :
بترک خدمت پیر مغان نخواهم گفت
چراکه مصلحت خود در آن نمی بینم.حافظ.
رخ تو در دلم آمد مراد خواهم یافت
چراکه حال نکو در قفای فال نکوست.
حافظ.
رجوع به زیرا شود.

چراگان.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پیشین بخش راسک شهرستان ایرانشهر که در یک هزارگزی باختر راسک کنار راه سرباز به پیشین واقع شده و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

چراگاه.

[چَ] (اِ مرکب) مرتع. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). جای چریدن ستور. (ناظم الاطباء). دیولاخ. (حبیش تفلیسی). علفزار. (ناظم الاطباء). چراستان. (محمودبن عمر ربنجنی). مرعی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). جائی که چارپایان علف خوار چرا کنند. جای چریدن علفخواران. چراخوار. چراخور. چراگه. چرامین. مرغزار. مرعاة. لیاق. مرج. اَبّ. مَسْرَح. مَسرَبَة. مَذاد. (منتهی الارب) : اجایل جائیست اندرو چراگاه و مرغزار و خرگاه بعضی از تبتیان است. (حدود العالم). و [ غوریان ] گردنده اند بر چراگاه و گیاه خوار، تابستان و زمستان. (حدود العالم). و گردنده اند [ قبائل تخس ] بزمستان و تابستان بر چراگاه و گیاخوار و مرغزارها. (حدود العالم).
ز یکسوی دریای گیلان رهست
چراگاه اسبان و جای نشست.فردوسی.
چراگاه بگذاشت رخش آن زمان
نیارست رفتن بر پهلوان.فردوسی.
چراگاه اسبان شود کوه و دشت
بآکنده زانپس نباید گذشت.فردوسی.
بیاورد گاو از چراگاه خویش
فراوان گیا برد و بنهاد پیش.فردوسی.
بچر کت عنبرین بادا چراگاه
بچم کت آهنین بادا مفاصل.منوچهری.
ملکت چو چراگاه و رعیت رمه باشد
جلاب بود خسرو و دستور شبانست.
منوچهری.
خیز و بصحرای عشق ساز چراگاه ازآنک
بابت رخش تو نیست آخور آخر زمان.
خاقانی.
ابلقی را کآسمان کمتر چراگاه ویست
چند خواهی بست بر خشک آخور آخر زمان.
خاقانی.
در جنت مجلست چراگاه
آهوحرکات احوران را.خاقانی.
ز چوب زهر چون چوپان خبر داشت
چراگاه گله جای دگر داشت.نظامی.
چو مینا چراگاهی آمد پدید
که از خرمی سر بمینو کشید.نظامی.
مرا بارها در حضر دیده ای
ز خیل و چراگاه پرسیده ای.
سعدی (بوستان).
که دانستم از هول باران و سیل
نشاید شدن در چراگاه خیل.
سعدی (بوستان).
رجوع به چراگه و چرامین و چراخوار و مرتع شود. || جای کشت و زرع غلات و محلی که آدمیان از آنجا محصول خوراکی خود را بدست آورند. جای بدست آمدن روزی مردمان و روزی خوارگان. محل تغذیهء آدمیان. جای خوراک خوردن و خوراکی تهیه کردن انسانها. آبشخور آدمیان :
چراگاه مردم برین برفزود
پراکندن تخم و کشت و درود.فردوسی.
چراگاهشان بارگاه منست
هرآنکس که اندر پناه منست.فردوسی.
این چراگاه دل و جان سخنگوی تو است
جهد کن تا بجز از دانش و طاعت نچرند
اندرین جای گیاهان زیانکار بسی است
زین چراگاه ازیرا حکما برحذرند.
ناصرخسرو.
پنداشتم که دهر چراگاه من شده است
تا خود ستوروار مر او را چرا شدم.
ناصرخسرو.
بر سریر نیاز میغلطم
بر چراگاه ناز میغلطم.خاقانی.
صیدگه شاه جهانرا خوش چراگاهست ازآنک
لخلخهء روحانیان بینی در او بَعرالظبا.
خاقانی.
تابش رخسار تو از راه چشم
کرد چراگاه دل از ارغوان.خاقانی.
نک بپرّانیده ای مرغ مرا
در چراگاه ستم کم کن چرا.مولوی.
رجوع به چراگه شود.

چراگاه جستن.

[چَ جُ تَ] (مص مرکب)جستجوی چراگاه کردن. مرتع جستن. پیدا کردن مرتع. دنبال چراگاه گشتن. تَمَرُّع. (منتهی الارب).

چراگر.

[چَ گَ] (ص مرکب)(1) حیوانات چرنده را گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). حیوان رهاکرده شده در چراگاه. (ناظم الاطباء). چرنده. چراکننده. جانور چرنده :
گهی با چراگر چراگر شدی
گهی با پرنده پرآور شدی.
خواجو (از جهانگیری).
(1) - از: چرا + گر (پسوند اتصاف). (از حاشیهء برهان چ معین).

چراگه.

[چَ گَهْ] (اِ مرکب) چراگاه. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زمین و محل چریدن. (انجمن آرا) (آنندراج). جای چریدن ستوران. چراگاه حیوانات علفخوار. گیاهزاری که چارپایان گیاهخوار در آن چرند. رجوع به چراگاه و چرام و چرامین شود. || گیاه و سبزه. (انجمن آرا) (آنندراج). || چریدن، گاه بمعنی نگاه و تماشا استعمال میشود و آنرا چشم چرانی میگویند، که آدمی بر صاحبان روی خوب بسیار نظاره میکند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
ندیمی مرا زیبد از بهر آنرا
که من رسم آن نیک دانم تو دانی
درآیم برافروزم اطراف مجلس
به نیکوحدیثی و شیرین زبانی
نه چشمم چراگه کند روی ساقی
نه گوشم بدزدد حدیث نهانی.
علی بن حسن باخرزی (از انجمن آرا).
رجوع به چراگاه شود.
|| جای غذا خوردن آدمیان. محلی که آدمیان از آنجا غذای خود تهیه کنند یا در آن جا غذا خورند :
ای خیل خیال دوست هر ساعت
از سبزهء جان مرا چراگه کن.خاقانی.
رجوع به چراگاه شود.

چرام.

[چَ] (اِ) چراگاه حیوانات. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ نظام).(1) بمعنی چراگاه است. (جهانگیری). چراگاه. (ناظم الاطباء). چراگه. چرامین :
آن شنیدی که در ولایت شام
برده بودند اشتران به چرام.
سنائی (از جهانگیری).
|| علف زار باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || علوفه. (ناظم الاطباء). رجوع به چراگاه و چراگه و چرامین شود.
(1) - بیانکی میگوید: چمن. مرتع.

چرام.

[چَ] (اِخ) یک قسمت از چهار قسمت «چهاربنیجه» (یکی از دو شعبهء بزرگ ایل «جاکی») است که از طوایف کوه گیلویه میباشد. این قسمت از ایل جاکی ییلاقشان ناحیهء بلاد شاهپور است و از هزار خانوار تشکیل شده تیره های آن عبارتست از: بگلر، تباری، پردخوری، تارمونی، حسام بهاءالدینی، ویلگون، شیخ گلبار، کشتاسب، کمان کشی و مسیح شاهی. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 88 و89). و رجوع به سه مادهء بعد شود.

چرام.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از توابع کوه کیلویهء فارس است شاید همان «جرام» معجم البلدان باشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 218). رجوع به مادهء قبل و سه مادهء بعد شود.

چرام.

[چَ] (اِخ) این ناحیه با «بازرنگ» دو ناحیت است میان زیز و سمیرم لرستان، و هوایش بغایت سردسیر است و آبش از آن کوهها، اکثر اوقات از برف خالی نبود و راههای سخت و دشخوار بود و آب روانش بسیار است و نخجیرش نیکو باشد و مردم آنجا بیشتر شکاری باشد. (از نزهة القلوب چ لیدن ص 128).

چرام.

[چَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان است. این دهستان بین دهستان های پشت کوه باشت بابوئی، بویراحمد گرمسیر، بویراحمد سردسیر و بویراحمد سرحدی واقع و از 31 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است. جمعیت آن درحدود 7هزار نفر و قراء مهم آن، ده شیخ و بردیان است. آب آشامیدنی از رودخانه و چشمه تأمین میگردد. محصول عمدهء دهستان غلات، برنج، حبوبات، پشم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و حشم داری، صنایع دستی زنان بافتن قالیچه، گلیم، جوال و جاجیم است. ساکنین عموماً از طایفهء چرام هستند و عده ای از سکنه تابستان به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چرام.

[چَ] (اِخ) این آبادی قصبهء مرکز دهستان چرام بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان و مرکز سکونت خوانین ایل دره قشلاق است و در 34هزارگزی شمال جادهء شوسهء آرو به بهبهان واقع شده. دشت و گرمسیر است و 1500 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه کورکی و رودخانهء موکر. محصولش غلات، برنج، حبوبات پشم و لبنیات، شغل اهالی زراعت و حشم داری، صنایع دستی قالیچه، جوال و جاجیم بافی و راهش مالرو است. ساکنین این قصبه از طایفهء چرام هستند و این آبادی پاسگاه نظامی و یک دبستان هم دارد. این قصبه را تلگرو نیز مینامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چراماندن.

[چَ دَ] (مص مرکب) اجازهء چریدن دادن. || بچرا واگذاشتن چارپایان را. (ناظم الاطباء).

چرام طسوح.

[چَ مِ طَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ایست از قرای بلوک کوهکیلویهء فارس که بمسافت 46 فرسخ در سمت مغرب شیراز واقع شده. آبش هم از رودخانه و هم از چشمه است و محصولش گرمسیری و سردسیری است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 218).

چرامین.

[چَ] (اِ) بمعنی چرام است که چراگاه و علفزار باشد. (برهان). چراگاه. (جهانگیری). چرام و چراگاه و علفزار. (ناظم الاطباء). چرام. (فرهنگ نظام). چراگه. مرتع :
حسود شاه را در باغ امید
نمانده است از ثمر غیر از سبد چین
چو حیوانیست مانده در بیابان
ز بخت بد نه آب و نه چرامین.
شمسی فخری (از جهانگیری)(1).
|| علف. (صحاح الفرس). بمعنی کاه و علف که به حیوان دهند اصح است. (بهارعجم) (انجمن آرا) (آنندراج). علوفه. (ناظم الاطباء). رجوع به چراگاه و چراگه و چرام شود.
(1) - مؤلف انجمن آرا «چرامین» رابمعنی کاه و علف صحیح تر دانسته معتقد است که ازین شعر نیز همین برمیآید و این شعر را بهمین معنی شاهد آورده.

چران.

[چَ] (نف مرخم) مخفف چراننده. کسی که حیوانات را میچراند و در چراگاه و علفزار گردش میدهد، مانند گوسپندچران و گاوچران. (ناظم الاطباء). چراننده در کلماتی از قبیل: گاوچران، خرچران، خوک چران و غیره.
- امثال: زینبِ غازچران.
|| تغذیه کننده و بهره برنده در کلمات مرکب سورچران، چشم چران.

چران.

[چَ] (نف، ق) در حال چریدن. در حال چرا کردن. چراکنان :
همی گفت زندان و بند گران
کشیدم بسی ناچمان و چران.فردوسی.
چران داشتی از دورویه دهن
نبد بر تنش راه بیرون شدن.فردوسی.
همی خورد و اسبش چمان و چران
پلاشان فکنده به بازو کمان.فردوسی.
بزی همچنان سالهای دراز
دنان و دمان و چمان و چران.منوچهری.

چران.

[چَ] (اِخ) دهی جزء دهستان پره سرطالشدولاب بخش رضوانده شهرستان طوالش که در 11هزارگزی شمال باختر رضوانده و 2هزارگزی باختر راه شوسهء انزلی به آستارا واقع شده است. جلگه و مرطوبست و 179 تن سکنه دارد. آبش از دنیاچال، محصول برنج و لبنیات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چران.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان مرزج بخش حومهء شهرستان قوچان که در 30هزارگزی شمال خاوری قوچان واقع شده است. کوهستانی و معتدل است و 143 تن سکنه دارد. آبش از رود اترک، محصولش غلات و بنشن، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چراندرچار.

[چَ اَ دَ] (اِ مرکب) در تداول عوام، گفتار بی معنی و بیهوده و نامتناسب. هذیان. سخن لغو. گفتار یاوه و عبث. مهملات و لاطائلات. پرت و پلا.

چراندرچار گفتن.

[چَ اَ دَ گُ تَ] (مص مرکب) یاوه سرایی کردن. سخن مهمل و حرف بیهوده گفتن. یاوه سرودن. پرت و پلا گفتن. رجوع به چراندرچار شود.

چراندن.

[چَ دَ] (مص) چرانیدن. شبانی کردن و چوپانی نمودن. (ناظم الاطباء). واداشتن حیوان به علف بیابان خوردن. (فرهنگ نظام). به چرا واداشتن. به چرا بردن اغنام و احشام. رعی :
جهاندار گیتی چنان آفرید
چنانچون چراند بباید چرید.فردوسی.
چه داند آنکه اشتر میچراند.سعدی.
- سور چراندن؛ به مهمانی شدن. به اصرار از اشخاص سور گرفتن. غالباً بر سر سفرهء دیگران غذا خوردن. بهر مهمانی رفتن.
- چشم چراندن؛ خوبرویان را بولع تماشا کردن. در مجالس و محافل چشم از صورت و قامت خوبان برنداشتن. در معابر برای تماشای زیبارخان ایستادن. رجوع به چرانیدن شود.

چراندنی.

[چَ دَ] (ص لیاقت) منسوب به چراندن، یعنی جائی که لایق و قابل چراندن باشد. (ناظم الاطباء). چرانیدنی. آنچه بکار چراندن آید. سبزه و گیاهی که چراندن را شاید.

چرانده.

[چَ دَ / دِ] (نف) شبان و چوپان و چراننده. (ناظم الاطباء). || (ن مف) چرانیده شده. چراشده. خورده شده. گیاه و علفی که چرانده شده باشد. رجوع به چرانیده شود.

چرانغار.

[چَ] (اِ) فوج دست چپ پادشاه یا سردار. (فرهنگ نظام). مَیْسَره.

چرانندگی.

[چَ نَنْ دَ / دِ] (حامص)شبانی. چوپانی. گله چرانی. عمل چراندن.

چراننده.

[چَ نَنْ دَ / دِ] (نف) شبان. چوپان. راعی. (منتهی الارب). آنکه ستوران یا گوسپندان و غیره را چراند. آن کس که حیوانات یا طیور اهلی را بچرا برد :
چمانندهء چرمه هنگام گرد
چرانندهء کرکس اندر نبرد.فردوسی.
سپه دشمن او را رمه ای دان که در او
نه چراننده شبانست نه ره جوی نهاز.فرخی.

چرانی.

[چَ] (حامص) حاصل مصدر یا مصدر مرخم «چرانیدن» است و بصورت ترکیب به کار رود، چون: چشم چرانی، سورچرانی، شکم چرانی، گله چرانی، علف چرانی، خرچرانی، غازچرانی و غیره.

چرانیدن.

[چَ دَ] (مص) شبانی و چوپانی کردن. علف در علفزار بحیوانات خورانیدن. (ناظم الاطباء). چراندن. (فرهنگ نظام). چراندن حیوانات علف خوار در مرتع یا بیابان. ستوران و چارپایان چرائی را در چراگاه چرا دادن. چارپایان علف خوار را به چرا بردن و آنها را در مرتع به چرا واداشتن. اِرعاء. اِرتاع. اِسامة. رَعی. (منتهی الارب) : و گفتند ما را اجازه ده تا اینجا باشیم و آب خوریم و چارپایان را بچرانیم. (قصص الانبیاء ص 50). || علف مرتع را چراندن. سبزه و گیاه چراگاهی را بمصرف خوراک چارپایان رساندن. علفزاری را گذاشتن که ستوران چرنده علف آنرا بچرند. رجوع به چراندن شود.

چرانیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف) چرانده. چرانده شده. بچرا برده شده. || علف و گیاهی که ستوران آنرا چریده اند. || (نف) چراننده و شبان. (ناظم الاطباء). رجوع به چرانده شود.

چرا و چون.

[چِ وُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) چون و چرا. استدلال خواستن. تعلیل طلبیدن. مناظره. بحث و تعلیل :
تو گرد چون و چرا گر همی نیاری گشت
چرا و چون ترا ما بجان خریداریم.
ناصرخسرو.
چرا و چون نرسد دردمند عاشق را
مگر مطاوعت دوست تا چه فرماید.سعدی.

چراوند.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ایست از مزارع بلوک قمصر کاشان». (از مرآت البلدان ج 4 ص 218).

چراییدن.

[چَ دَ] (مص) چرا کردن. (ناظم الاطباء). چریدن.

چرایین.

[چَ] (اِ) چرامین. (ناظم الاطباء). شاید تحریفی از چرامین باشد. رجوع به چرامین شود.

چرب.

[چَ] (ص) آلوده به روغن و چربی. چرب شدن چیزی از روغن و امثال آن باشد. (برهان) (آنندراج). دسم و روغنی و لزج و باچسب و صاف. (ناظم الاطباء). روغنین. روغن دار. مقابل خشک، که بمعنی کم روغن و روغن ندیده باشد. باروغن. پرروغن: طعام چرب. خورش چرب. غذای چرب :
چو بنهاد آن تل سوسن ز پیش من چنان بودم
که پیش گرسنه بنهی ترید چرب و بهنانه.
حکاک (از فرهنگ اسدی)(1).
درختی که تلخش بود گوهرا
اگر چرب و شیرین دهی مر ورا
همان میوهء تلخت آرد پدید
از او چرب و شیرین نخواهی مزید.
بوشکور.
به پیشش همه خوان زرین نهید
خورشها همه چرب و شیرین نهید.فردوسی.
کنون نامهء من سراسر بخوان
گر انگشت ها چرب داری به خوان.
فردوسی.
وزبهر خز و بز و خورشهای چرب ونرم
گاهی ببحر رومی و گاهی بکوه غور.
ناصرخسرو.
مر سخن را گندمین و چرب کن
گر نداری نان چرب گندمین.ناصرخسرو.
چرب و شیرین خوانچهء دنیا
بمگس راندنش نمی ارزد.خاقانی.
-امثال: دست چربت را بسرِ ما هم بمال؛ یعنی ازآنچه داری ما را هم نصیبی ده.
ما که نمی پذیریم، چرب تر.
|| آلوده بروغن. چرب و چیلی. روغنی و کثیف: جامهء چرب. دست چرب :
چون که نشوئی سلبِ چرب خویش
گر تو چنین سخت سره گازری.
ناصرخسرو.
یار بیگانه نگیرد هر که دارد یار خویش
ای که دستی چرب داری پیشتر دیوار خویش.
سعدی.
|| نرم. لطیف. ملایم. مطبوع. ملایم طبع. دلچسب: گفتار چرب. سخن چرب. زبان چرب :
گرانمایه سیندخت را پیش خواند
بسی چرب گفتار با او براند.فردوسی.
که بیداردل بود و پاکیزه مغز
زبان چرب و شایستهء کار نغز.فردوسی.
خردمند و هشیار و با رای و شرم
سخن گفتن چرب و آواز نرم.فردوسی.
ترا چند خواهی سخن چرب هست
بدل نیستی پاک و یزدان پرست.فردوسی.
هنرمندی و رای و پرهیز و دین
زبان چرب و جویندهء آفرین.فردوسی.
من از فریب تو آگه نه و تو سنگین دل
همی فریفته بودی مرا به چرب سخن.
فرخی.
از مار کینه ورتر، ناسازتر چه باشد
گفتار چربش آرد بیرون ز آشیانه.لبیبی.
کسی که خانه و خوانش ندیده ام هرگز
بمدح او سخن چرب و خوش چرا رانم.
مسعودسعد.
گر زبان با من ندارد چرب، هم نبود عجب
کانچه او را در زبان بایست در پیراهن است.
سنائی.
بزبان چرب جانا بنواز جان ما را
بسلام خشک خوش کن دل ناتوان ما را.
خاقانی.
زبان چرب تو اینک به نکتهء شیرین
برون کشید زبانش بسان موی از ماست.
سلمان ساوجی.
|| زیادتی نمودن. (برهان) (آنندراج). چربیدن، مقابل خشک که بمعنی کم و کسر است. بیش از مقدار معین. بیش از وزن معهود. فزون از مقیاس معین و معلوم. کمی سنگین تر از قرار میان بایع و مشتری : دو ستاره است روشن و نه بزرگ و دوری میان ایشان مقدار بدستی چرب تر. (التفهیم).
وام خواهی و نخواهی مگر افزونی و چرب
باز اگر بازدهی جز که بنقصان ندهی.
ناصرخسرو.
بره زانسو ترازوئی ز اینسو
چرب و خشکی درین میان برخاست.
خاقانی.
رجوع به چربیدن و چرب آمدن شود.
|| سمین و فربه. || هنگفت و ستبر. (ناظم الاطباء). || غالب شدن. (برهان). غالب و مظفر و فاتح. (ناظم الاطباء). زورمندتر بودن. زورش به کسی چربیدن. رجوع به چربیدن شود. || قسمی از آب. (ناظم الاطباء).
(1) - این شعر در حاشیهء یکی از نسخ فرهنگ اسدی به «بوشکور» منسوب است.

چرب آخور.

[چَ خوَرْ /خُرْ] (اِ مرکب)کنایه از فراخی عیش باشد. (برهان). کنایه از عیش و نعمت باشد. (انجمن آرا). همان آخر چرب که کنایه از مکان فراخی عیش و نعمت بود. (آنندراج). بمعنی فراخی وجه معاش. (غیاث). آخور چرب. چرب آخوری. || (ص مرکب) کسی که روزگار او بناز و نعمت بگذرد. (آنندراج). کسی که روزگار بناز و نعمت گذارد. (غیاث). مجازاً، کسی که در عیش و نعمت است. (فرهنگ نظام) :
لگدافکن مباش و دندان گیر
گر شدی یک دو روز چرب آخور.
شفائی (از آنندراج).
|| مجازاً، چهارپائی که خوراک خوب برایش مهیاست. (فرهنگ نظام). || (اِ مرکب) کثرت و بسیاری علف دواب باشد. (برهان). پر از آب و علف و دارای آب و علف بسیار و فراوان. (ناظم الاطباء). مجازاً، طویلهء پرنعمت برای چهارپا. (فرهنگ نظام) :
برون تاز اسب همت را کجا بیرون ازین گنبد
وگر چرب آخورش خواهی هم آب و هم گیاه اینک.
خاقانی.
لاجرم زابلق چرب آخور چرخ
دلدلی داشت خم ران اسد.خاقانی.
رجوع به چرب آخوری شود.

چرب آخوری.

[چَ خوَ / خُ] (حامص مرکب) آخورچربی. فراخ عیشی. پرنعمتی :
همت خاقانی است طالب چرب آخوری
چون سر کوی تو هست نیست مزیدی بر آن.
خاقانی.
|| فراوانی علف و علیق چهارپایان :
رخش به هرا بتاخت بر سر صبح آفتاب
رفت به چرب آخوری گنج روان در رکاب.
خاقانی.
رجوع به آخور چرب و چرب آخور شود.

چرب آمدن.

[چَ مَ دَ] (مص مرکب)فزون آمدن. زیاد آمدن. برتر آمدن حریف یا رقیب خود را در زور و نیرو یا صفت دیگر. سرآمدن و برتر و بیشتر بودن از حریف در زور و قدرت. غالب شدن. فاتح شدن :
اگرش شیر نر بحرب آید
بدلیری ز شیر چرب آید.خسروی.

چرباس.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 18هزارگزی جنوب باختر الیگودرز و یک هزارگزی شمال راه مالرو انوج به خونسرخ واقع شده. جلگه و معتدل است و 424 تن سکنه دارد. آبش از قنات محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چرباغون.

[چَ] (اِخ) چرباغون نوئین، یا «جرماغون نوئین» از سرداران سپاه مغول، که سلطان جلال الدین مینکبرنی، در سال 628 ه . ق. از وی منهزم گردید و تنها بکردستان رفت و از آن پس کسی خبری از سلطان نشنید. رجوع شود به حبیب السیر چ 1 تهران ص 430 و432 و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 656 و663 و رجوع به جرماغون نوئین شود.

چرباندن.

[چَ دَ] (مص) چربانیدن. افزودن مبلغ یا مقدار چیزی. زیاد کردن مقدار جنس را هنگام وزن کردن بقدری که وزن جنس بیشتر از میزان مقرر شود. افزودن جنسی را هنگام توزین بحدیکه جنس بر وزن بچربد. اندکی از میزان قراردادی بر وزن جنس افزودن. سهم کسی را بیش از حق او دادن. || قیمت جنسی را زیاد کردن. متاعی را بیش از ارزش واقعی قیمت گذاشتن. بر بهای جنسی افزودن. رجوع به چربانیدن شود.

چربانیدن.

[چَ دَ] (مص) چرباندن. زیادت کردن. افزودن وزن چیزی را هنگام وزن کردن. سنگین تر از وزن مقرر کشیدن. زیاد کردن بهره و سهم کسی هنگام قسمت کردن. زیاد دادن بهر کسی را. چرباندن سهم کسی بقدری که بیش از حق خود نصیب برد. || زیاد کردن قیمت جنس. بهای کالائی را افزودن. رجوع به چرباندن شود.

چرب بالا.

[چَ] (ص مرکب) کنایه از خوش قامت. (آنندراج). خوش قدوقامت. (ناظم الاطباء). آنکه بالایش خوب بود. (شرفنامهء منیری). موزون و مطبوع قامت. (شعوری). چرب قامت. خوش اندام. رجوع به چرب قامت شود.

چرب پهلو.

[چَ پَ] (ص مرکب) کنایه از کسی است که از مردم از پهلوی او فائده و نفع یابند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنکس که مردم از او بهره مند شوند :
پهلو از من تهی مکن که مرا
پهلوی چرب هم ز پهلوی تست.خاقانی.
|| فربه را نیز گویند، که نقیض لاغر باشد. (برهان). بمعنی فربه. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مجموعهء مترادفات ص 268). نقیض لاغر. (ناظم الاطباء). چاق و چله :
بس کن از جان خشک خاقانی
که نه بس صید چرب پهلوئی.خاقانی.
از سفر می آیم و در راه صید افکنده ام
اینت صیدی چرب پهلو کارمغان آورده ام.
خاقانی.

چربتر.

[چَ تَ] (ص تفضیلی) روغندارتر. پرروغن تر. || زیادتر. (ناظم الاطباء). بیشتر. افزون تر : گرم و خشک و گرمیش چربتر از خشکی. (التفهیم، در صفت آفتاب). خشکیش چربتر از سردی. (التفهیم، در صفت عطارد). || وزین تر. (ناظم الاطباء). سنگین وزنتر. سنگین تر. || بهتر و راجح تر. (ناظم الاطباء).

چرب ترازو.

[چَ تَ] (ص مرکب)فروشنده ای که در وزن کردن کالا مشتری را مراعات کند. ترازوداری که جنس خود را هنگام توزین اندکی بیش از وزن مقرر بخریدار دهد. || آنکس که عمل خیر او بر عمل شر بچربد. نیکوکاری که در ترازوی سنجش اعمال، کارهای نیک او سنگین وزن تر از کار بد باشد :
تا چو عمل سنج سلامت شوی
چرب ترازوی قیامت شوی.نظامی.

چرب چرب.

[چَ چَ] (ق مرکب) کنایه از لطف گفتار و نازکی رفتار. کنایه از رفتار و گفتاری نرم و فریبنده، بطور مهربانی و چاپلوسی در اظهار محبت :
اندرآمد مرد با زن چرب چرب
گنده پیر از خانه بیرون شد به ترب.رودکی.

چرب دادن.

[چَ دَ] (مص مرکب) غالب شدن و فتح کردن. (ناظم الاطباء). || زیادتر از وزن مقرر دادن. سهم کسی را بیش از حق وی دادن.

چرب داشتن.

[چَ تَ] (مص مرکب) نرم و مهربان داشتن کسی را :
همان بِهْ که با او به آواز نرم
سخن گویم و دارمش چرب و گرم.
فردوسی.

چربدست.

[چَ دَ] (ص مرکب) بمعنی جلد و چابک. (برهان). چابکدست. || شیرینکار. (برهان). کنایه از تردست و شیرینکار باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). خوشکار و شیرینکار. (ناظم الاطباء). آدم چست و تردست. (فرهنگ نظام). زبر و زرنگ. حقه باز :
یکی دیو باید کنون چربدست
که داند همه رسم و راه نشست.فردوسی.
بدانگه که شد کودک از خواب مست
خموشان بشد دایهء چربدست.(1)فردوسی.
|| هنرمند. (برهان). باهنر و باوقوف. (ناظم الاطباء). ماهر. استاد. صنعتگر. متخصص :
بیامد یکی موبد چربدست
مرآن ماهرخ را به می کرد مست.فردوسی.
سبزه ها با بانگ رود مطربان چربدست
خیمه ها با بانگ نوش ساقیان میگسار.فرخی.
از پیل کم نه ای که چو مرگش فرارسد
در حال استخوانْش بیرزد بدان بها
از استخوان پیل ندیدی که چربدست
هم پیل سازد از پی شطرنج پادشا.
خاقانی (از انجمن آرا).
استادان چربدست در تحسین و تزیین اساس و وضع قواعد آن، صنعتهاء بدیع وتأنفهاء غریب نموده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 146).
چابکی چربدست و شیرینکار
سام دستی و نام او سمنار.نظامی.
سخن را نگارندهء چربدست
بنام سکندر چنین نقش بست.نظامی.
|| خردمند. (برهان). خردمند و عاقل. (ناظم الاطباء). دانا. با دانش و خرد :
نیاید آسان از هر کسی جهانبانی
اگرچه مرد بود چربدست و زیرکسار.
ابوحنیفه (از تاریخ بیهقی).
|| غالب آمده شده. || صاحب همت. (برهان). || مکار. (ناظم الاطباء). || بخشنده. باسخاوت :
زهی روغن هر چراغی که هست
بدریوزهء شمع تو چربدست.نظامی.
رجوع به چربدستی شود.
(1) - ن ل: خروشان بشد دایهء چربدست.

چربدستی.

[چَ دَ] (حامص مرکب)ظرافت و تیزدستی و چابکی. (ناظم الاطباء) :
کمر بندد و چربدستی کند
بصد مهر مهمان پرستی کند.نظامی.
|| هنرمندی. مهارت. چیره دستی :
بفرمود تا زخم او را به تیر
مصور نگاری کند بر حریر
کمان مهره و شیر و آهو و گور
گشاده بر او چربدستی و زور.فردوسی.
بدان چربدستی رسیده بکام
یکی پرمنش مرد «مانی» بنام.فردوسی.
|| تردستی و شیرینکاری. || عاقلی و خردمندی. || غلبه و تفوق. رجوع به چربدست شود.
چرب ربا.
[ چَ رُ ] (نف مرکب) زیاده ربا. افزون ربا. بسیارربا. || ربایندهء غذا و طعام چرب. ربایندهء خوراک روغندار و چربی دار. || لطیف ربا. نرم ربا. ربایندهء چیزی مطبوع و ملایم طبع. || ظاهراً کنایه از شخص غارتگر. (مخزن الاسرار چ وحید حاشیهء ص 153) :
بخشش تو چرب ربائی که هست
نیست خدائی بخدائی که هست(1).
نظامی (مخزن الاسرار).
(1) - یعنی بخشش امثال تو بسیارربای غارتگر برای خدا نیست. ن ل: بخشش تو جز بریائی که هست. (مخزن الاسرار نظامی چ وحید حاشیهء ص 153).

چرب رود.

[چَ] (اِ مرکب) چرب روده. روده ای که درون آنرا به چربو و پیه و گوشت آکنده و پخته باشند. چیزی شبیه به «سوسیس» که حالا در مغازه های کالباس فروشی میفروشند. || چربی روی روده ها. (ناظم الاطباء). رجوع به چرب روده شود.

چرب روده.

[چَ دَ / دِ] (اِ مرکب)چرب رود. جهودانه. چرغند. روده ای که درون آنرا از چربی و پیه و گوشت پرکرده بپزند :
عربی را که بود ساکن بر
جانب ری فتاد رای سفر
دید پیش دکانچهء طباخ
چرب روده، نفیر زد گستاخ
متعجب که : «یا عجم ماذا
خذ فلوساً و اعطنی هذا»
عجم از وی گرفت فلس و نهاد
یک بدستی از آن بدستش داد
عرب از بیم دستبرد دغل
استوارش نهفت زیر بغل
ناگهان در میان شور و غلو
چرب رود از کفش فتاده فرو(1)
چون ز نامش نداشت مسکین بهر
تا سراغش کند ز مردم شهر
بغل از خور تهی و کیسه ز دانگ(2)
خرزه بر کف نهاد و میزد بانگ:
«ایها المسلمون ببلدة ری
هل وجدتم بمثل هذا شی.»جامی.
|| قسمتی از اسباب و جوارح شکم. حَویّة. ج، حَوایا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حویة البطن. (بحرالجواهر). || قولون. معاء قولون.(3)
(1) - ن ل: چرب رود از بغل فتاد فرو.
(2) - ن ل: بغل از وی تهی و کیسه ز دانگ.
(3) - Colon.

چرب زبان.

[چَ زَ] (ص مرکب) کسی را گویند که به سخنان خوش دل مردم را بجانب خود راغب گرداند و مردم را از خود کند. (برهان) (ناظم الاطباء). کنایه از کسی باشد که بسخنان خوش دل مردم را بجانب خود راغب سازد. (انجمن آرا) (آنندراج). شیرین گفتار. (فرهنگ نظام). چرب سخن. چرب گو. خوش سخن. خوش زبان. چرب گوی. بُزاع. حُداد. حَدید. خَلیف. عَذِق. لَوذَع. مِدرَه. (منتهی الارب) : خردمند چرب زبان اگر خواهد حقی را در لباس باطل بیرون آرد. (کلیله و دمنه).
ای ترسخن چرب زبان ز آتش عشقت
من آب شدم، آب ز روغن چه نویسد.
خاقانی.
چرب زبان گشتم از آن فربهی
طبع ز شادی پر و از غم تهی.نظامی.
|| کنایه از چاپلوس. (برهان) متملق. پشت هم انداز. || فریب دهنده هم هست. (برهان). فریبنده بود. (انجمن آرا) (آنندراج). فریب دهنده. (ناظم الاطباء). کسی که با زبان نرم و شیرین مردم را فریب دهد. (فرهنگ نظام). || بلیغ و فصیح و زبان آور. (ناظم الاطباء). رجوع به چرب سخن و چرب گفتار و چرب گو شود.

چرب زبانی.

[چَ زَ] (حامص مرکب)نصیحت و خوشامدی. (ناظم الاطباء). چرب گفتاری. چرب گوئی. خوش سخنی. چرب سخنی. گفتن سخنان دل انگیز و مطبوع طبع مستمع. شیرین سخنی. ثَطعَمَة. بِلَّة. (منتهی الارب) :
از باده و از چرب زبانی چنان ماه
اندر سر ما هر دو ز مستی اثر آمد.سوزنی.
شیرین سخنم دید و بدان چرب زبانی
زآن سنگدلی پارگکی نرمتر آمد.سوزنی.
|| تملق. (ناظم الاطباء). چاپلوسی. تملق گوئی. خوش آمدگوئی. گفتن سخنان خوش ظاهر و فریبنده :
دشمن چو نکوحال شوی گرد تو گردد
زنهار مشو غره بدان چرب زبانیش.
ناصرخسرو.
فصاحت را با وقاحت برآمیخته است و چرب زبانی را سرمایهء لقمه های چرب گردانیده. (سندبادنامهء ظهیری ص169).رجوع به چرب زبان و چرب سخنی شود.

چرب زبانی کردن.

[چَ زَ کَ دَ] (مص مرکب) خوش سخنی کردن. سخنان شیرین و دلسپند گفتن. شیرین سخنی کردن :
خون درویش به شیرینی و چربی بخورند
سعدیا چرب زبانی کن و شیرین سخنی.
سعدی.
|| تملق گفتن. چاپلوسی کردن. سخنان فریبنده گفتن : ششم بر درگاه پادشاه چاپلوسی و چرب زبانی کردن. (کلیله و دمنه).

چرب ساختن.

[چَ تَ] (مص مرکب)چرب کردن. پرروغن ساختن. چرب و روغندار کردن غذا و خوراک: شعشع الثرید؛ یعنی چرب ساخت و بسیار کرد روغن اشکنه را. (منتهی الارب). || روغن آلوده کردن جائی یا چیزی. رجوع به چرب کردن شود.

چرب سای.

[چَ] (اِ مرکب) نام یک قسم سوهان نرم است. (فرهنگ نظام).

چرب سخن.

[چَ سُ خَ] (ص مرکب)چرب گفتار. چرب گو. خوش سخن. آنکس که بسخنان نرم و دلاویز شنونده را مجذوب خود کند. چرب زبان. لَبِق. لَبیق. (منتهی الارب) :
گر من لابه ساز چرب سخن
چه بسی لابه ها بدل ندهم.فرخی.
|| متملق. چاپلوس. زبان باز. مردم فریب :
من از فریب تو آگه نه و تو سنگین دل
همی فریفته بودی مرا به چرب سخن.
فرخی.
رجوع به چرب زبان و چرب گفتار شود.

چرب سخنی.

[چَ سُ خَ] (حامص مرکب)چرب زبانی. خوش سخنی. نرم گفتاری. || چاپلوسی و خوشامدی و تملق. (ناظم الاطباء). زبان بازی. مردم فریبی :چرب سخنی دوم جادوئیست. (قابوسنامه). رکیک اندیشه را... چرب سخنی دست نگیرد. (کلیله و دمنه). رجوع به چرب سخن و چرب زبانی شود.

چربش.

[چَ بِ] (اِمص، اِ)(1) چربی که پیه سوختن است. (برهان). چربی. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). چیز چرب مثل دنبه و پیه و امثال آنها. (فرهنگ نظام). چربو. روغن. چربی روی گوشت. پیه. شحم. وَضَر. دَسَم. عَرم. عَبَقَة. عَبَکَة. عَمَقَة. غَمَر. (منتهی الارب) : [ شمس دلالت کند بر ]هر درختی بلند که برش چربش بسیار دارد... و خرمابن و توت و رز. (التفهیم). [ مشتری دلالت دارد بر ] هر درختی که میوهء او شیرین است و کم چربش یا تنک پوست چون زردآلو و انجیر و شفتالو. (التفهیم). اما مغز استخوان لذت بیشتر دارد و چربش و تری. (الابنیه عن حقایق الادویه).
چربش آنجا دان که جان فربه شود
کار ناامید آنجا به شود.مولوی.
اگر هزارگون چرک و چربش بر روی چکد
ظاهر و پیدا نگردد. (فیه مافیه).
شد ز غصه دلم چو گوشت کباب
می گدازم ز قهر چون چربش.
پوربها (از جهانگیری).
ببوی سرکه و چربش بتلخی رفتم از دنیا
ولیکن شعر شیرینم بماند تا جهان باشد.
بسحاق اطعمه (از انجمن آرا).
|| بمعنی افزونی و رجحان. (انجمن آرا)(2)(آنندراج). چربیدن و زیادتی و رجحان. (ناظم الاطباء). چربیدن و افزون شدن. (فرهنگ نظام). فزونی. بیشتری. برتری. چرب بودن از حیث وزن :
ترازوی چربش فروشان به رنگ
بُوَد چرب و چربش ندارد بسنگ.
نظامی.
|| چربی و دسومت. (ناظم الاطباء). چرب بودن چیزی. (فرهنگ نظام). رجوع به چربو و چربی شود.
(1) - چربیش = چربش (بضم باء)، پهلوی ciarbishn.(حاشیهء برهان قاطع).
(2) - بر این قیاس چربین و چربید و چربیدن مصدر آنست. (انجمن آرا).

چربش دار.

[چَ بِ] (نف مرکب) فربه و چربی دار. (ناظم الاطباء).

چرب شدن.

[چَ شُ دَ] (مص مرکب)پرروغن شدن. باروغن شدن. روغندار شدن. || زیاد شدن. اضافه شدن. فزون شدن. بیشتر شدن وزن چیزی. || روغن آلود شدن جائی یا چیزی. ناپاک و کثیف شدن. بچربی آلوده شدن. || چاق و فربه شدن. پیه دار و چربی دار شدن.

چربش فروش.

[چَ بِ فُ] (نف مرکب)چربی فروش. چربوفروش. روغن فروش. فروشندهء انواع چربی ها :
ترازوی چربش فروشان برنگ
بود چرب و چربی ندارد بسنگ.نظامی.

چربش گرفتگی.

[چَ بِ گِ رِ تَ / تِ](حامص مرکب) دسومت و چرب شدگی. || پیه گرفتگی. (ناظم الاطباء).

چربش گرفته.

[چَ بِ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) دارای دسومت. || فربه. || پیه گرفته. (ناظم الاطباء).

چربشناک.

[چَ بِ] (ص مرکب) چرب. آلوده بچربی. روغن آلوده. چربناک.

چرب شیر.

[چَ] (ص مرکب) آنکه شیرش دارای چربی است. انسان یا حیوانی که شیرش چربی دار است.

چرب شیرین.

[چَ] (ص مرکب) طعام لذیذ و خوش مزه. (ناظم الاطباء). غذای چرب و شیرین. خوراک چربی دار و شیرینی دار.

چرب غذا.

[چَ غِ / غَ] (اِ مرکب)گوشت های لطیف و نازک. (ناظم الاطباء).

چرب قامت.

[چَ مَ] (ص مرکب) کنایه از بلندقامت و خوش قد باشد. (برهان). چرب بالا. (آنندراج). خوش قد و قامت. (ناظم الاطباء). رجوع به چرب بالا شود.

چربک.

[چَ بَ] (اِ) مصغر «چربه» است که چربهء نقاشان باشد، و آن کاغذی است بسیار تنک و چرب که نقاشان بر روی صفحهء تصویر یا نقشی با خط خوب گذارند و با قلم موی صورت و طرح آنرا بردارند. (برهان) (ناظم الاطباء). به آن معنی باشد که نقاشان چون خواهند نقشی از صفحه برگیرند کاغذی بسیار نازک بر آن صفحه نهند و با قلم موی صورت و طرح آنرا بردارند پس منقش سازند. (انجمن آرا). چربه باشد و آن چنان است که کاغذ حریر تنک را چرب کرده بر صفحهء تصویر یا نقاشی یا خط نهند و بقلم مو نقش آن بردارند. (جهانگیری). چربهء نقاشان. (غیاث). کاغذ یا حریر نازک که نقاشان چرب کرده بر نقشی نهند و با قلم طرح آنها بردارند. (فرهنگ نظام) :
تا نشان از خامهء مانی دهد فصل بهار
وز زرافشان چربک قارون شود باد خزان(1).
ذوالفقار شیروانی (از انجمن آرا).
و رجوع به چربه شود. || نان تنکی را گویند که در میان روغن بریان کرده باشند، و بیشتر آنرا به روح اموات تصدق نمایند. (برهان). نان تنکی که در روغن بریان کنند و با حلوا خورند و به ارواح مؤمنان بخش کنند تا ثواب اخروی یابند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). نان تنک که بروغن بریان کنند و بهندی «پوری» گویند. (غیاث). نان تنکی که در روغن بریان کرده بروح مرده ها فرستند. (ناظم الاطباء). نان تنکی که در روغن بریان میشده و با حلوا خورده میشد و بیشتر نان و حلوای نذری بوده. (فرهنگ نظام) :
نسیم چربک و حلوا بمردگان چو رسد
ببوی هر دو برآرند دست و سر ز قبور.
بسحاق اطعمه (از جهانگیری).
|| سرشیر را هم گفته اند که قیماق باشد. (برهان). سرشیر که بترکی قیماق گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). سرشیر بود و آنرا چربه نیز گویند و بترکی قیماق، و بهندی «ملاهی» خوانند. (جهانگیری). سرشیر که بهندی «ملاهی» گویند. (غیاث). سرشیر و قیماق. (ناظم الاطباء). سرشیر که چربی جمع شدهء روی شیر است. (فرهنگ نظام). چربی. خامه. سَرتُی (چربی روی شیر سرد و نجوشیده، در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به چربه شود.
(1) - ن ل: وز زرافشان چربک قارون اثر باد خزان.

چربک.

[چُ بَ] (اِ) دروغ راست مانند باشد که در حق کسی گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام) :
هفتادساله گشتی توحید و زهد گوی
مفروش دین به چربک و سالوس و ریو و رنگ.
سوزنی.
تبارک الله چندین سوابق خدمت
شود به چربک و تضریب مفسدی بر باد.
کمال الدین اسماعیل (از انجمن آرا).
|| سخنی را گفته اند که از زبان دشمن بعنوان ظرافت و مسخرگی و خوش طبعی و طنز و سعایت نقل کنند تا فساد زیاده گردد. (برهان) (ناظم الاطباء). طنز و سخریه. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (فرهنگ نظام). شوخی. متلک :
او همی گفت این بفرمانِ خداست
این به چربک ها نخواهد گشت کاست.
مولوی.
هرچه او درخواست از نان و سبوس
چربکی میگفت و میکردش فسوس.مولوی.
بی گمان موش دژم را چربک آید بر پلنگ
بی سخن کبک دری را خنده آید بر عقاب.
علی فرقدی (از انجمن آرا).
|| افترا و تهمت. (برهان) (ناظم الاطباء) :
ور حدیث غار گوئی نیست این فضل و نه فخر
حجت آور پیش من چربک میار ای ناصبی.
ناصرخسرو.
عیش من زین افترا تلخی گرفت و تو هنوز
چربک او همچنان چون جان شیرین میخری.
انوری.
مرا بچربک صاحب غرض ز بیخ مکن
که من بباغ فصاحت درخت بارورم.
ظهیر فاریابی.
|| طنازی. || مسخرگی. (برهان) (ناظم الاطباء). || خجلت و انفعال. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء) :
هر دم بدولت شرف خاکپای تو
دور سپهر چربک تاج کیان دهد.
ذوالفقار شیروانی (از انجمن آرا).
|| لغز و چیستان. (برهان) (ناظم الاطباء). چیستان که بتازی لغز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). چیستان باشد و آنرا بتازی لغز نامند. (جهانگیری). بمعنی چیستان که بعربی لغز گویند و به هندی «پهیلی» نامند. (غیاث) :
نر و ماده چنان چون دوست با دوست(1)
بسی مرموز چربک گفته در پوست.
خسرو دهلوی (از انجمن آرا).
(1) - ن ل: نر و ماده بهم چون دوست با دوست.

چرب کار.

[چَ] (ص مرکب) آنکه غذای چرب پزد چون دیزی پز و کله پز و مانند اینها :جملهء خلایق را بشمشیر برد از اسفاهی و حواشی و هر حلواگر و چربکار و نانوا و قصاب و خوردنین پز که در شهرها و قصبه ها بود آنجا فرودآورد. (تاریخ طبرستان).

چربکاری.

[چَ] (حامص مرکب)دیزی پزی و کله پزی و مانند اینها. || (اِ مرکب) محل این گونه اغذیه.

چربک خوردن.

[چُ بَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) سخن دروغ راست مانند را باور کردن. دروغی راست مانند را باور داشتن و پذیرفتن : پس از آن چربک امیر خراسان بخورد و چندان استخفاف کرده ببخارا آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 204). اریارق این چربک بخورد، و افسون این مرد بزرگوار بر وی کار کرد. (تاریخ بیهقی).

چرب کردن.

[چَ کَ دَ] (مص مرکب)روغن در طعام ریختن. غذا را به روغن آلودن. روغندار کردن طعام و غذا را. || روغن مالیدن و اندودن و فرسودن. (ناظم الاطباء). چیزی یا جائی را به روغن و چربی آلودن. چرب کردن جائی یا چیزی. روغن مالیدن : و سینهء بیمار به روغن گل چرب کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- چرب کردن تن، چرب کردن پشت؛ کنایه است از آماده و مهیای آزار شدن. برای تعبی و رنجی حاضر شدن.
- چرب کردن سبیل؛ کنایه است از رشوه دادن یا رشوه گرفتن، چنانکه گویند: سبیل فلانی را چرب کرد؛ یعنی به او رشوه و حق السکوت داد. یا «سبیلت را چرب کردند»؛ یعنی رشوه به تو دادند.
- سبیل بدنبه چرب کردن؛ کنایه است از تظاهر به رفاه و خوشبختی کردن. خود را بی نیاز جلوه دادن.
|| کمی بر وزن افزودن. اندکی بر وزن مقرر افزودن. || مهره دار کردن. || لغزان نمودن. || جلا دادن. (ناظم الاطباء).

چرب کشیدن.

[چَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) مقابل خشک کشیدن. متاعی را بیش از وزن معهود سنجیدن. اندکی بیش از حق به مشتری دادن. کمی سنگین تر از وزن مقرر کشیدن. زیاد کشیدن. بر وزن کالا اندکی افزودن.

چرب گفتار.

[چَ گُ] (ص مرکب)چرب زبان. چرب سخن. چربگو. خوش سخن و شیرین زبان :
از آن چرب گفتار شیرین زبان
گره برگشاد از دل مرزبان.نظامی.
همه نیم هشیار و شه نیم مست
همه چرب گفتار و شه چرب دست.نظامی.
رجوع به چرب زبان و چرب سخن و چربگو شود.

چرب گفتاری.

[چَ گُ] (حامص مرکب)چرب زبانی. چرب سخنی. چرب گوئی. خوش زبانی. خوش سخنی. نرم گفتاری. رجوع به چرب گفتار و چرب زبانی و چربگوئی شود.

چربگو.

[چَ] (نف مرکب) بمعنی چرب زبان است، که کنایه از شیرین سخن باشد. (برهان). چرب زبان. (ناظم الاطباء). چربگوی. چرب سخن. چرب گفتار. فصیح :
همان چربگو مرد شیرین گذار
چنین چربی انگیخت از مغز کار.نظامی.
|| چاپلوس. || فریب دهنده. (برهان). رجوع به چرب زبان و چرب سخن و چربگوی شود.

چرب گوئی.

[چَ] (حامص مرکب)چرب زبانی. چرب سخنی. چرب گفتاری. شیرین سخنی و خوش زبانی. فصاحت :
همه چیزیت هست از خوبروئی
ز شیرین شکری و چرب گوئی.نظامی.
فسانه بود خسرو در نکوئی
فسونگر بود وقت چرب گوئی.نظامی.
|| چاپلوسی. تملق. زبان بازی. || فریبندگی. رجوع به چرب زبانی و چرب سخنی و چربگو و چربگوی شود.

چربگوی.

[چَ] (نف مرکب) کسی باشد که بسخنان خوش دل مردم بجانب خود راغب سازد. (انجمن آرا) (آنندراج). چربگو. چرب زبان. چرب سخن. زبان آور و فصیح. آنکه سخن شیرین و دلنشین گوید. چرب گفتار :
زبان و روان بایدت چربگوی
خرد رهنمای و دل آزرمجوی.فردوسی.
یکی مرد بینادل چربگوی
ز لشکر گزین کرد باآبروی.فردوسی.
زبان آوری چربگوی از مهان
فرستاد نزدیک شاه جهان.فردوسی.
همی رای زد با یکی چربگوی
کسی کو سخن را دهد رنگ و بوی.
فردوسی.
کسی که ژاژ دراید بدرگهش نشود
که چربگویان آنجا شوند کندزبان.فرخی.
با آهستگی چربگوی باش که چرب سخنی دوم جادوئیست. (قابوسنامه). || کنایه از چاپلوس. || فریبنده. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به چرب زبان و چرب سخن و چربگو شود.

چربناک.

[چَ] (ص مرکب) شیر چربی دار. (ناظم الاطباء). || آلوده بچربی. روغن آلوده. چربی آلوده.

چربندگی.

[چَ بَ دَ / دِ] (حامص) برتری داشتن در وزن. فزونی داشتن در وزن.

چربنده.

[چَ بَ دَ / دِ] (نف) برتری دارنده در وزن. سنگین در وزن نسبت به چیز دیگری :
بیک جو که چربنده شد سنگ خام
بدان خشکیش چرب کردند نام.نظامی.

چرب نرمی.

[چَ نَ] (حامص مرکب)نرمی و ملایمت و حلم و نرمدلی. || نزاکت و لطافت. (ناظم الاطباء).

چرب نزار.

[چَ نِ / نَ] (اِ مرکب) گوشت لاغر و بی چربی. (ناظم الاطباء).

چربو.

[چَ] (اِ) بمعنی چربه باشد که پیه چراغ است. (برهان). چربش. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). چربی. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (فرهنگ نظام). چربی و روغن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). دسومت :
تا کی دَوَم از گِردِ در تو
کاندر تو نمی بینم چربو
ایمن بزی اکنون که بشستم
دست از تو به اشنان و کنستو.شهید بلخی.
چو خوان نهاد نهاری فرونهد پیشت
چو طبع خویش بخامی چو یشمه بی چربو.
منجیک.
نان سیاه و خوردی بی چربو
وآنگاه مه بمه بود این هر دو.کسائی.
مغز آن زمان دهد که ورا بشکنند گوز
وز جوش دیگ چربو و کف بر سر آورد.
لامعی.
سختیان را گرچه یک من پی دهی شوره دهد
واندکی چربو پدید آید بساعت در قصب.
ناصرخسرو.
از غذاها هرچه درشت و ناخوش مزه و خشک و سخت و بسیارچربو نبود... زودگوارتر باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). پیه زودتر بفسرد که چربوی گوشت. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و سکبای گوشت گاو که از چربو بپالایند مردم محرور را سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
روزکی چند بنده را بفرست
اندکی آرد پاره ای چربو.سوزنی.
بدو گفتم نگارینا چه باشد گر مرا باشی
که هستم در غمت سوزان چو بر آتش نهی چربو.
؟ (از فرهنگ خطی).
-امثال: چربو از پولاد نیاید.
ز بدخواهان او ناید سعادت چو از نی خون و از پولاد چربو. قطران.
نظیر: چربی از سنگ برنمیآید. روغن از ترب برنیاید. (امثال و حکم دهخدا). || سمن و چربی. || سریشم و نشاسته. (ناظم الاطباء). رجوع به چربی و چربش شود.

چرب و چپول.

[چَ بُ چَ] (ص مرکب، از اتباع) در تداول عامه، چرب و چیل. چرب و چیلی. بیشتر به اطفالی گویند که غذای چرب خورده، لب ها و اطراف دهان را به چربی بسیار آلوده اند. به کودکی طعام خورده و اطراف دهان و نوک بینی به چربو و طعام آلوده گویند. رجوع به چرب و چیل شود.

چرب و چیل.

[چَ بُ] (ص مرکب، از اتباع) آلوده به چربی. روغن آلوده. چرب ناک. چرب و چپول.

چرب و چیلی.

[چَ بُ] (ص مرکب، از اتباع) چیزی که آلوده به چربی یا روغن باشد. رجوع به چرب و چیل شود.

چرب و خشک.

[چَ بُ خُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کنایه از بد و نیک باشد. (برهان) (آنندراج). خوب و بد. (ناظم الاطباء). || کنایه از زیاده و کم باشد. || کنایه از سخا و بخل باشد. (برهان) (آنندراج). سخاوت و بخل. (ناظم الاطباء). || کنایه از سخی و بخیل باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

چربوز.

[چَ] (اِ) ژرپوز. این کلمه در عربی بصورت «یربوع» آمده، از آنجا بصورت ژرباسیا(1) در اسپانیولی وارد شده و از اسپانیولی بصورت ژربواز(2) وارد زبان فرانسه گردیده است. نوعی حیوان پستاندار کوچک خاکی رنگ، که پاهایش از دستها بلندتر و کف پایش بسیار پهن است و دمی دراز دارد. این حیوان در کویرها و صحراهای وسیع زندگی میکند و بیشتر در آسیای مرکزی و مشرق اروپا دیده میشود. حیوانی باهوش و جلد و چابک است و هنگام حرکت جهش های بلند میکند. کلاکموش. موش دشتی. موش صحرائی. رجوع به کلاکموش و یربوع شود.
(1) - Gerbasia.
(2) - Gerboise.

چرب و نرم.

[چَ بُ نَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) غذای چرب و نرم؛ طعام و خوراک پرروغن و پخته. || کنایه از غذای مطبوع و لذیذ. خوراک خوردنی و دوست داشتنی. غذائی باب طبع. طعام لذیذ و گوارا :
وز بهر خز و بز و خورشهای چرب و نرم
گاهی به بحر رومی و گاهی به کوه غور.
ناصرخسرو.
- زبان چرب و نرم؛ زبانی که سخن مطبوع و دلپذیر گوید. متملق و چاپلوس. رجوع به چرب و نرمی شود.
- سخن چرب و نرم؛ گفتاری نرم و دلنشین و رام کننده.

چرب و نرمی.

[چَ بُ نَ] (حامص مرکب) چربی و نرمی. ملاطفت و مهربانی. تواضع و فروتنی. || تملق و چاپلوسی. زبان بازی. اظهار عجز و فروتنی از روی ریا و فریب :
ز چرب و نرمی دشمن فریب عجز مخور
دلیر بر سر این آب زیر کاه مرو.صائب.

چربه.

[چَ بَ / بِ] (اِ) کاغذی باشد چرب و تنک که نقاشان و مصوران بر روی صفحهء تصویر و طرح و نقش گذارند و با قلم موی صورت و نقش آنرا بردارند. (برهان). به آن معنی باشد که نقاشان چون خواهند نقشی از صفحه برگیرند کاغذی بسیار نازک بر آن صفحه نهند و با قلم موی صورت و طرح آنرا بردارند، پس منقش سازند. (انجمن آرا). کاغذ تنک یا پوست آهو که نقاشان بر نقشی یا تصویری دیگر گذاشته نقش آن بردارند، و گاهی خوشنویسان نیز چنین کنند. (آنندراج) (غیاث). کاغذی چرب و تنک که نقاشان بر روی صفحهء تصویر گذارند و با قلم موی نقش و طرح آنرا بردارند. (ناظم الاطباء). چربک. (فرهنگ نظام). کاغذ چرب که بر روی نقشی یا خطی افکنند و از آن نقش بردارند :
ورق به خامهء نقاش داده چربهء سور
ز بس که گردهء او کرده برق جولانی.
ملاطغرا (در تعریف دلدل از آنندراج).
و رجوع به چربک شود. || پرده ای که بر روی شیر بندد و آنرا قیماق گویند. (برهان). سرشیر که بترکی قیماق گویند. (انجمن آرا). چربی که بر روی شیر بندد و بهندیش ملائی گویند. (شرفنامهء منیری). قیماق و پرده ای که بر روی شیر بندد. (ناظم الاطباء). چربک. پردهء چربی روی شیر که سرشیر گویند :
باز بر خمرهء دوشاب زن و روغن خوش
آنزمان دست بسوی عسل و چربه درآر.
بسحاق.
و رجوع به چربک شود. || چربی. || چرخه و دور. (ناظم الاطباء).

چربی.

[چَ] (حامص، اِ)(1) کنایه از ملایمت و نرمی باشد. (برهان). کنایه از لینت و نرمی و ملایمت و رفق و مدارا باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). ملایمت و نرمی. (ناظم الاطباء). آهستگی و لطف و صفا. ملاطفت. چرب زبانی. مقابل درشتی و خشونت :
چرا آمدستی بنزدیک من
بچربی و نرمی و چندین سخن.فردوسی.
زبانها به چربی بیاراستند
وزآن پیرزن آب و نان خواستند.فردوسی.
بهر کار چربی بباید نخست
نباید از آغاز پیکار جست.فردوسی.
بدو گفت نزدیک پیروز رو
به چربی سخن گوی و پاسخ شنو.فردوسی.
نخستین گره کز سخن باز کرد
سخن را به چربی سرآغاز کرد.نظامی.
بچربی گفت با او کای جوانمرد
ره اسلام گیر از کفر برگرد.نظامی.
بچربی توان پای روباه بست
بحلوا دهد طفل چیزی ز دست.نظامی.
زکیسه بچربی برد بند را(2)
دهد فربهی لاغری چند را.
نظامی (اقبالنامه).
مرد نه از چربی طینت نکوست
نور تن از مغز بود نی ز پوست.امیرخسرو.
|| پیه گوسفند و بز و امثال آن. (برهان). پیه گوسفند و بز و گاو و مانند آن. دسومت و شحم. (ناظم الاطباء). چیز چرب مثل دنبه و پیه و امثال آنها. (فرهنگ نظام). چربش. چربو. انواع روغن. دُهن. دنبه و پیه و هرچه از آن قبیل است :
ترا چربی مرا شیرینیی هست
کز آن چربی بشیرینی توان رست.نظامی.
- چربی از پهلوی شیر نخاستن؛ کنایه از عدم اقتدار بر صید کردن و کشتن شیر بود. (آنندراج) :
زبون تر ز من صیدی آور بزیر
که چربی نخیزد ز پهلوی شیر.نظامی.
- چربی از مغز کار انگیختن؛ کنایه از تمتع. (آنندراج) :
همان چربگو مرد شیرین گذار
چنین چربی انگیخت از مغز کار.نظامی.
-امثال: چربی از سنگ برنمی آید؛ نظیر چربو از پولاد نیاید، روغن از ترب برنیاید. (امثال و حکم دهخدا).
|| سخنان چرب و دلفریب. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
بشیرین چند چربیها فرستاد
بروغن نرم کرد آهن ز پولاد.نظامی.
|| زیادتی. فزونی. برتری از حیث وزن. سنگین تری وزنهء ترازو از وزن مقرر و معلوم. مقابل خشکی و کمی :
ترازوی چربش فروشان برنگ
بود چرب و چربی ندارد بسنگ.نظامی.
|| نوعی طعم که بذائقه احساس توان کرد. طعمی از طعم های نه گانه. || صداقت و راستی. || سهولت و راحت و آرامی. || کامیابی و بهره مندی و فیروزمندی.(3) || دلاوری. (ناظم الاطباء). رجوع به چربش و چربو و چربه شود.
(1) - از چرب + ی (نسبت)، پهلوی ciarpish. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - مرحوم وحید در معنی لغت «چربی» درین بیت نظامی، چنین نوشته است: «درینجا بمعنی بزرگی و چربیدن بر اقرانست، یعنی جهاندار کسی است که برای تحصیل چربی بر اقران و بزرگان از کیسهء زر بند را ببرد و محتاجان را غنی سازد...» (اقبالنامهء نظامی چ وحید حاشیهء ص 155). ولی ظاهراً همان معنی ملایمت و نرمی در اینجا مناسبتر و صحیح تر است، و مقصود شاعر (با توجه به شعر قبل) اینست که: جهان بکام کسی است که به لطف و ملایمت و بدون درشتی و خشونت بند از کیسه بگشاید و فقیر و محتاجی چند را دستگیری نماید.
(3) - ظاهراً درین شعر نظامی: «ز کیسه بچربی برد بند را... الخ»، که در معنی اول شاهد آورده شد، این معانی هم مناسبت دارد.

چربی.

[چَ] (مغولی، اِ) لغتی است مغولی که دسته ای از افراد را بدین صفت مینامیده اند. مؤلف تاریخ غازانی نویسد: «... و چربیان را صنعت آن بود که بهر وقت که ایلچی رسیدی پیش رو او را در پیش گرفته بدر خانه ها میرفتند که اینجا فرومی آیند و چیزی می ستدند و در آن روز کمابیش دویست خانه باز می فروختند ... و زیلو و جامهء خواب و غزغان و دیگر آلات از خانهء مردم جهت ایلچیان برگرفتندی و اکثر ایلچیان و کسان ایشان ببردندی یا چربیان ببهانهء آنکه ببردند، بازندادندی». (تاریخ غازانی ص 356 و 357). و جای دیگر نویسد: «... و خلق آسایش یافتند و آن عذابها فراموش کردند و هیچ چربی زهره ندارد که تائی نان یا منی کاه از کسی بخواهد و نام چربیان اصلاً نمانده و مردم از سر فراغت و رفاهیت خاطر سرایهای خوب میسازند...». (تاریخ غازانی ص 360).

چربی دار.

[چَ] (نف مرکب) دسم و بادسومت. || مهره دار. (ناظم الاطباء).

چربیدن.

[چَ دَ] (مص جعلی) غالب شدن. (برهان) (انجمن آرا) (جهانگیری). غالب آمدن بر چیزی. (آنندراج). غالب شدن و مظفر شدن. (ناظم الاطباء). غلبه کردن: چربیدن زور کسی بر کسی؛ برتر آمدن. فائق شدن :
گر بپرم بر فلک شاید که میمون طایرم
ور بچربم بر جهان، زیبد که والاگوهرم.
خاقانی.
من ار بر تو چربم بهنگام کین
بوم قایم انداز روی زمین.نظامی.
وگر شیر ژیان آید بحربم
چو شیرین سوی من باشد بچربم.نظامی.
همچو مجنون در تنازع با شتر
گه شتر چربید و گه مجنون حر.مولوی.
سجده کردند و بگفتند ای خدیو
گر یکی کرت بما چربید دیو.مولوی.
|| افزون آمدن. (برهان) (جهانگیری). افزون گشتن و بر سر آمدن. (انجمن آرا). افزون آمدن بر چیزی. (آنندراج). افزون آمدن و سنگین تر بودن در وزن و زیادتر بودن. (ناظم الاطباء). افزون بودن چیزی بر دیگری. (فرهنگ نظام). افزونی داشتن چیزی در وزن :
شکر هرگز نگیرد جای شیرین
بچربد بر شکر حلوای شیرین.نظامی.
بر مه آن روز ترنج زنخش میچربید
که ز نارنج به بازیچه ترازو میساخت.
بابانصیبی.
کواکب را فروغی نیست کز شمع چراغ امشب
زمین در پلهء انصاف بر افلاک می چربد.
مخلص کاشی (از آنندراج).
این بار گران را بکشند ار به ترازو
شک نیست که در وزن بچربد بدو خروار.
قاآنی.
|| فائق آمدن. رجحان داشتن. برتری داشتن. راجح آمدن. زیادتی داشتن در مرتبه و مقام :
که آنگاه مفسدت بر مصلحت بچربد. (راحة الصدور راوندی).
رای آن کودک بچربید از همه
عقل او در پیش میرفت از رمه.مولوی.
سعدی ازین پس نه عاقل است و نه هشیار
عشق بچربید بر فنون و فضایل.سعدی.
|| غرق کردن. (ناظم الاطباء).

چربی کردن.

[چَ کَ دَ] (مص مرکب)بملایمت و آهستگی پیش آمدن. (ناظم الاطباء). ملایمت کردن. نرمی کردن. || رفق و مدارا کردن. || تواضع و فروتنی کردن. رجوع به چربی و چربی نمودن شود.

چربین.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طارم پائین بخش سیروان شهرستان زنجان که در 27هزارگزی جنوب خاور سیروان واقع شده و 48 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چربی نمودن.

[چَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) نرمی و ملایمت نشان دادن. چربی کردن. || تواضع و فروتنی نمودن. کرنش نمودن :
زمین را ببوسید و چربی نمود
بر آن مهتران آفرین برفزود.فردوسی.
|| رفق و مدارا نمودن. || چاپلوسی و زبان بازی نمودن. رجوع به چربی و چربی کردن شود.

چرت.

[چُ] (اِ) غنودگی و پینکی و حالت نیم خواب. (ناظم الاطباء). خواب کمی نشسته یا درازکشیده. (از فرهنگ نظام). حالت آنکه او را خواب آمده، لکن میخواهد بیدار ماند و پیاپی پلک های او بهم آید و باز گشاده شود. پی درپی چشم بر هم نهادن و باز کردن از غلبهء خواب. گرانی در چشم آنگاه که خواب غلبه کند. سِنَة. وَسَن. نُعاس. فرناس.
-چرت پاره شدن؛ معتادان به افیون در حال نشوه ازین سم شوم چون آوازی بلند و ناگهانی شنوند بهراسند و آنان را افاقه گونه ای دست دهد که آنرا ناگوار دارند، و از آن به چرت پاره شدن عبارت کنند، و این تعبیر را در نظایر این مورد نیز بمزاح گویند، نظیر: دو مثقال تریاک ضرر خورد. (امثال و حکم دهخدا).
-امثال: چرت میزند بهتر از مرشد؛ البته شیوخ طریقت صوفیه را در مراقبه و گاهی خلسه، ظاهری چون مردمان چرت زن و صاحب پینکی و سبات باشد، عبارت مزبور ظاهراً مزاحی بوده و با مریدی که تنها از مراتب سلوک همان چرت زدن را میدانسته است گفته اند. (امثال و حکم دهخدا).
|| خواب کوتاه. خواب اندک. || این لفظ در ترکی بمعنی کسی است که از کسالت یا اثر استعمال مخدری پینکی میرود. (فرهنگ نظام). رجوع به پینکی شود.

چرتاب.

[چِ] (نف مرکب) مخفف چرکتاب. اغفر. رنگی که شوخ و چرک بر آن کمتر مشهود شود. با رنگی تیره. رنگی که غالباً جامهء اطفال و افرادی را که با خاک و گل سر و کار دارند، بدان رنگ انتخاب کنند. رجوع به چرکتاب شود.

چرت بردن.

[چُ بُ دَ] (مص مرکب)خوابی سبک بردن کسی را. آثار خستگی و خواب نمودار شدن کسی را. || مجازاً، بمعنی غافل ماندن و غفلت کردن.

چرت چرت.

[چِ چِ] (اِ صوت مرکب)حکایت آوازِ شکستن تخمهء هندوانه و خربوزه و غیره. صدائی که چون تخمهء هندوانه و خربوزه با دندان شکنند، به گوش رسد.

چرت زدن.

[چُ زَ دَ] (مص مرکب) بر اثر خواب آمدن پیاپی بستن و گشودن چشمها و لحظه ای به خواب رفتن و سپس بیدار شدن. چشم ها را پیاپی بر هم نهادن و باز کردن از اثر میل به خواب. حالتی چون حالت افراد بنگ زده و تریاک کشیده داشتن، بدین ترتیب که شخص چشمها برهم نهاده دارد و گاه بگاه سرش بطرف سینه یا شانه خم شود، باز سر راست کند و چشمها بگشاید و دوباره به حال نخست برگردد. || ناهشیار و ناآگاه بودن. غافل و بی خبر بودن، چنانکه فی المثل گویند: اگر چرت بزنی کلاه سرت خواهد رفت. رجوع به چرت شود.

چرتقلو.

[چِ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 27هزارگزی شمال باختری قره آغاج و سه هزارگزی شمال شوسهء مراغه بمیانه واقع است. کوهستانی، معتدل و مالاریائی است و 444 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار، محصولش غلات، نخود و بزرک، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی، بافتن فرش و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرتکه.

[چُ کَ / کِ] (روسی، اِ)(1) چرتگه. آلتی برای جمع و تفریق اعداد و ارقام. از روسی چتکا(2)؛ آلتی مرکب از چهارچوبی مستطیل شکل که در میان دو ضلع اطول آن ده ردیف سیم نصب است و هر سیم از درون ده مهرهء چوبی گذشته است، مهره های دهگانهء هر ردیف نمایندهء آحاد به عشرات و... است و بدان اعداد را محاسبه کنند. آلتی از سیم و چوب که مغازه داران و صندوق دارهای بنگاهها و ادارات، بدان وسیله وجوهی که میگیرند یا میدهند محاسبه و جمع و تفریق کنند. چتکه، در تداول عامه. رجوع به چرتگه شود.
(1) - Abaque. Boulier.
(2) - Scetka.

چرتگک.

[چَ رَ گَ] (اِ) پرنده ایست بغایت کوچک. (آنندراج).

چرتگه.

[چُ گَ / گِ] (روسی، اِ) چرتکه. چتکه، در تداول عامه. آلتی چوبین برای جمع و تفریق حساب. رجوع به چرتکه شود.

چرتلاغ.

[چِ] (اِ)(1) آلاقارغه. غراب البین. غراب بین. ابوزریق.
(1) - Geai.

چرت و پرت.

[چِ تُ پِ] (اِ مرکب، از اتباع) خرت و پرت. چیزی کوچک و بی مصرف. رجوع به خرت و پرت شود.

چرت و پرت.

[چِ تُ پِ / چَ تُ پَ] (اِ مرکب، از اتباع) پرت و پلا. سخنان یاوه و بیهوده. حرف مفت. دری وری.

چرت و پرت کردن.

[چِ تُ پِ / چَ تُ پَ کَ دَ] (مص مرکب) به مصارف غیرضروری تلف کردن مالی را. مبلغ بسیاری را در مصارف اندک و بیهوده صرف کردن. پولی را به مصرف بیهوده رساندن. مالی را در مصارف غیرضروری خرج کردن.

چرته.

[چَ تَ / تِ] (اِ)(1) بمعنی رنگ و لون باشد. (برهان)(2). چرده. (انجمن آرا). پوست سیه رنگ. (انجمن آرا). بمعنی رنگ و پوست آدمی. (آنندراج) (غیاث). بمعنی لون و رنگ باشد و آن را چرده نیز نامند. (جهانگیری). رنگ و لون و گون. (ناظم الاطباء). رنگ. (فرهنگ نظام). چرده. چرزه. پام. فام. گون. گونه. رجوع به چرده و چرزه شود.
(1) - مؤلف برهان قاطع در دیباچهء فرهنگ خود نویسد: «... و کلماتی که از آن رنگ و لون توان فهمید یکی «پام» است با بای فارسی همچو «مشک پام» ...و دیگری «چِرته» و «چرده» همچو سیه چرته و سیاه چرده و این دو کلمه بجز از آخر لفظ سیه و سیاه بنظر نیامده است». (دیباچهء برهان قاطع ص لو).
(2) - مؤلف برهان نویسد: «بجای فوقانی دال ابجد هم آمده است، چه در فارسی دال ابجد و تای قرشت بهم تبدیل می یابند». و مؤلف فرهنگ نظام نویسد: «این لفظ مبدل چرده است یا بالعکس».

چرتی.

[چُ] (ص نسبی) منسوب به چرت. کسی که چرت میزند. (ناظم الاطباء). چرت زننده. آنکه همواره در حال چرت زدن است.

چرتیدن.

[چُ دَ] (مص جعلی) چرت زدن. پینکی رفتن. مقابل واچرتیدن، که از حال چرت بیرون آمدن باشد.

چرجی.

[] (ص، اِ) ظاهراً بنا به نوشتهء مؤلف تاریخ غازانی فروشندهء دوره گردی بوده است که جوال ریزه و کشنیز و خرده ریزها به گردن میانداخته و میفروخته است. مؤلف مزبور نویسد: «... و چند هزار آدمی از مسلمان و جهود از پاره دوزان و چرجیان یعنی کسانی که جوال ریزه و کشنیز و خردها در گردن انداخته میفروختندی ...». (تاریخ غازانی ص 314).

چرچر.

[چَ چَ] (اِ) ظاهراً ترکیبی از چر یا چرا است و در تداول عامه جز با ترکیب بکار نرود.
- چرچرش راه بودن، چرچر کسی براه -بودن؛ کنایه است از اسباب عیش و خوراک و پوشاک او بخوبی فراهم بودن.
- چرچر کسی را براه انداختن؛ اسباب عیش و نوش و خورد و خوراک او را فراهم کردن. رجوع به چرچر کردن شود.

چرچر.

[چِ چِ] (اِخ) دهی از حومهء بخش زنوز شهرستان مرند که در 15هزارگزی شمال مرند، در مسیر شوسه و خط آهن مرند به جلفا واقع است. جلگه و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چشمه، محصولش غلات و ارزن، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش شوسه است. در این ده ایستگاه ترن برای آبگیری وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرچرا.

[چِ چِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 36500گزی جنوب خاوری قره آغاج و 50هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه واقع است. کوهستانی معتدل و مالاریائی است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرچر کردن.

[چَ چَ کَ دَ] (مص مرکب)مالی یافتن و با آن معاش گذرانیدن. از ثروت بادآورده ای امرار معاش کردن. || خوردنی بمرور یافتن و خوردن. رجوع به چرچر شود.

چرچرو.

[چِ چِ] (اِخ) دهی از دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر که در 30هزارگزی جنوب خاوری هوراند و 32هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 30 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. این ده مسکن ایل جینگلو میباشد و آنرا «چرچر» نیز مینامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرچلو.

[چِ چَ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب میناب شهرستان مراغه که در 19هزارگزی شمال باختر میاندوآب و 15هزارگزی باختر ارابه رو میاندوآب به میناب واقع است. جلگه و معتدل است و 369 تن سکنه دارد. آبش از زرینه رود و آب چاه، محصولش غلات، چغندر، کشمش و بادام، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرچلو.

[چِ چَ] (اِخ) دهی از دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر که در 16هزارگزی جنوب خاوری هوراند و 28500گزی شوسهء اهر به کلیبر واقع است. کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی است و 215 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رود قره سو، محصولش غلات، پنبه، برنج و سردرختی، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی بافتن فرش و گلیم و راهش مالرو است. این ده مسکن ایل حسینکلو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرچن.

[چِ چَ] (اِخ) شهری بجنوب کاشغر در مغرب ختن: در الغورستان شهریست [ بنام ] چرچن آنجا عظیم نیکو [ عناب ] بود. (فلاحتنامه).

چرچه.

[چَ چَ / چِ] (اِ) نوعی گیاه دوائی. شکاعی. (بحر الجواهر). گیاهی است باریک از داروها و آنرا «باب سنجاب» و «آفتاب پرست» نیز گویند. (منتهی الارب). رجوع به شکاعی شود.

چرچی.

[چَ] (ص، اِ)(1) پیله ور. رجوع به پیله ور شود.
(1) - Colporteur.

چرچیل.

[چِ] (اِخ)(1) یکی از دانشمندان انگلیسی که به ایران آمده و در سال 1850م. در خرابه های شوش تحقیقات و امتحاناتی کرده است. رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 56 شود.
(1) - Churchill.

چرچیل.

[چِ] (اِخ)(1) سیدنی. منشی سفارت انگلیس در ایران. مرحوم پروفسور ادوارد براون(2) انگلیسی نام او را در کتاب تاریخ ادبیات خود چند جا ذکر کرده است. رجوع به تاریخ ادبیات ادوارد برون ج 3 ص 117 و 325 شود.
(1) - Churchill, Sidney.
(2) - Edward Browne.

چرچیل.

[چِ] (اِخ)(1) سر وینستون لئونارد اسپنسر (1874ـ 1965م.). یکی از مردان سیاسی و نویسندهء انگلیسی است. وی ارشد اولاد «لرد راندلف چرچیل»(2) میباشد. دوران تحصیلی خود را «هارو»(3) و «ساندهورست»(4) گذرانیده و در سال 1895 با قشون اسپانیا همکاری کرد و بسال 1897 در هندوستان و بسال 1898 در سودان و خرطوم اقامت داشت. وی هنگامی که بعنوان خبرنگار جنگی در جنگ با«بوئر»ها شرکت کرده بود اسیر شد و در سال 1899 از اسارت رهائی یافت. سپس در جنگها شرکت کرد و بالاخره در سال 1901 به اسارت «پرتریا»(5)درآمد. چرچیل در مقابل تعرفه های تجارتی که از طرف چمبرلن پیشنهاد شده بود بطرفداران تجارت آزاد پیوست. وی در سالهای 1905 تا 1908 زیر نظر «کامپل بنرمن»(6) سمت معاونت وزارت مستعمرات را داشت و در این سمت عقیدهء سیاسی خود را دربارهء خودمختاری «ترانسوال»(7) و «ارانژ»(8)با قدرت و مهارت پیش برد. در سال 1908 تا 1910م. بعنوان رئیس هیئت مدیرهء تجارت داخل کابینه شد، سپس در سمت وزارت کشور (1910 و 1911) ادارهء تجارت کشور را که فاقد تشکیلات صحیح بود سر و سامان داد. در سالهای 1911 تا 1915 در مقام لرد اول دریاداری از تسریع اجرای برنامهء دریاداری حمایت کرد و ستاد نیروی دریائی را بمنظور همکاری این نیرو در قسمتهای استراتژی با دفتر جنگ، ایجاد کرد. سپس بعنوان لیدر اقلیت اردوکشی داردانل را اداره کرد ولی در این جنگ شکست خورد و در نتیجه گرفتار مغلوبیت سیاسی گردید (1915) و «بالفور»(9) (نخست وزیر انگلستان و لیدر اکثریت) در سیاست بر وی غالب آمد. پس از آن در سال 1916 با درجهء کلنل در فرانسه خدمت کرد و از سال 1917 تا 1929 در مقام های گوناگونی از قبیل وزیر تدارکات، وزیر جنگ، وزیر نیروی هوائی و وزیر دارائی مشغول خدمت بود و در سمت وزارت دارائی قرضهء جنگی را متعادل ساخت و وظائف صنایع و مالیهء ملی را روشن کرد و درین پست خدمات مهمی انجام داد. آنگاه بعنوان لرد اول دریاداری در کابینهء نویل چمبرلن(10) داخل شد و در جنگ با آلمانها شرکت کرد و از 10 ماه مه 1940 پس از شکست در نروژ بمقام نخست وزیری انگلستان رسید. چرچیل در مقام نخست وزیری در سال 1941 با روزولت(11)رئیس جمهور آمریکا بر روی اقیانوس ملاقات کرد و درین ملاقات بود که نقشهء سیاست جهانی بنام «منشور آتلانتیک» طرح و پایه گذاری شد. وی در سال 1941 به امریکا رفت و در کنگرهء امریکا سخنرانی کرد و در سالهای 1942 و 1943 با روزولت در واشنگتن ملاقاتهائی بعمل آورد و دربارهء مسائل جنگی مذاکراتی بین آن دو صورت گرفت. همچنین در «کازابلانکا» با روزولت دیدار و مذاکره کرد. با چیانکایچک در قاهره بسال 1943 ملاقات کرد و در دسامبر 1943 میان چرچیل و روزولت و استالین در تهران پایتخت کشور ایران ملاقات تاریخی مهمی روی داد و هم در این سفر چرچیل از پادشاه ایران دیدن کرد. بار دیگر در «یالتا» و کریمه (فوریهء 1945) با روزولت و استالین بمنظور تشکیل کنفرانس سیاسی و جنگی دیدار کرد و در ژوئیه 1945 با ترومن (رئیس جمهور امریکا) و استالین در «پوتسدام» ملاقات دیگری بعمل آورد. چرچیل پس از این دیدارها و شرکت در کنفرانس های تاریخی در اواخر ژوئیهء 1945 بعلت موفقیت حزب کارگر در انگلستان از نخست وزیری مستعفی شد، لیکن بار دیگر در سالهای 1951 تا 1955 بعلت پیروزی حزب محافظه کار مقام نخست وزیری انگلستان به وی محول گردید و در آن مقام تا زمان کناره گیری و تفویض سمت خود به «ایدن» انجام وظیفه میکرد. اینک(12) چرچیل از کارهای مثبت سیاسی کناره گیری کرده به استراحت و مسافرت میپردازد، و ملت انگلیس شخص وی را بعنوان سیاستمدار بزرگ، محترم و گرامی میشمارد. از آثار نویسندگی چرچیل که از آغاز جوانی و در دوره های مختلف زندگی نوشته کتابهای متعددی چاپ و منتشر شده است که معروفترین آنها را بنام «کتاب راندولف»، «سفر افریقای من»، «آزادی و مسئلهء اجتماعی»، «بحران جهانی» در چهار جلد، «مجموعهء سخنرانی ها»، «قدم بقدم»، «داخل جنگ» میتوان یاد کرد، گذشته از اینها یادداشتهای تاریخی او است راجع به جنگ اخیر که بصورت کتاب چاپ و منتشر شده و بزبان فارسی نیز ترجمه گردیده است.
(1) - Churchill, Sir Winston Leonard Spencer.
(2) - Lord Randolph.
(3) - Harrow.
(4) - Sandhurst.
(5) - Pretoria.
(6) - Campbell-Bannerman.
(7) - Transvaal.
(8) - Orange.
(9) - Balfour.
(10) - Neville Chamberlain.
(11) - Roosevelt. (12) - در زمان تألیف جزوه.

چرخ.

[چَ] (اِ)(1) فلک سیارگان بود. (فرهنگ اسدی). آسمان و فلک. (برهان). فلک. (جهانگیری). کره. سپهر و آسمان و کرهء فلکی. (ناظم الاطباء). آسمان به اعتقاد قدیم که کره ایست گردنده. (فرهنگ نظام). گردون. فلک الافلاک :
چرخ چنین است و بر این ره رود
لنگ ز هر نیک و ز هر بد نود.رودکی.
جهاندیده ای دیدم از شهر بلخ
ز هرگونه گشته بسر برش چرخ.ابوشکور.
سرانجامش آمد یکی تیر چرخ
چنین آمده بودش از چرخ برخ.دقیقی.
برگشت چرخ بر من بیچاره(2)
وآهنگ جنگ دارد و پتیاره.کسائی.
چنین داد پیغام هندی ز رای
که تا چرخ باشد تو باشی بجای.فردوسی.
ز خورشید بر چرخ تابنده تر
ز جان سخنگوی پاینده تر.فردوسی.
چگونه ست ماه و شب و روز چیست؟
برین گردش چرخ سالار کیست؟فردوسی.
که چرخ و زمین و زمان آفرید
بلند آسمان و جهان آفرید.فردوسی.
اگر چرخ را هست ازین آگهی
همانا که گشتست مغزش تهی.فردوسی.
الا تا بتابد بر چرخ کوکبی
الا تا همی نپاید بر خاک پیکری.عنصری.
تیره بر چرخ راه کاهکشان
همچو گیسوی زنگیان به نشان.عنصری.
تو ای دانشی چند نالی ز چرخ
که ایزد بدی دادت از چرخ برخ
چو از تو بود کژی و بی رهی
گناه از چه بر چرخ گردان نهی.اسدی.
منگر بدین ضعیف تنم زآنکه در سخن
زین چرخ پرستاره فزونست اثر مرا.
ناصرخسرو.
چرخ حیلتگر است و حیلهء او
نخرد مرد هوشیار بصیر.ناصرخسرو.
آب دریا را خورشید بجوشاند
تا برآردش سوی چرخ و شود شیرین.
ناصرخسرو.
چرخ را انجم بسان دستهای چابکند
کز لطافت خاک بی جان را همی باجان کنند.
ناصرخسرو.
نه عجب گر نبوَدْشان خبر از چرخ و ز کارش
کز حریصی و جهالت همه در خواب و خمارند.
ناصرخسرو.
حقیر باشد با همت تو چرخ و جهان
بخیل باشد با دو کف تو بحر و سحاب.
مسعودسعد.
با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل
چرخ از تو هزار بار بیچاره تر است.خیام.
چرخ و انجم پلاس شام هنوز
بر پرند سحر ندوخته اند.خاقانی.
این پرده گرنه چرخ رفیع است پس چرا
سعدالسعود را شرف اندر قران اوست.
خاقانی.
ز چرخ اقبال بی ادبار خواهی او ندارد هم
که اقبال مه نو هست با ادبار سرْطانش.
خاقانی.
چشم بد دور بر در سخنم
چرخ حلقه بگوش همچو در است.خاقانی.
مؤلف آنندراج نویسد: «و بمعنی آسمان، بیمروت، بیوفا، بیمدار، سست عهد، دورنگ، دولاب رنگ، آئینه فام، آئینه گون، گندناگون، مینارنگ، مقوس، نیلی رواق، کبودجامه، سیه کاسه، سیه دل، آهن دل، سنگین دل، نیلی سلب، کینه توز، آتشین جولان، ظالم دولت، غم اندود، لجوج طبع، جفاپیشه، جفاکار، کجرو، بدگهر، دنی، خسیس، سفله، پرفن، حقه باز، شیشه باز، آبله باز، روباه باز، توبتو، کم فرصت، چوگان پرست، بی بنیاد، از صفات و چنبر، سبزه، سبوی، اطلس، از تشبیهات اوست». و این دو بیت را در تشبیه به سبزه و اطلس شاهد آورده :
جوش صحرای قیامت همه در جان من است
سبزهء چرخ از این خاک دمیدن گیرد.
ملاقاسم مشهدی.
صد باغ بهشت در نعیمش
صد اطلس چرخ در گلیمش.فیض فیاضی.
و رجوع به چرخ آبگون و چرخ آبنوس و چرخ آسیائی و چرخ ترساجامه و چرخ چنبری و چرخ دولابی و چرخ گردان و چرخ گردنده و چرخ کبود و چرخ نیلی و چرخ واژگون شود. || روزگار. (ناظم الاطباء). عصر و زمانه. || دایرهء جامه بود، یعنی گریبان. (فرهنگ اسدی). گریبان جامه و پیراهن. (برهان) (ناظم الاطباء). دیگر بمعنی گریبان برای آنکه پارچهء مدور از پیش جامه برگیرند، به این اسم موسوم شده. (انجمن آرا) (آنندراج). گریبان. (جهانگیری). هر چیز مدور؛ که «چرخی» نیز همانست و گریبان جامه را هم بمناسبت مدور بودن، «چرخ» میگفته اند. (از فرهنگ نظام) :
بر آب ترا غیبه های جوشن(3)
بر خاک ترا چرخهای گریبان.
منجیک ترمذی (از فرهنگ اسدی).
کسی کش چشم زخم از چرخ دوزیست
رسد گر چش جهان در چرخ دوزیست.
خسرو دهلوی (از انجمن آرا).
کرتهء دولت و اقبال ترا
باد از فتح و ظفر دامن و چرخ.
شمس فخری (از جهانگیری).
|| دور دامن قبا. (ناظم الاطباء). || پیراهن را نیز گفته اند. (برهان). پیراهن باشد و آنرا «گریبانی» و «کرته» نیز خوانند. (جهانگیری). خود پیراهن. (ناظم الاطباء). || قسمی از پیراهن که نامهای دیگرش «گریبانی» و «کرته» بوده. (فرهنگ نظام). و رجوع به گریبانی و کرته شود :
قبا و چرخ زربفت مرصع
ستام و زین زرین ملمع.
امیرخسرو (از جهانگیری).
بسکه هر سو شد قبا و چرخ در عالم فراخ
همچو چرخ اطلس اطراف همه کیهان گرفت.
امیرخسرو (از جهانگیری).
|| کمان سخت. (برهان). بمعنی کمان. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). کمان را گویند. (جهانگیری) :
کمان را بزه کرد جنگی فرود
سر خانهء چرخ بر کتف سود.فردوسی.
کجات آن بر و بازو و تیر و چرخ
که اکنون نداری از آن هیچ برخ.فردوسی.
خدنگی دگرباره هم چارپر
بچرخ اندرون راند و بگشاد بر.فردوسی.
آن مبارز که بر آماج دوگان چرخ کشید
نتواند که دهد نرم کمانش را خم.فرخی.
ز بیم چشم کشد چرخ ورنه نرم بُوَد
بدست او چه درخت و چه آهن و چه کمان.
فرخی.
بزابل نبد هیچ زورآزمای
که آن چرخ کردی به زه سرگرای.اسدی.
به من دادی این تیر و چرخ اندکی
کزین دو کبوتر بیفکن یکی.اسدی.
چو بنهادی از کینه بر چرخ تیر
به پیکان درآوردی از چرخ تیر.اسدی.
نه منجنیق رسد بر سرش نه کشکنجیر
نه تیر چرخ و نه سامان برشدن به وهق.
انوری.
لعبت شاخ ارغوان طفل زبان گشاده بین
ناوک چرخ گلستان غنچهء بی دهن نگر.
عطار.
چو زخم از تیر بی تدبیر چرخ است
نه کمتر تیر چرخ از تیر چرخست.
امیرخسرو (از جهانگیری).
ای ز چرخت پرنده بر گردون
طایران چهار پر سهام.
شمس طبسی (از جهانگیری).
رجوع به چرخ چاچی شود.
|| نوعی از کمان که آنرا «تخش» گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). قسمی تیر و کمان بزرگ :
ز شه برجی قضا را چرخداری
ملک را دید در میدان برابر
چو آتش چرخ را پر کرد و بشتافت
کز آتش بیندا پاداش و کیفر.
حکیم ازرقی (از انجمن آرا)(4).
|| کمان حکمت را نیز گویند و آن نوعی از منجنیق است که بدان تیر اندازند. (برهان) (ناظم الاطباء). قسمی منجنیق که در قلعه ها دارند. (صحاح الفرس) :
دو صد چرخ بر هر سوئی بد کمان
ز دیوار دژ چون سر بدگمان.فردوسی.
|| طاق ایوان و طاق درگاه سلاطین و غیره. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). طاق ایوان و طاق درگاه سلاطین و بزرگان. (فرهنگ نظام) :
بیاراست جائی بلند و فراخ
سرش برتر از چرخ درگاه و کاخ.فردوسی.
|| جائی که انگور در آن ریزند و لگد کنند تا شیرهء آن برآید، و بعربی «معصر» خوانند. (برهان). جائی که انگور در آن ریخته لگد کنند تا شیرهء وی برآید. (ناظم الاطباء). چرخشت. چُروخ (در لهجهء مردم فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). رجوع به چرخشت شود. || گردیدن چرخ ابریشم تابی و چرخ دولاب و چرخ عصاری و چرخی که بدان پنبه ریسند(5) و هر چیز که دور زند. (برهان). هر چیز که حرکت دوری کند مانند چرخ فلک و چرخ ابریشم تابی و چرخ دولاب و چرخ عصاری و چرخی که بدان پنبه ریسند. (انجمن آرا) (آنندراج). و نیز چرخ ندافی و چرخ صیقل گری و چرخ آهنگری. (از آنندراج). حرکت دوری را گویند مانند گشتن چرخ عصاری و چرخی که بدان پنبه ریسند و امثال آن. (جهانگیری). هر چیز که حرکت دوری کند و بر دور محور خود بگردد، مانند چرخ فلک، چرخ ابریشم تابی و چرخ پنبه یا پشم ریسی و چرخ آسیا و چرخ دولاب و چرخ عصاری و جز آن. (ناظم الاطباء). هر چیزی که حرکت دوری کند مانند چرخ چاه و چرخ پنبه ریسی و چرخ ابریشم تابی. (فرهنگ نظام)(6). چرخ فلک و هر چیز گردگرد. هر چیز که بچرخد یعنی بر گرد محور خویش بگردد. رجوع به چرخ آبکشی و چرخ آسیا و چرخ چاه و چرخ ابریشم تابی و چرخ رسن تابی و چرخ دولاب و چرخ عصاری و چرخ فلک شود :
بدان تا نهند از بر چاه چرخ
که لشکر از آن آب یابند برخ.فردوسی.
پرستنده بشنید و آمد دوان
رسن بود با دلو و چرخ روان.فردوسی.
یکی دختری دید برسان ماه
فروهشته از چرخ دلوی بچاه.فردوسی.
شهب همچو افکنده از نور نیزه
و یا چون ز چرخی رها گشته حبلی.
منوچهری.
دلو چی و حبل چی و چرخ چی
این مثالی بس رکیک است ای غوی.
مولوی.
چرخ، زن را خدای کرد بحل
قلم و لوح گو بمرد بهل.اوحدی.
|| حرکت دوری. گرد کسی گردیدن. (برهان). حرکت دوری و گردش دولابی و گردش بر دور کسی یا بر دور خود. (ناظم الاطباء). حرکت دوری چیزی، مثل حرکت دوری چرخ چاه. (فرهنگ نظام). مطلق حرکت دورانی و دائره ای شکل. دوران و گردش دائرهء هر چیز اعم از موجودات ذیروح یا غیرذیروح. گردگردی. دور. دوران. عمل چرخیدن بدور خود یا به دور دیگری. || ارابه و گردون. (ناظم الاطباء). گردونه. غلطک. قرقره. غلطک که معمولاً دو یا چهار تا از آن زیر ارابه ها و کالسکه ها و اتومبیل ها و امثال آن راست کنند تا به چرخیدن آن، رفتار حاصل شود. چهارپایهء گردان درشکه و گاری و امثال آن. پایه های مدور متحرک وسائل نقلیه از درشکه و کالسکه و اتومبیل و غیره.(7)هر یک از چهار حلقهء چوبی یا آهنی یا لاستیکی که زیر ارابه، درشکه، اتومبیل و امثال آن جای دارد و به گردیدن آن ارابه گردیدن گیرد :
شکسته شود چرخ و گردونها
درفشان بیالاید از خونها.دقیقی.
همی تا بگردد فلک چرخوار
بود اندر او مشتری را گذار.فردوسی.
چرخ ترا دولت سمائی رهبر
تیغ ترا نصرت خدائی افسان.مسعودسعد.
|| در تداول عامه، دوچرخه(8). دوچرخهء آهنین که بر او سوار شوند و با حرکت پاها یا بوسیلهء بنزین به گردش آید و دوچرخه سوار بوسیلهء آن طی طریق کند. رجوع به چرخ سوار و دوچرخه شود. || چرخ زدن درویشان در هنگام سماع. (برهان). حرکت دوری را نامند، مانند چرخ زدن درویشان در هنگام سماع. (جهانگیری). گردش دوری درویشان در هنگام سماع. (ناظم الاطباء). حرکت تند و پیوسته در حال ایستادگی بر یک جای بگرد خویش، چنانکه صوفیان گاه سماع و ورزشکارانی که ورزش باستانی کنند، در گود زورخانه و کودکان هنگام بازی. رقصی دوری که صوفیان گاه سماع کنند. عمل چرخیدن درویشان :
به چرخ اندر آیند دولاب وار
چو دولاب بر خود بگریند زار.
سعدی (از انجمن آرا).
|| بمعنی دور هم هست که برادر تسلسل باشد. (برهان). دور و تسلسل. (ناظم الاطباء). || در تداول عامه، ماشین. دستگاه. ماشینی که با آن خیاطی کنند. ماشین جوراب بافی. ماشین کره گیری. || دف، زیرا که «چرخ» مدور را گفته اند و آن نیز مدور است و به این جهت بعربی او را «دایره» گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). دف و دائره. (ناظم الاطباء). دائره را که از انواع ساز است «چرخ» میگفته اند. (فرهنگ نظام) :
چرخ درآمد به ترنگاترنگ
زهره بیکباره فروریخت چنگ.
مولوی (از انجمن آرا).
توبه سفر گیرد با پای لنگ
صبر فروافتد در چاه تنگ
جز من و ساقی بنماند کسی
چون کند آن چرخ ترنگاترنگ.
مولوی (از انجمن آرا).
|| بمناسبت کمان و تیر «تفنگ» را نیز «چرخ» گویند و گلولهء آنرا «تیر» گویند، زیرا که چنانکه کمان تیر را بقوت جسمانی بازوی کماندار به دشمن رساند، تفنگ هم بقوت نیروی داروی آتشین که «باروت» باشد گلوله را که بمنزلهء پیکان تیر است بخصم رساند. (انجمن آرا) (آنندراج). تفنگ. (ناظم الاطباء). نوعی سلاح آتشین. رجوع به چرخدار شود. || گوی. (ناظم الاطباء). کروی شکل. || دایره. (ناظم الاطباء). شکلی از اشکال هندسی.
(1) - پهلوی cark، اوستا caxra، هندی باستان cakra، ارمنی ع caxr (دوران)، caxarak(دستگاه خراطی). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: بد گشت چرخ با من بیچاره.
(3) - پر (بضم پ فارسی) آب ترا... (بتصحیح مرحوم دهخدا).
(4) - مؤلف انجمن آرا شعر ازرقی را شاهد معنی تفنگ آورده است و نوشته: «حکیم ازرقی در مدح طغانشاه در جنگ سیستان و تیر انداختن تفنگداری! از فراز برج گفته» لیکن بطور یقین در آن زمان «تفنگ» معمول نبوده و بعدها بنوع مخصوصی از سلاح آتشین اطلاق شده است. و تعبیر از آن به «تفنگ» چنانکه مؤلف نقل کرده است، درست نیست. با کمان تیرهای مشتعل پرتاب می کرده اند و شعر ازرقی ناظر به این گونه تیرهاست.
(5) - فارسی چرخه، افغانی carxa (چرخ ریسندگی). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(6) - بدین معنی در اوستا «چخره» و در سنسکریت «چکره» بوده. (از فرهنگ نظام).
(7) - Roue.
(8) - Bicyclette.

چرخ.

[چَ] (اِ)(1) نام پرنده ایست شکاری و به این معنی با غین نقطه دار هم آمده است. (برهان). نام پرنده ای شکاری است؛ و صحیح به غین معجمه باشد. (آنندراج). باز سپید. (ناظم الاطباء). مرغ شکاری. چرغ، که معرب آن «صَقْر» است. رجوع به چرغ و صَقْر شود :
سوی دشت نخجیر با یوز و باز
همان چرخ و شاهین گردنفراز.فردوسی.
پس اندر دوان هفتصد بازدار
چه با باشه و چرخ و شاهین کار.فردوسی.
(1) - چرغ؛ پهلوی caxrvak «تاوادیا 159»، معرب آن صقر، Accipiter «فاب 1 ص 299». (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چرخ.

[چَ] (اِخ) نام شهری بوده قدیم، در خراسان. (برهان)(1). نام شهریست بخراسان. (صحاح الفرس). نام شهری در خراسان. (ناظم الاطباء). نام دهی است از ولایت غزنین. (برهان).(2) بمعنی دهی است از مضافات غزنین که شیخ یعقوب چرخی از آنجا بوده. (انجمن آرا) (آنندراج). نام دهی است از مضافات غزنین. (جهانگیری). دهی در غزنین. (ناظم الاطباء). رجوع به چرخی شود :
با خلق بداوری بود قاضی چرخ
وز علم و عمل بری بود قاضی چرخ
بر مشته اگر می برید نیست عجب
زآنروی که مشتری بود قاضی چرخ.
مهستی (از صحاح الفرس).
(1) - در حدود العالم و معجم البلدان نیامده. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - مؤلف جهانگیری نیز این شعر «مهستی» را شاهد آورده و «چرخ» را دهی از مضافات «غزنین» نوشته است.

چرخ آب کشی.

[چَ خِ کَ / کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ. چرخاب. چرخ دولاب. چرخ چاه. دولاب. چرخ آب که بوسیلهء گاو یا شتر یا اسب و غیره کشند. چرخی که بدان آب از چاه کشند. (ناظم الاطباء). رجوع به چرخ و چرخاب و چرخ دولاب و دولاب شود.

چرخ آبگون.

[چَ خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ. فلک. کنایه از آسمان و سپهر :
راصد چرخ آبگون بوده
قطره تا قطره قطر پیموده(1).نظامی.
رجوع به چرخ و چرخ آبنوس شود.
(1) - یعنی قطر هفت چرخ آبگون را قطره بقطره و ذره ذره بپای فکرت پیموده بود. ( هفت پیکر نظامی چ وحید حاشیهء ص 66).

چرخ آبنوس.

[چَ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ. مجازاً بمعنی آسمان و فلک و سپهر. چرخ آبگون. چرخ آبنوسی. چرخ گردان :
یکی گوی در خم چوگان فکند
بدانسانش زی چرخ گردان فکند
که گوی از شدن سوی چرخ آبنوس
برفتن لب ماه را داد بوس.اسدی.
رجوع به چرخ و چرخ آبگون و چرخ آبنوسی و چرخ گردان شود.

چرخ آبنوسی.

[چَ خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ. فلک اول. چرخ ترساجامه. چرخ آبنوس. چرخ کبود. چرخ کبودجامه. رجوع به چرخ آبنوس و چرخ ترساجامه و چرخ کبودجامه شود.

چرخ آسیا.

[چَ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از انواع چرخ که حرکت دوری دارد و با گردش خود سنگ آسیا را به حرکت درمیآورد. چرخ آسیا که اصلاً بوسیلهء آب به گردش و حرکت درمی آید. (ولی توسعاً به آسی که بوسیلهء باد و غیره حرکت کند، نیز اطلاق شده). چرخ آسیای بادی(1). چرخ مخصوص آسیا :
نرگس بسان یکی پره آسیاست
آن چرخ آسیا که ستون زمردین کنی
چرخش ز زر زرد کنی وآنگهی در او
دندانهء بلورین گردش تو درکنی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی).
چون تاب جمال تو نیاوردیم
سرگشته چو چرخ آسیا گشتیم.عطار.
رجوع به چرخ شود.
(1) - Moulinet.

چرخ آسیائی.

[چَ خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ. فلک. کنایه از آسمان و سپهر. مجازاً، بمعنی کرهء فلکی که قدما آن را چون چرخ آسیا در گردش و حرکت می پنداشته اند. چرخ گردان و چرخ گردنده :
آسایشت نبینم ای چرخ آسیائی
خود سوده می نگردی ما را همی بسائی.
ناصرخسرو.
گر می به خرد درست مانده ست
این برشده چرخ آسیائی.ناصرخسرو.
رجوع به چرخ و چرخ گردان و چرخ گردنده شود.

چرخاب.

[چَ] (اِ مرکب) چرخی که آب آنرا میگرداند. (ناظم الاطباء). || چرخ آب کشی. چرخ چاه. دولاب. چرخ دولاب. || گرداب. (آنندراج). خربله و گرداب. (ناظم الاطباء) :
ز تاب مهر سرکرده لب آب
هزاران چرخیات از بهر چرخاب.
منیر (در تعریف گرما، از آنندراج).
رجوع به چرخ و چرخ آب کشی و چرخ چاه و چرخ دولاب شود.

چرخاب.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «اسم یکی از محلات قدیم اصفهانست که در استیلای افاغنه خراب شده». (از مرآت البلدان ج 4 ص 218).

چرخاب.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان براآن، بخش حومهء شهرستان اصفهان که در خاور شهر واقع و جزء اصفهان است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چرخاب.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه که در 12هزارگزی جنوب صحنه و 12هزارگزی شوسهء کرمانشاه به همدان واقع است. دشت، سرد و معتدل است و 66 تن سکنه دارد. آبش از گاماسیاب، محصولش غلات، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چرخان.

[چَ] (نف، ق) گردان. گردگردان. چرخنده. || در حال چرخیدن. || در حال چرخانیدن.

چرخان.

[چُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «بعقیدهء صاحب معجم البلدان شهریست در خوزستان در نزدیکی شوش». (از مرآت البلدان ج 4 ص 218). در معجم البلدان «جرخان» (با جیم) بضم اول شهری بخوزستان نزدیک شوش یاد شده است.

چرخاندن.

[چَ دَ] (مص) چرخانیدن. حرکت دوری دادن بچیزی. (فرهنگ نظام). گرداندن. گردانیدن. || اداره کردن: چرخاندن دستگاهی یا ملکی یا اداره ای. رجوع به چرخانیدن شود.

چرخاننده.

[چَ نَنْ دَ / دِ] (نف) گرداننده. آنکه چیزی را بچرخاند. || چرخانندهء اداره یا کارخانه یا دستگاهی؛ مدیر. اداره کننده. رجوع به چرخاندن و چرخانیدن شود.

چرخانیدن.

[چَ دَ] (مص) چرخاندن. گرداندن. گرد گردانیدن. بدور درآوردن. || دستگاهی را اداره کردن. اداره یا ملک یا کارخانه ای را دایر داشتن. اداره کردن. رجوع به چرخاندن شود.

چرخ ابریشم.

[چَ خِ اَ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به چرخ ابریشم تابی و چرخ ابریشم کشی شود.

چرخ ابریشم تابی.

[چَ خِ اَ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) دستگاهی مخصوص تابیدن نخهای ابریشم که از چرخهای بزرگ و کوچک متعدد تشکیل یافته است. چرخی که بوسیلهء آن ابریشم تابیده میشود. پروان.
(1) - Rouet.

چرخ ابریشم کشی.

[چَ خِ اَ شَ کَ / کِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) دستگاهی مخصوص جدا کردن ابریشم از پیله.
(1) - Machine a tirage.

چرخ اثیر.

[چَ خِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کرهء آتش. (ناظم الاطباء). کرهء ناری. (شرفنامهء منیری). || فلک ماه. (ناظم الاطباء). کرهء ماه. چرخ اخضر :
بچاه اندرون بودم آنروز من
برآوردم ایزد بچرخ اثیر.ناصرخسرو.
رجوع به چرخ اخضر شود.

چرخ اخضر.

[چَ خِ اَ ضَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلک ماه. (ناظم الاطباء). کرهء ماه. چرخ اثیر. || چرخ. کنایه از آسمان و سپهر و فلک و فلک اول :
همی تا جهانست و این چرخ اخضر
بگردد همی گرد این گوی اغبر.ناصرخسرو.
ناصر غلام و چاکر آنکس که این بگفت
جان و خرد رونده بر این چرخ اخضرند.ناصرخسرو.
بدانش گرای ای برادر که دانش
ترا برگذارد از این چرخ اخضر.ناصرخسرو.
ای قادری که هست بتقدیر حکم تو
گردنده چرخ اخضر و تابنده مهر و ماه.سوزنی.
خوی شاهان در رعیت جا کند
چرخ اخضر خاک را خضرا کند.مولوی.

چرخ اطلس.

[چَ خِ اَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فلک الافلاک. (ناظم الاطباء). فلک نهم. (ناظم الاطباء). چرخ اکبر. عرش اعظم. کنایه از عرش مجید که فلک نهم باشد :
دهر ز چرخ اطلسش کرده ردای کبریا
نقش طراز آن ردا عین بقای ایزدی.خاقانی.
بسکه هرسو شد قبا و چرخ در عالم فراخ
همچو چرخ اطلس اطراف همه کیهان گرفت.
امیرخسرو (از جهانگیری).
رجوع به چرخ و چرخ اکبر شود.

چرخ اکبر.

[چَ خِ اَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلک الافلاک. فلک نهم. (ناظم الاطباء). چرخ اطلس. کنایه از عرش اعظم و فلک الافلاک. رجوع به چرخ و چرخ اطلس شود.

چرخ انداز.

[چَ اَ] (نف مرکب) کماندار را گویند. (برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). || تیرانداز استادِ شخ کمان. (انجمن آرا). آنکه کمان سخت تیر اندازد. (آنندراج). تیرانداز. (ناظم الاطباء). کسی که با کمان سخت تیر اندازد. (فرهنگ نظام). تیرانداز ماهر و قویدست :
شهاب وار چو تیر از کمان خود رانی
ثنای شست تو گوید سپهر چرخ انداز.
نجیب الدین جرفادقانی (از انجمن آرا).
جوانی به بدرقه همراه من بود، سپرباز، چرخ انداز، سلحشور و بیش زور. (گلستان).
رجوع به چرخ و چرخ اندازی شود.

چرخ اندازی.

[چَ اَ] (حامص مرکب)کمانداری. || تیراندازی با کمان سخت. تیراندازی. رجوع به چرخ انداز شود.

چرخباد.

[چَ] (اِ مرکب) چرخ سبکی که بوسیلهء باد به حرکت آید. دَموک. (مهذب الاسماء). || گردباد. بادهای بسیار شدید که دور خود میچرخد.(1)
(1) - Cyclon.

چرخ بخار.

[چَ خِ بُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) ماشین بخار. دستگاه بخار.
(1) - Machine a vapeur.

چرخ برین.

[چَ خِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک نهم. (آنندراج). عرش مجید. (منیری). فلک الافلاک و فلک نهم. (ناظم الاطباء). فلک اطلس. چرخ اکبر. فلک الافلاک. عرش. چرخ :
ز هامون بچرخ برین شد سوار
سخن گفت بر عرش با کردگار.اسدی.
بری دان ز افعال چرخ برین را
نشاید نکوهش ز دانش بری را.
ناصرخسرو.

چرخ بستنی.

[چَ خِ بَ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به چرخ بستنی سازی شود.

چرخ بستنی سازی.

[چَ خِ بَ تَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) دستگاهی که بوسیلهء آن بستنی میسازند. چرخ بستنی. چرخی که ظرف بستنی را درون یخ می چرخاند.
(1) - Sorbetiere.

چرخ بلند.

[چَ خِ بُ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ. آسمان. سپهر بلند. بلند آسمان. کنایه از آسمان و سپهر. چرخ گردان. چرخ گردنده :
که گفتت برو دست رستم ببند
نبندد مرا دست چرخ بلند.فردوسی.
من آگاهی از فر یزدان دهم
هم از راز چرخ بلند آگهم.فردوسی.
این چرخ بلند را همی بین
بر خاک و هوا و آب و آذر.ناصرخسرو.
رجوع به چرخ و چرخ گردنده شود.

چرخ بند.

[چُ بَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «بعقیدهء صاحب معجم البلدان شهر کوچکی است در آذربایجان یا ارمنستان». (از مرآت البلدان ج 4 ص 218). در معجم البلدان «جرخبند» بضم جیم شهرکی به ارمنیه یا به اذربیجان یاد شده است.

چرخ پائی.

[چَ خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در تداول عامه نوعی چرخ خیاطی پایه دار را گویند که با پای بحرکت افتد. چرخ خیاطی که بوسیلهء پا چرخانده شود. نوعی چرخ خیاطی.

چرخ پر.

[چَ پَ] (اِ مرکب) در اصطلاح ورزشکاران، پریدن بهوا در وقت چرخیدن. (فرهنگ نظام).

چرخ پراختر.

[چَ خِ پُ اَ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی آسمان و کواکب. (انجمن آرا) (آنندراج). آسمان پرستاره. آسمان. سپهر. || کنایه از دف که دایره گویند و در گرداگرد آن حلقه ها و صورتهاست. (انجمن آرا) (آنندراج). کنایه از دایره زنگی :
آن چرخ پراختر نگر، وآن اختر بی مر نگر
آن حلقه و چنبر نگر، صد حلقه دور چنبرش.
؟ (از انجمن آرا).

چرخ پروین.

[چَ خِ پَرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فلک پروین. مدار پروین :
نادان اگر نیاید پیشم عجب چه داری
پروانه چون برآید هرگز بچرخ پروین.
ناصرخسرو.

چرخ پنبه ریسی.

[چَ خِ پَمْ بَ / بِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ. چرخه. چرخی که بدان وسیله پنبه ریسی کنند. چرخ نخریسی. چرخی که غالباً زنان پشت آن نشینند و با آن چرخ پنبه ریسی کنند. چرخ پیرزن. رجوع به چرخ پیرزن و چرخ نخریسی و چرخه شود.

چرخ پیچ.

[چَ] (اِ مرکب) چرخ. حرکت دورانی. گردش بدور خود. پیچش و گردشی بسان حرکت چرخ. حرکتی چرخ مانند :
برآمد برآنسان که ناسود هیچ
بدان چرخ پیچان بصد چرخ پیچ.
نظامی (از آنندراج).
عالم هیچکس بهیچش کشت
چرخ پیچان بچرخ پیچش کشت.
نظامی (هفت پیکر).
که چون دارم این داوری را بسیچ
چگونه دهم چرخ را چرخ پیچ.نظامی.
رجوع به چرخ شود.

چرخ پیرزن.

[چَ خِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ پنبه ریسی. چرخ نخریسی. چرخ. چرخی که زنان بدان وسیله پنبه را تبدیل به نخ کنند. چرخ نخریسی است، و چون غالباً پیره زنان پشت آن چرخ نشینند و پنبه ریسی کنند در تداول عامه بدین صفت موصوف شده است. کنایه از چرخ نخ ریسی و پنبه ریسی. رجوع به چرخ پنبه ریسی و نخ ریسی و چرخ زن و چرخه شود.

چرخ پیمای.

[چَ پَ / پِ] (نف مرکب)عرش پیمای. فلک پیمای. آنکه بر مدار فلک سیر کند، همچون ستارگان و کرات :
همین تار و روشن شتابندگان
همین چرخ پیمای تابندگان.اسدی.
|| آنکه بسوی آسمانها و افلاک اوج گیرد و پرواز کند. رجوع به چرخ پیمایی شود.

چرخ پیمایی.

[چَ پَ / پِ] (حامص مرکب) عرش پیمایی. فلک پیمایی. آسمان پیمائی. پرواز بسوی آسمانها و افلاک :
وز پی احمد براقی کن ز روح
پس برای چرخ پیمایی فرست.خاقانی.
|| گردش و حرکت بر مدار افلاک. رجوع به چرخ پیمای شود.

چرخت.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع طبس مسنا و از محال قاینات است که قدیم النسق میباشد و از آب قنات مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 219).

چرخ تاب.

[چَ] (نف مرکب) مرادف آسمان تاب. (آنندراج). تابندهء بر چرخ. کنایه از ماه و اختران تابناک :
بروز مردی او کیست شه سوار فلک
غزاله نام زنی چرختاب و چرخ نشین.
سلمان ساوجی.
گر ماه چرخ تاب گشاید نقاب را
خواهد نشاند در پس چرخ آفتاب را.
سیفی (از آنندراج)(1).
|| مجازاً بمعنی زیبارخان و ماهرویان. || آنکه ابریشم را بر چرخ تاب دهد برای باریک و دراز شدن. (آنندراج). کسی که ابریشم را بر چرخ تاب دهد.
(1) - شواهد معنی اول به معنی دوم نیز تواند بود.

چرخ ترساجامه.

[چَ خِ تَ مَ / مِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک اول باشد که فلک قمر است. (برهان). کنایه از فلک اول باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). فلک قمر. (ناظم الاطباء). چرخ کبود و چرخ گندناگون. (آنندراج). چرخ کبودجامه. چرخ دولابی. چرخ آبنوسی. فلک. رجوع به چرخ آبگون و چرخ آبنوسی و چرخ کبودجامه و چرخ گندناگون شود.

چرخ تیز.

[چَ خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)در اصطلاح ورزشکاران، چرخ زدن با یک پای تمام و نوک پای دیگر اما زیاد چرخ زدن. (فرهنگ نظام).

چرخ تیزرو.

[چَ خِ رَ / رُو] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از اسب تندرفتار چست و چابک باشد. (انجمن آرا) (آنندراج) :
آباد بر آن چرخ تیزرو
کز نور سراپای او عجین
هم زور چو شیرانش بر کتف
هم داغ چو گورانش بر سرین.
ابوالفرج رونی (از انجمن آرا).

چرخ تیزگری.

[چَ خِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ چاقوتیزکنی. چرخی که با آن کارد و مقراض و چاقو و امثال اینها تیز کنند. رجوع به چرخ چاقوتیزکنی شود.

چرخ جر.

[چَ خِ جَرر / جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ دولاب. دولابی که دلوهای متعدد دارد :
بود راست چون کوزهء چرخ جر
تهی شد یکی پر شود ده دگر.
نزاری قهستانی.
رجوع به چرخ دولاب شود.

چرخ جنگلی.

[چَ خِ جَ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح ورزشکاران، چرخیدن آهسته با فاصلهء زیاد دادن میان دو پا. (فرهنگ نظام).

چرخ جوراب بافی.

[چَ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دستگاه جوراب بافی. دستگاهی که بوسیلهء آن جوراب بافته شود. ماشین جوراب بافی.

چرخ چاچی.

[چَ خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چاچی. کمان چاچی. کمان منسوب به شهر چاچ. نوعی کمان معروف که در شهر چاچ، یکی از شهرهای قدیم ترکستان میساخته اند. چاچی کمان :
ستون کرد چپ را و خم کرد راست
خروش از خم چرخ چاچی بخاست.
فردوسی.
رجوع به چاچی و کمان چاچی شود.

چرخ چاقوتیزکنی.

[چَ خِ کُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی چرخ مخصوص تیز کردن چاقو و قیچی و کارد و امثال اینها. چرخ تیزگری. چرخ چاقوتیزکن. چرخی که آنرا با پای بحرکت آورند و چاقو یا کارد و امثال آنرا بر روی چرخ تیز کنند. رجوع به چرخ تیزگری شود.

چرخ چاه.

[چَ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخاب. دولاب. چرخی که بدان خاک کنده از ته چاه برکشند. چرخی که در کاریزها برای کشیدن خاک و گل چاه های قنات از آن استفاده کنند. عَجَلَة. عُصمور. عَکَم. عَلَق. عَلاق. (منتهی الارب). رجوع به چرخاب و دولاب شود.

چرخ چنبری.

[چَ خِ چَمْ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان. (ناظم الاطباء). چرخ. کنایه از آسمان است :
چنبر از هم برگشاید چرخ از اقبال تو
گر نگردد بر ره رأی تو چرخ چنبری.
سوزنی.
رجوع به چرخ شود.

چرخچی.

[چَ] (ص مرکب) در عالم آرای سکندربیک، فوج هراول را گویند. (آنندراج). فوج هراول. (غیاث). در عصر سلطنت صفویه لشکر پیشرو را میگفتند، شاید بهمان مناسبت که آن قسم لشکر در قدیم کماندار بوده. (فرهنگ نظام). مقدمة الجیش. پیشقراول لشکر. طلایه :
اگر آوازه ات در روز اول چرخچی گردد
مخالف میشود مغلوب اهل دین به آسانی.
اثیر (از آنندراج).
رجوع به چرخچی باشی شود.
|| چرخ انداز. (فرهنگ نظام). کماندار. || توپچی، که معرب آن شرخجی است : لشکر خود را هشت تیپ نموده و خود در قلب قرار گرفت، چرخچیان از دو طرف به میدانداری مشغول و صدای توپ و تفنگ عرصهء میدان را فروگرفته. (مجمل التواریخ گلستانه ص 25). || آنکه چرخ راند با ستور. رانندهء چرخ.

چرخچی باشی.

[چَ] (ص مرکب، اِ مرکب) رئیس چرخچیان. فرمانده و بزرگ چرخچی ها. آنکه مقدمة الجیش لشکر زیر فرمان او بوده است. عنوانی که در قدیم رئیس پیشقراولان لشکر داشته است : عالیجاهان علی مردانخان بختیاری و اسماعیل خان فیلی را چرخچی باشی و مقدمة الجیش لشکر ظفراثر مقرر... (تاریخ زندیه). || فرمانده توپچیان. رئیس توپچی ها. رجوع به چرخچی شود.

چرخ حکاکی.

[چَ خِ حَکْ کا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخی که حکاکان بدان کار کنند. (آنندراج). چرخی مخصوص مهر کندن و خط نوشتن روی سنگ یا فلز.

چرخ خضرا.

[چَ خِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ. فلک. آسمان. سپهر :
میر تو خدایست طاعتش دار
تا سرت برآید به چرخ خضرا.ناصرخسرو.
رجوع به چرخ شود.

چرخ خوردن.

[چَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) بمعنی حرکت دوری است. (آنندراج). گرد گردیدن. بدور خود یا بدور کسی گشتن.
- چرخ خوردن سر؛ دوار داشتن و گیج رفتن سر.
- || برگشتن سر. رجوع به چرخ رفتن شود.

چرخ خورده.

[چَ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](ن مف مرکب) آنچه یا آنکه بدور خود چرخ خورده باشد. || گردنده. (ناظم الاطباء).

چرخ خیاطی.

[چَ خِ خَیْ یا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ماشین خیاطی. دستگاه خیاطی. ماشین دستی یا پائی که بوسیلهء آن خیاطی کنند و جامه یا چیز دیگر دوزند. ماشین خیاطی که چرخ آن را با دست یا بوسیلهء پای بحرکت آورند. رجوع به چرخ دستی و چرخ پائی شود.

چرخ دادن.

[چَ دَ] (مص مرکب) بمعنی حرکت دوری است. (آنندراج). چرخانیدن. گرد گردانیدن. چرخاندن :
در دم اندیشه چون به خنصر اقبال
چرخ دهی خاتم سهیل نگین را.
طالب آملی (از آنندراج).
|| در تداول عامه، راه بردن و گردش دادن انسان یا حیوانی را در محلی؛ چنانکه فی المثل گویند: این طفل را فلانجا چرخی بده و زود برگرد. یا: این اسب را چرخی بده تا عرقش خشک شود. || در تداول عوام، گوشت را در تابه سرخ کردن. مدتی کوتاه در روغن جوشان پختن چیزی را. کمی در روغن داغ سرخ کردن گوشت و جز آن را. سرخ و برشته کردن گوشت و مانند آن. مرغ را در تابه تاب دادن. در تاوه چرخاندن گوشت و مانند آن. بو دادن چیزی در دیگ یا تابه.

چرخ دار.

[چَ] (نف مرکب) بمعنی کماندار است. (آنندراج). دارندهء کمان. آنکس که با کمان تیراندازی کند :
ز شه برجی قضا را چرخداری
ملک را دید در میدان برابر.
حکیم ازرقی (از آنندراج).

چرخ دستی.

[چَ خِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ خیاطی. ماشین خیاطی که با دست بحرکت افتد. دستگاه خیاطی بدون پایه که چرخ آن را با دست حرکت دهند. رجوع به چرخ خیاطی شود.

چرخ دلو.

[چَ خِ دَلْوْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ دولاب. دولاب. چرخاب. چرخ چاه. چرخی که دلو را از چاه برکشد. چرخی که بوسیلهء آن دلو خالی را بدرون چاه فرستند و دلو پر از آب یا پر از خاک را از چاه بالا کشند. عَلاق. عَلاقَة. مَعَلَّق. (منتهی الارب). رجوع به چرخ چاه و چرخ دولاب شود.

چرخ دوار.

[چَ خِ دَوْ وا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان. (ناظم الاطباء). کنایه از آسمان و فلک. چرخ. چرخ گردنده. چرخ گردان :
بدل از مکر و از حسد دورند
حاصل دهر و چرخ دوارند.ناصرخسرو.
رجوع به چرخ دولابی شود.
|| بخت ناپایدار. (ناظم الاطباء). کنایه از بخت و اقبال، که بی ثبات و ناپایدار است.

چرخ دولاب.

[چَ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخاب. چرخ چاه. چرخ دلو. چرخ جر. چرخی که یک یا چند دلو پرآب را از چاه برکشد. نوعی چرخ چاه که بر سر چاه آب نصب کنند و آنرا بوسیلهء چند مرد زورمند یا بوسیلهء اسب و شتر و گاو بحرکت آورند و یک یا چند دلو بزرگ پرآب را از چاه بالا کشند. نوعی چرخ مخصوص آب کشیدن از چاه که چند دلو آب را بدان بندند و آن را بوسیلهء آدمی یا اسب و شتر و گاو بحرکت آورند تا دلوهای پرآب را از چاه بالا آورد و دلوهای خالی را بدرون چاه فرستد. رجوع به چرخ چاه و چرخ دلو و چرخ جر شود.

چرخ دولابی.

[چَ خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). آسمان. (ناظم الاطباء). چرخ. چرخ دوار. چرخ گردنده :
فغان زین چرخ دولابی که هر روز
به چاهی افکند ماه دل افروز.
جامی (از انجمن آرا).
|| بخت ناپایدار. (ناظم الاطباء). رجوع به چرخ دوار شود.

چرخ رسن تابی.

[چَ خِ رَ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ نخ تابی. چرخ ریسمان تابی. رجوع به چرخ ریسمان تابی شود.

چرخ رشت.

[چَ رِ] (ن مف مرکب)چرخ رشته. آنچه با چرخ رشته شود. مقابل دست رشت.

چرخ رفتن.

[چَ رَ تَ] (مص مرکب) گیج رفتن سر. چرخ خوردن سر. دوار داشتن سر. سرگیجه رفتن. دوران داشتن سر. رجوع به چرخ خوردن شود.

چرخ روان.

[چَ خِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ. آسمان. فلک. چرخ گردان. چرخ گردنده. چرخ دوار. چرخ متحرک :
ببینم که رای جهاندار چیست
رخ شمع چرخ روان سوی کیست.فردوسی.
چنین است آئین چرخ روان
توانا بهر کار و ما ناتوان.فردوسی.

چرخ ریسک.

[چَ سَ] (اِ مرکب) جانوری است شبیه به ملخ و کوچکتر از او و بالهای او در زیر کاسهء پشت او میباشد و پیوسته فریاد میکند خصوصاً شبها بیشتر. (برهان) (آنندراج). جانوری کوچک مانند ملخ از جنس ذوالجناحین که پیوسته بخصوص در شبها فریاد میکند. (ناظم الاطباء). پرنده ای خرد که آوازی دراز دارد. جراسک. جرواسک. || پرنده ای نیز هست به بزرگی گنجشک(1) و در خراسان او را «چرخ ریسو»(2)گویند. (برهان) (آنندراج). پرنده ای به بزرگی گنجشک که مردم خراسان «چرخ ریسو» گویند. (ناظم الاطباء). پرنده ایست بقدر گنجشک کوچک که صدایش شبیه به آواز چرخ پنبه ریسی شده. (فرهنگ نظام). قسمی مرغ شبیه به چلچله که آوازی طویل و با زیر و بم دارد. چله ریسک. پوستین بکن حریربپوش. رجوع به چرخ ریسو و چرخ ریسوک شود.
(1) - چرخ ریسک آبی Parus coeruleus raddei sar.چرخ ریسک ابلق Parus majorkarelini sar. چرخ ریسک سیاه Parus atergaddi sar. «جغرافیای اقتصادی کیهان ص 30 از هاینریش». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - رجوع به مقدمهء برهان قاطع چ معین ص 107 شود.

چرخ ریسمان تابی.

[چَ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ رسن تابی. چرخ نخ تابی. دستگاه مخصوص تابیدن ریسمان. رجوع به چرخ رسن تابی شود.

چرخ ریسو.

[چَ] (اِ مرکب) چرخ ریسک، در لهجهء خراسانی. رجوع به چرخ ریسک و چرخ ریسوک شود.

چرخ ریسوک.

[چَ] (اِ مرکب) در تداول اهالی شهرستان گناباد، که از شهرهای خراسانست، پرنده ایست باندازهء گنجشک یا بلبل که در ماه اسفند و فروردین هنگام جوانه زدن شاخه های توت و بید پدید آید و به آهنگی شبیه بصدای چرخ نخ ریسی زنان آواز خواند. چرخ ریسُک (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). رجوع به چرخ ریسک و چرخ ریسو شود.

چرخ ریسی.

[چَ] (حامص مرکب) چرخ ریسیدن. پنبه رشتن با چرخ. پنبه ریسی کردن. رجوع به چرخ ریسی شود.

چرخ ریسیدن.

[چَ دَ] (مص مرکب)چرخ ریسی کردن. پنبه رشتن با چرخ. بوسیلهء چرخ پنبه ریسی کردن. رجوع به چرخ ریسی شود.

چرخ زدن.

[چَ زَ دَ] (مص مرکب) بمعنی حرکت دوریست. (آنندراج). گرد گردیدن. بدور خویش گشتن چون سنگ آسیا. مانند گردباد بگرد خویش گردیدن. دور زدن. به دور خود یا بدور چیزی گشتن. به گرد خود گشتن :
هست به پیرامنش طوف کنان آسمان
آری بر گرد قطب چرخ زند آسیا.خاقانی.
این گفت و نهاد بر زمین دست
چرخی زد و دست صبر بشکست.نظامی.
گرد سر دولتیان چرخ ساز
تا شوی از چرخ زدن بی نیاز.نظامی.
سر فروکن یکدمی از بان چرخ
تا زنم من چرخها بر سان چرخ.مولوی.
بعد ازین چون مهر مستقبل نگردم جز به امر
پیش ازین گر چون فلک چرخی به رعنائی زدم.
سعدی.
|| رقص صوفیانه کردن. سماع درویشانه کردن. از سر جذبه و شوق چرخیدن، چون صوفیان :
در وجد و حال بین چو کبوتر زنند چرخ
بازان کز آشیان طریقت پریده اند.خاقانی.
|| رقصیدن. بدور خود چرخیدن بنشانهء رقص و پای کوبی و شادمانی :
شیر را چون دید در چه کشته زار
چرخ میزد شادمان تا مرغزار.مولوی.
مه کرد شبی طواف آن کوی
صد چرخ دگر بذوق آن زد.
طالب آملی (از آنندراج).
|| در تداول عامه، راه رفتن. گردش کردن. حرکت کردن بعنوان تفرج و تماشا چنانکه گویند: دیشب در خیابانها چرخی زدیم. تو اینجاها چرخی بزن تا من فلان کس را ملاقات کنم و برگردم. رجوع به چرخ و چرخیدن شود.

چرخ زرین کاسه.

[چَ خِ زَرْ ری سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک چهارم است که فلک آفتاب باشد. (برهان) (انجمن آرا). کنایه از فلک چهارم که مقام آفتاب است. (آنندراج). فلک چهارم. (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). || کرهء آفتاب. (ناظم الاطباء).

چرخ زن.

[چَ زَ] (نف مرکب) کنایه از رقاص باشد. (برهان) (آنندراج). رقاص. (ناظم الاطباء). بازیگر :
در وجد و حال همچو حمام است چرخ زن
بر دیده نام عشق رقم کرده چون حمام.
خاقانی.
|| کنایه از مردم سیاحت کننده باشد. (برهان). کنایه از سیاح. (آنندراج). سیاح و سیاحت کننده و مسافر. (ناظم الاطباء).

چرخ زن.

[چَ خِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ پیرزن. آلت پنبه ریسی. آلت ریسندگی :
چرخ چون چرخ زنان نالانست
دل ز چرخ اینهمه نالان چه کنم.خاقانی.
رجوع به چرخِ پیرزن شود.

چرخ زنان.

[چَ زَ] (نف مرکب، ق مرکب)گردگردان. در حال چرخیدن. دورزنان. گردان و چرخان :
کف چرخ زنان بر می می رقص کنان در دل
دل خارکنان از رخ گلزار نمود اینک.
خاقانی.
کمتر از ذره نئی پست مشو مهر بورز
تا بخلوتگه خورشید رسی چرخ زنان(1).
حافظ.
(1) - ن ل: رقص کنان.

چرخ ساز.

[چَ] (نف مرکب) سازندهء چرخ. || شبیه به چرخ. چرخ مانند. (ناظم الاطباء).

چرخ سای.

[چَ] (نف مرکب) چرخ ساینده. سایندهء چرخ. فلک سای. آسمان سای :
بس دل که چرخ سای و ستاره فسای بود
چرخش کمین گشاد و ستاره کمان کشید.
خاقانی.

چرخ سپر.

[چَ سِ پَ] (نف مرکب)چرخ سپرنده. چرخ گذار. چرخ نورد. چرخ رو :
ماه من چرخ سپر بود روا کی دارید
که بدست زمی ماه سپر بازدهید.خاقانی.

چرخست.

[چَ خُ / خَ] (اِ)(1) چرخی باشد که بدان شیرهء انگور و نیشکر گیرند. (برهان). منگنه و چرخی که بدان شیرهء انگور و نیشکر گیرند. (ناظم الاطباء). || حوضی که در آن انگور بریزند و لگد کنند تا شیرهء آن برآید. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به چرخ و چرخشت شود.
(1) - محرف چرخشت. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چرخستان.

[چَ خِ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 48هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 9هزارگزی باختر راه آهن درود به اراک واقع است. جلگه و معتدل است و 316 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چرخستانه.

[چَ خِ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 49هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 10هزارگزی باختر راه آهن درود به اراک واقع است. جلگه و معتدل است و 509 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان جاجیم بافی و قالی بافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چرخستانه.

[چَ خِ نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان مال اسد بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد که در 5هزارگزی خاور چقلوندی و 4هزارگزی جنوب خاوری راه چقلوندی به بروجرد واقعست. تپه ماهور، سردسیر و مالاریائی است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها، محصولش غلات، صیفی و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان فرش بافی و سیاه چادربافی و راهش مالرو است. ساکنین محل از طایفه مال اسد بوده در ساختمان و چادر ساکن اند و برای تعلیف احشام، زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چرخ ستمکار.

[چَ خِ سِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب). کنایه از آسمان و فلک بیدادگر. || بخت. || بخت بد. سرنوشت بد. (ناظم الاطباء). رجوع به چرغ غدار شود.

چرخ سداب رنگ.

[چَ خِ سُ رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان. (ناظم الاطباء). کنایه از آسمان است.

چرخ سنگدل.

[چَ خِ سَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلک ماه. (ناظم الاطباء). کنایه از فلک اول. || فلک آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از فلک چهارم.

چرخ سواری.

[چَ خِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ. چرخی که بر آن سوار شوند. دوچرخه. مرکوب آهنین. دوچرخه ای که آنرا سوار شوند و به نیروی پا چرخهایش را بحرکت درآورند. قسمی چرخ مخصوص سواری که نوع پائی آن به نیروی پا و نوع موتوری آن به نیروی موتور به حرکت آید و وسیلهء راهنوردی چرخ سوران باشد. رجوع به چرخ و دوچرخه شود.

چرخ سواری.

[چَ سَ] (حامص مرکب)سوار دوچرخه شدن.

چرخ سه پا.

[چَ خِ سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح زورخانه، چرخیدن بطور مخلوط از چرخ پر و چرخ تیز و چرخ جنگلی. (فرهنگ نظام). رجوع به چرخ و چرخ تیز و چرخ جنگلی شود.

چرخشت.

[چَ خُ / خَ] (اِ)(1) آنجای که انگور برای شراب بپالاید. (فرهنگ اسدی). بر وزن و معنی چرخست باشد و آن چرخی و حوضی باشد که انگور در آن ریزند و بمالند تا شیرهء آن برآید. (برهان). چَرَس باشد. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). حوضی که انگور در آن ریزند و بپای مالند تا شیرهء آن گرفته شود و آنرا «چرس» گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). چرخ. چروخ (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). جائی حوض مانند که انگور در آن ریزند و با پای بکوبند تا آب انگور گرفته شود :
این کارد نه از بهر ستمکاران کردند
انگور نه از بهر نبیذ است بچرخشت.
رودکی (از فرهنگ اسدی).
من سرد نیابم که مرا زآتش هجران
آتش کده گشته است دل و دیده چو چرخشت.
عسجدی (از انجمن آرا).
دو چشم من چو دو چرخست کرد فرقت دوست
دو دیده همچو بچرخشت زیر پای انگور(2). فرخی (از حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال).
بچرخشت اندر اندازی نگونم
ز پشت و گردن مزدور و ناطور.منوچهری.
روز دگر آنگهی بناوه و پشته
در بن چرخشتشان بمالد حمال.منوچهری.
آنگه بیکی چرخشت اندر فکندشان
بر پشت لگد بیست هزاران بزندشان.
منوچهری.
کشیده سر شاخ میوه به خاک
رسیده بچرخشت میوه ز تاک.اسدی.
شده خوشه پالوده سر تا بدم
ز چرخشت شیرش شده سوی خم.نظامی.
|| چرخی که بدان شیرهء انگور بگیرند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). منگنه و چرخست که بدان روغن و شیرهء انگور و جز آن گیرند. (ناظم الاطباء). رجوع به چرخ و چرخست و چروخ و چرخچه شود.
(1) - سغدی crxwsht و شاید چرخشت با کلمهء پهلوی که بقول نیبرگ میتوان آنرا(karhosh) karxosh خواند بمعنی چرخشت (مذکور در متن) مرتبط باشد، و چرخست شکل غلط کلمه است. (Henning, Sogdian Loan-words,BSOS. X. 1. 96-7) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: دو دیده همچو بچرخشت دانهء انگور.

چرخشتک.

[چَ خُ / خَ تَ] (اِ مصغر)(1)چرخشت کوچک. دستگاهی فلزی یا چوبی که بوسیلهء آن آب انگور یا میوه های دیگر گرفته شود. چروخچه (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). چرخشته. رجوع به چرخشت و چرخشته و چروخچه شود.
(1) - Pressoir.

چرخشته.

[چَ خُ / خَ تَ / تِ] (اِ) دستگاهی شبیه منگنه از چوب، که میوه هایی از قبیل انگور و غیره را میفشرد و آب آنها را میگیرد. (شعوری ج 1 ص349).

چرخ شکنجه.

[چَ خِ شِ کَ جَ / جِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) دستگاهی مخصوص شکنجه دادن و عذاب کردن.
(1) - Supplice de la roue.

چرخ صوفی جامه.

[چَ خِ مَ / مِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک قمر است که فلک اول باشد. (برهان)(1). (آنندراج). آسمان. رجوع به چرخ صوفی لباس شود.
(1) - بدان سبب که صوفیان خرقهء ازرق پوشند و آسمان نیز ازرق فام است.

چرخ صوفی لباس.

[چَ خِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلک قمر. (ناظم الاطباء). آسمان. سپهر. رجوع به چرخ صوفی جامه شود.

چرخ عصاری.

[چَ خِ عَصْ صا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ روغنگیری. چرخی که عصاران بدان وسیله روغن بذوراتی از قبیل کرچک و کنجد و جز آنرا گیرند. رجوع به چرخ شود.

چرخ غدار.

[چَ خِ غَدْ دا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان. گردون. فلک. || بخت. || بخت بد و سرنوشت بد. (ناظم الاطباء). رجوع به چرخ ستمکار شود.

چرخ فلک.

[چَ خِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عبارت از عرش است. (آنندراج) (غیاث). چرخ گردنده و عرش. (ناظم الاطباء). آسمان. سپهر :
چرخ فلک هرگز پیدا نکرد
چون تو یکی سفله و ننگ و ژکور.(1)رودکی.
ز چرخ فلک بر سرت باد سرد
نیارد گذشتن بروز نبرد.فردوسی.
اصل بزرگ از بنه هرگز خطا نکرد
کس را گزافه چرخ فلک پادشا نکرد.
منوچهری.
ای به گه انتقام همچو حسودت مدام
خواسته از خشم تو چرخ فلک زینهار.
خاقانی.
چرخ برهم زنم ار جز بمرادم گردد
من نه آنم که زبونی کشم از چرخ فلک.
حافظ.
|| گردش فلک. گردش آسمان. حرکت دوری فلک. || دستگاهی که در اعیاد و جشنها سازند از چوب، و در آن عده ای پالکی گونه است که مردم در آن نشینند و چرخ گردش دورانی کند. ساختمانی از چوب چون دایره ای فراخ که بر پایه ای استوار است و بر آن نشیمن های چوبی جابجای آویخته است و برای تفریح اطفال و غیر اطفال هر یک در نشیمنی قرار گیرند و چرخ در مدار خود گردد و سوارشدگان را گرداند. چرخ و فلک. نوعی اسباب سرگرمی و تفریح که بیشتر کودکان بسوار شدن آن رغبت ورزند :
از بسکه بسر گشتم چون چرخ فلک هر سو
چون چرخ فلک دایم زیروبرم بینی.عطار.
|| یک قسم آتش بازی که چرخ میزند. (فرهنگ نظام). قسمی آتش بازی(2). نوعی آتشبازی که گاه سوختن دائره وار چرخد. قسمی آتشبازی که هنگام سوختن گرد گردد. رجوع به چرخ و فلک شود. || قسمی گل و گیاه. گل ساعت.
(1) - ن ل: چون تو یکی سفله و دون و ژکور.
(2) - Soleil.

چرخ فلک.

[چَ فَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 5هزارگزی شمال خاوری مشهد متصل به کشف رود واقعست جلگه و معتدل است و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چرخ قبا.

[چَ خِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مراد از دور دامن قبا. (آنندراج) (غیاث). چرخ :
هر فلکی و اختری چرخ قبای او همان
با تو چه بستن کمر این دو سه یک قبای را.
میرخسرو (از آنندراج).
رجوع به چرخ شود.

چرخ قبا.

[چَ قَ] (اِ مرکب) چرخ جنسی از اطلس است و چرخ قبا باضافت مقلوبی بمعنی قبای اطلس باشد. (آنندراج) (غیاث). چرخی قبا. چرخین قبا. اطلسین قبا. قبای اطلسین :
چرخ قبائی ز گهر یافته
کرده بسی صنعت زر بافته.
میرخسرو (از آنندراج)(1).
(1) - مؤلف آنندراج این بیت و بیت بالا (هر فلکی و اختری...) را که هر دو منسوب به میرخسرو است ذیل هر دو معنی شاهد آورده و معلوم نکرده که از نقل هر شعر چه معنائی منظور داشته است و از جمله درین شعر میرخسرو و معلوم نیست که از «چرخ قبا» دامن قبا یا قبای اطلس مراد شاعر بوده یا آنکه اصلاً «چرخ» فاعل فعل است و مراد آنست که آسمان یا فلک قبائی از گهر بافته ...

چرخ کار.

[چَ] (ص مرکب) تراشکار. متخصص تراش دادن فلزات. چرخ گر. استاد صنعت تراشکاری. رجوع به چرخ کاری و چرخ گر و چرخ گری شود.

چرخ کاری.

[چَ] (حامص مرکب)تراشکاری. تراش دادن فلزات. چرخ گری. سوهان کاری. نوعی صنعت که صنعتگر آنرا «چرخ کار» مینامیده اند. رجوع به چرخکار و چرخگر و چرخگری شود.

چرخ کبود.

[چَ خِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک اول باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). مرادف چرخ ترساجامه و چرخ گندناگون. (از انجمن آرا) (آنندراج). آسمان لاجوردی. (ناظم الاطباء). چرخ کبودجامه. چرخ آبنوسی. کنایه از آسمان و فلک. سپهر نیلگون :
بشادیش بر شادمانی فزود
برافراخت گردن بچرخ کبود.فردوسی.
از ایوان گشتاسب باید که دود
زبانه برآرد بچرخ کبود.فردوسی.
ز اهل جنس درین قبهء کبود که بود
که ملک از او نربود این بلند چرخ کبود.
ناصرخسرو.
بود چو گوگرد سرخ کز بر چرخ کبود
داد مس خاک را گونهء زر عیار.خاقانی.
روزکی چند زیر چرخ کبود
دل نهادند بر سماع و سرود.نظامی.
زردرخ از چرخ کبود آمدی
چونکه بدین چاه فرودآمدی.نظامی.
بدان را بد آید ز چرخ کبود
به نیکان همه نیکی آید فرود.نظامی.
باد بیش از مدار چرخ کبود
بر گزیننده و گزیده درود.نظامی.
رجوع به چرخ ترساجامه و چرخ کبودجامه و چرخ گندناگون و چرخ صوفی جامه شود.

چرخ کبودجامه.

[چَ خِ کَ مَ / مِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان. کنایه از سپهر نیلگون. چرخ صوفی جامه. چرخ ترساجامه. چرخ کبود. رجوع به چرخ کبود و چرخ ترساجامه و چرخ صوفی جامه و چرخ گندناگون شود.

چرخ کحلی پوش.

[چَ خِ کُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان و فلک اول. چرخ سیاه پوش. کحلی چرخ(1). چرخ کحلی. کنایه از آسمان که به هنگام شب، تیره و سیاه نماید :
حلقه داران چرخ کحلی پوش
در ره بندگیش حلقه بگوش.نظامی.
(1) - ناظم الاطباء در لغت «کحلی چرخ» نویسد: «آسمان اول و تاریکی آسمان و سیاهی شب».

چرخ کردن.

[چَ کَ دَ] (مص مرکب) چیز فلزی را با چرخ صیقل دادن یا تیز کردن. (فرهنگ نظام). چاقو یا کارد و امثال آن را با چرخ تیز کردن. || دوختن با چرخ. جامه را با چرخ خیاطی دوختن. پارچه یا لباس را به وسیلهء چرخ بخیه زدن. || گوشت یا چیزی از این قبیل را با چرخ خرد کردن. گوشت را بوسیلهء چرخ کوبیدن و نرم کردن. || چیزی را مدور ساختن. (فرهنگ نظام). رجوع به چرخ چاقوتیزکن و چرخ خیاطی و چرخ گوشت کوبی شود.

چرخ کره گیری.

[چَ خِ کَ رَ / رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) ماشین کره گیری. دستگاهی که از شیر کرهء آنرا جدا میکند. ماشین کره گرفتن از شیر.

چرخک زدن.

[چَ خَ زَ دَ] (مص مرکب)چرخ زدن و دور گشتن. (فرهنگ نظام).

چرخ کمان.

[چَ کَ] (اِ مرکب) نوعی از کمان سخت. (آنندراج). کمان زوردار. (ناظم الاطباء).

چرخ کمان.

[چَ خِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حلقهء کمان. (غیاث). دور کمان :
کباده ز چرخ کمان ساختی
بهر گشتنی تیری انداختی.نظامی.

چرخ کوزه گری.

[چَ خِ زَ / زِ گَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) دستگاه کوزه گری. دستگاهی که کوزه گران بوسیلهء آن دستگاه از گل کوزه سازند.

چرخکی.

[چَ خَ] (اِ) چرخگی. چرخ زدن و رقص کردن کشتی گیران بوقت غالب آمدن بر حریف. || بعضی گویند که نام ورزشی است که چرخ زنان بعمل آرند. (آنندراج) (غیاث). رجوع به چرخکی زدن شود.

چرخکی زدن.

[چَ خَ زَ دَ] (مص مرکب)چرخگی زدن. چرخ زدن و رقص کردن کشتی گیران در مقام غالب آمدن بر حریف. (غیاث). || رقصیدن از روی شعف و خوشحالی. (ناظم الاطباء) :
باز در معرکه آن تازه نهال گلپوش
چرخکی زد که سرم چرخ زد و رفت ز هوش.
میرنجات (از آنندراج).
رجوع به چرخکی شود.

چرخ کینه ساز.

[چَ خِ نَ / نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان و فلک غدار. || بخت. || بخت بد و سرنوشت بد. (ناظم الاطباء). رجوع به چرخ ستمکار و چرخ غدار شود.

چرخگاه.

[چَ] (اِ مرکب) کنایه از حلقهء سماع. (آنندراج). دایره ای که درویشان در حین رقص بر دور آن میگردند. (ناظم الاطباء) :
به پهلو درافتاده از چرخگاه
زند چرخ خوابیده چون چرخ چاه.
ملاطغرا (در هجو شیخ ریائی، از آنندراج).
|| جای رقصیدن. (ناظم الاطباء).

چرخ گر.

[چَ گَ] (ص مرکب) چرخ کار. فلزتراش. تراشگر. آنکه تیغ و خنجر و ظروف نقره و مس و مانند آن را بر چرخ کشد. رجوع به چرخ کار و چرخ کاری و چرخگری شود.

چرخ گرد.

[چَ گَ] (نف مرکب) گردندهء بر چرخ فلک. آسمان گرد. فلک گرد. آسمان نورد. فلک نورد :
یکی دشت پیمای برنده راغ
بدیدار و رفتار زاغ و نه زاغ
که اندام و مه تازش و چرخ گرد
زمین کوب و دریابر و رهنورد.اسدی.

چرخ گردان.

[چَ خِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ گردون. فلک. آسمان. سپهر. چرخ گردنده. آسمان و فلک گردنده. چرخ روان. چرخ متحرک :
همه پند پیرانش آید بیاد
از آن پس دهد چرخ گردانش داد.فردوسی.
همین چرخ گردان بر او بگذرد
چنین داند آنکس که دارد خرد. فردوسی.
این نشانیها ترا بر وعدهء ایزد گواست
چرخ گردان این نشانیها برای ما کند.
ناصرخسرو.
قرار چشم چه داری به زیر چرخ چو نیست
قرار هیچ به یک حال چرخ گردان را.
ناصرخسرو.
چه گوئی که فرساید این چرخ گردان
چو بیحد و مر بشمرد سالیانرا.ناصرخسرو.
ازین چرخ گردان و اجرام تابان
وزین باد و آتش بهم چون دو خواهر.
ناصرخسرو.
بی نوا چون کافر درویش نه دنیا نه دین
مدبرا آخر ز مادر بر چه طالع زاده ای
یا چو مردان چرخ گردان زیر پای همت آر
یا زن آسا چرخ گردان، چند ازین نرماده ای.
؟ (از صحاح الفرس).
رجوع به چرخ و چرخ گردنده و چرخ روان شود.

چرخ گردان.

[چَ گَ] (نف مرکب)گردانندهء چرخ. بحرکت آورندهء هر نوع چرخ و دستگاه. || (اِخ) کنایه از باری تعالی که گردانندهء چرخ و فلک و کرات سیارات است. خدا. ایزد.

چرخ گرداندن.

[چَ گَ دَ] (مص مرکب)چرخ گردانیدن. گردانیدن چرخ. چرخاندن هر نوع چرخ و دستگاهی که حرکت دوری کند. به گردش آوردن چرخ هایی از قبیل چرخ پنبه ریسی و چرخ چاه و غیره :
یا چو مردان چرخ گردان زیر پای همت آر
یا زن آسا چرخ گردان، چند ازین نر ماده ای.
(از صحاح الفرس).

چرخ گردانیدن.

[چَ گَ دَ] (مص مرکب) چرخ گرداندن. هر نوع چرخ را بحرکت آوردن. رجوع به چرخ گرداندن شود.

چرخ گردنده.

[چَ خِ گَ دَ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ. چرخ گردان. آسمان. فلک. چرخ گردون. گردون. سپهر :
نگارندهء چرخ گردنده اوست
فزایندهء فرهء بنده اوست.فردوسی.
چو از چرخ گردنده بفروخت مهر
بیاراست روی زمین را به چهر.فردوسی.
رجوع به چرخ و چرخ گردان شود.

چرخ گردون.

[چَ خِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ. گردون. چرخ گردان. چرخ گردنده. چرخ دوار. کنایه از آسمان و فلک :
اگر دستم رسد بر چرخ گردون
از او پرسم که این چونست و آن چون.
باباطاهر.
رجوع به چرخ شود.

چرخ گری.

[چَ گَ] (حامص مرکب) بر چرخ کشیدن تیغ و خنجر و ظروف نقره و مس و مانند آن. (آنندراج). تراشکاری. چرخکاری. تراش دادن فلزات و غیره :
میکند گردش ایّام بدان راهبری
میشود تیغ ستم را ز فلک چرخگری.
شفیغ اثر (از آنندراج).
رجوع به چرخ گر و چرخکار و چرخکاری شود.

چرخ گندناگون.

[چَ خِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) کنایه از فلک اول باشد که فلک قمر است. (برهان). کنایه از فلک اول باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). مرادف چرخ ترساجامه و چرخ کبود. (از انجمن آرا) (از آنندراج). فلک قمر. (ناظم الاطباء).
(1) - گندناگون (برنگ گندنا) یعنی سبزرنگ. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چرخ گوشت.

[چَ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به چرخ گوشت خردکنی و چرخ گوشت کوبی شود.

چرخ گوشت خردکنی.

[چَ خِ خُ کُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ گوشت. ماشین گوشت خردکنی. دستگاه مخصوص گوشت کوبی. ماشین فلزی که بوسیلهء آن گوشت را کوبیده، خرد کنند. رجوع به چرخ گوشت کوبی شود.

چرخ گوشت کوبی.

[چَ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ گوشت خردکنی. دستگاهی فلزی مخصوص کوبیدن و خرد کردن گوشت که در اغلب دکانهای قصابی و خانه ها مورد استفاده است. چرخ گوشت. ماشین گوشت کوبی. رجوع به چرخ گوشت و چرخ گوشت خردکنی شود.

چرخگی.

[چَ خَ] (اِ) رجوع به چرخکی شود.

چرخگی زدن.

[چَ خَ زَ دَ] (مص مرکب)رجوع به چرخکی زدن شود.

چرخ لاجوردی.

[چَ خِ لاجْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ. فلک. آسمان. چرخ نیلگون :
عطار اگر بکلی از خود خلاص یابد
یک جزو جانش آید نه چرخ لاجوردی.
عطار.
رجوع به چرخ شود.

چرخلان.

[چَ خَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاه که در 19هزارگزی باختر سقز و 2هزارگزی جنوب مرزاله واقع است. دامنه و سردسیر است و 25 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، حبوبات و توتون، شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چرخله.

[چَ خَ لَ / لِ] (اِ) نباتی باشد سست و ساق باریک و عرب آنرا شکاعی خوانند. (برهان) (آنندراج). گیاهی از جنس کنگر و بادآورد که بتازی «شکاعی» و بترکی «بوقناق» گویند. (ناظم الاطباء). چرخه. کاسنی. رجوع به چرخه شود.

چرخ ماه.

[چَ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فلک ماه. فلک اول. کرهء ماه :
ز دانندگان پس بپرسید شاه
کزین خاک چند است تا چرخ ماه؟
فردوسی.
ز ماهی براندیش تا چرخ ماه
چو تو شاه ننهاد بر سر کلاه.فردوسی.
که آیا بهشت است یا بزمگاه
سپهر برین است یا چرخ ماه.فردوسی.
زبس نالهء بوق و هندی درای
سر چرخ ماه اندر آمد ز جای.فردوسی.
ابر کوههء پیل در قلبگاه
بلورین یکی تخت چون چرخ ماه.اسدی.
چه دشتی که گر وی بدی چرخ ماه
در او ماه هر شب شدی گم ز راه.اسدی.
بکوه رهو برگرفتند راه
چه کوهی بلندیش تا چرخ ماه.اسدی.

چرخ مدور.

[چَ خِ مُ دَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ. آسمان. (ناظم الاطباء) :
ای خوانده بسی علم و جهان گشته سراسر
تو بر زمی و از برت این چرخ مدور.
ناصرخسرو.
این چرخ مدور چه خطر دارد زی تو
چون بهرهء خود یافتی از دانش مضمر.
ناصرخسرو.
|| بخت ناپایدار. (ناظم الاطباء).

چرخ مقوس.

[چَ خِ مُ قَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک است عموماً. (برهان) (آنندراج). چرخ فلک. (ناظم الاطباء) :
چرخ مقوس هدف آه تست
چنبر دلوش رسن چاه تست.نظامی.
|| فلک البروج را گویند خصوصاً. (برهان) (آنندراج). منطقة البروج. (ناظم الاطباء).

چرخ مینا.

[چَ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ مینارنگ. چرخ مینائی. آسمان لاجوردی. (ناظم الاطباء). کنایه از فلک و آسمان. رجوع به چرخ و چرخ مینائی شود.

چرخ مینائی.

[چَ خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ مینا. چرخ مینارنگ. آسمان لاجوردی. آسمان و فلک. فلک مینائی :
نه هرکه یافت کمال از پیش بود نقصان
نه هرچه داد ستد باز چرخ مینائی.منوچهری.
رجوع به چرخ و چرخ مینا شود.

چرخ نخ ریسی.

[چَ خِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چرخ. چرخه. چرخ پنبه ریسی. چرخ مخصوص رشتن نخ. چرخ پیرزن. چرخ زن. رجوع به چرخ پنبه ریسی و چرخ پیرزن و چرخه شود.

چرخندگی.

[چَ خَ دَ / دِ] (حامص)حرکت دورانی. دوران. گردش دوری. عمل چرخیدن و حرکت دورانی کردن. گردندگی. رجوع به چرخ و چرخنده شود.

چرخنده.

[چَ خَ دَ / دِ] (نف) چرخ زننده. دوار. گردان. گردنده. گردگردان. آنکه بدور خود یا بدور دیگری چرخد. رجوع به چرخ و چرخندگی شود.

چرخ نشین.

[چَ نِ] (نف مرکب)عرابه نشین. گردونه نشین. آنکه بر گردونه یا هر چیز که بوسیلهء چرخ حرکت کند بنشیند. || آسمان نشین. فلک نشین. سپهرنشین. رجوع به چرخ شود :
بروز مردی او کیست شهسوار فلک
غزاله نام زنی چرختاب و چرخ نشین.
سلمان ساوجی.

چرخ نمودن.

[چَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) رقص نمودن :
مجنون ز نشاط یار برجست
چرخی بنمود و باز بنشست.
(منسوب به نظامی).

چرخ نهم.

[چَ خِ نُ هُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عرش مجید. (شرفنامهء منیری). فلک الافلاک که عرش مجید است. عرش اعلی. رجوع به چرخ شود.

چرخ نیلوفری.

[چَ خِ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چرخ. آسمان و فلک. سپهر نیلگون. چرخ نیلگون :
درخت تو گر بار دانش بگیرد
بزیر آوری چرخ نیلوفری را.ناصرخسرو.
نکوهش مکن چرخ نیلوفری را
برون کن ز سر باد خیره سری را.
ناصرخسرو.
رجوع به چرخ شود.

چرخ وار.

[چَ] (ص مرکب) مانند چرخ. چرخ مانند. چرخ وش. آنچه همچون چرخ حرکت دوری کند. شبیه به چرخ در حرکت و گردش. دوار مثل چرخ :
درنگ آر ای سپهر چرخ وارا
کیاخن ترت باید کرد کارا.
رودکی (از فرهنگ اسدی).
|| آسمان وار. فلک وار. سپهرمانند. رجوع به چرخ و چرخ وش شود.

چرخ وش.

[چَ وَ] (ص مرکب)چرخ مانند. چرخ وار :
تیر چون در زه نشاندی بر کمان چرخ وش
گفتی او محور همی راند ز خط استوا.
خاقانی.
رجوع به چرخ شود.

چرخ و فلک.

[چَ خُ فَ لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) چرخ فلک. قسمی از اسباب سرگرمی که دائرهء بزرگی است و بر آن جایگاههائی آویخته شده که هر تن بر یکی از آن جایگاهها نشیند و آن دائره بر گرد خویش عمودی یا افقی گردد. دائرهء بزرگی از چوب و جز آن که بگرد خویش گردد و بر آن خانه ها آویخته است که در هر خانه یک یا دو تن نشینند و آن دائره چون گردان شود همهء آن خانه ها را بگردش آرد. رجوع به چرخ فلک شود. || قسمی آتش بازی که بر حلقه هائی از چوب و مانند آن کنند که گاه سوختن آن حلقه ها چرخیدن گیرند و آنرا در قدیم چرخ میگفته اند. قسمی آتش بازی که چون چنبری باشد و هنگام سوختن بگردد. رجوع به چرخ فلک شود. || آسمان و فلک. رجوع به چرخ فلک شود.

چرخوک.

[چَ] (اِ) چوبی باشد مخروطی که طفلان ریسمان بر آن بندند و نوعی بر زمین اندازند که تا مدتی در چرخ باشد. (برهان) (آنندراج). چوبی مخروطی که کودکان ریسمانی بر آن بسته و بر زمین گذاشته ریسمان را بکشند و تا مدتی در چرخ باشد. (ناظم الاطباء). آنرا گردنا نیز گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || چرخی است که با آن پنبه را از دانه جدا کنند. (در اصطلاح اهالی گناباد خراسان). جَرجیق. (کتاب لغت محلی شوشتر). جِقرِق. (اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). ابزار چوبی که پنبهء تخم را از پنبه جدا کند.

چرخه.

[چَ خَ / خِ] (اِ) بمعنی «چرخله» است و آن رستنی و نباتی باشد که بعربی «شکاعی» گویند، بسبب آنکه بسیار سست و ساق باریک است، چه هرگاه کسی را بسیار ضعیف و لاغر بینند، گویند: «کانه عود شکاعی». (برهان) (آنندراج). چرخله. (ناظم الاطباء). شُکاعی. (بحر الجواهر). رجوع به چرخله شود. || بمعنی دور هم آمده است که در برابر تسلسل است. (برهان)(1) (آنندراج). دور. تسلسل. (ناظم الاطباء). رجوع به چرخ شود. || آنچه زنان بدان پنبه ریسند. (برهان)(2). آنچه زنان بدان پنبه ریسند. (آنندراج). چرخی که زنان بدان ریسمان سازند. (ناظم الاطباء). چرخ. (فرهنگ نظام). چرخ پنبه ریسی. چرخ پیرزن. چرخ زن. چرخ نخریسی. چرخی که زنان بدان وسیله پنبه را تبدیل به نخ کنند :
از حسد فتح تو خصم تو پی کرد اسب
همچو جحی کز خدوک چرخهء مادر شکست.
انوری.
از آن چرخه که گرداند زن پیر
قیاس چرخ گردان را همی گیر.نظامی.
گروهی بماندند مسکین و ریش
پس چرخه نفرین گرفتند پیش.
سعدی (بوستان).
چه سود آفرین بر سر انجمن
پس چرخه نفرین کنان پیرزن.
سعدی (بوستان).
رجوع به چرخ و چرخ پنبه ریسی و چرخ پیرزن و چرخ زن و چرخ نخریسی شود.
|| گردهء گریبان. دور یقه. دور یخهء جامه. جیب پیراهن. چرخ :
پرآب ترا عیبه های جوشن
پرخاک ترا چرخهء گریبان(3).
منجیک ترمذی.
رجوع به چرخ شود.
|| قرقرهء نخ. قرقره. چرخی . ماسوره. ماشوره (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). رجوع به چرخی شود. || چرخی کوچکتر از چرخ پنبه ریسی که بوسیلهء آن نخ را از کلافه به ماشوره می پیچند. (در اصطلاح اهالی گناباد خراسان). رجوع به چرخی شود. رجوع به چرخی شود. || گشت. راه رفتنی بیهوده و بدون قصد. پرسه. رجوع به چرخه زدن شود.
(1) - از دساتیر «فرهنگ دساتیر ص 242». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - در گیلکی carxaقرقره (نخ)، و در تبریز cahra(چرخ دوک ریسی) را گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(3) - ن ل: بر آب ترا چرخهای گریبان. رجوع به چرخ شود.

چرخهء آبنوس.

[چَ خَ / خِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان باشد عموماً. (برهان). آسمان. (ناظم الاطباء). || فلک اول خصوصاً. (برهان). فلک قمر. (ناظم الاطباء).

چرخه بیان.

[چَ خِ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج که در 25هزارگزی شمال خاوری سنندج و 10هزارگزی شمال شوسهء سنندج به همدان واقع است. جلگه و سردسیر است و 235 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن قالیچه، جاجیم و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چرخه تیر.

[چَ خَ / خِ] (اِ مرکب) محور چرخ. (ناظم الاطباء).

چرخه زدن.

[چَ خَ / خِ زَ دَ] (مص مرکب) رشتن و تافتن. (ناظم الاطباء). رجوع به چرخه زن شود. || گشت زدن. پرسه زدن. بیهوده و بدون قصد راه رفتن. از سوئی به سوئی رفتن : چون روباه چرخه مزنید، هر زمان بجایی دیگر سر برزنید. (اسرار التوحید چ بهمنیار ص 237). رجوع به چرخه زن شود.

چرخه زن.

[چَ خَ / خِ زَ] (نف مرکب)ریسندهء ریسمان و غزال. (ناظم الاطباء). || گشت زن. پرسه زن. آنکه بیهوده و بدون قصد از سوئی بسوئی رود. رجوع به چرخه زدن شود.

چرخ هفتم.

[چَ خِ هَ تُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان هفتم. فلک هفتم :
شرح اقبال تو هرگز کی توان کردن بلفظ
چرخ هفتم را مساحت کی توان کردن بگام.
معزی.
ناوک فریادرس هر ساعت از مجرای دل
بگذرد از چرخ هفتم همچو سوزن از حریر.
سعدی.

چرخی.

[چَ] (ص نسبی، اِ)(1) هر چیز که چرخ زننده باشد، مانند کبوتر چرخی و امثال آن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کبوتر چرخی که در هوا معلق زند. || جنسی از جامهء نازک ابریشمی. (برهان) (غیاث) (ناظم الاطباء). || نوعی از اطلس نفیس هم هست. (برهان). نوعی از اطلس سپید. (ناظم الاطباء). جنسی از اطلس. (فرهنگ نظام) :
ز سوز جگر آتشی برفروخت
نهم اطلس سبز چرخی بسوخت.
خواجه (از فرهنگ نظام).
رسد بر اطلس چرخی ز مرتبت سر ما
گهی که شاهد والا درآید از در ما.
نظام قاری.
|| هر چیزی که آنرا استادان ریخته گر و مسگر چرخ کرده باشند. (برهان) (آنندراج). هر چیزی که آنرا چرخ کرده و هموار و صاف و صیقلی کرده باشند مانند ظروف مسین و برنجین و نقره گین. (ناظم الاطباء). چرخ شده. صیقلی شده. چرخکاری شده. || مدور. گرد. نیمدایره ای. هلالی. هر چیز مدور. (فرهنگ نظام). چادری که از زیر سوی بصورت نیمدایره بریده اند. چادر چرخی. چادر نماز چرخی. چادر که یک سوی آن مستدیر باشد. چادر که طرف زیرین آن قوسی است: یقهء چرخی. پول چرخی. مسکوک چرخی. قران چرخی. دوقرانی چرخی. || آنچه با چرخ ساخته شود. ماست یا شیری که کرهء آنرا با چرخ گرفته باشند: ماست چرخی. کرهء چرخی. شیر چرخی. هر چه با چرخ حاصل آید: دوغ چرخی. || صوفی که رقص چرخ کند. درویش چرخی که در حال وجد و حال بدور خویش میچرخد، درویشی که در رقص و سماع بگرد خویش میچرخد :
اگر مرد خدا آن عام چرخی است
بلاشک آسیا معروف کرخی است(2).
|| در تداول عوام، آنکه متاعی را بر روی چرخ بگرداند و برای فروش عرضه کند یا کسی که آب بوسیلهء چرخ و ارابه به خانه ها برد. صاحب چرخ. || آسمانی. فلکی. هر چیز منسوب به چرخ. (فرهنگ نظام). رجوع به چرخ شود. || نفط انداز. چنانکه ابن بطوطه نویسد: «و یخدم فی المرکب منها (بالصین) الف رجل منهم البحریة ستمائة و منهم اربعمائة من المقاتلة تکون فیهم الرماة و اصحاب الدرق و الجرخیة، و هم الذین یرمون بالنفط». (ابن بطوطة) :
پر انبوه صندوق پیل نبرد
ز چرخی و از آتش انداز مرد.اسدی.
رجوع به چرخ شود.
|| ادبخانه و مستراح را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). مستراح و فرناک و ادبخانه. (ناظم الاطباء). مبال. متوضا. آبریز. خلا. || نوعی از آتشبازی. (ناظم الاطباء). || چرخ و فلک. چرخ فلک. || غرغره. (ناظم الاطباء). ماسوره. ماشوره. || ابزاری که بدان پنبه دانه را از پنبه جدا سازند. (ناظم الاطباء). || طبقی که بروی آن طعام حمل کنند. (ناظم الاطباء). || پنجرهء خانه که دارای شیشه های الوان باشد. (ناظم الاطباء).
(1) - از چرخ + ی (نسبت). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: اگر مرد خدا آن دنگ چرخی است
یقیناً آسیا معروف کرخی است.

چرخی.

[چَ] (اِخ) نام یکی از شعرای قرن پنجم است که از شعرای دربار سامانیان بوده. آقای سعید نفیسی در کتاب «احوال و اشعار رودکی» نویسد: «... و نیز عدهء کثیر شعرای دیگر بوده اند که در فرهنگها و مخصوصاً کتبی که از قرن پنجم مانده است نامی از ایشان برده اند و از هرکدام یک یا چند بیت پراکنده مانده است و از قراین پیداست که از شعرای دربار سامانیان بوده اند، مانند ابوالعلاء ششتری و... و چرخی و کیا حسینی قزوینی و...» (از کتاب احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 457). و نیز آقای نفیسی در مجلد سوم کتاب احوال و اشعار رودکی نویسد: «...ولی چنین شاعری در کتابهای دیگر نام نبرده اند و ممکن است فرخی باشد». (از کتاب احوال و اشعار رودکی ج 3 حاشیهء ص 1000).

چرخی.

[چَ] (اِخ) شهرت شیخ یعقوب چرخی، که از دهی از مضافات غزنین بنام «چرخ» بوده است. رجوع به چرخ شود.

چرخیدگی.

[چَ دَ / دِ] (حامص)گردگردی. دوران. گردش. حرکت دورانی. دور. و رجوع به چرخیدن شود.

چرخیدن.

[چَ دَ] (مص) چرخ زدن. گرد گردیدن. چون سنگ آسیا بدور خویش گشتن. مانند گردباد به گرد خویش درآمدن. گردیدن. بر یک جای گردیدن به گرد خویش. چرخ خوردن بدور خود یا بدور چیزی یا کسی. || رقصیدن. چرخ زدن از روی شوق و شعف. || راه رفتن بیهوده و بدون قصد. بی قصدی و کاری از سوئی بسوئی رفتن. ول گشتن. پرسه زدن. || دایر بودن مؤسسه ای یا اداره ای.

چرخیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف / نف)چرخ خورده. چرخ زده. رجوع به چرخیدن شود.

چرد.

[چَ] (اِ) آستان در خانه را گویند. (برهان) (جهانگیری). آستان در خانه. (ناظم الاطباء) :
ابا پیل و از چند مردان مرد
که جویند مر گنج را زیر چرد(1).
حکیم زجاجی (از جهانگیری).
|| جائی که آستان در را بر آنجا نهند. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: ابا پیل وز چند مردان مرد
که کوبند مر گنج را زیر چرد.

چرد.

[چَ رَ] (ص) رنگی باشد مایل بسرخی مخصوص به اسب و استر و خر و الاغ. (برهان) (ناظم الاطباء). رنگی باشد بسرخ مایل که مخصوص اسب و استر بود. (جهانگیری). رجوع به چرده و چرته و چرزه شود.

چرد.

[چَرْ رَ] (اِ) عربده و جنگ را گویند. (برهان). تشدد و عربده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). هنگامه و غوغا و عربده و جنگ. (ناظم الاطباء) :
مردم سفله بسان گرسنه گربه
گاه بنالد بزار و گاه بچرد(1)
تاش همی خوار داری و ندهی چیز
از تو چو فرزند مهربانت نبرد
راست که چیزی بدست کرد و قوی گشت
گر تو بوی بنگری چو شیر بغرد.
ناصرخسرو (از انجمن آرا)(2).
(1) - ن ل: گاه بنالد بزار و گاه بخرد. رجوع به خریدن شود.
(2) - مؤلف انجمن آرا این قطعه را از ناصرخسرو نقل کرده سپس نویسد: «صاحب جهانگیری درین بیت اول سهو کرده «بخرد» را یعنی خرخر کردن گربه وقت گرسنگی و طمع «بچرد» خوانده و عربده معنی کرده، دیوان حکیم حاضر است و «بخرد» در آن نوشته اند و معنی آن با گربه مناسبتر است ...» و هرچند که در دیوان ناصرخسرو چ تهران تقوی ص 502 هم «بچرد» آمده لیکن آنچه مؤلف انجمن آرا نوشته صحیح مینماید و «بخرد» [ از «خریدن» ] در این قطعه درست تر و مناسبتر میباشد. رجوع به خریدن شود.

چردان.

[چَ] (اِ) طاس یا کشکولی که گدایان موقع گدایی در دست گیرند و آنچه را که ستانند در آن جای دهند. || حلقهء در. (فرهنگ شعوری).

چرداول.

[چَ وُ] (اِخ) یکی از دهستانهای ششگانهء بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام که حدود آن بشرح زیر است: از طرف شمال و شمال باختر بکوه وردلان، از طرف خاور و جنوب باختر بدهستان خزل. موقعیت طبیعی کوهستانی است، هوای آبادیهائی که در دامنهء ارتفاعات کوه وردلان واقعند معتدل و آبادیهائی که در طول جاده مالرو چرداول به بیجنوند واقع شده اند گرمسیر است. آب مشروبی دهستان از چشمه و رودخانه تأمین میشود و محصول عمدهء آن گندم، جو، حبوبات، برنج و لبنیات میباشد. شغل عمدهء اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن سیاه چادر و یکنوع شال سفید جهت لباس مردان است. قسمتی از سکنهء دهستان در زمستان به گرمسیر نی خزل مرز عراق میروند. مرکز بخش در ده شباب از دهستان چرداول میباشد. این دهستان از 28 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده جمعیت آن در حدود 6500 تن است. قراء مهم دهستان عبارتند از: زنجیر، شاسرابله، کلگه بلند نسار و بدرآباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چرده.

[چَ دَ / دِ] (اِ) به معنی رنگ و لون باشد عموماً. (برهان). رنگ و لون را گویند. (جهانگیری). رنگ و گون و لون. (ناظم الاطباء). رنگ. (فرهنگ نظام). چرته. فام. || رنگ بسیاهی مایل را گویند خصوصاً. (برهان). || پوست بدن و روی آدمی را نیز گفته اند، چنانکه سیه چرده گویند، مراد سیه پوست باشد و مراد سیاه رنگ هم هست. (برهان). بمعنی پوست، و سیاه چرده را به سیاه پوست تعبیر کرده اند. (جهانگیری). بمعنی رنگ، مگر این لفظ با لفظ سیاه مستعمل میشود. (آنندراج). پوست و جلد و روی آدمی: و سیه چرده؛ سیاه پوست و یا سیاه رنگ. (ناظم الاطباء). یا پوست و فقط با لفظ سیاه «سیاه چرده» استعمال میشود. (فرهنگ نظام)(1) : بهرام چوبین... اصلش از ری بود و از ملک زادگان و اسپهبدان ری بود... و بگونه سیاه چرده و ببالا دراز و بتن خشک بود، بدین جهت او را چوبین خواندندی. (ترجمهء طبری بلعمی).
ببالا دراز و به بینی بزرگ
سیه چرده گردی دلیر و سترگ.فردوسی.
کی تواند سپیدچرده شدن
آنکه کرد ایزدش سیه چرده.سنائی.
ز آفتاب و ز مهتاب کرده جامهء تو
بروز سرخ و سپید و بشب سیه چرده.
سوزنی.
سواد طرهء توقیع تو بر آتش رنگ
سیاه چرده کند مشک را ز محروری.
اثیرالدین اخسیکتی (از جهانگیری).
سیه چرده ای را کسی زشت خواند
جوابی بگفتش که حیران بماند.سعدی.
آن سیه چرده که شیرینی عالم با اوست
چشم میگون لب خندان دل خرم با اوست.
حافظ.
|| اسبی را نیز گویند که بور باشد، یعنی سرخ رنگ باشد. (برهان). کمیت و اسب سرخ تیره رنگ. (ناظم الاطباء). رجوع به چرزه شود. || ملخ سیاه. (ناظم الاطباء). و رجوع به سیه چرده و سیاه چرده شود.
(1) - چنانکه از شواهد برمی آید «سپیدچرده» نیز مستعمل بوده است.

چرز.

[چَ] (اِ)(1) پرنده ایست که او را به چرغ و باز و امثال آن شکار کنند، و چون چرغ یا باز خواهند که او را بگیرند پیخالی بر سر و روی آنها اندازد و خود را خلاص کند، و بعربی «حباری» گویندش و ترکان «توغدری». (برهان). جانوریست پرنده که آنرا بچرغ و باز و امثال آن شکار کنند و گوشت آن در غایت نزاکت و لذت باشد، گویند همینکه چرغ یا باز با آن نزدیک شود که چرز را بگیرد چنان پیخالی برویش اندازد که مانع گرفتن شود و بدر رود. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). پرنده ای که با چرغ و باز و مانند آن وی را شکار کنند و گویند در وقتی که مرغ شکاری میخواهد آنرا شکار کند پیخالی بر روی وی جهت استخلاص خود اندازد. (ناظم الاطباء). پرنده ایست که نام عربیش حباری و نام ترکیش دوغدری است، گردن دراز دارد و منقارش هم قدری دراز است و رنگش خاکستری است، در بصره بسیار میباشد، چون چرغ خواهد او را شکار کند بر آن سرگین اندازد و آن سرگین بر هر جا افتد پر آنجا کنده میشود، لهذا چرغ از شکار او عاجز میشود و او فرار میکند. (فرهنگ نظام). هوبره. تغدری. شوات :
بچنگال قهر تو در خصم بددل
بود همچو چرزی بچنگال شاهین.رودکی.
تا چرخ هوات را دلم چرز افتاد
زو چون تب لرزه بر تنم لرز افتاد.
ابوالفرج رونی.
درآمدم پس دشمن چو چرغ وقت شکار
چو چرز برزد ناگه بریش من پیخال.
سوزنی.
یکی کاروان جمله شاهین و باز
به چرز و کلنگ افکنی تیزتاز.نظامی.
و مکروهست گوشت چرز خوردن و محظور نیست. (ترجمهء النهایهء طوسی ج 2 ص 393). || بعضی گویند خاک خسپه است که ترکان «چاخرق» گویند. (برهان). || بعضی دیگر چکاوکش میدانند که عرب «ابوالملیح» خوانند. (برهان). چکاوک. (ناظم الاطباء). || در مؤیدالفضلا میگوید: پرنده ایست آبی سرخ وام، والله اعلم. گویند در سنگدان او سنگی هست که او را بر کسی که رعاف داشته باشد در دم ببندند، همان ساعت بایستد و تا با او باشد عود نکند، و اگر دل او را بر کسی که بسیار خواب کند بندند از وی زایل شود. و خواص چرز بسیار است. (برهان). || مردم کودن. (ناظم الاطباء).
(1) - پهلوی carz «اونوالا 608». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چر زدن.

[چَ زَ دَ] (مص مرکب) وبا گرفتن گوسفندان. وبایی شدن گوسفندان. مبتلا شدن گوسفندان به نوعی بیماری که آنرا وبا نامند. رجوع به چر شود.

چرزه.

[چَ زَ / زِ] (اِ) بمعنی چرده است. پوست رو و بدن آدمی و حیوان. (آنندراج) (غیاث). پوست رو و تن آدمی. (ناظم الاطباء). چرده. چرته. || تیره رنگ مایل بسیاهی. (ناظم الاطباء). چرده. || اسب سرخ تیره رنگ. (ناظم الاطباء). چرده. و رجوع به چرته و چرده شود.

چرزه.

[چَ زَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ایست قدیم النسق از قرای طارم واقع در میان کوه و بیست وپنج خانوار سکنه دارد که بزبان فرس قدیم تکلم میکنند. هوایش معتدل است. زراعتش از آب رودخانه مشروب میشود و گردنهء ناهموار و راهی صعب العبور دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص220).
در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است: «دهی جزء دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان که در 42هزارگزی شمال باختر سیردان و 10هزارگزی راه مالرو عمومی واقعست. کوهستانی و سردسیر است و 167 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، فندق، گردو و عسل، شغل اهالی زراعت، مکاری و بافتن گلیم، جاجیم و شال و راهش مالرو و صعب العبور است». (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چرزه خون.

[چَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز که در 4هزارگزی جنوب بستان آباد در مسیر راه شوسهء میانه به تبریز واقعست آبش از دهات اوجان چای، محصولش غلات، سیب زمینی و یونجه، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرس.

[چَ رَ] (اِ) بند و زندان را گویند. (برهان). بند و زندان بود. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام) :
چون نباشد شاعر منحول کار شعردزد
کی گذارد بی گناهی قافیت را در چرس.
سنائی (از جهانگیری).
آید به چشمم هر نفس عالم ز عشقش چون چرس.
عبدالواسع جبلی (از انجمن آرا).
|| بمعنی شکنجه و آزار هم هست. (برهان). در بعضی فرهنگها بمعنی شکنجه است. (جهانگیری). شکنجه. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). شکنجه و آزار. (ناظم الاطباء) :
هر که بقید تو گرفتار شد
تا ندهد جان نرهد زین چرس.
نزاری قهستانی (از جهانگیری)(1).
|| حوضی باشد که انگور در آن ریخته بر پای مالند تا شیرهء آن گرفته شود. (برهان). حوضی باشد که انگور در آن انداخته بپای بمالند تا شیرهء آن فشرده شود. (جهانگیری). حوض که در چرخشت شرح دادم. (انجمن آرا) (آنندراج). حوضی که انگور در آن ریخته لگد کنند تا شیرهء وی گرفته شود. (ناظم الاطباء). مجازاً چرخشت را گویند. (فرهنگ نظام). چرخ. چرخست. چرخشت. چروخ :
اندر چرس جان آی گر پای همی کوبی
تا غوطه خوری یکدم در شیرهء بسیارم
با شیره فشارانت اندر چرس عشقم
پای از پی آن کوبم کانگور تو بفشارم.
مولوی (از انجمن آرا).
رجوع به چرخ و چرخشت و چروخ شود. || بمعنی چراگاه دواب نیز آمده است. (برهان). چراگاه را نامند. (جهانگیری). بمعنی چراگاه. (انجمن آرا) (آنندراج). چراگاه دواب. (ناظم الاطباء). چراگاه چارپایان. مرتع :
همره جان و خرد باش سوی عالم قدس
نه ستوری که ترا عالم حسی است چرس.
سنائی (از انجمن آرا).
رجوع به چراگاه شود. || چیزهایی که درویشان و گدایان از گدایی و کدیه جمع کرده باشند. (برهان). چیزهایی که گدایان از گدایی و دوره گردی جمع کرده باشند. (ناظم الاطباء). چراغ. چراغ الله. رجوع به چرسدان شود. || خیرات و صدقه. (ناظم الاطباء).
(1) - مؤلف جهانگیری این شعر نزاری را در معنی شکنجه شاهد آورده و مؤلف انجمن آرا در معنی بند و زندان، این شعر نزاری را با مصراعی از شعر عبدالواسع جبلی نقل کرده سپس نوشته است: «اصح اینست که بمعنی بند و زندان و شکنجه و فشار و زجر استعمال شود تا جامع هر دو معنی مذکور گردد».

چرس.

[چَ] (اِ) گرد بنگ است که گلوله و جمع کرده پس در غلیان نهاده بکشند و کیفیتی دهد که جبن و بیم و واهمه و اشتها را بیفزاید. (انجمن آرا). ساقهء سقزی و مخدری که از برگ کنب گیرند و درویشان و قلندران آنرا با توتون و یا تنباکو مخلوط کرده در چپق و یا سر غلیان گذاشته جهت کیف کردن کشند. (ناظم الاطباء). برگ شاهدانه است که از مسکراتست. (فرهنگ نظام). گرد بنگ که از شاهدانه گیرند. حشیش. اسرار. زمرد سوده. قسمی بنگ. مادهء انگمی است که از شاهدانه های مادهء گرد نر ندیده گیرند. قسمی بنگ که قلندران و درویشان و ارباب کیف و حال بوسیلهء تدخین آن در عالم بی خبری فروروند و اعصاب خود را تخدیر کنند. رجوع به چرسی شود.

چرس.

[چُ] (اِخ) مؤلف انجمن آرا نویسد: «نام ناحیه ایست که بر طرف شمالی بحیرهء تبریز واقع شده و طرف مغربی آن بحیرهء ارومیه و سلماس است و جانب جنوب آن مراغه و سمت شرقی آن شهر تبریز است». (از انجمن آرا ذیل لغت چَرَس).

چرسانه.

[چَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان بیلسوار بخش کامیاران شهرستان سنندج که در 26هزارگزی شمال باختر کامیاران و یکهزارگزی باختر لون سادات واقع است. دامنه و سردسیر است و 197 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چرست.

[چَ / چِ رِ / رَ] (اِمص)بهم فشردگی دندانها. (ناظم الاطباء). دندان قروچه. رجوع به چرست کردن شود. || ضعف و ناتوانی. (ناظم الاطباء).

چرست کردن.

[چَ / چِ رِ / رَ کَ دَ] (مص مرکب) بهم فشردن دندانها. (ناظم الاطباء). چرستیدن. دندان قروچه کردن. رجوع به چرست و چرستیدن شود.

چرستیدن.

[چَ / چِ رِ / رَ دَ] (مص) بهم زدن و بهم فشردن دندان. (ناظم الاطباء). چرست کردن. دندان قروچه کردن. رجوع به چرست و چرست کردن شود.

چرسدان.

[چَ رَ] (اِ مرکب) رومال و روپاکی باشد که قلندران چهار گوشهء آنرا بهم بندند و بر دوش یا ساق اندازند و آنچه از گدائی بهم رسد در آن نهند. (برهان) (آنندراج). روپاک چهار گوشه ای باشد که هر چهار گوشهء او را جمع کرده با هم بندند و درویشان و قلندران بر کتف اندازند و بعضی اشیاء از مأکول و ملبوس و غیره در میان آن نهند. (جهانگیری). پارچهء چهارگوشه ای که درویشان گوشه های آنرا بهم بندند و بر دوش انداخته آنچه از گدائی دریابند در آن نهند. (ناظم الاطباء). دستمال بزرگی که درویشان چهار گوشهء آنرا بهم بندند و بر دوش اندازند تا آنچه از گدائی بهم رسد در آن ریزند. (فرهنگ نظام). توبرهء گدائی. توبرهء درویشی :
برون رفتم چو درویشان نمدپوش
چرسدان را حمایل کرده بر دوش.
جنید خلخالی (از جهانگیری).
رجوع به چرس شود.

چرس زدن.

[چَ زَ دَ] (مص مرکب)رجوع به چرس کشیدن شود.

چرس کشیدن.

[چَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) نوعی بنگ کشیدن. تدخین کردن چرس. دود چرس را بوسیلهء چپق یا سیگار یا غلیان کشیدن. حشیش کشیدن. چرس زدن. استعمال چرس کردن. رجوع به چرس و چرسی شود. || کنایه از گیج و منگ بودن. کنایه از بیهوش و بی حواس بودن.

چرسی.

[چَ] (ص نسبی) منسوب به چرس. آنکه چرس کشد. معتاد به چرس. آنکس که عادت به کشیدن چرس دارد. رفیق بنگی. آنکه معتاد به کشیدن چرس است :
هر چرسیی چه داند بر رشته بندبازی
این رمز دنبه داند در وقت جان گدازی.
بسحاق اطعمه (از انجمن آرا)(1).
رجوع به چرس و چرس کشیدن شود. || کنایه از شخص گیج و منگ. کنایه از شخص بی هوش و بی حواس. کنایه از شخص خواب آلوده و چرت زننده.
(1) - این شعر که لله باشی صاحب انجمن آرا از بسحاق اطعمه آورده است غلط نقل شده و در دیوان «چربی» است نه چرسی.

چرش.

[چَ رَ] (اِ) جو و گندم بلغورکرده. || چراگاه. (ناظم الاطباء). چراگاه و مرعی. (فرهنگ شعوری). || ضیافت و مهمانی. (ناظم الاطباء). در بعضی نسخه ها، روز عید و بزم و جشن. (فرهنگ شعوری). || فراهم آورندهء ضیافت. (ناظم الاطباء).

چرش.

[چَ رِ] (اِمص) اسم مصدر از چریدن. چرا. چریدن. (ناظم الاطباء). || علف دادن. (فرهنگ شعوری). || (اِ) چاشنی و مزه. (ناظم الاطباء).

چرش.

[چِ رِ] (اِ) (در بعضی لهجه ها) چریش. سریش. سرش. نوعی مادهء چسبناک. رجوع به چریش شود.

چرش دره.

[چَ رَ دَرْ رِ] (اِخ) دهی جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین که در 28هزارگزی باختر معلم کلایه واقعست. کوهستانی و سردسیر است و 85 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء شاهرود و قنات، محصولش غلات، برنج و صیفی، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چرغ.

[چَ] (اِ)(1) جانوریست شکاری مشهور و معروف، از جنس سیاه چشم، و عربی آن «صقر» است. (برهان). نام جانوریست پرنده که شکاریی است مشهور. (جهانگیری). مرغی است شکاری. (انجمن آرا) (آنندراج). پرندهء شکاری از جنس سیاه چشم و «صقر» معرب آنست. (ناظم الاطباء). اسم قسمی از پرندگان شکاریست که نام عربیش صقر است. (فرهنگ نظام). چرخ. پرنده ای شکاری از نوع شاهین و شاهباز. شاهین. باز. باشه. نوعی مرغ شکاری. زمج. اَجدَل. اَخطَب. صقر [ صَ / صُ ] . عُلاّم. قُطامیّ. نَهشَل. (منتهی الارب) :
از باد روی خوید چو آبست موج موج
وز نوس پشت ابر چو چرغ است رنگ رنگ.
خسروانی.
زمانه شد از گرد چون پر چرغ
جهانجوی بگذشت بر مای و مرغ.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص 2201).
سپاه انجمن کرد بر مای و مرغ
سیه گشت خورشید چون پر چرغ.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 8 ص 2414).
بیاورد باید همی یوز و باز
همان چرغ و شاهین گردنفراز.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 7 ص 3153).
ز شاهین و چرغ آسمان بسته ابر
رمان از غو طبلِ بازان هژبر.اسدی.
ز میغ روان چرخ چون پر چرغ
پرآواز رامشگر از مرغ مرغ(2).اسدی.
طعمهء شیر کی شود راسو
مستهء چرغ کی شود عصفور.مسعودسعد.
چون باز و چرغ چرخ همی داردم به بند
گر در حذر غرابم و در رهبری صبا.
مسعودسعد.
از آن خجسته و شاه اسپرغم هر دو شدند
یکی چو دیدهء چرغ و یکی چو چنگ عقاب.
مسعودسعد.
چرغان بسر چنگ درآورده تذروان
تسبیح شده از دهن مرغ مرآنرا.سنائی.
در مرغ همچو چرغ به چنگالان
میکاود و جغاره نمی یابد.سوزنی.
قاز ار بازو زند بر یاد عدل پهلوان
چرغ عنقاوار متواری شود از بیم قاز.
سوزنی.
گلهء آهو دیدیم سگان و چرغ و باز برگماشتیم، این آهوان برفتند و بر پشته ای شدند، پس بزیر آمدند، دگرباره سگان آهنگ کردند و سر بدنبال ایشان درنهادند، دگرباره بآن پشته گریختند، سگان بجانبی گریختند و چرغان بجانبی. (تفسیر ابوالفتوح ج 4 ص 316).رجوع به چرخ شود.
(1) - فارسی چرخ، کردی نیز carx، در کردستان هم سقر (صقر) نامند «پرندگان در کردی 61». (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: پر آواز رامشگران مرغ مرغ.

چرغ.

[چَ] (اِخ) قریهء بزرگی نزدیک بخارا که عده ای از دانشمندان بدانجا منسوبند. صاحب معجم البلدان ذیل لغت «شرغ» نویسد: «وهو تعریب «چرغ» و هی قریة کبیرة قرب بخارا ینسب الیها قوم من اهل العلم قدیماً و جدیداً». (معجم البلدان) : دیگر شخصی بود از چرغ بخارا که او را علوی چرغی گفتندی ...او را در بارگاه حاضر کردند. (از تاریخ جهانگشای جوینی ج 1 ص 179).

چرغان.

[چَ] (اِ) مهری و طغرایی باشد که بر فرمان ها کنند و نویسند. (برهان). بمعنی مهری که بر طغرا نهند، همانا ترکی است. (انجمن آرا) (آنندراج). مهری باشد که بر طغرا نهند. (جهانگیری). صحه و طغرا و مهر پادشاهی که بر فرمانها گذارند. (ناظم الاطباء).

چرغد.

[چَ غَ] (اِ) قسمی از سوسک که در حمام و جاهای نمناک تولید میگردد. شبگیر. (ناظم الاطباء). || مخفف چرغند. (فرهنگ شعوری). رجوع به چرغند شود.

چرغدار.

[چَ] (نف مرکب) دارندهء چرغ. صَقّار. (مهذب الاسماء). آنکه چرغ و باز را هنگام شکار بدست گیرد. رجوع به چرغ شود.

چرغند.

[چَ غَ] (اِ) چراغ. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به چرغنده شود. || چرغدان و چراغپایه باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (جهانگیری). || رودهء گوسفند را نیز گویند که با گوشت و مصالح پر کرده باشند. (برهان). رودهء گوسفند بود که آنرا بگوشت پر کرده باشند. (جهانگیری). رودهء گوسفند که بگوشت پخته پر کرده باشند. (انجمن آرا) (آنندراج). مخفف جگرآغند است. (انجمن آرا) (آنندراج). رودهء گوسفند که از مصالح پر کرده باشند. (ناظم الاطباء). جرغند. جگرآگند. عصیب. چرب رود. چرب روده. رجوع به چرغنده و جرغند شود.

چرغنده.

[چَ غَ دَ / دِ] (اِ) بمعنی چرغند است، که چراغ باشد. (برهان). چراغ. (انجمن آرا) (آنندراج). || چرغند. که چرغدان و چراغپایه باشد. (برهان). چراغپایه. (جهانگیری). || رودهء گوسفند بگوشت و مصالح آکنده را نیز گویند. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا). رجوع به چرغند شود.

چرغنو.

[چَ غَ] (اِ) ظرف شراب خوری. || یک نوع ساز. (ناظم الاطباء).

چرغوتای.

[چَ] (اِخ) یکی از مردان مغول. رشیدی مؤلف جامع التواریخ، نام او را «جرغوتای» و «جیرغوتای» نیز ضبط کرده است و نوشته است امیر قتلغشاه دختر این شخص را به زنی گرفته است. (تاریخ غازانی ص 37 و 38).

چرغول.

[چَ] (اِ)(1) دارویی است که آنرا زبان بره گویند و بعربی «لسان الحمل» خوانند. (برهان) (جهانگیری). رستنیی است که آنرا زبان بره و بعربی «لسان الحمل» خوانند و چرغون نیز همان است. (از انجمن آرا) (آنندراج). گیاهی دوایی که به تازی «لسان الحمل» گویند و تخم آنرا بارتنگ نامند. (ناظم الاطباء). چرغون. خرگوشک. خرغول. زبان بره. رجوع به چرغون و خرگوشک و خرغول شود.
(1) - چرغول و چرغون غلط و «خرغول» که در تحفه آمده و یوسفی طبیب هم در شعر آورده صحیح و آن دو مصحف است.

چرغون.

[چَ] (اِ)(1) بمعنی چرغول است که لسان الحمل باشد. (برهان). بمعنی چرغول است. (آنندراج). گیاهی دوائی که بتازی «لسان الحمل» گویند و تخم آنرا بارهنگ نامند. (ناظم الاطباء). رجوع به چرغول و خرغول و خرگوشک شود.
(1) - مصحف خرغول و غلط است.

چرقان.

[چَ] (اِخ) شهرکی است [ به ماوراء النهر ] از سروشنه، جایی آبادان. (حدود العالم چ سید جلال تهرانی ص 67).

چرک.

[چِ] (اِ) ریمی که از زخم آید. (برهان). ریم که از زخم برآید، بهندی آنرا پیب گویند. (آنندراج) (غیاث). ماده ای غلیظ و سفیدرنگ و یا خون آلودی که در دملها تولید میگردد و از زخمها می پالاید. (ناظم الاطباء). مادهء فاسدی که از زخم بیرون مییاید که نام عربیش «ریم»(1) است. (فرهنگ نظام). چرک جراحت. مادهء سپیدی که از قرحه و جراحت آید و گاهی آلوده بخون باشد. || چرکی که بر بدن و جامه نشیند و بعربی «وسخ» گویند. (برهان). بمعنی چیز تیره که بر بدن و جامه پیدا شود، بهندی «میل» گویند. (آنندراج) (غیاث). وسخ و مادهء دنسی که بر بدن و یا جامه نشیند. (ناظم الاطباء). کثافتی که بر بدن و جامه و غیر آنها پیدا شود. (فرهنگ نظام). ریم، آنچه بر ظاهر بشره پیدا آید که در حمام و جز آن با کیسه یا مالیدن دست فتیله شود و بریزد. شوخ. اَطلَس. تَغَب. تَفَن. دَثَر. دَرَن. دَسَم. صَخاءَة. صَنَخَة. صَناء. طَفِس. وَسَب. وَضَر. وَکَب. هِبریَّه. (منتهی الارب) :
چرک نشاید ز ادیم تو شست
تا نکنی توبهء آدم درست.نظامی.
غبار از روی و چرک از تن بشویم
بتن پاکیزه سوی شاه پویم.جامی.
|| آب دهن را هم گفته اند. (برهان). آب دهن. (ناظم الاطباء) :
دریای محیط را که پاک است
از چرک دهان سگ چه باک است.
؟ (از شرفنامهء منیری).
|| سرگین. فضلهء حیواناتی مانند گاو و خر و سگ و غیره. کود. کوت :
اندکی سرگین سگ در آستین
خلق را بشکافت و آمد با حنین
سر بگوشش برد همچون رازگو
پس نهاد آن چرک بر بینی او.مولوی.
مرده پیش او کشی، زنده شود
چرک در پالیز روینده شود.مولوی.
پس بگوید تو نیی صاحب ذهب
بیست سله چرک بردم تا بشب.مولوی.
(1) - مؤلف فرهنگ نظام بغلط «ریم» را عربی پنداشته و حال آنکه این کلمه فارسی است.

چرک.

[چَ رَ] (اِ) مطلق زخم را گویند اعم از زخم کارد و شمشیر و غیره. (برهان). زخم. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). زخم خواه از کارد و شمشیر باشد و یا جز آن. ریش. (ناظم الاطباء). جراحت. بریدگی :
چرک زد چشم زخمی را ز یک خس
ز بهر چشم او را زخم شد بس.
خسرو دهلوی (از جهانگیری).

چرک.

[چُ رَ] (ترکی، اِ) نان. (فرهنگ نظام). مطلق نان. چروک. رجوع به چروک شود.

چرک.

[چَ] (اِ) مرغی است که خود را سرنگون از درخت آویزد، و آنرا مرغ حقگوی خوانند. (برهان). نام مرغی است که خود را از درخت آویزد. (جهانگیری). مؤلف انجمن آرا نویسد: «در برهان گفته مرغی است که خود را از درخت درآویزد، و او از جهانگیری نقل کرده، آن مرغ که خود را از درخت سرنگون درآویزد، بپارسی «چوک» خوانند چنانکه منوچهری گفته...». (انجمن آرا) (آنندراج). مرغ حقگوی که خود را از درخت سرنگون آویزد. (ناظم الاطباء). رجوع به چرک شود.

چرک.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع بلوک کوهپایهء کرمانست که آبش از قنات و محصولش فقط جو و گندم است و چیز دیگر بعمل نمی آید». (از مرآت البلدان ج 4 ص 221).

چرک.

[چَرْ رَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قلعه ایست در خاک بجنورد که ده خانوار سکنهء آنست. هوایی معتدل دارد. و زراعت آن از آب چشمه مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص220).

چرک.

[چَرْ رَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «جزء بلوک خفر است و این بلوک از بلوکات قریب باعتدال فارس میباشد که در طرف مشرق مایل بجنوب شیراز بمسافت شانزده فرسخ واقعست. طول جلگهء این بلوک تخمیناً شانزده فرسخ و عرض آن به تفاوت نیم فرسخ تا یک و نیم است. آبش از رودخانه، محصولش غله و برنج و شکار این جلگه کبک و دراج است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 220).

چرک.

[چُ] (اِخ) دهی از بخش پشت آب شهرستان زابل که در 12هزارگزی باختر بنجاز و 8هزارگزی راه فرعی بند زهک به زابل واقعست. جلگه و گرمسیر است و 484 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء هیرمند، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه، گلیم و کرباس و راهش فرعی است. (ازفرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

چرک آباد.

[چِ] (اِخ) دهی ازدهستان مرکور بخش سلوانا شهرستان ارومیه که در 31هزارگزی جنوب خاوری سلوانا و 4هزارگزی جنوب ارابه رو دیزج بزیوه واقعست. دره و سردسیر است و 160 تن سکنه دارد. آبش از کوهستان و چشمه، محصولش غلات، حبوبات و توتون، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرک آلود.

[چِ] (ن مف مرکب) چرکین. (آنندراج). چرکین و ناپاک و پلید و ملوث و کثیف. (ناظم الاطباء). چرک آلوده. چرکن. || زخم آلوده به چرک و ریم. ریمناک. رجوع به چرک و چرک آلوده و چرکین شود.

چرک آلوده.

[چِ دَ / دِ] (ن مف مرکب)چرک آلود. آلوده به چرک. دَرِن. مِدرَن. (منتهی الارب). رجوع به چرک و چرک آلود و چرکین شود.

چرک آهن.

[چِ کِ هَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) زنگ آهن. (ناظم الاطباء). || کثافت آهن که در آتش جدا میشود.

چرکاب.

[چِ] (اِ مرکب) آب گنده و کثیف. (آنندراج). آب ناپاک و پلید و کثیف و آب آلودهء به چرک و بچربی. (ناظم الاطباء). آب چرکین. رجوع به چرک شود.

چرکتاب.

[چِ] (نف مرکب)(1) رنگی که چرک بر آن کم ظاهر شود، مثل رنگ سبز و ماشی و طوسی. (آنندراج). رنگی که نگذارد چرک ظاهر شود، مثل رنگ سیاه و کبود و مانند اینها. (فرهنگ نظام). رنگی که شوخ و چرک آن دیر مشهود شود. چرتاب. رنگی که غالباً جامهء اطفال یا کسانیرا که با خاک و گل سر و کار دارند بدان رنگ انتخاب میکنند. رنگی از جامه که چرکنی جامه با آن رنگ دیرتر پیدا و مشهود گردد :
روی سیاه پردهء آلوده دامن است
ممنون بخت خویشم ازین رنگ چرکتاب.
اثیر (از آنندراج).
رجوع به چرتاب و چرک شود.
(1) - از چرک + تاب (از تابیدن و برتابیدن، بمعنی بردن و تحمل کردن).

چرکچی.

[چُ رَ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) نانوا. آنکه شغل نانوایی دارد. رجوع به چرک و چرکچی باشی و چرکچی خانه شود.

چرکچی باشی.

[چُ رَ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) رئیس نانوایان. بزرگتر نانواها. رجوع به چرک و چرکچی و چرکچی خانه شود.

چرکچی خانه.

[چُ رَ نَ / نِ] (اِ مرکب)دکان نانوایی. نانوایی. محلی که در آنجا نان پزند. رجوع به چرک و چرکچی شود.

چرک خانه.

[چُ رَ نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان چری بخش حومهء شهرستان قوچان که در 48هزارگزی شمال باختری قوچان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 87 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چرک دندان.

[چِ کِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کثافت دندان. بار دندان. جرم دندان. طَلَم. طَلیّ. (منتهی الارب). رجوع به چرک شود.

چرک دنیا.

[چِ کِ دُنْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از مال و متاع دنیا. (آنندراج). مال و متاع دنیا. اسباب دنیا. (مجموعهء مترادفات ص 317) :
پاک اگر شویند دست از چرک دنیا خاکیان
دست در یک کاسه با خورشید چون عیسی کنند.
صائب (از آنندراج).
عاقبت بهر داغ حسرت تو
چرک دنیا فتیله خواهد شد.
اشرف (از آنندراج).
عاقلان را چرک دنیایی است زینت در لباس
جامهء تصویر از روغن مصفا میشود.
اشرف (از آنندراج).
رجوع به چرک و چرکن شود.

چرکر.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای بلوک ابهررود زنجان است که در دو فرسخی سلطانیه در دامنهء کوهی واقع شده مرتع اسبهای خوانین چرکر میباشد. نوزده نفر از خوانین بنی اعمام حاجی مصطفی قلیخان میرشکار در این قریه سکونت دارند که همه شکارچی اند و ایلخی زیاد دارند و کره های بسیار خوب از آن ایلخی بعمل می آید و اسب چرکری معروفست. این قریه آبش از چشمه سار جبل و محصولش غلهء آبی و دیمی است. هوایش ییلاقی است و دویست وبیست خانوار رعیت دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص221).

چرکز.

[چَ کَ] (اِخ) ولایتی در شمال ایران، که حمدالله مستوفی در کتاب خود آنرا «چرکس» هم نامیده و نوشته است: «مملکتی است باقلیم ششم و صحاری و علف زارهای بسیار و مکانش صحرانشین و معاش آن گروه از دواب و مواشی بود». (از نزهة القلوب ص 11 و 21 و 256 و 267).

چرکس.

[چَ کَ] (اِخ)(1) در ترک، قومی است. (آنندراج) (غیاث). مردم چرکسی. (ناظم الاطباء). مردمی از اهل چرکس. مردمی از سرزمینی بهمین نام که ممالیک مصر نیز به آنان منسوبند. صاحب قاموس الاعلام آرد: یکی از اقوام بلاد قفقاز است که در دامنهء شمالی قسمت غربی سلسله جبال قفقاز و در وادیهای بایری که منتهی به رودخانه های «ترک» و «قوبان» است سکونت دارند. اصل و نسب این قوم مانند سایر اقوام قفقاز مجهول است و مشابهت و قرابت زبان ایشان با هیچیک از زبانهای معروف تحقیق نشده و بنا به ادعای خود ایشان تلفظ زبانشان بعربی نزدیک است ولی این ادعا سست و بی اساس میباشد. مشابهتی که از نظر اخلاق و آداب با مردم آلبانی دارند تصادفی است و دلیل بر قربت جنسی نیست. آنچه به تحقیق پیوسته اینست که چرکسها از زمانهای بسیار قدیم منفرداً در دامنهء سلسلهء جبال قفقاز ساکن بوده اند و با اقوام موجود امروزی هیچ قرابت جنسی ندارند، معهذا ایشان از بقایای اقوام وحشی که در اروپا زندگی میکرده اند و یا از اقوام مغول نبوده اند و از نژاد بسیار مکمل قفقاز و قومی نجیب با قیافهء زیبا میباشند. چرکسها هرگز بتشکیل دولتی نائل نشده و از دولتهای بزرگ نیز کاملاً تبعیت نکرده و همواره کمابیش استقلالی داشته اند. قبل از آنکه مغلوب روسیه شوند در حدود یک ملیون تن بوده اند و پس از آن عده ای به ممالک عثمانی هجرت کرده اند و ساکنان چرکسستان بسیار تقلیل یافته است. اگر چه قوانین نوشته شده و مدون نداشته اند ولی یک رشته عادات مخصوص داشته اند و اصول اداره و حکومتهای ایشان بطرز قدیمی بوده است. چرکسها به پنج طبقه تقسیم میشوند: طبقهء اول «پشه» یا«پشی» که اشراف بودند، طبقهء دوم «وورق» که اکثر در خدمت دستهء اول بودند و خود نیز اعیان محسوب میشدند و دربارهء سایر مردم صاحب حکم و نفوذ بودند. طبقهء سوم «آذادلی ها» که خود یا اجدادشان سابقاً برده بودند و بعد آزاد گردیدند و بعضی از ایشان ثروت بسیاری نیز بدست آوردند. طبقهء چهارم برزگران. طبقهء پنجم بردگان و کنیزانی بودند که آنانرا در اثنای جنگ از دشمنان به اسارت میبردند. دختران چرکسها قبل از تأهل آزادند. و از جملهء وظایف ایشان پذیرایی از مسافران است شوهران خود را خود انتخاب میکنند و پس از تأهل حجاب میگیرند. چرکسها بسیار مهمان نواز و شجاعند و بحفظ ناموس و حیثیت بسیار اهمیت میدهند. از قوم چرکس کسانی از طرف خلفای عباسی و پادشاهان سلجوقی و دیگران بمقامات عالی نائل شده خدمات بزرگی هم بعالم اسلام کرده اند. بعضی از ممالیک چراکسه پس از ملوک ایوبی و بنی قلاوون مدت بسیاری در مصر حکومت کرده اند و از ایشان رجالی نیز در حکومت عثمانی به ابراز خدمات بزرگ نایل آمده اند اروپائیان و مخصوصاً انگلیسی ها دربارهء زبان چراکسه تحقیقات عمیقی کرده و یک رشته کتابها در این باب نوشته و صرف و لغات این زبان بخط لاتینی انتشار داده اند. (از قاموس الاعلام ترکی ج 2). رجوع به چرکسی و چراکسه شود.
(1) - Circassien.

چرکس.

[چَ کَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف فارس. مؤلف فارسنامه نویسد: «اصل آنها از اهل چرکس روم است، در زمان سلاطین صفویه بفارس آمده در دهات بلوک دز کرد منزل نموده معیشت آنها از زراعت است». (فارسنامهء ناصری ص 331).

چرکس.

[چَ کَ] (اِخ) مملکتی که واقعست در جزء غربی قفقاز و در شمال و در جنوب سلسهء کوه قفقاز و اکنون متعلق به دولت روس میباشد. (ناظم الاطباء). ولایتی در شمال ایران که حمدالله مستوفی در کتاب خود آنرا «چرکز» هم نام برده است. مسکن چرکسی ها. چرکستان: ... اولاد جغتای را با سپاهی کشورگشای باستخلاص بلاد اروس و چرکس و بلغار و کاشغر فرستاد. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 50). کیوک خان...بحدود بلاد اروس و چرکس و بلغار توجه نموده بود. (جبیب السیر چ خیام ج 3 ص 54). رجوع به چرکسستان شود.

چرکس.

[چَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیایی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاه که در 23هزارگزی شمال سنقر و یکهزارگزی بغداد شاه واقع است دامنه و سردسیر است و 45 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، حبوبات و توتون، شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه جاجیم و پلاس و راهش مالرو است و در تابستان اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چرکس.

[چَ کَ] (اِخ) نام یکی از امرای روم که بنا بنوشتهء مؤلف تاریخ غازانی در بیست وچهارم رمضان سال 698 ه . ق. بامر غازان خان بقتل رسیده است. رجوع به تاریخ غازانی ص 123 شود.

چرکس خان.

[چَ کَ] (اِخ) نام یکی از اعقاب جوجی خان پسر چنگیزخان که بنا به نوشتهء مؤلف حبیب السیر، امراء او را بنا بر مصلحت وقت بفرزندی جانی بیک خان منسوب میداشته اند، و در هر حال از خانان و فرمانروایان دشت قبچاق بشمار آمده است. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 76 شود.

چرکسستان.

[چَ کَ سِسْ] (اِخ) ناحیهء بزرگی از بلاد قفقاز است و در قسمت غربی سلسلهء جبال قفقاز و دامنه های شمالی آن قرار دارد و مجرای رودخانه های قوبان و ترک در شمال آن واقع شده است. از مغرب به دریای سیاه و دریای آزاق، و از جنوب به منکرلی و گرجستان، و از جنوب شرقی به داغستان و از مشرق و شمال شرقی به مسکن اقوام نوغای و تاتار محدود است. در عرض شمالی بین 41 درجه و 54 دقیقه و 45 درجه و یک دقیقه و در طول شرقی بین 34 درجه و 2 دقیقه و 34 درجه قراردارد و مساحت سطح آن در حدود 70000 کیلومتر مربع است. قسمت جنوبی آن کوهستانی و مرتفع میباشد و کوه البرز بارتفاع 5423 متر در داخل این ناحیه است. رودهای آن برودخانهء قوبان میپیوندد و آن نیز بدریای سیاه میریزد و بعضی نیز بوسیلهء رودخانه ترک بدریای سیاه میریزند. قسمتهای کوهستانی آن از بیشه هایی تشکیل یافته و از درختان پوشیده شده اند. نواحی نزدیک رودخانه های قوبان و ترک حاصلخیز و برای زراعت مستعد میباشد و محصولات آنجا گندم، جو، چاودار، ارزن، برنج و سایر حبوبات، کتان، توتون و غیر آنهاست، و چراگاههای زیبایی نیز دارد، و اغنام و احشام آن نیز مشهور است، و دارای معادن بسیاری است که مهمترین آنها آهن است. مردم آن غالباً شکارچی هستند و چرکسستان بجز قصبه های کوچک «یکترینودار» و «پیاتیفورسک» که روسها ساخته اند شهر و قصبه ای ندارد. چرکسستان از قدیم محل سکونت چرکسها بوده است و جغرافی دانان قدیم از قبیل استرابون و پلین ساکنان این ناحیه را قومی ذکر کرده اند که قریب بنام چرکس است. پادشاهان سلجوقی این ناحیه را بتصرف درآوردند و پس از آنان تیمور لنگ مردم آنجا را کاملاً مطیع خود کرد ولی پس از مرگ وی استقلال خود را مجدداً بدست گرفتند. زمانی هم دولت عثمانی بر این ناحیه تسلط پیدا کرد و بعد دولت روسیه مدت پنجاه سال کوشید و با آنان جنگها کرد و سرانجام 200000 تن از میان ایشان به ممالک عثمانی هجرت کردند، و عدهء کمی در خود چرکسستان باقی ماندند. چرکسها به قبایل متعددی منقسم شده اند و از جملهء آنها «آبازه ها» و «چچن ها» میباشند. روسها پس از تسلط بر چرکسستان نام این ناحیه را تغییر داده اند و قسمتی از آنرا ایالت «برر» شامل قوبان و ترک و ناحیهء آبازه را ایالت بحر سیاه نامیدند. (از قاموس الاعلام ترکی ج 2). ساکنان چرکسستان را ترکان و عربان «چرکس»، و روسیان چرکسی، و اهالی اُست کزک نامیده اند. در قرن ششم ق. م. نخستین بار ذکر این مملکت بمیان می آید و یونانیان سکنهء آنجا را انت(1) و ادیغ(2) نامیده اند و قابل توجه است که چرکسیان امروزه هم خود را بنام اخیر میخوانند. راجع بتاریخ قدیم آنان اطلاع چندان در دست نیست. مخصوصاً در بارهء بخش شرقی آن که جزیی از کشور ایبری(3) بشمار میرفت. این کشور را مهرداد تسخیر کرد و پس از مرگ وی، لااقل اسماً در زمرهء امپراطوری روم شرقی درآمد. هونها در قرن پنجم میلادی آن را تخریب کردند و سپس خزران آن را به تصرف درآوردند و پس از سقوط خزران جزو حکومت سلجوقیان ایران درآمد و پس از آن جزو گرجستان محسوب گردید در قرن دهم روسها شروع به پیشروی در قفقاز کردند و کمی بعد خاندانهای روسی و چرکسی با یکدیگر وصلت کردند. باتوخان نوادهء چنگیزخان آن ناحیه را در قرن سیزدهم تصرف نمود و آن یکی از کشورهای امپراطوری مغول محسوب شد چرکسستان در آخر قرن چهاردهم جزو ممالک تیمور لنگ و جانشینان وی درآمد. در همین دوره سکنهء این ناحیه بدین اسلام گرویدند. در پایان قرن هفدهم، تزار روسیه ایوان واسیلویچ(4) داماد یکی از امرای چرکس، از استقلال چرکسستان علیه خان قریم (کریمه) مدافعه کرد، ولی پس از وی جانشینانش اعتنائی بدین امر نکردند و ناحیهء مزبور جزو متصرفات خانان قریم شد. بسبب بدرفتاری حکمرانان، مردم این ناحیه در 1708 عصیان کردند و تحت حمایت دولت عثمانی درآمدند. صلح بلگراد (1739) و کوچک کنیرجی (1774) استقلال آن ناحیه را تأمین کرد، اما این امر چندان نپائید. در زمان پطرکبیر روسها دربند و باکو را تصرف کردند و در 1783 چرکسستان در زمرهء متصرفات روسیه درآمد و از این زمان با وجود عصیان هایی که در سرزمین مذکور پدید آمد، همواره جزو روسیه بشمار میرفت. در 1864 میلادی 200000 تن از سکنهء آن ناحیه بعثمانیه پناه بردند و سلطان عثمانی بدیشان زمین و اقطاعات داد. (از لاروس کبیر). رجوع به چرکس و چراکسه شود.
(1) - Ant.
(2) - Adighes.
(3) - Iberie.
(4) - Ivan Vassilievitch.

چرکسی.

[چَ کَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به ولایت چرکس. مردم چرکس. (ناظم الاطباء). اهالی چرکس. رجوع به چرکس شود. || قسمی لباس. نوعی لباس.

چرکش.

[چَ کَ] (اِخ) سامی بیک گوید: قصبه ای است که در سنجاق کنغری از ولایت قسطمونی که در 100 کیلومتری جنوب غربی قسطمونی و 65 کیلومتری شمال غربی کنغری قرار دارد و مرکز قضاست. سکنهء آن 5000 تن هستند. این قصبه را سلطان مرادخان چهارم ساخته است و دارای 8 جامع شریف، یک مسجد و مدارس و مکاتب متعدد میباشد. تجارت رائجی دارد و رودهای بسیاری نیز در آن جاری است. (از قاموس الاعلام ترکی ج 2).

چرکش.

[چَ کَ] (اِخ) سامی بیک گوید: یکی از سه قضایی است که سنجاق کنغری را تشکیل می دهد. از مشرق به خود کنغری، از شمال به «آراج»، از مغرب به «کرده» و از جنوب به «یبان آباد» محدود است. دارای 388 قریه است که به 74 دیوان منقسم شده اند. سکنهء آن از 23000 تن تجاوز میکند که همه مسلمانند. زمین آن حاصلخیز است و محصولات بسیار و معادنی از جمله معدن گوگرد دارد. (از قاموس الاعلام ترکی ج 2).

چرک شدن.

[چِ شُ دَ] (مص مرکب)آلوده شدن. آلوده شدن تن یا جامه و امثال آن بچیزی ناپسند. چرکین شدن. کثیف شدن. شوخگن شدن :
جامهء پر صورت دهر ای جوان
چرک شد و شد بکف گازران.رودکی.
رجوع به چرک و چرکین و چرک شده و چرکین شدن و چرک گرفتن شود.

چرک شده.

[چِ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آلوده شده. چرکین. (ناظم الاطباء). شوخگن. کثیف. ناپاک. رجوع به چرک و چرک شدن و چرکین شدن شود.

چرک کردن.

[چِ کَ دَ] (مص مرکب)(1)آلوده کردن. کثیف کردن. ملوث کردن. چرکین کردن. رجوع به چرک و چرکین شود. || با کیسه به بدن مالیدن تا چرک بیرون آید که عموماً در حمام میشود. (فرهنگ نظام). گرفتن چرک تن در حمام با کیسه یا صابون و جز آن. شوخ کردن. رجوع به چرک و چرک گرفتن شود. || فساد کردن زخم دمل. پیدا شدن مادهء چرکین در زخم. ریمناک شدن زخم.
(1) - Salir.

چرک گرفتن.

[چِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)چرک شدن. چرکین شدن. پیدا شدن چرک در تن یا جامه و امثال آن. کثافت گرفتن. شوخگن شدن. رجوع به چرک و چرک شدن شود. || ستردن چرک از تن. چرک کردن. شوخ گرفتن. پاک کردن تن از شوخ و چرک. رجوع به چرک و چرک کردن شود.

چرک گوش.

[چِ کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) مادهء زردرنگی که در سوراخ گوش تولید گردد. (ناظم الاطباء). زهر گوش. تلخی گوش. مادهء زردرنگ و تلخ و چرب که در گوش پدید آید. ریم گوش. مادهء زردی که عادةً از درون گوش تراود. صَملاخ. صُملوخ. (منتهی الارب). وَسَخُالاُْذُن. رجوع به چرک شود.
(1) - Cerumen.

چرک مرد شدن.

[چِ مُ شُ دَ] (مص مرکب) چرک و شوخگن شدن جامه در نوی چنانکه دیگر بار پاک نشود. || بد شستن جامهء شوخگن چنانکه شوخ در وی بماند. شستن جامهء شوخگن نه بطوریکه چرک آن کاملا پاک شود. شسته شدن جامهء چرکین بآب سرد و پاک و تمیز شسته نشدن.

چرکمک.

[چَ کَ مَ] (اِ) مرغی است بسیار کوچک. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به چرنگک شود.

چرکن.

[چِ کِ] (ص نسبی) چیزی کثیف. (برهان) (آنندراج). هر چیز کثیف و پلید و ناپاک. (ناظم الاطباء). چیز چرک دار. (فرهنگ نظام). چرکین. چرگن. آلودهء به چرک. چرک آلود. چرکناک. شوخگن. شوخگین. رجوع به چرک و چرگن شود. || زخمی که پیوسته از آن چرک و ریم رود. (برهان) (آنندراج). زخمی که پیوسته از آن چرک میپالاید. (ناظم الاطباء). زخم چرکی. زخم چرک دار. چرکین. ریمگین. ریمناک. آلوده بچرک و ریم. ریم آلود. رجوع به چرک و چرکین شود. || کنایه از مال دنیا هم هست. (برهان) (آنندراج). مال دنیا. (ناظم الاطباء). رجوع به چرک و چرک دنیا شود.

چرکن.

[چَ کَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد که در 7هزارگزی جنوب لردگان و 6هزارگزی راه لردگان به پل کره واقع است و 11 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چرک ناخن.

[چِ کِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کثافت ناخن. آلودگی زیر ناخن. مادهء چرکین کثیفی که در زیر ناخن گرد آید. تُفّ. (منتهی الارب). رجوع به چرک شود.

چرکناک.

[چِ] (ص مرکب) چرکین و ناپاک. (ناظم الاطباء). چرکن. چرک آلوده. شوخگین. پلید. طَفِس. (منتهی الارب). || ریم آلود. (ناظم الاطباء). زخم چرکین. جراحت آلوده به چرک و ریم. رجوع به چرک و چرکناکی و چرکن و چرکین شود.

چرکناکی.

[چِ] (حامص مرکب) کثافت و ناپاکی و پلیدی و آلایش. (ناظم الاطباء). کثیفی. چرکناک بودن. آلوده بچرک و کثافت بودن. آلایشناکی. آلودگی. دَأث. (منتهی الارب). رجوع به چرک و چرکناک شود.

چرکنلو.

[چِ کِ] (اِخ) دهی از دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه که در 9هزارگزی جنوب خاوری بخش و 9هزارگزی شوسهء میانه بخلخال واقع است. کوهستانی و معتدل است و 414 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء رودگرم، محصولش غلات، عدس و نخود، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرکنی.

[چِ کِ] (حامص مرکب)چرکینی. شوخگنی. شوخگینی. دنسی. چرگنی. ریمناکی. آلودگی. ناپاکی. آلایشناکی. رجوع به چرکن و چرگنی و چرکینی و چرگینی شود.

چرکنی.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قلعه ای از قلاع قدیمهء سرحدی است که آنرا «سفنان» مینامیده اند، و در سال 136ه . ق. در خلافت ابوجعفر منصور دوانیقی، یزیدبن اسد که بحکومت شیروان و دربند مأمور بوده از تعدی طایفهء خزر ببغداد شکایت کرده است و تدبیری که برای دفع این طایفه کردند این بود که قلاع قدیمه که در سرحد بوده تعمیر نمایند و از طرف خلافت حکم بمرمت آنها صادر شده از جمله قلعهء سفنان بود که حالا آنرا چرکنی میگویند و پس از مرمت چند خانوار شامی آنجا ساکن نمودند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 221).

چرک و پرک.

[چِ کُ پِ] (اِ مرکب، از اتباع) چرک و چپول. چرک و شوخ. شوخ و کثافت. رجوع به چرک و «چرک و چپول» شود.

چرک و چپول.

[چِ کُ چَ] (اِ مرکب، از اتباع) چرک و پرک. چرک و شوخ. شوخ و کثافت. و رجوع به چرک و «چرک و پرک» شود.

چرک و خون.

[چِ کُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) چرک آلوده بخون. چرک خون آلود که از زخم یا دمل آید. خون مخلوط با چرک.

چرکی.

[چِ] (ص نسبی) چرکین. چرکدار. کثیف. آلوده. ناپاک. || ریمناک. زخم چرکین.

چرکیات.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومه بخش لنگهء شهرستان لار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چرکین.

[چِ] (ص نسبی)(1) چیزی کثیف. (آنندراج). هر چیز کثیف و پلید و ناپاک و ملوث. (ناظم الاطباء). چیز چرکدار. (فرهنگ نظام). چرک آلود. چرک آلوده. چرکن. چرکین. شوخگین. مُدَمِّس. (منتهی الارب). رجوع به چرک و چرکن شود. || ریم آلود. (ناظم الاطباء). چرگین. زخم و جراحت چرکدار. زخم چرکی. وَضِر. (منتهی الارب). رجوع به چرک و چرک آلوده و چرکن شود. || زنگ زده و زنگ خورده و زنگ گرفته. (ناظم الاطباء). || تیره شده. || زشت و کریه المنظر. (ناظم الاطباء). رجوع به چرگین و چرکین شدن شود.
(1) - از چرک + ین (پسوند نسبت).

چرکین جامه.

[چِ مَ / مِ] (ص مرکب) آنکه جامهء کثیف و چرک آلود بتن دارد. کنایه از شخص فقیر و بی چیز : سلطان محمود چون بدروازهء شهر رسید چشمش در میان نظارگیان بر پسری افتاد چرکین جامه... اما سخت نیکوروی. (نوروزنامه). رجوع به چرکین شود. || (اِ مرکب) جامهء چرکین. جامه و رخت کثیف و ناپاک. رجوع به چرکین شود.

چرکین شدن.

[چِ شُ دَ] (مص مرکب)کثیف و ناپاک شدن. (ناظم الاطباء). تَغب. اِتِّساخ. اِستیساخ. (منتهی الارب). چرکن شدن. شوخگین شدن. آلوده و ملوث شدن. رجوع به چرک و چرکین شود. || ریم آلود شدن. (ناظم الاطباء). چرک آلود شدن زخم. ریمناک شدن جراحت. رجوع به چرک و چرکن و چرکین شود. || زشت شدن. (ناظم الاطباء). قبیح و بدصورت گشتن. (ناظم الاطباء). رجوع به چرکین شود. || حقیر و فرومایه شدن. (ناظم الاطباء).
- چرکین شدن دل؛ مکدر گشتن و بددل شدن. (ناظم الاطباء). دل چرکین شدن. افسرده خاطر شدن.

چرکینک.

[چِ نَ] (اِ) قسمی انگور. نوعی انگور.

چرکین کردن.

[چِ کَ دَ] (مص مرکب)کثیف کردن. آلوده کردن. شوخگین کردن. تَدنیس. (منتهی الارب). رجوع به چرک و چرکن و چرکین شود.
- چرکین کردن دل کسی را؛ افسرده و ملول و آزرده خاطر ساختن او را.

چرکینی.

[چِ] (حامص مرکب) کثافت و ناپاکی. || بددلی و تکدر. (ناظم الاطباء). دل چرکینی. دل افسردگی. صاف نبودن دل نسبت به کسی یا امری.

چرگ.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان و بخش خفر شهرستان جهرم که در 14هزارگزی جنوب خاور باب انار و 2500گزی شمال شوسهء شیراز به جهرم واقع است. جلگه و معتدل است و 395 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش مرکبات، انار، انجیر و بادام. شغل اهالی باغداری و قالی بافی و راهش فرعی است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چرگت.

[چِ گِ] (اِخ) ده مخروبه ای از دهستان پشتکوه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری که در 15هزارگزی خاور کیاسر واقع است و سابقاً ده آباد و بزرگی بوده و فعلاً مخروبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چرگر.

[چَ گَ] (ص مرکب، اِ مرکب)سرودگوی بود. (فرهنگ اسدی). مغنی و خنیاگر باشد. (برهان)(1). مغنی و خنیاگر را نامند. (جهانگیری). مؤلف انجمن آرا نویسد: «سروری کاشانی بمعنی مغنی، یعنی مطرب نوشته است... و در باب مفتی و مغنی تصحیف خوانی شده است و معنی درستی بدست نیامده است». (از انجمن آرا). مغنی و خنیاگر و آوازه خوان. (ناظم الاطباء) :
همیشه دشمن تو سوخته تو ساخته بزم
ببزم ساخته رود آخته دوصد چرگر.
؟ (از فرهنگ اسدی).
ز آوای مطرب ز دستان چرگر
دل من تپان همچو ماهی است در بر.
شهاب الدین مدارانی (از جهانگیری).
(1) - از چر+ گر (پسوند اتصاف و پیشه).

چرگر.

[چُ گَ] (ص مرکب، اِ مرکب) مفتی بود. (فرهنگ اسدی). مفتی را هم گفته اند. (برهان)(1). بمعنی فتوی دهنده که مفتی خوانند. (انجمن آرا). در بعضی از کتب بمعنی مفتی مرقوم است. (جهانگیری). مفتی. (ناظم الاطباء) :
بوسه و نظرت حلال باشد باری
حجت دارم بر این سخن ز دو چرگر(2).
زینبی (از فرهنگ اسدی).
بوس و نظرم حلال باشد با یار
این معنی من گرفتم از چرگر(3).
ابوحفص سغدی سمرقندی (از انجمن آرا).
|| رسول و پیغمبر را گویند. (برهان). پیغمبر را نامند. (جهانگیری). رسول و پیغمبر. (ناظم الاطباء) :
بر پی شیر دین یزدان شو
کز پس چرگر امت است بتاز(4).
ناصرخسرو (از جهانگیری).
|| پیشنماز را هم گفته اند. (برهان). پیش نماز. (ناظم الاطباء)(5).
(1) - مصحف «وچرگر» و این اشتباه از اسدی ناشی شده که گوید «چرگر» مفتی بود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - در این مصراع «ز دو چرگر» غلط «ز وچرگر» صحیح است چه «وچرگر» بمعنی گزارشگر است و کلمهء «وزیر» معرب همین «وچرگر» میباشد.
(3) - این بیت و نسبت آن مشکوک است.
(4) - مؤلف انجمن آرا در بارهء این شعر ناصرخسرو که صاحب جهانگیری در معنی پیغمبر شاهد آورده است نویسد: «... در جهانگیری گوید پیغمبر را گویند و این بیت ناصرخسرو را شاهد آورده، اولاً بیت حکیم ناصرخسرو را «چرگر» خوانده و پیمبر فهمیده و «امت است بتاز» را هم غلط خوانده، چنان تصور کرده که امت باید در پی پیغمبر بتازند، خبط در خبط شده، بیت حکیم در دیوانش چنین ثبت شده است:
«یزک شیر دین یزدان شو
از پس خر گزافه اسب متاز».
بدیهی است که در این مورد حق با لله باشی است و این شعر در دیوان چ مینوی نیز بصورتی است که مؤلف انجمن آرا نوشته و مسلماً «در پی چرگر امت است بتاز» غلط و بی معنی است.
(5) - بهمهء معانی فوق مصحف و محرف «وچرگر» است.

چرگر.

[چَ گَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان که در 34هزارگزی شمال باختری ابهر و 5هزارگزی شمال شوسهء قزوین به زنجان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 1500 تن سکنه دارد. آبش از زه آب درهء کوهستانی، محصولش غلات، یونجه، بادام و قیسی، شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه و گلیم و راهش مالرو است. از طریق پیرسقا، سر راه شوسهء قزوین به زنجان اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چرگن.

[چِ گِ] (ص نسبی) چرکن. چرکین. چرگین. شوخگن. شوخگین :
ترسم این چرگن نمونه خصال
آرد آلودگی به آب زلال.نظامی.
رجوع به چرکن و چرکین و چرگین شود.

چرگنی.

[چِ گِ] (حامص مرکب) چرکنی. چرکینی. چرگینی. کثافت و ناپاکی. آلودگی و آلایشناکی :
بسیاهی بصر جهان بیند
چرگنی بر سیاه ننشیند.نظامی.
رجوع به چرگن و چرگین و چرکنی شود.

چرگه.

[چَ گَ / گِ] (اِ) حلقهء بزرگی مایل بطرف داخل که شکارچیان سازند. (ناظم الاطباء). حلقه ای از شکارچیان در شکارگاه بدور شکار. شیوه ای از شکار حیوانات که جمعی دور شکار را حلقه بسته آنرا در میان گیرند. جرگه. (ناظم الاطباء). || جمعی از مردم. جمعی از حیوانات. رجوع به جرگه شود.

چرگین.

[چِ] (ص نسبی) چرگن. چرکن. چرکین. شوخگن. شوخگین. رجوع به چرگن و چرکن و چرکین شود.

چرلانقوش.

[چَ] (اِخ) دهی جزء دهستان چای پاره بخش حومهء شهرستان زنجان که در 102هزارگزی باختر زنجان و 12هزارگزی راه مهرآباد به مشیما واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 363 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و انگور، شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چرلو.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان ایرغان بخش مرکزی شهرستان سراب که در 7500گزی باختر سراب و پانصدگزی راه شوسهء تبریز واقع است. جلگه و معتدل است و 174 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش شوسه است. این ده را «چرمی» نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرلو.

[چِ] (اِخ) دهی از حومه بخش سراسکند شهرستان تبریز که در 12هزارگزی شمال سراسکند و 12هزارگزی راه شوسه سراسکند به سیاه چمن واقعست. کوهستانی و معتدل است و 270 تن سکنه دارد آبش از چشمه، محصولش غلات، حبوبات و پنبه، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرم.

[چَ] (اِ)(1) پوست بود. (فرهنگ اسدی). پوست انسان و حیوانات. (آنندراج)(2). مطلق پوست بدن انسان یا حیوان. جلد. جلد تن حیوان یا انسان. پوست ناپیراسته :
چنین تا بر او بر بدرید چرم
همیرفت خون از تنش گرم گرم.فردوسی.
خورش گور و پوشش هم از چرم گور
گیا خورد گاهی و گه آب شور.فردوسی.
گر این هرچه گفتم نیاری بجای
بدرند چرمت ز سر تا بپای.فردوسی.
بیفکند گوری چو شیر ژیان
جدا کرد از او چرم و یال و میان.فردوسی.
از آن چرم کاهنگران پشت پای
بپوشند هنگام زخم درای.فردوسی.
به تن بر پوست چون بینی یکی برگستوان دارد
که دید آن جانور کش چرم تن برگستوان باشد.
فرخی.
بجوشیدش از دیدگان خون گرم
بدندان همی کند از تنش چرم.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
چو دیلمان زره پوش شاه و ترکانش
به تیر و زوبین بر پیل ساخته خنگال
درست گویی شیران آهنین چرمند
همی جهانند از پنجه آهنین چنگال.
عسجدی.
همانگه برآید یکی تیره ابر
کند روی گیتی چو چرم هزبر.اسدی.
سرانجام ترک آنچنان تاخت گرم
که از زور بر چرمه بنوشت چرم.اسدی.
تو چو نخجیر دل بسوی چرا
دهر پوشیده بر تو چرم پلنگ.ناصرخسرو.
پیامت بزرگست و نامت بزرگ
نهفته مکن شیر در چرم گرگ.نظامی.
چون بچرم کمان درآرد زور
چرم را بر گوزن سازد گور.نظامی.
- بچرم اندر بودن گاو یا گاوپیسه؛ مثل است در مورد مجهول بودن پایان کاری و نامعلوم بودن امری که هنوز میتوان در بارهء آن چاره اندیشی کرد :
ز جنگ آشتی بی گمان بهتر است
نگه کن که گاوت بچرم اندر است.فردوسی.
کنون گاو ما را بچرم اندر است
که پاداش و بادافره دیگر است.فردوسی.
سپهدار توران از آن بدتر است
کنون گاو پیسه بچرم اندر است.فردوسی.
و رجوع به پیسه و گاو پیسه شود.
هنوز از بدی تا چه آیدت پیش
بچرم اندر است این زمان گاومیش.
فردوسی.
رجوع به گاومیش شود.
|| پوست گاو و یا پوست شتر دباغی شده. (ناظم الاطباء). پوست دباغی شده. (فرهنگ نظام). صَرم. (منتهی الارب). پوست دباغی شدهء حیوانات که از آن کفش و کیف و زین اسب و دیگر چیزها سازند :
قطب فلک رکابش هست از کمال رتبت
جرم سهیل آمد چرم ازپی دوالش.خاقانی.
|| پوست کلفت. (ناظم الاطباء) :
دست دهقان چو چرم گشته ز کار
دهخدا دست نرم برده که آر.اوحدی.
(1) - اوستا careman، هندی باستان carman، استی carm، افغانی carman (بمعنی پوست)، ترکی ع، چرم (بمعنی چرم فارسی و پوست) «جغتایی 284». پوست گاو یا شتر دباغی شده - پوست کلفت. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - مؤلف آنندراج «چرم» را بکسر اول و سکون ثانی و ثالث به این معنی آورده است لیکن در اشعار اساتید و دیگر جاها این لغت را بدین معنی بفتح اول ضبط کرده اند.

چرم.

[چَ رَ] (اِخ) نام مقامی است از ایران زمین. (آنندراج). نام جایی است. (ناظم الاطباء).

چرم.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از قلاع بلوک سرجام است و چمنی دارد که معروف میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 221).

چرم.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ایست از مزارع تربت حیدریه که زراعت آن از آب قنات مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 221).

چرم.

[چَ رَ] (اِخ) نام دهی در کلات. (ناظم الاطباء). دهی از دهستان قاین بخش کلات شهرستان دره گز که در 15هزارگزی جنوب باختری کلات واقع شده است. دره و گرمسیر است و 765 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و عدس، شغل اهالی زراعت و مالداری، راهش مالرو است و دبستانی هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چرمال.

[چُ] (اِخ) دهی جزء دهستان قره پشلو، بخش حومهء شهرستان زنجان که در 76هزارگزی شمال باختری زنجان و 18هزارگزی راه شوسهء زنجان به تبریز واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 219 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چرمانه رود.

[ ] (اِخ) نام محلی است. مؤلف مرآت البلدان بنقل از تاریخ رشیدی مینویسد: «در سنهء 693 ه . ق. غازان خان بعد از آنکه قتلغشاه را بدفع امیرنوروز مأمور کرد و اخبار خوش از طرف قتلغشاه رسید، غازان خان قتلغشاه را به بسطام طلبید و از آنجا از راه چرمانه رود بجرجان آمد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 221).

چرم بر شدن.

[چَ بُ شُ دَ] (مص مرکب) مجروح و زخمی شدن خر و استر و اسب از رانکی و جز آن.

چرم پاره.

[چَ رَ / رِ] (اِ مرکب) پاره ای از پوست حیوانات که کفش دوزان و آهنگران روی پا اندازند تا جامه شان چرکین نشود. پوست پاره ای که حدادان و کفشگران یا بعضی دیگر از پیشه وران روی زانوان خود اندازند و یا همچون پیش بندی بر کمر بندند. || تکه ها و خرده های چرم که در دکان یا محل کفشگران فراهم می آید. پاره های چرم :روباهی هر شب بخانهء کفشگری درآمدی و چرم پاره ها بدزدیدی و بخوردی. (سندبادنامه ص 226). رجوع به چرم شود.

چرم چرم.

[چِ رَ چِ رَ] (اِ مرکب) نوعی بازی الک دولک. قسمی بازی.

چرم خام.

[چَ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)کنایه از رودهء خام که چلهء کمان از آن سازند. (آنندراج). روده ای که از آن زه کمان سازند. (ناظم الاطباء).

چرم خوران.

[چَ خُ] (اِخ) دهی از دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز که در 18هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 3500گزی شوسهء میانه به تبریز واقع است. جلگه و سردسیر است و 785 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، درخت تبریزی و یونجه، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. در دو محل بفاصلهء 3هزارگزی بنام چرمخوران بالا و پائین مشهور است و سکنهء چرمخوران بالا 393 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چرمدان.

[چَ رَ] (اِ)(1) دولمیان چرمی را گویند، یعنی کیسه ای که از پوست دوزند. (برهان). کیسه ای باشد که از پوست سازند و آنرا دولمیان نیز گویند. (جهانگیری). کیسهء چرمی را گویند، یعنی کیسه ای که از پوست دوزند و در آن زر و سیم کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). بمعنی کیسه. (غیاث). دولمیان و کیسه ای که از پوست سازند. (ناظم الاطباء). کیسهء چرمین که بر پهلو بندند و پول و سایر اشیاء در آن ریزند. (تعلیقات فیه مافیه چ فروزانفر ص 248). همیان. چنتهء چرمی که از پهلو آویزند. همیان که بر کمر بندند. کیسه و کیف چرمی. کیف چرمی که پول و کاغذ در آن نهند. پرت فوی(2) :
ایمنیم از فکر دزد و راهزن
زانکه چون زر در چرمدان توایم.
مولوی (از جهانگیری).
کاسهء ارزاق لبالب پر است
کیسهء اقبال چرمدان ماست.
مولوی (از آنندراج).
که درین کشتی چرمدان گم شده است
جمله را جستیم نتوانی تو رست.مولوی.
چونکه حق و باطلی آمیختند
نقد و قلب اندر چرمدان ریختند.مولوی.
حکایتی آورده اند، که پادشاهی بود و او را بنده ای بود خاص و مقرب عظیم چون آن بنده قصد سرای پادشاه کردی اهل حاجت قصه ها ونامه ها بدو دادندی که بر پادشاه عرض دار، او آنرا در چرمدان کردی، چون در خدمت پادشاه رسیدی تاب جمال او برنتافتی، پیش پادشاه مدهوش افتادی، پادشاه در کیسه و جیب و چرمدان او کردی بطریق عشقبازی که این بندهء مدهوش من چه دارد، آن نامه ها را بیافتی و حاجات جمله را بر ظهر آن ثبت کردی و باز در چرمدان او نهادی، کارهای جمله را بی آنک او عرض دارد برآوردی.... (فیه مافیه چ فروزانفر ص 13).
(1) - ضبط این کلمه در فرهنگ جهانگیری و برهان و غیاث اللغات و انجمن آرای ناصری مطابق نسخ فیه مافیه و مثنوی چ علاءالدوله با «چ» فارسی است ولی در نسخهء مثنوی چاپ نیکلسن که از روی اصح و اقدم نسخ بطبع رسانیده و نسخهء سلیم آقا و در فتوحات مکیه با «ح» حطی آمده است و درین صورت بضم اول و فتح ثانی و بضمتین نیز خوانده میشود؛ اینک شاهد از فتوحات مکیه: «فنادی بمملوک و قال جئنی بالحرمدان فقلت له ما شأن الحرمدان قال انت تفکر علی ما یجری فی بلدی و مملکتی من المنکرات و الظلم و انا والله اعتقد مثل ما تعقد انت فیه من ان ذلک کله منکر ولکن و الله یا سیدی ما منه منکر الا بفتیا فقیه وخط یده عندی بجواز ذلک». (از تعلیقات فیه مافیه چ فروزان فر ص 248). خرمدان با خاء نقطه دار و بضم اول و فتح دوم نیز بهمین معنی آمده و معرب است «دزی: خرمدان و حرمدان» [ خرم، اکنون بنوعی چرم اطلاق میشود ] . (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). و رجوع به حرمدان و خرمدان شود.
(2) - Portefeuille.

چرم ساز.

[چَ] (نف مرکب) دباغ و کسی که چرم میسازد. (ناظم الاطباء). چرم سازنده. سازندهء چرم. آنکه ساختن چرم داند و تواند. آنکس که از پوست چرم سازد. چرمگر. آنکس که پوست حیوانات را دباغی کند. رجوع به چرمسازی و چرمگر شود.

چرمسازی.

[چَ] (حامص مرکب) عمل ساختن چرم. ساختن چرم از پوست. چرمگری. دباغی کردن پوست با دست یا بوسیلهء ماشین. رجوع به چرمساز و چرمگر شود.

چرم سرجام.

[چَ رَ مِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد که در 36هزارگزی شمال باختری فریمان واقع است. دامنه و معتدل است و 343 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و باغداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چرم سوخته.

[چَ مِ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی چرم که برنگ قهوه ای تیره است. چرمی برنگ قهوه ای تیره.

چرم شیر.

[چَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از تازیانه باشد. (برهان) (آنندراج). تازیانه. (ناظم الاطباء). || دوال. (ناظم الاطباء).

چرم فروش.

[چَ فُ] (نف مرکب)فروشندهء چرم. چرم فروشنده. صَرّام. آنکس که فروختن چرم پیشه دارد. کسی که چرم فروشی پیشهء اوست. رجوع به چرم فروشی شود.

چرم فروشی.

[چَ فُ] (حامص مرکب)عمل فروختن چرم. فروختن چرم. کار و پیشهء چرم فروش. رجوع به چرم فروش شود. || (اِ مرکب) محل فروش چرم.

چرمق.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای از بلوک میان ولایت مشهد است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 222).

چرمک.

[چُ مَ] (اِ) لغز و چیستان را گویند. (برهان) (آنندراج). لغز و چیستان. (ناظم الاطباء). چربک.

چرمک.

[چَ مَ] (اِ) گلوله ای از نخ که روی دوک باشد. (ناظم الاطباء).

چرمک.

[چَ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کوهپایه بخش حومهء شهرستان ساوه که در 30هزارگزی باختر ساوه و 20هزارگزی راه عمومی واقع است و 168 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، بنشن، انار و انجیر، شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چرمکان.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهمره سرخی بخش مرکزی شهرستان شیراز که در 53هزارگزی باختر شیراز و 6هزارگزی راه شوسهء شیراز بکازرون واقعست. (از فرهنگ جغرافیایی ج 7).

چرم کمان.

[چَ مِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مرادف چرم گور و چرم گوزن. (از آنندراج). کنایه از زه کمان. (آنندراج) :
بپولاد شمشیر و چرم کمان
بسی زور بازو نمود آسمان.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به چرم گور و چرم گوزن شود. || اگر از «چرم کمان» ذات کمان مراد باشد باعتبار آنکه عمده در آن پی است و آن در حال لزوجت و انعطاف و عدم شکست قریب بچرم بود، هم وجهی است، گو که بسیار بعید باشد. (آنندراج).

چرم کمر.

[چَ مِ کَ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) میان بند چرمین. کمربند چرمی. تسمهء چرمین که بر کمر بندند :
سنان اندر آمد به چرم کمر
به ببر بیان بر نبد کارگر.فردوسی.
رجوع به چرم شود.

چرم گاو.

[چَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پوست گاو. انبانی از پوست گاو. جلد گاو :
چنان بد که هر سال یک چرم گاو
ز کابل همی خواستی باژ و ساو.فردوسی.
ز دینار پرکرده ده چرم گاو
سه ساله فرستاده شد باژ و ساو.فردوسی.
رجوع به چرم شود. || کنایه از تازیانه باشد. (آنندراج). تازیانه ای که دم گاو نیز گویند. (ناظم الاطباء). دم گاو. دنب گاو. نوعی تازیانه.

چرمگر.

[چَ گَ] (ص مرکب) دباغ و کسی که پوست را دباغی میکند. (ناظم الاطباء). صَرّام. چرمساز. پوست پیرا. آنکس که پوست ناپیراسته را تبدیل به چرم پیراسته کند. رجوع به چرمساز و چرمگر شود.
- به چرمگر نگرستن گاو، نگاه کردن گاو به -چرمگر؛ مثل است در مورد کسی که به خشم و نفرت در کسی یا چیزی نگرد :
از بهر سه بوسه ای بت بوسه شمر
چون گاو بچرمگر، بمن در منگر.فرخی.
در من نگری مثل گاو پیر که بچرمگر نگرد. (از قرة العیون).

چرم گرگ.

[چَ مِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پوست گرگ. || طبل بزرگ و نقاره. (ناظم الاطباء).

چرمگری.

[چَ گَ] (حامص مرکب)چرمسازی. کار و پیشهء چرمگر. صرامی. پیراستن پوست ناپیراسته. ساختن چرم از پوست ناپیراستهء حیوانات. دباغی کردن پوست. عمل دباغ. رجوع به چرمگر و چرمساز و چرمسازی شود.

چرم گور.

[چَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از چله و زه کمان باشد. (برهان). بمعنی زه کمان است. (انجمن آرا) (آنندراج). مرادف چرم کمان و چرم گوزن. (از آنندراج). چله و زه کمان. (ناظم الاطباء) :
چو بر شاخ آهو کشد چرم گور
بدوزد سر مور بر پای مور.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به چرم کمان و چرم گوزن شود.

چرم گوزن.

[چَ مِ گَ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از زه کمان. (آنندراج). مرادف چرم کمان و چرم گور. (از آنندراج). چله و زه کمان. چرم کمان :
بمالید چاچی کمان را بدست
بچرم گوزن اندر آورد شست.فردوسی.
در دست شیرمردان هر ساعتی بپای
چرم گوزن را بکشد تنگ استوار
چو پای را بچرم گوزن اندر آورد
از بیم چون گوزن شود شیر مرغزار.
امیرمعزی (در تعریف شیر، از آنندراج).
رجوع به چرم کمان و چرم گور شود.

چرم گیله.

[چَ لَ / لِ] (اِ مرکب) قسمی درخت جنگلی از تیرهء درختان گیلاس، گوجه و آلبالو، از نوع «پرونوس»(1) و از گونهء «لوروسراسوس»(2) که در آستارا بدین نام خوانده میشود. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 240). جل، در لهجهء نور و مازندران. جلی، در لاهیجان. چرم لیوه، در طوالش. رجوع به کتاب جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 و کتاب درختان جنگلی ایران تألیف ثابتی شود.
(1) - Prunus.
(2) - Laurocerasus.

چرمله.

[چَ مَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان فعله گری بخش سنقر و کلیائی شهرستان کرمانشاه، که در 35هزارگزی شمال خاوری سنقر و 3هزارگزی شمال راه فرعی سنقر بخسروآباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 1250 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار، محصولش غلات، انگور، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، پلاس و جاجیم و راهش مالرو است. قالیچهء این محل در بخش سنقر بخوبی مشهور است و این آبادی در دو محل بفاصلهء 5هزارگزی به علیا و سفلی مشهور میباشد که سکنهء علیا 610 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چرم لیوه.

[چَ وَ / وِ] (اِ مرکب) در طالش، چرم گیله را نامند. نامی که در طوالش به جل که نوعی درخت جنگلی است دهند. رجوع به چرم گیله و جل شود.

چرم نشین.

[چَ نِ] (نف مرکب)چرم نشیننده. آنکه در پوست حیوانات رود :
آن چرم نشین چرم شیران
بددل کن جملهء دلیران.نظامی.
رجوع به چرم شود.

چرمه.

[چَ مَ / مِ] (اِ) مطلق اسب را گویند عموماً. (برهان). اسب. (ناظم الاطباء). مطلق اسب بهر رنگ و زیور که باشد :
یکی چرمه ای برنشسته سمند
نکو گامزن باره ای بی گزند.دقیقی.
شوم چرمهء گامزن زین کنم
سپیده دمان جستن کین کنم.فردوسی.
بر آن چرمهء تیزرو زین نهاد
چو زین از برش خشک بالین نهاد.
فردوسی.
سپه راند و بربست بر چرمه تنگ
برآمد چو شیری به پشت پلنگ.فردوسی.
که تا زنده ام چرمه جفت منست
خم چرخ گردان نهفت من است.فردوسی.
سرانجام ترک آن چنان تاخت گرم
که از زور بر چرمه بنوشت چرم.اسدی.
سلطان یکسوارهء گردون بجنگ دی
بر چرمه تنگ بندد و هرا برافکند.خاقانی.
|| اسب سفیدی موی خصوصاً. (برهان). اسب خنگ را گویند. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام). اسب سفیدموی. (ناظم الاطباء). اشهب. اسب سپید :
برانگیخت پس چرمهء گرم خیز
درافکند در هندوان رستخیز.
اسدی (از جهانگیری).
چو ابرش شده چرمه از خون مرد
شده باز چون چرمه ابرش ز گرد.
اسدی (از انجمن آرا).
ز شبدیز چون شب بیفتاد پست
برون شدْش چوگان سیمین ز دست
بزد روز بر چرمهء تیزپوی
بمیدان پیروزه زرینه گوی.اسدی
اسب چرمه خنگ ضعیف بود، اگر خایه و میان و رانهاء وی و سم و دست و پای و بوش و ناصیه و دم سیاه بود، نیک باشد. (قابوسنامه).
دواسبه درآی و رکابی درآور
کزو چرمهء صبح یکران نماید.
خاقانی (از جهانگیری).
رجوع به اشهب شود. || آنچه پسران امرد از صاحب مذاقان گیرند، از نقد و جنس. (برهان) (آنندراج). نقد و جنسی که امردان بی آبرو و معیوب از فاسق خود گیرند. (ناظم الاطباء). || چرمینه را نیز گویند، که کیر کاشی باشد. (برهان) (آنندراج). چرمینه و کیر کاشی. (ناظم الاطباء). مچاچنگ. رجوع به چرمینه و مچاچنگ شود. || مصغر چرم. (ناظم الاطباء). رجوع به چرم شود. || قاطر و الاغ سفید. خر و استر سپیدموی :
از استر صد آرایش بارگاه
یکی نیمه زآن چرمه دیگر سیاه.اسدی.
هرکرا احمقی تمام بود
خلق گویند مغز خر خورده است
ور چنین است، مجد قزوینی
مغز تنها نه، مغز و سر خورده است
مغز و سر چیست، گو خری چرمه
با همه آلت سفر خورده است.
کمال الدین اسماعیل.
|| موی سپید. مطلق موی سپید. مقابل موی سیاه:
خمیده شدم پشت و قد دراز
سیه موی شد چرمه آمد فراز.اسدی.

چرمه.

[چَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان نیم بلوک بخش قاین شهرستان بیرجند که در 37هزارگزی شمال باختری قاین واقع است. کوهستانی و معتدل است و 1839 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و زعفران، شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چرمه پولاد.

[چَ مَ / مِ] (اِ مرکب) اسب خاکستری رنگ. (ناظم الاطباء).

چرمه داش.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان دودانگه بخش هوراند شهرستان اهر که در 2500گزی شمال هوراند و 25هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 12 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرمه رنگ.

[چَ مَ / مِ رَ] (ص مرکب)خشینه. رجوع به خشینه شود.

چرمهین.

[چَ مَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 29هزارگزی جنوب باختر فلاورجان و 2هزارگزی جنوب راه باغ بهادران به گردنه سرخ واقع است. جلگه و معتدل است و 3702 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و پنبه، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش فرعی است. این قصبه در حدود بیست باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چرمهینه.

[چَ مَ نِ] (اِخ) دهی کوچک از دهستان گندنان بخش بروجن شهرستان شهرکرد که در 19هزارگزی جنوب باختر بروجن و 2هزارگزی راه شلمزار به بروجن واقع است. کوهستانی و معتدل است و 87 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چرمی.

[چَ] (ص نسبی) منسوب به چرم. (ناظم الاطباء). آنچه از چرم سازند. چرمین. چرمینه. از چرم. جنس ساخته شده از چرم. رجوع به چرم و چرمین و چرمینه شود.

چرمی.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قلعه جات چناران زعفرانلوی خراسان است که ده خانوار سکنه دارد و زراعتش از آب قنات مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 222). دهی از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد که در 59هزارگزی شمال مشهد واقع است. جلگه و معتدل است و 30 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات بنشن، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چرمی.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان وردیمه سورتیجی، بخش چهاردانگهء شهرستان ساری که در 23هزارگزی شمال کیاسر واقع است. کوهستانی، معتدل و مرطوب است و 50 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء ارم، محصولش برنج، غلات و ارزن، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن شال و کرباس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چرمیز.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع کوهستان کرمانست و آبش از چشمه میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 222). ده کوچکی است از دهستان کوهستان بخش راور شهرستان کرمان که در 76هزارگزی شمال باختری راور و 17هزارگزی شمال راه فرعی راور واقع است و 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چرمیس.

[چِ] (اِخ)(1) مردمی از قوم روس که در ساحل وسطای رود ولگا سکونت دارند، و ولایت آنها جزء اتحاد جماهیر شوروی است و بنام «ماری» نیز خوانده میشوند.
(1) - Tcheremisses ou Mari.

چرمیله.

[چَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد بخش دیواندره شهرستان سنندج که در 11هزارگزی شمال خاوری حسین آباد و 8هزارگزی خاور شوسهء سنندج به سقز واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 160 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چشمه، محصولش غلات، حبوبات، لبنیات، قلمستان، توتون و عسل، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چرمین.

[چَ] (ص نسبی) منسوب به چرم. (ناظم الاطباء). چرمی. از چرم. چرمینه. جنس چرمی. چیزی از چرم. آنچه از چرم سازند چون کیف چرمین، کفش چرمین، جامهء چرمین و غیره :
چون جامهء چرمین شمرم صحبت نادان
زیرا که گران باشد و تن گرم ندارد.
ابن یمین.
رجوع به چرم و چرمی و چرمینه شود.

چرمینه.

[چَ نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به چرم. (ناظم الاطباء). چیزی که از چرم ساخته شده. (فرهنگ نظام). آنچه از چرم کنند. چرمی. چرمین. از چرم. رجوع به چرم و چرمی و چرمین شود. || (اِ مرکب) کیرکاشی. (برهان ذیل چرمه). آلتی که از چرم سازند و زنان حکه پر فروکنند. (آنندراج). کیر کاشی و مچاچنگ. (ناظم الاطباء). ذکر مصنوعی که از چرم ساخته میشد. (فرهنگ نظام). چرمه :
ای پنجه حلال دختر چرمینه
فرزند رشید مادر چرمینه
هر جا که کشی باده ز مینای کله
باشد گزکت نیشکر چرمینه.
شفایی (از آنندراج).
رجوع به چرمه شود.

چرمینه دوز.

[چَ نَ / نِ] (نف مرکب)کفشگر و کفشدوز. (ناظم الاطباء). رجوع به چرم و چرمینه فروش شود.

چرمینه فروش.

[چَ نَ / نِ فُ] (نف مرکب) فروشندهء ادوات چرمی. || کفش فروش. (ناظم الاطباء). رجوع به چرم و چرمینه دوز شود.

چرن.

[چُ رُ] (اِخ) دهی از دهستان تیرچائی بخش ترکمان شهرستان میانه که در 17هزارگزی شمال خاوری بخش و 17هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز واقع است. کوهستانی و معتدل است و 502 تن سکنه دارد. آبش از رود ایشلق محصولش غلات، نخود، عدس و بزرک، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چرنائیا.

[چِ] (اِخ)(1) رودی در کریمه (قریم) که در خلیخ «سباستوپول»(2) به دریای سیاه میریزد و بستر آن از پل «تراکتیر»(3) 43هزار گز است، در این محل قشون متحدین (فرانسویها و انگلیسیها و پیه مونیها) بر روس ها در تاریخ 15 اوت 1855 م. پیروز شدند.
(1) - Tchernaia.
(2) - Sepastopol.
(3) - Traktir.

چرند.

[چَ رَ] (ص، اِ)(1) حرف پوچ و بی معنی، و گاهی با لفظ «پرند» بهمین معنی استعمال میشود. (فرهنگ نظام). سخن پوچ و بیهوده. هذیان. سخن مهمل و بی معنی. پرت و پلا. سخن یاوه. حرف مفت. چرت و پرت. چرند و پرند. رجوع به چرند و پرند و چرند گفتن شود. || حیوان چرنده و چارپا. (ناظم الاطباء).
(1) - Delire. Extravagance.

چرنداب.

[چَ رَ] (اِخ) نام محله ایست از محلات تبریز. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). محله ای در شهر تبریز. (ناظم الاطباء). نام محله ای به تبریز :
تبریز مرا راحت جان خواهد بود
پیوسته مرا ورد زبان خواهد بود
تا درنکشم آب چرنداب و کجیل
سرخاب ز چشم من روان خواهد بود.
کمال خجندی (از انجمن آرا).
|| مؤلف مرآت البلدان نویسد: «صاحب معجم البلدان گوید، اسم رودخانه و قصبه ایست نزدیک تبریز». (ازمرآت البلدان ج 4 ص 322).(1)
(1) - در معجم البلدان ذیل هیچ لغتی که احتمال میرفت دیده نشد.

چرندپرند.

[چَ رَ پَ رَ] (اِ مرکب، از اتباع)چرند. چرند و پرند. پرت و پلا. چرت و پرت. هذیان. سخن مهمل و بیهوده. حرف مفت. رجوع به «چرند» و «چرند گفتن» و «چرند و پرند» شود.

چرندگان.

[چَ رَ دَ / دِ] (اِ) جِ چرنده. مقابل پرندگان، بی آنکه شامل حیوانات بحری شود. رجوع به چرنده شود.

چرند گفتن.

[چَ رَ گُ تَ] (مص مرکب)یاوه گفتن. چرند و پرند گفتن. پرت و پلا گفتن. حرف مفت زدن. هذیان گفتن. سخن بیهوده گفتن. چرت و پرت گفتن. رجوع به «چرند» و «چرندگوی» و «چرند و پرند گفتن» شود.

چرندگوی.

[چَ رَ] (نف مرکب) یاوه گوی. مهمل گوی. گویندهء سخن بیهوده و بی معنی. چرت و پرت گوی. گویندهء پرت و پلا. حرف مفت زن. مهمل باف. رجوع به چرند و چرند گفتن و چرند گویی شود.

چرندگویی.

[چَ رَ] (حامص مرکب)یاوه گویی. حرف مفت زنی. مهمل بافی. پرت و پلا گویی. رجوع به چرند و پرند گفتن و چرندگوی شود.

چرندو.

[چَ رَ] (اِ) استخوان نرمی را گویند که آنرا توان خورد، همچون استخوان سر شانهء گوسپند و گوش و پره های دماغ و مانند آن که بعربی «غضروف» خوانند. (برهان) (آنندراج). غضروف. (ناظم الاطباء). || بمعنی چرنده هم آمده است. (برهان) (آنندراج). حیوان چرنده. (ناظم الاطباء). رجوع به چرنده شود.

چرندو.

[چَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان حسین آباد بخش حومه شهرستان سنندج، که در 23هزارگزی شمال سنندج و 9هزارگزی باختر شوسهء سنندج به سقز واقعست کوهستانی و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چشمه، محصولش غلات، حبوبات، لبنیات، توتون و صیفی، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. این آبادی را باصطلاح محل «چرنو» هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چرند و پرند.

[چَ رَ دُ پَ رَ] (اِ مرکب، از اتباع) چرند. پرت و پلا. چرت و پرت. حرف مفت. هذیان. گفتار بیهده. سخن بیهوده و مهمل. رجوع به چرند شود.

چرند و پرند گفتن.

[چَ رَ دُ پَ رَ گُ تَ](مص مرکب) چرند گفتن. پرت و پلا گفتن. حرف مفت زدن. چرت و پرت گفتن. مهمل بافتن. رجوع به «چرند» و «چرند پرند» و «چرند گفتن» شود.

چرنده.

[چَ رَ دَ / دِ] (نف) حیوانی که چرا میکند. حیوان چرنده مقابل حیوان پرنده. (ناظم الاطباء). حیوان گیاه خور. (فرهنگ نظام). مقابل پرنده از حیوان و شامل حیوانات بحری نشود. دام. سائِم. سَوام. (منتهی الارب). ج، چرندگان :
چرنده(1) دیولاخ آکنده پهلو
تنی فربه، میان چون موی لاغر.عنصری.
.... یا باغ یا چرنده یا کشت یا بستان یا ازین اقسام ملک که عادت بداشتن آن جاری باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 318). و از درختان میوه ها پدید می آید و همه بزیر میریزند و خشک میشوند و هیچ خریدار نباشد نه چرنده و نه پرنده. (قصص الانبیاء ص 16). وی [ اسب ] شاه همه چهارپایان چرنده است. (نوروزنامه). || چرندو را نیز گویند که «غضروف» باشد. (برهان). چرندو را نیز گویند. (آنندراج). غضروف. (ناظم الاطباء). رجوع به چرندو شود. || هر جانور خزنده. (ناظم الاطباء).
- چرنده و پرنده؛ آنکه چرد و آنکه پرد. آنکه بر زمین چرا کند و آنکه بر هوا پرواز نماید. در اصطلاح عوام، کنایه است از موجود زنده، و همه نوع جاندار بطور اعم.
(1) - ن ل: چریده

چرندی.

[چَ رَ] (ص نسبی) منسوب به چرند است و عوام آنرا به «چرندیات» جمع بسته اند و امروزه در تداول عامه استعمال جمع آن از مفردش متداول تر است. رجوع به چرند شود.

چرنگ.

[چِ رِ] (اِ صوت) آوازی که بسبب پی درپی زدن شمشیر و گرز و امثال آن برآید. (برهان) (آنندراج). آوازی که از برخورد پی درپی شمشیر و گرز برآید. (ناظم الاطباء). جرنگ. چاک چاک. چاکاچاک. رجوع به جرنگ شود. || صدا و آواز درای و زنگ را هم گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آواز درای. صدای زنگ و جرس. جرنگ :
ز غریدن کوس و شیپور و نای
ز بانگ جرس وز چرنگ درای.فردوسی.
خروش آمد و نالهء کرنای
هم از پشت پیلان چرنگ درای.فردوسی.
از آن های وهوی و چرنگ درای
بکردار طهمورثی کرنای.فردوسی.
رجوع به جرنگ شود. || صدا و آوازی را نیز گفته اند که در میان کوه و گنبد بسبب خوردن چیزی بر چیزی پیچد. (برهان) (آنندراج). صدا و صوت انعکاس که از کوه و گنبد و جز آن برآید. (ناظم الاطباء). انعکاس صوت و صدا در کوه و حمام و امثال آن. || آواز شکستن بلور و جز آن. جرنگ. (ناظم الاطباء). جرینگ. درینگ. || صدای زه کمان. آوازی که از کمان برخیزد :
ز چاک تبرزین، چرنگ کمان
زمین گشت جنبان تر از آسمان.فردوسی.

چرنگک.

[چَ رَ گَ] (اِ) پرنده ایست بغایت کوچک. (برهان). مرغکی کوچک. (ناظم الاطباء). چرکمک. رجوع به چرکمک شود.

چرنگیدن.

[چِ رِ دَ] (مص جعلی)(1) آواز صدا کردن گرز و مانند آن باشد بسبب زدن آن بر جایی. (برهان) (آنندراج). آواز و صدای چرنگ کردن. (ناظم الاطباء). صدا برآمدن از گرز و امثال آن، هنگام بکار بردنش در نبرد. جرنگیدن :
چرنگیدن گرزهء گاوچهر
تو گفتی همی سنگ بارد سپهر.فردوسی.
ز آواز اسبان و بانگ سران
چرنگیدن گرزهای گران.فردوسی.
رجوع به چرنگ شود.
|| صداکردن زنگ و درای. آواز برخاستن از جرس و درای و نظایر آنها :
ز بس نالهء کوس با کره نای
چرنگیدن زنگ و هندی درای.فردوسی.
به ابر اندرآمد دم کره نای
چرنگیدن گرز و هندی درای.فردوسی.
رجوع به چرنگ شود.
(1) - از چرنگ + یدن (پسوند مصدری).

چرنه.

[چُ نَ / نِ] (اِ) لولهء ابریق و آفتابه و سماور و جز اینها. در تداول مردم خراسان چُنَّد. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه).

چرو.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قرای ولایت سبزوار که هوایش ییلاق و آبش از قنات است». (از مرآت البلدان ج 4 ص222).
در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی از دهستان طبس بخش صفی آباد شهرستان سبزوار که در 37هزارگزی جنوب باختری صفی آباد و 7هزارگزی جنوب راه آهن واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 563 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، زیره، پنبه، باغات میوه و ابریشم، شغل اهالی زراعت و باغداری و راهش مالرو است، در تابستان از حکم آباد ماشین هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چروت.

[چُ] (اِ)(1) سیگاری که بدون کاغذ از برگ نبریدهء توتون پیچیده میشود. (فرهنگ نظام).
(1) - این لفظ از چرت اردو است و اردو از انگلیسی "Cheroot" گرفته و انگلیسی از فرانسوی و آن از زبان تامیل هندی گرفته که در تامیل «شروتو» بمعنی پیچیده است، چون فرانسویها اول در جنوب هند وارد شدند آن لفظ را گرفتند و بعد انگلیسیها رفتند از فرانسویها گرفتند. (فرهنگ نظام ذیل لغت چروت).

چروخ.

[چُ] (اِ) در لهجهء محلی، چرخشت. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). چرخ. جائی که در آن انگور را لگد کنند تا از آب انگور شیره سازند. چرخست. چرس. گودالی از سنگ یا سفال که در آن انگور را لگد کنند تا شیره اش را بگیرند. رجوع به چرخ و چرخشت و چرس شود.

چروخچه.

[چُ چَ / چِ] (اِ مصغر) در لهجهء محلی، چروخ کوچک. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). چرخشتک. ظرفی نسبتاً بزرگ و بیضی شکل که از سفال ساخته در یک طرف آن سوراخی تعبیه کنند و غالباً در این طرف غورهء انگور میریزند و آب آنرا برای آبغوره یا سرکه میگیرند. رجوع به چروخ و چرخشتک شود.

چرور.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان کندوان بخش ترک شهرستان میانه که در 4هزارگزی شمال باختری ترک و 15هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 848 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رود ترک و محصولش غلات، عدس و نخود، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چروریش.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 26هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاه، کنار رودخانهء مرگ واقع است. دشت و سردسیر است و 245 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء مرگ محصولش غلات، حبوبات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. گله دارانش در زمستان به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چروش.

[چَرْ وِ] (اِ) چربش و چربی که در زیر پوست حیوانات باشد. (ناظم الاطباء). پیه.

چروش.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان ایتیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 24هزارگزی شمال خاوری نورآباد و 10هزارگزی باختر راه خرم آباد به کرمانشاه واقعست . جلگه و هوایش سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. آبش از سراب چروش، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء ایتیوند میباشند و برای تهیهء علوفهء احشام در همین حوالی ییلاق قشلاق میکنند و در چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چروک.

[چَ] (ترکی، اِ) چُرَک. مطلق نانرا گویند، خواه نان گندم باشد و خواه نان جو و ارزن و برنج و بلوط و مانند آن. (برهان)(1). نانرا گویند از هر چه پخته باشند چه گندم چه جو، چه ارزن، چه بلوط. (انجمن آرا) (آنندراج). در بعضی از فرهنگ ها نوشته اند که نان باشد. (جهانگیری). مطلق نان. (سروری). نان خواه از گندم باشد و یا جو و ارزن و برنج و بلوط و جز آن. (ناظم الاطباء). نان. (فرهنگ نظام). || نانی را نیز گفته اند که در ته انبان گذارند به جهت توشهء راه. (ناظم الاطباء). || بعضی گویند، نانی است که آنرا بجهت اشکنه تریت کنند و ریزه ریزه سازند. (برهان).(2) در بعضی فرهنگها چنان مرقوم است که نانی است که طباخان او را ترتیب کنند که مانند اشکنه و فرود کله پاچه بگذارند و در تنور نهند تا نیک پخته شود. (جهانگیری). نانی که تریت کنند و زیر کله و پاچه بگذارند. (سروری). نان ریزه ریزه کرده ای که اشکنه از آن ترتیب دهند. (ناظم الاطباء).
(1) - ترکی چرگ، چرک [ چُ رَ ] (در ترکی عثمانی: اتمک) بمعنی نان است، از چورگاماک Corgemek جغتایی بمعنی در مقابل آتش قرار دادن. در ترکی غربی «چورک» هر چیز که بر آتش نهند. «تورک لغتی حسین کاظم قدری: در ماده: چورک، چور گاماک». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - به این معنی به سکون ثانی هم آمده است که بر وزن نغزک باشد. (برهان).

چروک.

[چُ] (اِ) چین و شکنج و درهم نشسته را گویند. (برهان). مرادف چین است که چین و چروک و شکنج گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). چین و شکنج و تا. (ناظم الاطباء). شکن و چین. (فرهنگ نظام). چین و شکنی که در پوست بدن یا جامه یا پارچه و امثال آن پدید آید. کلمهء عامیانه ای به معنی چین و شکنج. شکن و نورد. در اصطلاح مردم خراسان؛ شکن ناک شدن اندام بر اثر لاغری. ناصافی جامه. چین و شکنی که در پوست دست یا صورت بر اثر پیری یا لاغری پدید آید. || (ص) بترکی، بمعنی پوسیده و از هم رفته باشد. (برهان). پوسیده و فرسوده. (ناظم الاطباء).

چروک.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ایست جدیدالنسق از مزارع زنجان رود خمسه که زراعتش غله است و ساکنین آن شصت خانوار و از طایفهء دویرن میباشند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 223).

چروک افتادن.

[چُ اُ دَ] (مص مرکب)چروک شدن. در تداول عامه، چین افتادن پوست بدن یا جامه و غیره. در تداول عوام، چین و چروک شدن دست و صورت یا لباس و جز آن. رجوع به چروک و چروک شدن شود.

چروک برداشتن.

[چُ بَ تَ] (مص مرکب) چروک شدن جامه بسبب نشستن یا بعلت دیگر. چروک خوردن. ناصاف شدن جامه یا پارچه بسببی. ناصاف شدن جامه یا پارچه. رجوع به چروک شدن و چروک خوردن شود.

چروک خوردگی.

[چُ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](حامص مرکب) تاخوردگی. ترنجیدگی. چین خوردگی پوست بدن یا جامه یا پارچه و امثال آن. رجوع به چروک خوردن شود.

چروک خوردن.

[چُ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) چروک افتادن. ترنجیدن. چروک شدن پوست بدن یا جامه یا پارچه و جز اینها. چروک برداشتن چیزی. چین و چروک خوردن. رجوع به چروک افتادن و چروک برداشتن و چروک شدن شود.

چروک خورده.

[چُ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](ن مف مرکب) چین خورده. تاه خورده. ناصاف شده. چین و چروکدار شده. رجوع به چروک خوردن شود.

چروکدار.

[چُ] (نف مرکب) پوست بدن یا جامه یا پارچه ای دارای چین و چروک. دارای چین و شکنج. چین و چروکدار. رجوع به چروک شود.

چروک داشتن.

[چُ تَ] (مص مرکب)با چین و چروک بودن. چین و شکنج داشتن پوست بدن یا جامه یا پارچه و جز اینها. ناصاف بودن پارچه یا جامه.

چروک شدن.

[چُ شُ دَ] (مص مرکب)چروکیدن. پر چین و شکنج شدن پوست بدن در اثر پیری یا بسبب دیگر. تاه شدن و ناصاف شدن جامه یا پارچه بعلتی. ناصاف شدن. چین و شکن افتادن در پوست بدن یا در جامه و امثال آن. چین و چروک برداشتن. چین خوردن. رجوع به چروک افتادن و چروک برداشتن و چروک خوردن و چروکیدن شود.

چروک شده.

[چُ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) چین و چروک خورده. ناصاف شده. چروکیده. رجوع به چروک شدن شود.

چروکیدن.

[چُ دَ] (مص جعلی) چین دار شدن و تا خوردن. (ناظم الاطباء). چین خوردن. چروک خوردن. پر چین و شکن شدن. چین و چروک شدن.

چروکیده.

[چُ دَ / دِ] (ن مف / نف)چروک شده. چروک خورده. چین خورده. ترنجیده. تاخورده و ناصاف شده. رجوع به چروکیدن و چروک خورده و چروک شده شود.

چروم.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان کمارج بخش خشت شهرستان کازرون که در 8هزارگزی شمال کنارتخته، کنار راه شوسهء کازرون به بوشهر واقع است. جلگه و گرمسیر است و 88 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء شاپور، محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و شال بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چرون.

[چَرْ وَ] (اِخ) نام شهر هرمز. (آنندراج). نام قدیم شهر هرمز. (ناظم الاطباء). رجوع به جرون و گمبرون شود.

چروند.

[چَرْ وَ] (اِ) قسمی از فانوس که چراغ را از باد و جز آن حفظ میکند. (ناظم الاطباء). چیزی که چراغ در آن مینهادند و از جائی بجائی میبردند تا باد آنرا خاموش نکند. (فرهنگ نظام). چیزی که چراغ در آن نهند و از جایی بجایی برند تا باد چراغ را فروننشاند. مردنگی. چرغند. چرونده. چرغنده. رجوع به چرونده شود. || چراغپایه. (ناظم الاطباء). رجوع به چرونده شود :
در خانهء ما بیش نه دود است و نه چروند.(1)
سوزنی (از فرهنگ نظام).
(1) - ن ل: در خانهء ما بیش نه دود است و نه چرغند.

چرونده.

[چَرْ وَ دَ / دِ] (اِ) فانوس و مانند آن باشد که محافظت چراغ از باد کند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). چیزی که چراغ را در آن نهند تا باد او را فروننشاند. (از جهانگیری). قسمی از فانوس که چراغ را از باد و جز آن حفظ میکند. (ناظم الاطباء). مردنگی. چرغند. چرغنده. چروند. رجوع به چروند و چرغند و چرغنده شود. || چراغپایه را نیز گفته اند. (برهان). چراغپایه. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جای چراغ. چراغدان. چروند. چرغنده. رجوع به چرغند و چرغنده و چروند شود. || (نف) چاره جوینده. (برهان)(1) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بمعنی دونده و رونده هم آمده است. (برهان). بمعنی رونده در برهان آورده است، و چرویدن مصدر آن است. (انجمن آرا) (آنندراج). دونده و رونده. (ناظم الاطباء).
(1) - اسم فاعل از چرویدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چرونس.

[چِرْ وُ] (روسی، اِ)(1) پول کاغذی. اسکناس.
(1) - Cervans.

چروه ده.

[چَرْ وِ دِهْ] (اِخ) دهی جزء دهستان پره سر طالشدولاب بخش رضوانده شهرستان طوالش که در 9هزارگزی شمال باختر رضوانده و یک هزارگزی باختر راه شوسهء انزلی به آستارا واقع است. جلگه و مرطوبست و 1424 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء دنیاچال، محصولش غلات، برنج و لبنیات، شغل اهالی زراعت و شالبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چرویدن.

[چَرْ دَ] (مص) بمعنی چاره جستن باشد. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج). چاره جستن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). چاره جویی کردن. چاره اندیشیدن :
یکی دانش پژوهی داشت گربز
به چرویدن نگشته هیچ عاجز.شاکربخاری.
دولت و نصرت و سعادت را
نیست کاری ورای چرویدن(1).
شمس فخری (از جهانگیری).
|| بمعنی دویدن باشد. (برهان) (آنندراج). دویدن و روان شدن. (ناظم الاطباء).
(1) - مؤلف فرهنگ نظام نویسد: «این شعر را شمس فخری در معیار جمالی خودش ساخته برای شاهد لفظی که ضبط کرده، لیکن لغت نویس حق ندارد از خودش شاهد بسازد، بلکه باید از کلام اساتذه شاهد بیاورد، پس این لفظ مشکوک است» (فرهنگ نظام ذیل: چرویدن). توضیح آنکه مشکوک بودن لفظ «چرویدن» درست نیست چون این لغت در فرهنگهای معتبر ضبط شده ولی ایراد به شعرسازی لغت نویس وارد است.

چرویده.

[چَرْ دَ / دِ] (ن مف / نف) اسم مفعول از «چرویدن». چاره جستن را گَشته و دیده [ کذا(1) ] . (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 456). چاره. جستن را گشتن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). چاره جویی کرده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چاره جسته. (فرهنگ نظام) :
او سنگدل و من بمانده نالان
چرویده و رفته ز دست چاره(2).
منجیک (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| دویده. (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به چرویدن شود.
(1) - ظاهراً «چاره جستن را گشته و دویده» صحیح است بدلیل اینکه در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی و برهان قاطع نیز «ودویده» آمده است و ممکن است این تصحیف از اشتباه نسخه نویسان باشد.
(2) - در فرهنگ اسدی چ اقبال ص 456 فقط مصراع اول این شعر منجیک نقل شده است.

چره.

[چُ رَ / رِ] (ص) پسر ساده و پسر امرد را گویند. (برهان)(1) (آنندراج). پسر ساده روی و امرد. (ناظم الاطباء).
(1) - از: چر + ه (نسبت) ظ، و «چره» (بتشدید دوم) در ترکی، آلت تناسل نرینه از جانوران است. «جغتایی 284». (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چره.

[چَ رَ / رِ] (اِمص) عمل چریدن. چرا. چرا کردن. رجوع به چره کردن شود. || (اِ) قسمی علف خوراک حیوان است. (فرهنگ نظام). || خوراک مخصوصی که شبها بعد از شام میخورند، با لفظ شب (شب چره) استعمال میشود. (فرهنگ نظام)(1). با کلمهء «شب» و «لب» بصورت «شبچره» و «لبچره» ترکیب شود و معنی خوردنی های شور یا شیرینی را دهد که شب هنگام بعضی اشخاص چون گرد هم آیند بدانها تنقل کنند. - شبچره، لبچره؛خوردنی هایی از نوع نقل و آجیل را گویند که چون عده ای شب هنگام گرد هم آیند بخوردن آنها سرگرم شوند. رجوع به لب چره شود.
(1) - ظاهراً این معنی که مؤلف فرهنگ نظام آورده صحیح نیست و در تداول عوام همچنانکه در بالا اشاره شده نوعی تنقل است که هنگام شب صرف کنند و اختصاص بخوراک مخصوص بعد از شام ندارد.

چره.

[چُرْ رَ / رِ] (ص) جره و چست و چالاک و جلد. (ناظم الاطباء).

چره کردن.

[چَ رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب)چرا کردن. چریدن حیوانات : و گرگ با گوسفند بیک جای چره کنند. (تفسیر ابوالفتوح). تا شیر با شتر چره کند و پلنگ با گاو. (تفسیر ابوالفتوح). و آنجا که او [بچهء ناقهء صالح] بودی چره نیارستی کردن (تفسیر ابوالفتوح). چون آفتاب از ایشان بگشتی، بیامدندی و بر گیاه زمین چره کردندی چون بهائم. (تفسیر ابوالفتوح). رجوع به چره شود.

چرهواز.

[چَ هَ] (اِ) خفاش و شب پره. (ناظم الاطباء).

چری.

[چَ] (اِخ) نام یکی از دهستان های بخش حومهء شهرستان قوچان که در شمال باختری قوچان، در طول و طرفین راه قدیمی قوچان بشیروان واقع است. هوای آن سردسیر است و از بیست آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده که مجموع سکنهء آنها 5964 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چری.

[چَ] (اِخ) مرکز دهستان «چری» بخش حومهء شهرستان قوچان که در 36هزارگزی شمال باختری قوچان و 9هزارگزی جنوب راه شوسهء قدیمی قوچان بشیروان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 1628 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و قنات، محصولش غلات، انگور و انواع میوه جات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چری.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان چم خلف عیسی، بخش هندیجان شهرستان خرمشهر که در 19هزارگزی شمال هندیجان کنار باختری رودخانهء زهره واقع است و راه اتومبیل رو هندیجان به خلف آباد از آن میگذرد. دشت و گرمسیر است و 270 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء زهره. محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و حشم داری، راهش مالرو و در تابستان اتومبیل رو است. این آبادی از دو محل بنام چری 1 و 2 تشکیل شده و ساکنینش از طایفهء قنواتی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چریان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان کرارج بخش حومهء شهرستان اصفهان که در 14هزارگزی جنوب خاوری اصفهان، کنار جادهء کرارج به براگون واقع است. جلگه و معتدل است و 642 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چاه، محصولش غلات، صیفی، ذرت و پنبه، شغل اهالی زراعت و راهش ماشین رو است. این آبادی دارای مسجدی قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چریدن.

[چَ دَ] (مص)(1) گیاه خوردن ستوران و چارپا، نسبت آن بسوی طیور نیز آمده. (آنندراج). گیاه خوردن و علف خوردن چارپا، در باغ و صحرا و مرغزار و چمن و جز آن در صورتیکه وی را رها کرده باشند. (ناظم الاطباء). بریدن حیوان گیاه زمین را با دندان یا منقار خود و خوردن آن. (فرهنگ نظام). خوردن چارپایان گیاه و علف مراتع را. گیاه و علف خوردن چارپایان در بیابان یا چراگاهها. خوردن ستور علف زمینی را در حال رفتن. خوراک خوردن حیوانات اعم از چارپایان و طیور در حال حرکت. جستن حیوانات و طیور خوراک خود را در بیابان و مراتع و خوردن آن. مَرعی. رَتع. رُتوع. رَعی. عَرم. (منتهی الارب) :
آهو از پشته بدشت آید و ایمن بچرد
چون کسی کو را باشد نظر میر پناه.فرخی.
بچر کت عنبرین بادا چراگاه
بچم کت آهنین بادا مفاصل.منوچهری.
تا بچرد رنگ در میانهء کهسار
تا بچمد گور در میانهء فدفد.منوچهری.
نبودی کاش در نعمات لذات
چو خر بایست در صحرا چریدن.
ناصرخسرو.
عاقل کجا رود که جهان دار ظلم گشت
نحل از کجا چرد که گیا زهر ناب شد.
خاقانی.
-امثال: اینقدر چریدی کو دنبه ات.
|| مجازاً در خوردن انسان هم استعمال میشود. (فرهنگ نظام). خوراک خوردن آدمیان. تمتع بردن آدمی از خوردنی ها. غذا خوردن :
چو ایدر نخواهی همی آرمید
بباید چرید و بباید چمید.فردوسی.
گرفتار در دست آز و نیاز
تن از ناچریدن به رنج و گداز.فردوسی.
شما دست شادی بخوردن برید
بیک هفته ایدر چمید و چرید.فردوسی.
بیاسود و لختی چرید آنچه دید
شب تیره خفتان بسر برکشید.فردوسی.
خاصه سرای آنکه چو من در جوار اوست
و ایمن چو من همی چرد از مرغزار او.
فرخی.
آنچه میران مبارز نگرفتند بگیر
آنچه شاهان مظفر نچریدند بچر.فرخی.
گر مکافات بدی اندر طبیعت واجب است
چون تو از دنیا چریدی او ترا خواهد چرید.
ناصرخسرو.
نیاید با تو زین طارم برون جز طاعت و حکمت
بچر وز بهر طاعت چر، بچم وز بهر حکمت چم.
ناصرخسرو.
گر رحمت و نعمت چرید خواهی
از علم چر امروز و بر علم چم.ناصرخسرو.
ز خشک آخور خذلان برست خاقانی
که در ریاض محمد چرید کشت رضا.
خاقانی.
رستم ز چار آخور سنگین روزگار
در هشت باغ عشق چریدم بصبحگاه.
خاقانی.
- چریدن دارد؛ یعنی دیدن دارد. مأخذش چشم چرانی است. (از آنندراج). دیدن دارد. (غیاث) :
هنوز سیب ذقن رنگ را نباخته است
هنوز سبزهء خطش چریدنی دارد.
صائب (از آنندراج).
رجوع به چرانی و چشم چرانی شود.
-امثال: هر که چرد خورد و هر که خسبد خواب بیند. رجوع به چر و چرا و چرانیدن شود.
(1) از: چر+ یدن (پسوند مصدری) ازمصدر اوستایی - car، لاتینی coler خوانساری cernan، گیلکی ba-cara(بچرد)، علف خوردن چارپا، گیاه خوردن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چریدن.

[چُ دَ] (مص) در لهجهء قزوینی،(1)پوسیدن.
(1) - شاید مشتق از «چورِمَق» ترکی است.

چریدنگاه.

[چَ دَ] (اِ مرکب) چراگاه. مرتع. جای چریدن ستوران. رجوع به چراگاه شود.

چریدنی.

[چَ دَ] (ص لیاقت) (از چریدن + ی لیاقت) گیاه و علفی که لایق و قابل چریدن باشد. (ناظم الاطباء). سبزه و گیاهی که چریدن را شاید. رجوع به چریدن و چراندنی شود.

چریده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف / نف) چراشده. خورده شده. چرانیده شده. چرانده شده. گیاه و علفی که چرانده شده باشد. || چراکرده. چرانده. گیاه و علف خورده :
چریده دیولاخ، آکنده پهلو
به تن فربه، میان چون موی لاغر.عنصری.
رجوع به چرانده و چرانیده شود.
|| تغذیه کرده. غذاخورده.
- ناچریده (دهان)؛ ناشتا. غذانخورده :
دهان ناچریده دو دیده پرآب
همی بود تا سر کشید آفتاب.فردوسی.

چریش.

[چِ] (اِ)(1) چرش. سریش. برواق. بروق. بوتهء سریش. سیراس خنثی. خنثی. تیقلیش. رجوع به سریش و چرش شود.
(1) - Asphodele.

چریش.

[چِ] (اِ) قسمی درخت از تیرهء زیتون تلخ و گونهء دیگری از جنس «ملیا»(1)که در بندرعباس و چاه بهار موجود است و گویا از خارج بایران آورده شده است. (از کتاب جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 249). درختی بیگانه که از خارج به بندرعباس و چاه بهار آورده و کشته اند.
(1) - Melia.

چریشک.

[ ] (اِخ) دهی جزء دهستان افشاریهء ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران که در 33هزارگزی باختر کرج و 3هزارگزی جنوب هشتجرد واقع است و 96 تن سکنه دارد. آبش از قنات و رود کردان، محصولش غلات، صیفی، بنشن، چغندر قند، باغات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چریق.

[چَ] (اِخ) دهی ازدهستان ملیشه پاره بخش کلیبر شهرستان اهر که در 14هزارگزی راه شوسهء اهر به کلبیر واقع است. کوهستانی ومعتدل است و 63 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء قره سو و چشمه، محصولش غلات و میوهء جنگلی، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی گلیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چریک.

[چَ / چِ] (ترکی، ص، اِ)(1) لشکری را گویند که از ولایتهای دیگر بمدد لشکری بفرستند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لشکری که آداب مشق جنگ را نیاموخته باشد. (ناظم الاطباء). لشکر کمکی. (فرهنگ نظام). قشون داوطلب. سپاهی غیرمنظم. سپاه داوطلب نامنظم. باشی پوزوق. چته. مقابل نظام و قشون منظم. سرآزاد. سپاهیانی که از همه جا گرد آورند و به کمک سپاه دیگر فرستند. قشون مشق ندیده و غیر نظامی. سپاه که از ایلات و عشایر یا شهرها و روستاها گیرند برای جنگی و پس از جنگ بخانهء خود بازشوند. حشر :
گوشت دهقان بهر دو ماه خورد
مرغ بریان چریک شاه خورد.اوحدی.
دزد با شحنه چون شریک بود
کوچه ها را عسس چریک بود.اوحدی.
پیش خلیفه ایلچی فرستاد بتهدید و وعید که... از تو بچریک مدد خواستیم. (ذیل جامع التواریخ رشیدی از حافظ ابرو). دیگر مردم چریک با دیهها که در حدود و جوار دیههای ایشان باشد تعلق نسازند. (تاریخ غازانی ص 307). و ارقام و احکام سیورغالات و معافیات و اجارات و وظایف و طوامیر یساقیان و چریک به مهر او میرسید. (تذکرة الملوک ص 41). || مطلق لشکر. (فرهنگ نظام). || اصل و آغاز و ابتداء. (ناظم الاطباء).
(1) - از ترکی چریک و «چری» بمعنی دسته ها و گروه هاست. «جغتایی 284». (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چریک.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ایست از مزارع قدیم النسق براکوه قاینات که آبش از قنات است و سکنه ندارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 225).

چریک.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «اسم یکی از محلات دماوند است که در سمت جنوب شهر واقع شده و دارای یک حمام و مساجد کوچک است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 225).

چریک.

[چَرْ ری] (اِخ) دهی از دهستان کسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد که در 25هزارگزی شمال باختری بجنورد و 5هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی بجنورد به اینچه واقع است کوهستانی و سردسیر است و 193 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، بنشن و باغات انگور، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چریکلو.

[چَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان که در 51هزارگزی باختر قیدار و 36هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 258 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چریکی.

[چَ / چِ] (ص نسبی، اِ) منسوب به چریک. مردم چریک. ج، چریکیان : دیگر باید که جماعت چریکیان با املاک و زمین ملاک و ارباب و اوقاف تعلق نسازند. (تاریخ غازانی ص 306). و این چریکیان زراعت آنجا به اسیران و غلامان خود کرده باشند. (تاریخ غازانی ص 306). رجوع به چریک شود.

چریکی.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان جهانگیری بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز که در 45هزارگزی شمال باختری مسجدسلیمان، کنار راه مسجدسلیمان به لالی واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 70 تن سکنه دارد. آبش از چشمه محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، گله داری و کارگری شرکت نفت و راهش شوسه است. ساکنین این آبادی از طایفهء هفت لنگ بختیاری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چرینه.

[چَ نَ / نِ] (اِ) شکنبهء حیوانات نشخواری. || روده. (ناظم الاطباء).

چز.

[چَ] (اِ) میمون را گویند که حمدونه است. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). حیوانی که نامهای دیگرش بوزینه و میمون است. (فرهنگ نظام) :
یا مادر تو ز نسل چز بود مگر.
طارمی (از فرهنگ نظام).

چز.

[چُ] (اِ) چرغد و شبگیر. سوسک حمام. (ناظم الاطباء).

چزان.

[چَ / چِ] (نف مرخم) مخفف چزاننده، و در تداول عامه بیشتر با کلمهء «ضعیف» بکار رود، چون «ضعیف چزان»، «عاجزچزان». رجوع به چزاندن و چزاننده شود.

چزان.

[چَ] (اِخ) دهی جزء دهستان شراء پایین بخش وفس شهرستان اراک که در 25هزارگزی جنوب باختری کیمجان و 9هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 967 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء شراء، محصولش غلات و انگور، شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیچه بافی، راهش مالرو و از دیزآباد اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چزاندن.

[چَ / چِ دَ] (مص) آزار سخت دادن، در زبان تکلمی اصفهان. (فرهنگ نظام). در تداول عامه (از جمله در تهران) ضعیف و زبونی را بگفتار یا بکردار آزار کردن. المی به جسم یا روح ضعیف تر از خود رسانیدن. || حق ضعیفی، چون طفل صغیر و مانند او را کم دادن. پامال کردن حق ضعفاء. رجوع به چزانیدن شود.

چزاننده.

[چَ / چِ نَنْ دَ / دِ] (نف)آزاررساننده. آزارکننده. اذیت کنندهء ضعیفان، بسخن یا بعمل. رجوع به چزاندن شود.

چزانیدن.

[چَ / چِ دَ] (مص) چزاندن. ضعیفی و حقیری را آزار کردن. ضعیف چزانی کردن. کسی را به زبان یا بعمل چزاندن و آزار کردن. || حق ضعیفان را پامال کردن. رجوع به چزاندن شود.

چزد.

[چَ] (اِ) پرنده ایست به گرمای صعب بانگ بردارد بانگی تیز و او چند ناخنی باشد. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 494 ذیل: «زله»). جانورکیست شبیه بملخ که پیوسته در غله زارها میباشد و در هوای گرم فریاد طولانی کشد و در بعضی جاها آنرا بگیرند و بریان کنند و بخورند. (برهان) (آنندراج). جانورکی باشد مانند ملخ که در تابستان بسیار باشد و هوا هرچند بیشتر گرم گردد او بیشتر فریاد کند. و در بعضی از ولایات مردم فقیر بی بضاعت آنرا بریان کرده بخورند. (جهانگیری). جانوری کوچکتر از ملخ که در هوای گرم در غله زار فریاد طولانی کند. (انجمن آرا). جانورکی شبیه بملخ و پیوسته در گندم زارهاست و در هوای گرم فریاد طولانی کند و مردمان درویش آنرا بریان کرده خورند. (ناظم الاطباء). جانور کوچکی است شبیه بملخ که در فصل گرما بسیار پیدا شود و فریاد کند. (فرهنگ نظام). زَلَّه. (فرهنگ اسدی). زنجره :
آن بانگ چزد بشنو از باغ(1) نیمروز
همچون سفال نو که بآبش فروزنند.کسائی.
اندرین شدت گرما که ز تأثیر تموز
بانگ چزد از تف خورشید چو نفخ صور است.
انوری (از فرهنگ نظام).
خروش چزد میان سراب وقت زوال
چنانکه نالهء عاصی بود میان سعیر.
شمالی دهستانی (از جهانگیری).
|| صفیر. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: از مرغ.

چزدره.

[چَ دَ رَ / رِ] (اِ) چزده. پاره های دنبه و پیه بریان کردهء روغن گرفته را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). دنبه و پیه ریزه کردهء بریان شده که جزغاله نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به چزده شود.

چزده.

[چَ دَ / دِ] (اِ) بمعنی چزدره است که جزغاله باشد، یعنی دنبه و پیه ریزه کردهء بریان شده. (برهان). دنبه و پیه ریزه کردهء بریان شده، که جزغاله نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). پاره های دنبه و پیه بریان کردهء روغن گرفته. (ناظم الاطباء). چزدره. جزغال. جزدر. جزغاله. جز. دنبهء برشته شده بروغن خودش که بر روی آش ریزند. پیه و دنبهء گداخته. رجوع به چزده و جز و جزدر و جزغال و جزغاله شود.

چزغ.

[چِ] (اِ) خارپشت را گویند. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). چزک. رجوع به چزک و چژک شود.

چزک.

[چِ] (اِ) بمعنی چزغ است که خارپشت باشد. (برهان) (آنندراج). خارپشت باشد. (جهانگیری) (انجمن آرا). چزغ و خارپشت. (ناظم الاطباء). چزغ. (فرهنگ نظام) :
سینه را همچو چزک(1) ساز حصار
زان سپس باش گو جهان پر مار.سنائی.
چزک را چون نه تیغ و نه سپر است
سینه مر چزک را حصار سر است.سنائی.
رجوع به چزغ و چژک و چژ شود.
(1) - ن ل: جژک [ جیم و ژ فارسی ].

چزک.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از توابع بلوک دربقاضی نیشابور که در هشت فرسنگی شهر واقعست. هوایش معتدل است و 36 خانوار سکنه دارد. زراعتش آبی و دیمی است و زراعت آبی از آب قنات مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 226). دهی از دهستان طاغنکوه، بخش فدیشه نیشابور که در 33هزارگزی باختر فدیشه واقع است. دامنه و معتدل است و 613 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راهش مالرو است. دو طایفهء قاضی و غضنفری درین آبادی سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چزمه.

[چِ مِ] (ترکی، اِ) یک نوع موزه ای مر ترکان را. (ناظم الاطباء).

چزور.

[چِزْ وَ] (اِ) چیزی که از دنبه و پیه پس از گداختن ماند. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف چزدر و چزدره و چزده. رجوع به دو کلمهء اخیر شود.

چز و فز.

[چِزْ زُ فِزز] (اِ مرکب، از اتباع)تضرع. زاری. آه و ناله. جِزّ و فِزّ.

چزه.

[چِزْ زَ / زِ] (اِ) ظاهراً بمعنی درهم شده و پیچیده و مجعد و مرغول و امثال آنست، و در دو نام گیاه چون صفتی مشخص آمده است: جاروچزه. شنگ چزه. رجوع به «جاروچزه» و «شنگ چزه» شود. || در «سیرا» که دهی در نواحی کرج است به گیاه جارو(1) گویند.
(1) - Lactuca oriantalis.

چزه.

[چَ زَ / زِ] (اِ) درون هر چیزی. || چادر و خیمه. || نقاب. (ناظم الاطباء).

چژ.

[چَ] (اِ) قنفذ. (مهذب الاسماء). خارپشت. رجوع به چزک و چژک و چزغ شود.

چژ.

[چُ] (اِ) چژه. (ناظم الاطباء). تیغه ای که در آن بند شلوار و زیر جامه را داخل کرده بکمر میبندند. (ناظم الاطباء). رجوع به چژه شود.

چژک.

[چِ ژَ] (اِ) خارپشت. (نسخه ای از فرهنگ سروری). چزغ و خارپشت را گویند. (لغات متفرقه در ج 4 برهان ص 2462 چ معین) :
سینه را همچو چژک ساز حصار
زان سپس گو همه جهان پر مار(1).
سنائی (از نسخهء فرهنگ سروری).
رجوع به چزغ و چزک و چژ شود.
(1) - ن ل:
سینه را همچو چزک ساز حصار
زان سپس باش گو جهان پر مار.
رجوع به چزک شود.

چس.

[چُ] (اِ) گوز بی صدا باشد. (آنندراج) (غیاث). بادی که از مقعد انسان یا حیوان بی صدا برآید. (فرهنگ نظام). باد بدبویی که بیصدا از سوراخ مقعد خارج شود. فسوه. تِس. رجوع بفسوه شود. || بادی که بیصدا از فضائی رها شود. (ناظم الاطباء).

چسان.

[چِ] (ق مرکب) (از چه + سان) برای طلب کیفیت. (آنندراج). مرادف «چگونه» در معنی. (آنندراج). برای طلب وضع. (آنندراج). چه طور و چه وضع و چه نحو و چه باعث و چگونه. (ناظم الاطباء). چون. چه جور :
مرا زین پیش دیدستی، نگه کن تا چسان گشتم
نیم زانسان که من بودم، دگر گشتم جوان گشتم.
فرخی.
و گر گویی که در معنی نیند اضداد یکدیگر
تفاوت از چسان باشد میان صورت و اسما.
ناصرخسرو.
صدای ریختن خون من بلند نشد
چسان جواب دهم چشم سرمه رنگ ترا؟
؟ (از آنندراج).
نهالی را که من چون تاک پروردم بخون دل
چسان بینم بجام دیگران صائب شرابش را.
صائب.

چسان فسان.

[چِ فِ] (اِ مرکب، از اتباع)چاسان فاسان. در تداول عامه، آرایش. بزک. توالت. آراستگی سر و بر. آرای گیرای (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). رجوع به چاسان فاسان و چسان فسان کردن شود.

چسان فسان کردن.

[چِ فِ کَ دَ] (مص مرکب) چاسان فاسان کردن. در تداول عوام، آرایش کردن. بزک کردن. آراستن سر و بر. رجوع به چسان فسان و چاسان فاسان شود.

چسب.

[چَ] (اِمص)(1) چسبندگی و لزوجت. (ناظم الاطباء). || (اِ) چسپ. هر مادهء چسبنده. ماده ای چسبناک. هر مادهء دوسنده که بدان دو چیز را بهم دوسانند. هر چیز که چسبندگی داشته باشد. لعابی که بدان کاغذ یا چیز دیگر چسبانند. رجوع به چسپ شود.
(1) - Colle.

چسب.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان ایجرود بخش مرکزی شهرستان زنجان که در 73هزارگزی جنوب باختر زنجان و 12هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 855 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء نکتو، محصولش غلات، انگور و میوه جات، شغل اهالی زراعت و بافتن قالی و گلیم و راهش مالرو است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چسبان.

[چَ] (نف) رجوع به چسپان شود.

چسباندن.

[چَ دَ] (مص) رجوع به چسب و چسپ و چسپاندن شود.

چسباندنی.

[چَ دَ] (ص لیاقت) رجوع به چسب و چسپ و چسپاندنی شود.

چسبانده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف) رجوع به چسب و چسپ و چسپانده شود.

چسبانیدن.

[چَ دَ] (مص) رجوع به چسپ و چسب و چسپانیدن شود.

چسبناک.

[چَ] (ص مرکب) رجوع به چسب و چسپ و چسپناک شود.

چسبناکی.

[چَ] (حامص مرکب) رجوع بچسب و چسپ و چسپناکی شود.

چسبندگی.

[چَ بَ دَ / دِ] (حامص)رجوع به چسب و چسپ و چسپندگی شود.

چسبنده.

[چَ بَ دَ / دِ] (نف) رجوع به چسب و چسپ و چسپنده شود.

چسبی.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان نیگنان بخش بشرویهء شهرستان فردوس که در 39هزارگزی شمال بشرویه و 4هزارگزی شمال نیگنان واقع است. دامنه و گرمسیر است و 275 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، ارزن، ابریشم و باغات، شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چسبیدگی.

[چَ دَ / دِ] (حامص) رجوع به چسب و چسپ و چسپیدگی شود.

چسبیدن.

[چَ دَ] (مص) رجوع به چسب و چسپ و چسپیدن شود.

چسبیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف / نف) رجوع به چسب و چسپ و چسپیده شود.

چسپ.

[چَ] (اِ) هرمادهء چسبنده ای که بوسیلهء آن دو چیز را بیکدیگر چسبانند. لعاب لزجی که چسباندن چیزها را بکار آید. ماده ای از نوع سریش و امثال آن که بدان کاغذ و چیزهای دیگر را بچسبانند. رجوع به چسب شود. || (ص) چسپیده. متصل. چنانکه در تداول عامه گویند: لباسش چسپ تن است. یا چسپ هم نشسته اند. || چالاک. فرز. جلد. چست. تر و چست. رجوع به چسپان شود.

چسپان.

[چَ] (نف) پیوسته و متصل و ملصق. (آنندراج). متصل و ملصق و چسبیده و پیوسته. (ناظم الاطباء). چسپ :
تن مده اختلاط چسپان را
جامهء تنگ زود پاره شود.؟ (از آنندراج).
|| شایسته و سزاوار. || تنگ. (ناظم الاطباء). || تند. چالاک چسپ. جلد. فرز. تر و چسپان. تر و چسپ. رجوع به چسپ شود.

چسپان.

[چَ] (اِ) قسمی از جامه ای که بالای جامه ها پوشند. (ناظم الاطباء).

چسپاندن.

[چَ دَ] (مص) چسپانیدن و ملصق کردن. (ناظم الاطباء). با سریش دو چیز را بهم وصل دادن و محکم کردن. (ناظم الاطباء). وصل کردن چیزی را به چیزی. (فرهنگ نظام). الصاق کردن. متصل کردن. چسباندن. دوساندن. چسپانیدن. دوسانیدن. چفساندن. رجوع به چسب و چسپ و چسپانیدن شود. || نصب کردن. || بستن و مضبوط کردن. (ناظم الاطباء). || به گزافه و دروغ سخنی یا عملی رابه کسی نسبت دادن.

چسپاندنی.

[چَ دَ] (ص لیاقت) هر چیز که چسپاندن را شاید. هر آنچه در خور چسپانیدن است.

چسپانده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف) دو و یا چند چیز بهم ملصق کرده. (ناظم الاطباء). دوسانده. دو چیز بهم چسبیده. دو یا چند چیز بوسیلهء چسپ یا غیر آن بهم ملصق شده. || (اِ) دو کاغذ با هم ملتصق که بکار مشق آید و در هندوستان آنرا «وصلی» خوانند، و آن من حیث الترکیب ترجمهء وصلی است. (آنندراج). کاغذ دولائی بهم چسبیده که در روی آن مشق خط کنند. (ناظم الاطباء). در قدیم قسمی از کاغذ بوده که دو کاغذ بهم چسپیده بود. (فرهنگ نظام) :
با رقیب آن مه سریشم اختلاط افتاده است
شست وشوی نیک خواهم داد آن چسپانده را.
اشرف (از آنندراج).
چو برکار گشتم بدوکان او
باندازهء خط فرمان او
ندیدم بجز اشک افشانده ای
ندیدم بجز غیر چسپانده ای.
میرزاطاهر وحید (در تعریف صحاف، از آنندراج).
رسا شد [ کذا ] مشق یکتایی مرا از جلوهء غیرش
به مکتب خانهء وحدت دوئی چسپاندهء من شد.
رایج (از آنندراج).
بهار آمد که جوشد زآتش گل باز خون من
گل رعنا بود چسپاندهء مشق جنون من.
واعظ (از آنندراج).

چسپاننده.

[چَ نَنْ دَ / دِ] (نف) چسباننده. ملصق کننده. الصاق دهنده. دوساننده. کسی که دو یا چند چیز را بهم بچسباند.

چسپانی.

[چَ] (حامص) لزوجت و التصاق و پیوستگی. (ناظم الاطباء). رجوع به چسپان شود. || جلدی و چالاکی. تر و فرزی. تر و چسپانی. تندی و تیزی. رجوع به چسپان شود.

چسپانیدن.

[چَ دَ] (مص) چسپاندن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). دوسانیدن. دو چیز را بهم ملصق کردن. چفسانیدن. چسبانیدن. بشلانیدن. دو یا چند چیز را بوسیلهء سریش یا انواع دیگر چسپ ها بهم چسپاندن. اِلزاز. اِلزاق. اِلساق. اِلصاق. لَطّ. (منتهی الارب). رجوع به چسپاندن شود. || میل دادن. اماله. استمالة. (محمد دهار). اضلاع. (تاج المصادر بیهقی): الاستمالة؛ سوی خود چسپانیدن. (مجمل اللغة). صَور. (تاج المصادر بیهقی). اِجناح. (زوزنی). اِکفاء. (محمد دهار). مایل کردن. منحرف کردن.

چسپانیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف) چسپانده. چسپانیده. دوسانیده. ملصق. رجوع به چسپانده و چسپانیدن شود.

چسپ پیوند.

[چَ پِ پَ / پِ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چسپی که اطراف جای پیوند شده را بدان استوار کنند تا هوا پیوند را نخشکاند.

چس پس.

[چُ پُ] (اِ مرکب، از اتباع) چانهء بیجا زدن. (آنندراج). رجوع به چس و پس شود.

چسپناک.

[چَ] (ص مرکب)(1) چسپنده. لزج. دوسگن. نوچ. وزک ناک. آلودهء بچسپ. چسپ آلود. رجوع به چسب و چسپ و چسپنده و چسپناکی شود.
(1) - Visqueux.

چسپناکی.

[چَ] (حامص مرکب)(1)چسپندگی. لزوجت. دوسگنی. نوچی. چسپ آلودگی. وزکناکی. رجوع به چسب و چسپ و چسپندگی و چسپناک شود.
(1) - Viscosite.

چسپندگی.

[چَ پَ دَ / دِ] (حامص) الصاق و لزوجت و آنچه موجب اتصال دو یا چند چیز بهم گردد. (ناظم الاطباء). چسپناکی. لزوجت. نوچی. وزکناکی. چسپ آلودگی. دوسندگی. رجوع به چسپناکی و چسپنده شود.

چسپنده.

[چَ پَ دَ / دِ] (نف)(1) چیزی که دارای چسپ باشد. (ناظم الاطباء). چسپناک. نوچ. لزج. دوسنده. دوسگین. چفسنده. لاتِب. (ناظم الاطباء). لازِب. لازِق. لازِم. هَلیم. (منتهی الارب). چسپدار. چسپان. چسپوک. رجوع به چسب و چسپ و چسپناک و چسپندگی شود. || (اِ) حلزون. (ناظم الاطباء).
(1) - Collant.

چسپیدگی.

[چَ دَ / دِ] (حامص) التصاق و چسپیدن دو چیز بهم و اتصال و پیوستگی و چسپانی. (ناظم الاطباء). دوسیدگی. رجوع به چسپ و چسپیده و چسپیدن شود.

چسپیدن.

[چَ دَ] (مص)(1) اتصال یافتن جسمی باشد بجسمی دیگر که انفصال آن مشکل بود. (برهان) (آنندراج). اتصال یافتن و متصل شدن. (ناظم الاطباء). وصل شدن چیزی به چیزی. (فرهنگ نظام). چفسیدن. چپسیدن. بشلیدن. دوسیدن. ملصق شدن. التصاق. التساق. التزاق. لَطَب. لَسَم. لُزوب. عَسَک. عَشَق. عَکَد. عَمَد. (منتهی الارب). رجوع به چپسیدن و چفسیدن شود. || بمعنی میل کردن هم آمده است. (برهان) (آنندراج). میل بالتصاق داشتن و میل به اتحاد داشتن. (ناظم الاطباء). انحراف. تمایل. گرایش . یازش. تمایل: الضَلَع؛ کژ شدن و چسپیدن. (محمد دهار). التَرَنُّح؛ چسپیدن از مستی و جز آن، یعنی میل کردن. (مجمل اللغه). التَطفیل؛ چسپیدن آفتاب بفروشدن، یعنی میل کردن. (مجمل اللغه). لطا (عربی) چسفیدن. (صراح) الضیف؛ چسبیدن تیر از نشانه. (مجمل اللغة). المیل؛ چسپیدن. (مصادر زوزنی). المیل و المیلان؛ چسپیدن. (تاج المصادر بیهقی). متعدی آن، چسپانیدن: الاستمالة؛ سوی خویش چسبانیدن. (مجمل اللغه) (از افادات علامه دهخدا). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || چیزی را محکم بدست گرفتن. (برهان) (آنندراج). بچنگ گرفتن چیزی. (ناظم الاطباء). چیزی را بسختی در دست گرفتن و نگه داشتن. همچون: یخهء کسی را چسپیدن یا دامن کسی را چسپیدن و غیره. || بزمین پیوسته و محکم شدن. || کوتاه و قصیر شدن. (ناظم الاطباء). || انتساب یافتن. قابل انتساب بودن. چنانکه گویند: این کار بمن یا به او نمی چسپد؛ یعنی شایسته و برازندهء من یا او نیست.
- بدل چسپیدن؛ بمذاق خوش آمدن و مطبوع و گوارا بودن. چنانکه در تداول عامه گویند: این چای بمن نچسپید یا این ناهار بمن نچسپید یا این غذا بمن چسپید :
کباب تر باخگر آنچنان هرگز نمی چسپد
که میچسپد ز خون گرمی بدلها لعل خونبارت.
صائب (از آنندراج).
صبا از من بگو یار عبوساً قمطریرا را
نمیچسپی بدل ضایع مکن صمغ و کتیرا را.
- چسپیدن سخن؛ بدل نشستن و مطبوع طبع شنونده بودن. باور کردن سخن. چنانکه در تداول عامه گویند: این حرف بمن نچسپید؛ یعنی مقبول خاطر نیفتاد و آنرا باور نتوانستم کرد.
- چسپیدن بکار؛ مداومت مجدانه در کاری. پشت کار را گرفتن.
(1) = چپسیدن = چفسیدن، از ریشهء ایرانی cifsati، افغانی ع casp (چسپندگی)، caspan(چسپنده). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چسپیدنی.

[چَ دَ] (ص لیاقت) قابل چسپیدن. درخور چسپیدن. متصل شدنی. چسپ شدنی. رجوع به چسپیدن و چسپیده شود.

چسپیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف / نف)متصل شده و سریشمی شده. (ناظم الاطباء). دوسیده. ملتصق. || پیوسته شده و ملحق گشته. (ناظم الاطباء). || مایل و راغب شده. || مشغول شده. (ناظم الاطباء). رجوع به چسپیدن شود.

چست.

[چُ] (ص)(1) چابک باشد. (فرهنگ اسدی). جلد و چالاک و چابک باشد. (برهان) (انجمن آرا). جلد و چابک. (جهانگیری). جلد و چالاک. (آنندراج) (فرهنگ نظام). جلد و چالاک و چابک و سریع و زود و تیز و زیرک. (ناظم الاطباء). تند و فرز. قبراق. چابوک. قپچاق. زبر و زرنگ (مقابل کاهل و سست). سبک. عُزهول. عَکب. عَسلَق. عِسلِق. عُسالِق. قُرافِص. قُطروب. هَنَشنَش. هَیَّبان. (منتهی الارب) :
برگزیدم بخانه تنهایی
از همه کس درم ببستم چست(2).
شهید (از فرهنگ اسدی).
فرستاده را خواند و پرسید چست
ازو کرد یکسر سخنها درست.فردوسی.
فرستاده ای چست و گرد و سوار
خردمند و بینادل و هوشیار.فردوسی.
بهر حمالی خوانند مرا
کاب نیکو کشم و هیزم چست.خاقانی.
چو شیر آتشین چنگ و چست آمدم
پی هر پلنگی که من داشتم.خاقانی.
عملهایی که عاشق را کند سست
عجب سست آید از معشوقهء چست.نظامی.
قلمزن چابکی صورتگری چست
که بی کلک از خیالش نقش میرست.نظامی.
وز آنجا برون شد بعزم درست
بفرمان ایزد میان بست چست.نظامی.
در عشق تو چست تر ز عطار
مرغی نپرد ز آشیانی.عطار.
آن بلادرهای تعلیم ودود
زیرک و دانا و چستش کرده بود.مولوی.
مبین در عبادت که پیرند و سست
که در رقص و حالت جوانند و چست.
سعدی.
جوانی چست و لطیف، خندان و شیرین زبان مدتها در حلقهء عشرت مابود. (گلستان سعدی). نه هر که در مجادله چست، در معادله درست. (گلستان سعدی).
شود از جهل، مرد کاهل و سست
دانش او را دلیر سازد و چست.اوحدی.
رجوع به چابک و چالاک شود.
|| محکم باشد. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). محکم باشد، چون بندی یا چیزی که محکم کنند. (برهان). استوار. (ناظم الاطباء). سفت و سخت :
بار بسته شد فرمان ده نون(3)
تا میان خدمت را بندم چست.
بوشکور (از حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال).
شکسته قدح گر ببندند چست
نیاورد خواهد بهای درست.
سعدی (از فرهنگ ضیاء).
|| هر چه تنگ(4) و باندام در جایی نشیند، گویند چست است. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). هر چیزی که نیک و باندام در جایی نشیند. (برهان) (ناظم الاطباء). موزون. برازنده. باندام. بقواره. برازا :
روح از سما بحرب علی گفت: لافتی
الا علی؛ چو شد ز علی کشته ذوالخمار
اکنون همان منادی روح است بر تو چست
کز تست زنده نام حسین بن ذوالفقار.
سوزنی.
ای بر تو قبای مملکت آمده چست
هان تا چه کنی که نوبت دولت تست.
رشید وطواط.
اولین نقطه گرچه چست بود
آخرین بهتر از نخست بود.
امیرخسرو دهلوی.
ز زرکش جامه های خز و دیبا
بقدش همچو قدش چست و زیبا.
جامی (از فرهنگ ضیاء).
چشم ما شکل قد چست تو بیند هموار
دل ما دام سر زلف تو خواهد مادام.
جمال الدین سلیمان (از آنندراج).
|| بمعنی تنگ و چسبان هم هست، که ضد فراخ و گشاد باشد. (برهان). تنگ. (جهانگیری) (فرهنگ نظام). تنگ و چسبان را نیز گویند. (انجمن آرا). بمعنی تنگ که مقابل فراخ است. (آنندراج). تنگ و چسبان. (ناظم الاطباء) :
زنهار که آن بند قبا چست مبندید
کز نازکیش بخیه بر اندام برآید.
امیرخسرو (از انجمن آرا).
رجوع به چست بستن و چستی شود. || نازک. (برهان) (ناظم الاطباء). || زیبا را هم گفته اند. (برهان). زیبا و جمیل. (ناظم الاطباء). || زیرک. || لایق و سزاوار. (ناظم الاطباء). موافق و مطابق. (فرهنگ نظام) :
به کیخسروی نامش افتاده چست
نسب کرده بر کیقبادی درست.
نظامی (از فرهنگ نظام).
|| خالص. فقط. بالتمام :
چنان نمودی از اول که چست آن منی
کنون که مینگرم آن دیگرانی چست.
سوزنی.
- چست کردن دامن در کاری؛ کنایه است از اقدام بعملی کردن. دست بکاری زدن :
بنده در خون کند چو دامن چست
دیت از پادشاه باید جست.
امیرخسرو دهلوی.
- چست داوری؛ چالاکی در امر قضا. دعوایی را زود قطع کردن و فیصله دادن. چست و چابک در حکومت و داوری. قَضیّ. (منتهی الارب).
(1) - هندی باستان codati, cud، سانسکریت codati(راندن، تحریک عجله کردن)، پهلوی vicodishn(دویدن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ظاهراً درین بیت کلمهء «چست» را معنی محکم از «چابک» مناسبتر مینماید، ولی مؤلف فرهنگ اسدی بمعنی اخیر شاهد آورده است.
(3) - نون در اینجا بمعنی اکنون است. (حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال).
(4) - ظاهراً «نیک» درست است و نسخه نویس بغلط «تنگ» خوانده و نوشته است.

چست.

[چُ] (اِ) گیوه و نوعی از پای افزار که روی آنرا از ریسمان چینند. (ناظم الاطباء). نوعی پای افزار. قسمی پاپوش. رجوع به چستک شود.

چستا.

[چَ] (اِ) روده. رودهء مستقیم که آخرین روده است. (ناظم الاطباء).

چستا.

[چُ] (ص) تنگ. (ناظم الاطباء). || چست و استوار. (ناظم الاطباء). محکم. || لباس خوشنما و خوش نشست. (ناظم الاطباء). جامهء باندام. جامهء خوشدوخت و خوشقواره.

چستان.

[چِ] (اِ مرکب) چیستان و لغز و معما. (ناظم الاطباء). مخفف چیستان.

چست بستن.

[چُ بَ تَ] (مص مرکب)تنگ بستن. (آنندراج). تنگ بستن میان و بند و کمر. (از آنندراج). تنگ و چسبان بستن کمربند و امثال آن :
چو در شیرمردی میان چست بست
میان پلنگ تکبر شکست.
ظهوری (از آنندراج).

چست چالاک.

[چُ] (ص مرکب)هوشیار و بیدار. (ناظم الاطباء). چست و چالاک، زبر و زرنگ. رجوع به «چست» و «چست و چالاک» شود. || کارگزار. (ناظم الاطباء).

چست خیز.

[چُ] (نف مرکب) زودخیز. تندخیز. جلدخیز. آنکه تند و سریع حرکت کند. تندرو :
ای فلک پیمای چست چست خیز
زانچه خوردی جرعه ای بر ما بریز.مولوی.
رجوع به چست شود.

چست رفتار.

[چُ رَ] (ص مرکب) تندرو. سریع المشی. خطیف. جلد شتابان. رجوع به چست شود.

چست سوار.

[چُ سَ] (ص مرکب)چابک سوار. رجوع به چست سواری شود.

چست سواری.

[چُ سَ] (حامص مرکب)چابک سواری. جلد و چالاک بودن در سواری اسب. سوارکاری :
بشکسته دلیران را از چست سواری صف
مرکب شده ناپیدا، در دست عنان مانده.عطار.

چست شدن.

[چُ شُ دَ] (مص مرکب)جلد شدن. چابک و چالاک شدن. رجوع به چست شود. || چست شدن جامه کسی را؛ موزون و متناسب آمدن جامه بقامت وی :
امروز بتو چست شد این کسوت مهرم
چون مدح و ثنایم بخداوند بشر بر.سوزنی.
|| چست شدن دل؛ ظاهراً بمعنی سخت شدن و قسی شدن :
بجفا دل منه که چست شود
آنچه بشکست کم درست شود.اوحدی.
|| چست شدن تن؛ ظاهراً بمعنی چاق و فربه شدن. توانا شدن. قوی و نیرومند شدن :
تن بجاه و بمال چست شود
دین بعلم و عمل درست شود.اوحدی.

چستک.

[چُ تَ] (اِ) مطلق کفش. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 218 ذیل لغت کفش). || کفش سبک وزن با کف یک لا که در خانه پوشند. کفش راحتی. چسک. کفش سرپایی. رجوع به چسک شود.

چستک.

[چِ تَ] (اِخ) دهی از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 37هزارگزی جنوب خاوری درمیان، بر سر راه مالرو عمومی اسفید به خلبران واقع است. جلگه و گرمسیر است و 23 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، لبنیات، شلغم و چغندر، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چست کمان.

[چُ کَ] (ص مرکب)سخت کمان. (آنندراج). پهلوان. تیرانداز. آنکه در کمانداری و تیراندازی مهارت دارد. || (اِ مرکب) کمان محکم و سخت. (ناظم الاطباء).

چست گویی.

[چُ] (حامص مرکب)بدیهه گویی. سخن گفتن زود و بالبداهه اعم از نظم یا نثر. بالبداهه گفتن شعر :
به چست گویی، سحر حلال در ره شعر
چنان نمایم کز مای یا دماوندم.سوزنی.

چستن.

[چُ تَ] (مص) فراهم آمدن و مجتمع شدن. (ناظم الاطباء).

چست و چالاک.

[چُ تُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) جلد و چابک. فرز و تند. زبر و زرنگ. تر و چسب. تند و تیز. رجوع به «چست» و «چست چالاک» شود.

چسته.

[چَ تَ / تِ] (اِ) بمعنی نغمه و آهنگ باشد. (برهان). نغمه را گویند. (جهانگیری). بمعنی نغمه است. (انجمن آرا) (آنندراج). نغمه و آهنگ. (ناظم الاطباء). نغمه. (فرهنگ نظام). آواز و آهنگ خوانندگی :
ز قول مطرب دلکش نیوشی چسته های خوش
ز دست ساقی مهوش شراب لعل بستانی.
عبد الواسع جبلی (از فرهنگ ضیاء).
چسته میزد بلبل از شاخ و همی نالید زار
خاست برپا سرو زان کان چسته او را درگرفت.
امیرخسرو (از جهانگیری).
|| ساغری را نیز گویند، و آنرا از پوست کفل گورخر و اسب و استر و خر و الاغ سازند، و از آن کفش و چیزهای دیگر دوزند. (برهان). چیزی باشد از پوست اسب و خر و شتر. (غیاث) (آنندراج). ساغری و کیمخت که از پوست استر و اسب و غیره سازند. (فرهنگ ضیاء). ساغری که از پوست کفل گورخر و اسب و استر و خر و الاغ سازند و از آن کفش و جز آن دوزند. (ناظم الاطباء). ساغری را خوانند. (جهانگیری). کفل و سرین و ران حیوانات. (غیاث) (آنندراج). کفل جانوران. (فرهنگ نظام) :
زان نی تیر میزدش هرسو
کلهء گور و چستهء آهو.
امیرخسرو (از جهانگیری).
|| چیز خوردنی. رجوع به چسته خوار و چشته شود.

چسته.

[چُ تَ / تِ] (اِ) شیردان گوسفند و بز و امثال آنرا گویند. (برهان). شیردان بز و گوسفند و غیره باشد. (جهانگیری). شیردان گوسپندان و غیره، و آن معدهء اولین است از هر دو معدهء حیوانات سبزه خوار. (آنندراج). شیردان گوسپند و بز و جز آن (ناظم الاطباء). شیردان گوسفند. (فرهنگ نظام).

چسته خوار.

[چَ تَ / تِ خوا / خا] (نف مرکب) کسی که اطعمهء مرغوب بی تلاش روزی او شود، چرا که «چسته» چیزی خوردنی است. (غیاث) (آنندراج). چشته خوار. چشته خور. رجوع به چشته و چشته خور شود.

چسته نفسی.

[چُ تَ / تِ نَ فَ] (حامص مرکب) پرگویی. وراجی. چس نفسی. گفتن سخن دراز و بیهوده. رجوع به چس نفسی شود.

چستی.

[چُ] (حامص) مقابل سستی. (آنندراج). چالاکی و زبردستی و جلدی و تیزدستی و بیداری و سرعت. (ناظم الاطباء). چابکی و فرزی. زبری و زرنگی و هوشیاری. سبکی و سبکبالی. عارضَة. طَرثَخَة. طَرخَثَه. قَفَص. (منتهی الارب). خفت و سرعت :
چون گرانباران بسختی میروند
هم سبکباری و چستی خوشتر است.
سعدی.
دع التکاسل تغنم فقد جری مثل
که زاد راهروان چستی است و چالاکی.
حافظ.
در مذهب طریقت خامی نشان کفر است
آری طریق دولت چالاکی است و چستی.
حافظ.
رجوع به چست شود.
|| مقابل فراخی. (آنندراج).تنگی و کم پهنایی. (ناظم الاطباء) :
اگر خانه فراخ و گر بچستی است
بچار ارکانش بنیاد درستی است.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به چست شود.

چستی کردن.

[چُ کَ دَ] (مص مرکب)چابکی و شتاب کردن در کار. جلدی و چابکی کردن. کَتع. (منتهی الارب) :
یک امروز در کار چستی کنید
بمردانگی بس درستی کنید.فردوسی.
رجوع به چست و چستی شود.

چس خور.

[چُ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)آدم خیلی بخیل. (فرهنگ نظام). کنایه از شخص ممسک و بخیل. لئیم. سخت ممسک. خسیس. آنکس که نه خود از آنچه دارد بهره برگیرد و نه دیگران را بهره مند سازد. کسی که با داشتن ثروت در امر معیشت امساک و بخیلی کند. رجوع به چس خوری شود.

چس خوری.

[چُ خوَ / خُ] (حامص مرکب) ممسکی و بخیلی. خست و لآمت. بخیلی کردن در خرج و خست ورزیدن. رجوع به چس خور شود.

چس دادن.

[چُ دَ] (مص مرکب)چسیدن. باد بدبوی و بیصدا از مقعد برون دادن. فسوه دادن. رجوع به چس و چسیدن شود.

چس فیل.

[چُ سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دانه های ذرت بوداده که پف کرده و سفید است. (فرهنگ نظام). در تداول عامه، ذرت خشک بوداده را گویند. ذرت بوداده.

چسک.

[چُ سَ] (اِ) چستک. قسمی کفش. کفش راحتی. کفش سبک برای خانه. کفش دم پایی. قسمی کفش سبک که کفی یک لایی دارد و مخصوص پوشیدن در خانه یا اطاق است. رجوع به چستک شود.

چسک.

[ ] (ص) ظاهراً بمعنی نوازنده و مغنی. نگاه دارندهء اصول در موسیقی :
عقل خندد بزیر دامن در
به کر چسک و کور سوزنگر(1).سنائی.
(1) - این لغت [ چسک ] بهمهء صور محتمله در نسخ آمده است و معلوم نشد اصل کدام است، و معنیی هم که بدو داده ایم من عندیست و از سیاق کلام حدس زده ایم. (مؤلف).

چسکی.

[چُ سَ] (ص نسبی) در تداول عامه، هر چیز سست و بیدوام. الکی. پفکی. پوشالی. هر چیز بیدوام از قبیل: کفش، جوراب، پارچه، ظرف شکستنی و امثال اینها. || در اصطلاح عامه، کنایه از مزاج علیل و ضعیف. مردنی. مافنگی.

چسلی.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان ماسال، بخش شاندرمن شهرستان طوالش که در 6هزارگزی جنوب بازار ماسال واقعست. کوهستانی، معتدل و مرطوبست و 719 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش پشم، لبنیات و عسل، شغل اهالی زراعت، گله داری و شالبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چسم.

[چَ] (اِ) اراده و قصد. || معنی. (ناظم الاطباء). مقابل لفظ. مفهوم سخن یا کلام.

چس ناله.

[چُ لَ / لِ] (اِ مرکب) در اصطلاح عامه، نالهء دروغین بمزاح و شوخی. آه و نالهء ساختگی، برای جلب توجه یا جلب ترحم. ناله از روی ناز.

چس نفس.

[چُ نَ فَ] (ص مرکب)پرحرف. شخص هرزه درا و یاوه گو. پرچانه و مهمل گو. رجوع به چس نفسی و چس نفسی کردن شود. || آدم ضعیف و علیل.

چس نفسی.

[چُ نَ فَ] (حامص مرکب)پرحرفی. یاوه گویی. وراجی. هرزه درایی. مهمل بافی. پرچانگی. رجوع به چس نفس و چس نفسی کردن شود. || ضعف و ناتوانی.

چس نفسی کردن.

[چُ نَ فَ کَ دَ] (مص مرکب) هرزه گپ زدن. مؤلف آنندراج نویسد: «چس نفسی مکن؛ یعنی هرزه گپ مزن». (از آنندراج). سخن دراز بیجا گفتن. (فرهنگ نظام). رجوع به چس نفس و چس نفسی شود.

چسنگ.

[چَ سَ] (ص) مردم کل و کچل را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آدمی کل را خوانند و آنرا کچل نیز خوانند. (جهانگیری). مردم کچل. (فرهنگ نظام) :
سرمست کون فراخ چو در آب غرقه شد
خاشاک وار بر سر آب آمد آن چسنگ.
سوزنی (از جهانگیری).
|| (اِ) داغ پیشانی را نیز گفته اند که از کثرت سجده کردن یا بسبب دیگر شده باشد. (برهان) (آنندراج). در بعضی از فرهنگها بمعنی داغ پیشانی آمده است. (جهانگیری) (فرهنگ نظام). داغ پیشانی که از کثرت سجده کردن و یا بسبب دیگر عارض شده باشد. (ناظم الاطباء).

چسنه زهره.

[چُ نَ / نِ زَ رَ / رِ] (ص مرکب) ترسو. سخت جبان. بی دل و جرأت. بزدل. بددل. کم جرأت. جبان.

چسو.

[چُ] (نف / ص نسبی) چسونه در تداول عامه، آنکه فسوه بسیار دهد. آنکه بسیار تس دهد. آنکه فسوه بسیار کند. رجوع به چس و چسونه شود.

چس و پس.

[چُ سُ پُ] (اِ مرکب، از اتباع) چانهء بیجا زدن. (آنندراج).

چس و پس.

[چُ سُ پِ] (اِ مرکب، از اتباع) اسباب خرده ریز ناقابل. (فرهنگ نظام). چس و فس. خرت و پرت. رجوع به چس و فس شود.

چسور.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای طبس و جدیدالنسق است که هوایش گرم، آبش از قنات و محصولش گندم و جو میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 228).

چس و فس.

[چُ سُ فِ] (اِ مرکب، از اتباع) خرت و پرت. خرده ریز ناقابل. در تداول عامه، چیزهای بیهوده و بیمصرف.
-امثال: با این چس و فسها قبر آقا ساخته نمی شود، قبر آقا گچ میخواهد و آجر. رجوع به چس و پس شود.

چسونه.

[چُ نَ / نِ] (ص نسبی) در تداول عامه، آنکه بسیار فسوه کند. چسو. آنکه بسیار تُس دهد. آن کس که بسیار چسد. رجوع به چس و چسو شود. || (اِ مرکب) جانورکی چون خنفساء و درازتر از آن که در خانه های مرطوب در زیر فرشها پیدا شود، و چون دست بدو زنند بوی عفن از خود پراکند. چسینه. خرچسونه. رجوع به چسینه شود. || در اصطلاح عامه، نوعی دشنام برای تحقیر کسی. آدمی پست و نالایق. شخص بی ارزش و بی اهمیت.
-امثال: این چسونه هم خودش را داخل آدم میداند. یا: آن چسونه چه داخل آدم است؟

چسی.

[چُ] (حامص) پُز و افادهء بسیار و لاف و گزاف. در تداول عامه اصطلاحی است که بیشتر با فعل آمدن بیان شود. رجوع به چسی آمدن شود.

چسی آمدن.

[چُ مَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، لاف و گزاف زدن. پز دادن. قمپز آمدن. خودنمایی و خودستایی کردن. فیس و تکبر کردن. افاده، در تداول عامه.

چسیدن.

[چُ دَ] (مص) چس دادن. فسوه دادن. تس دادن. باد بیصدا و بدبوی از مقعد برون دادن. رجوع به چس و چس دادن شود.

چسینه.

[چُ نَ / نِ] (اِ مرکب) قسمی حشره. چسونه. خرچسونه. چسینه گوگال. رجوع به چسونه در این معنی شود.

چش.

[چَ] (اِ) مخفف چشم است که بعربی «عین» خوانند.(1) (برهان) (آنندراج). بمعنی و مخفف چشم است. (انجمن آرا). چشم و عین. (ناظم الاطباء). رجوع به چشم شود.
(1) - در تهرانی cesh . (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چش.

[چَ] (نف مرخم) چشنده. و همیشه بطور ترکیب استعمال میگردد، مانند نمک چش. (ناظم الاطباء). و تلخی چش. چشان :
بسا تنگ عیشان تلخی چشان
که آیند در حله دامن کشان.سعدی.
رجوع به چشیدن شود.

چش.

[چُ] (صوت) کلمه ایست که بدان خر الاغ را از رفتار بازمیدارند. (ناظم الاطباء). لفظی است که خر الاغ از شنیدن آن از رفتار بازماند و بایستد. (برهان) (آنندراج). لفظی است که برای بازداشتن حیوان سواری و بارکش از حرکت، استعمال میشود. (فرهنگ نظام). چشه. هش. هشه. صوتی برای متوقف ساختن خر و استر. آوازی که بدان خر یا استر را از رفتن بازدارند. لفظی که بدان ایستادن خر را خواهند.
-امثال: خر لنگ معطل چشه.
خر خسته را چشی بس است. (فرهنگ نظام). رجوع به چشه و رجوع به هش شود.

چش.

[چِ] (موصول + ضمیر) مخفف چه اش. چه آنرا.
- هرچش؛ هرچه آنرا. هرچه ورا. هرچه او را :
چو هرچش ببایست شد ساخته
وز آن ساخته گشت پرداخته.فردوسی.
ز پیغام هرچش بدل بود نیز
بگفتار بر نامه بفزود نیز.فردوسی.
از این همه بستاند بجمله هرچش داد
چنانکه بازستد هرچه داده بود آنرا.
ناصرخسرو.
- هرآنچش؛ هرآنچه او را. هرآن چیز که او را:
بفرمود تا پهلوان سپاه
بخواهد هرآنچش بباید ز شاه.فردوسی.
نه آن تواست ای برادر در او
هرآنچش گمان میبری کان تست.
ناصرخسرو.
|| (ادات استفهام + ضمیر) چش است؛ بمعنی چیست او را، و به گمان فقیر مؤلف مخفف «چه شی» ای «چه چیز» است. (آنندراج)(1). چش است؛ کلمهء فعل بطور استفهام، یعنی چیست او را. (ناظم الاطباء) :
زاهد بخدا بگو می ناب چش است
می خوردن شام و گشت مهتاب چش است
از گندم وقف زشت تر چیزی نیست
چون نان حرام میخوری آب چش است.
اشرف (از آنندراج).
(1) - ظاهراً بر اساسی نیست.

چشام.

[چَ] (اِ) دانه ای باشد سیاه و لغزنده که آن را در داروهای چشم بکار برند. (برهان). دانه ای باشد سیاه بمقدار عدسی که آنرا چون بپزند و نیک صلایه کرده در چشم کشند که درد میکند، بغایت مفید آید، و چون بر جراحت مادرزاد بپاشند نیک شود. و آنرا چاکسو و چشمک نیز خوانند. (جهانگیری). دانه ای باشد مانند عدس که در دوای چشم بکار میبرند و آنرا چشخام و چشم نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). چاکسو. (ناظم الاطباء). چِشُم. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). تشمیزج. جاکسو. جاکشو. داروی چشم. دوای درد چشم. چشم دانه. رجوع به جاکشو و چاکشو و چشخام و چشم و چشمک شود.

چشان.

[چَ] (اِ) گرز راگویند وآن را پشان و افشان نیز خوانند. (جهانگیری در دو نسخهء خطی متعلق به کتابخانهء مؤلف). بمعنی گرز است که از آلات حرب میباشد. و صاحب جهانگیری(1) و برهان درین لغت سهو و اشتباه بسیار نموده اند چنانکه در «پشان» مرقوم شده، گرز و گزر مایهء تصحیف خوانی ایشان گردیده چنانکه خود نیز اظهار تردد کرده، و مصحح برهان نوشته که این خطای فاحش است از هر دو. (انجمن آرا) (آنندراج). پشان و گرز آهن و یا نقره و یا طلا. (ناظم الاطباء). || این لغت را در یک فرهنگ بصورت «گذر» با ذال نقطه دار و در دو فرهنگ دیگر به لفظ «گزر» با زای نقطه دار نوشته و شاهد نیاورده بودند، والله اعلم. (از برهان)(2). || گز. ذراع. رجوع به پشان شود.(3) || معبر و گذرگاه. (ناظم الاطباء)(4). || گزر که نامهای دیگرش پشان و فشان هم هست. (فرهنگ نظام)(5).
(1) - چنانکه در بالا نوشته شده است؛ در دو نسخهء خطی جهانگیری که در کتابخانه مؤلف موجود است؛ چشان را بمعنی گرز نوشته اند و مسلم نیست که صاحب جهانگیری اشتباه کرده بلکه ممکن است اشتباه از نسخه نویسان باشد.
(2) - در حاشیهء یکی از نسخه های برهان قاطع آمده است: «صاحب فرهنگ شعوری لفظ چشان را بمعنی گرز نوشته و صاحب برهان را در تحقیق معنی لفظ مذکور و لفظ «پشان» که گذشت تسامح دست داده است» و تفصیل این اجمال رابه لفظ «پشان» ارجاع داده و در ذیل کلمهء مذکور آنرا بمعنی گرز (بضم اول، از آلات حرب) دانسته است و گوید: «چون لفظ گرز و گزر در کتابت متجانس یکدیگرند درین مقام صاحب برهان را اشتباه کلی دست داده است» علامه دهخدا اصل را گز دانسته اند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). و نیز آقای دکتر معین در حاشیهء برهان قاطع ذیل لغت «فشان» نوشته اند: «رضاقلی خان هدایت در مقدمهء انجمن آرا در اشتباهات جهانگیری آرد: «پشان» در جهانگیری آورده که «چشان» و آنرا «بشان» یا «افشان» هم گویند و بمعنی گذر دانسته، و صاحب برهان قاطع نوشته که بر وزن و معنی چشان است و معنی آنرا در یک فرهنگ «گذر» و در دیگری «گزر» با زای نقطه دار نوشته اند و حال اینکه هر دو خطا کرده اند و آنچه در مصحح برهان معلوم شده و مننسکی از فرهنگ شعوری نقل کرده چشان بمعنی «گرز» است که از آلات مشهور جنگ است نه «گذر» بذال معجمه و «گزر» به زای معجمه و صحیح «گرز» است بر وزن «برز». مصححان «چک» همین قول را آورده اند اما آقای دهخدا «گز» را صحیح دانسته اند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل لغت پشان).
(3) - رجوع به زیرنویس شماره 4 ص قبل شود.
(4) - رجوع به زیرنویس شماره 4 ص قبل شود.
(5) - رجوع به زیرنویس شماره 4 ص قبل شود.

چشان.

[چَ / چِ] (نف، ق) در حال چشیدن. در حال امتحان کردن طعم غذایی یا مزهء چیزی. رجوع به چش و چشیدن شود.

چشان.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اشکور بالا بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 45هزارگزی جنوب رودسر و 9هزارگزی جنوب خاوری سی پل واقعست و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چشاندن.

[چَ / چِ دَ] (مص) چشانیدن. اذاقه. ذائقهء کسی را به طعم نوعی از خوردنی یا آشامیدنی آشنا ساختن. کسی را به چشیدن مزهء چیزی واداشتن :
جز حنظل و زهرت نچشاند چو بخواندت
هر چند که تو روز و شبان نوش چشانیش.
ناصرخسرو.
مچشانش بتموز آب سقر
مفشان بر سر آتش چو سپند.خاقانی.
دور مرا ساغر محنت چشاند
چرخ مرا بر سر آتش نشاند.
عماد (از فرهنگ ضیاء).
شیرین ننماید بدهانش شکر وصل
آنرا که فلک زهر جدایی بچشاند.؟
رجوع به چشانیدن شود. || خوراندن چیز کمی به کسی. (فرهنگ نظام). || خوراندن یا نوشاندن. قسمی از خوردنی یا نوشیدنی را به کسی دادن که بخورد یا بنوشد :
نصیحت ز حجت شنو کو همی
ترا زآن چشاند که خود میچشد.
ناصرخسرو.
گر همه خلق را چو من بیدل و مست میکنی
روی بصالحان نما خمر بزاهدان چشان.
سعدی.
منکران را هم ازین می دو سه ساغر بچشان
و گر ایشان نستانند روانی بمن آر.حافظ.
رجوع به چشانیدن شود.

چشانیدن.

[چَ / چِ دَ] (مص) چشیدن کنانیدن. (ناظم الاطباء). چشاندن. اذاقه. خوردنی یا نوشیدنی کسی را دادن تا طعم آنرا بچشد. چشاندن چیزی. اِلسام. تَلمیظ. (منتهی الارب). رجوع به چشاندن شود. || خوراندن یا نوشاندن. خورانیدن یا نوشانیدن چیزی را به کسی. رجوع به چشاندن شود.

چشایی.

[چَ / چِ] (حامص، اِ) حس ذائقه. ذائقه. ذوق. چشش. مذاق. حس ذوق. حس آزمودن طعم و مزهء چیزی. رجوع به چشش شود.

چشپر.

[چَ / چِ پَ] (اِ) بمعنی نشان پا باشد عموماً. (برهان) (آنندراج). بمعنی چشفر است. (جهانگیری). جای نشای پای آدمی. (از انجمن آرا). نشان پا. (ناظم الاطباء). جای پا عموماً. (فرهنگ نظام). چشفر. رد پا. جای نهادن پا. رجوع به چشفر شود. || نشان پای سباع را گویند خصوصاً. (برهان) (آنندراج). جای نشان پای سباع. (از انجمن آرا). نشان پای سباع. (ناظم الاطباء). جای پای سباع خصوصاً. (فرهنگ نظام). چشفر. رد پای درندگان. رجوع به چشفر شود.

چش پش.

[چِ پِ] (اِخ) نام پسر هخامنش که هخامنش سر سلسلهء دودمان هخامنشی بوده است. داریوش شاه گوید: پدر من ویشتاسپ است، پدر ویشتاسپ ارشام، پدر ارشام آریارَمنَ، پدر آریارمن چش پش، پدر چش پش هخامنش. (بند 2 کتیبهء کوچک داریوش در بیستون، از تاریخ باستان ج 2 ص 1576). رجوع به تاریخ ایران باستان شود.

چشت.

[چِ] (اِخ)(1) نام موضعی است. (برهان) (ناظم الاطباء). نام قریه ای است قریب بهرات رود و اوبه و شاقلان در کمال صفوت هوا و عذوبت ماء و از آنجا بوده اند بزرگان سلسلهء چشتیه که سرسلسلهء آنها سلطان ابراهیم ادهم قدس سره بوده اند و از آن جمله اند خواجه ابواحمد ابدال و خواجه مودود و خواجه معین الدین و نجیب الدین شیخ المشایخ چشتی که سلسلهء درویشان چشتی باو منتهی میشود. (انجمن آرا) (آنندراج). موضعی است در جبال هرات و قبر سلطان مودودبن مسعود در آنجاست. (حاشیهء تاریخ بیهقی چ ادیب ص 110). قریه ای است از قراء هرات و از آنجاست خواجه معین الدین چشتی که از اولیای بزرگ است و مقبره اش در اجمیر هند مزار مسلمانان است. (فرهنگ نظام) : و میسور بعد از جمع ساختن لشکر پرتهور اردوی خود را بچوکی که پسرش بود سپرده فی اواسط جمادی الاخر سنهء ثمان عشر و سبعمائه متوجه خراسان گشت و چون بقصبهء چشت رسید بکتوب و سایر امرا که در بادغیس اقامت داشتند به وی پیوستند. (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 203). رجوع به چشتی شود.
(1) - زوشت(؟)، «بلاذری چ قاهره ص401» زوشت(؟) «تاریخ سیستان ص28 متن و حاشیه». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چشت.

[چُ] (اِ) درختچه ایست که در کلیهء نقاط مرطوب جنگل های شمال فراوانست، و آنرا در مازندران «جز»، در رشت «کول» و «کوله خاص» و در برخی نقاط طالش «پل» نامند. (جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 280). رجوع به کوله خاص شود.

چشته.

[چَ / چِ تَ / تِ] (اِ) مخفف چاشته است که طعمه و طعام اندک باشد. (برهان). مخفف چاشته است. (انجمن آرا). بمعنی طعام چاشت باشد و بعد از آن تخفیف نموده بمعنی مأخوذ استعمال کرده باشند. (آنندراج). طعام اندک و طعمه و چاشت. (ناظم الاطباء). غذایی که به حیوانات به خصوص درندگان میدهند، که درتکلم طعمه است. (فرهنگ نظام). طعمه. نواله : و چون سلیمان به اسد رسید مصاف داده همی آمدند تا بساری دیالم و سادات چون شیر که به چشته رود پیشباز شدند و بسیاری را کشته و هزیمت کرده... (تاریخ طبرستان). رجوع به چشته خوار و چشته خور شود. || چاشنی و مزه. (ناظم الاطباء). || مسته(1). کریز. کمی از گوشت که بمرغان شکاری دهند تا آنانرا حریص بشکار کنند. گوشتی از صید باز که خود باز را دهند. || گوشت یا چربی یا خوردنی دیگری که بقلاب ماهیگیری بندند تا ماهی را بدان وسیله صید کنند. فریه. || تخم مرغی که در لانهء مرغ یا جای دیگر میگذارند که مرغ همواره بدانجا رفته تخم بگذارد. رومَه. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). || آنکه معاش خود را بدون زحمت تحصیل میکند. (ناظم الاطباء). چشته خور. چشته خوار.
(1) - Appats.

چشته خوار.

[چَ / چِ تَ / تِ خوا / خا](نف مرکب) طعمه خوار. چشته خور. چاشنی خوار. مسته خوار. || کسی که چون یکبار مزهء چیزی را چشد همواره آرزوی آنرا کند. در تداول عامه، کسی را گویند که چون یکبار از جانب شخصی بوی کمکی شود یا در خانهء آن شخص از وی پذیرائی بعمل آید، همواره توقع تکرار آنرا کند و منتظر تجدید آن کمک یا آن پذیرائی باشد. رجوع به چشته خور شود. || هر حیوان اعم از درنده و پرنده که او را طعام اندک دهند تا رام شود. درنده یا پرنده ای که بوسیلهء چشته خوردن رام و اهلی شود :
منع دلم ز دیدن آن خال گو مکن
هرچند مرغ خیره شود چشته خوار به.
مسیح کاشی (از آنندراج).

چشته خور.

[چَ / چِ تَ / تِ خوَرْ / خُرْ](نف مرکب) طعمه خور. (آنندراج). چاشنی خور. چشته خوار. مسته خور. || آنکه مرغوب بی تلاش روزی او شود. (آنندراج). || کسی که یک بار مزهء چیزی را چشیده و همیشه در آرزوی آن باشد، و چاشت خور نیز گویند. (ناظم الاطباء). در تداول عامه، کسی را گویند که چون از شخصی محبت یا منفعتی بدو رسد یا در خانهء کسی غذای مطبوعی خورد، پیوسته انتظار تجدید و تکرار آنرا داشته باشد. معتاد به استفاده از دیگری :
دلم که چشته خور التفات دمبدم تست
روا مدار که آخر بداغ چشته بسوزد.
ملا تشبیهی (از آنندراج).
-امثال: چشته خور از میراث خور بدتر است. رجوع به چشته خوار شود.

چشته خوردن.

[چَ / چِ تَ / تِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) چاشت خوردن. طعمه خوردن. طعام اندک خوردن. رجوع به چشته شود. || طعمه خوردن حیوان درنده، چون خواهند که درنده ای مانند شیر و ببر و امثال آنها را شکار کنند جایی طعمه میگذارند، او میاید و میخورد و بار دیگر که برای خوردن آن طعمه میاید شکار میشود. (فرهنگ نظام). چاشنی خوردن. مسته خوردن. مزه چشیدن. رجوع به چشته شود. || از چیزی لذت بردن و باز در پی آن یا مانند آن برآمدن. (فرهنگ نظام). انتظار معاش بی تلاش و رزق بی زحمت داشتن. رجوع به چشته شود.

چشتی.

[چَ] (اِخ) شهرت خواجه ابواحمد ابدال است که سرآمد مشایخ چشت و پسر سلطان فرسنافه بوده است. رجوع به نفحات الانس چ توحیدی پور ص 323 و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 305 شود.

چشتی.

[چَ] (اِخ) شهرت خواجه قطب الدین مودود است که پسر مهین خواجه یوسف بن محمد بن سمعان و از شیوخ متصوفه بوده و در سن 26 سالگی پس از وفات پدر بجانشینی وی منصوب شده است. رجوع به تاریخ گزیده ج 1 ص 772 و نفحات الانس چ توحیدی پور ص 326 و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 320 و 329 و رجوع به چشت شود.

چشخام.

[چَ] (اِ) دانهء سیاهی باشد لغزنده که آن را در داروهای چشم بکار برند. (برهان) (آنندراج). بمعنی چشام است. (جهانگیری). چاکسو و چشام. (ناظم الاطباء). داروی چشم. چِشْم :
چون از رمد تو بگذرد روزی چند
تا آهوی صحتت درآید بکمند
چشخام و نبات مصری و مامیران
باید چو غبار کرد و در چشم افکند.
یوسفی (از جهانگیری).
رجوع به چاکسو و چشام و چشم شود.

چشزخ.

[چَ زَ] (اِ مرکب) مخفف چشم زخم است، و آن آفتی و آزاری باشد خصوصاً اطفال را که بسبب دیدن و تعریف کردن بعضی از مردم بهم میرسد. (برهان). مرخم چشم زخم است. (انجمن آرا) (آنندراج). چشم زخم. (ناظم الاطباء). مخفف چشم زخم است. (فرهنگ نظام). چشمزخ. چشم بد. نظرخوردگی :
بیدار شد رسید بشارت که یافته است
از چشزخ حوادث قطب جهان شفا.
پوربهای جامی (از انجمن آرا).
رجوع به چشمزخ و چشمزخم شود.

چشش.

[چَ شِ] (اِمص) چشیدن. (ناظم الاطباء). عمل چشیدن. مزه کردن. آزمودن طعم چیزی. || (اِ) ذائقه و طعم. (ناظم الاطباء). ذوق. (ربنجنی). چشائی. چشایی :
پارسی گوییم، یعنی این کشش
زان طرف آمد که آمد آن چشش.مولوی.
رجوع به چشایی شود.

چشفر.

[چَ / چِ فَ] (اِ) بمعنی چشپر است که نشان پا باشد عموماً. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج). چشپر و نشان پای. (ناظم الاطباء). چشپر. (فرهنگ نظام). جای پای آدمی. رد پای انسانی. رجوع به چشپر شود. || نشان پای سباع خصوصاً. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج). نشان پای سباع. (ناظم الاطباء). رد پای جانوران درنده. جای پای درندگان :
تا قیامت به دیده گل چینم
سگت آنجا که چشفر اندازد.
؟ (از جهانگیری).

چشک.

[چِ شَ / چِ] (ص) بمعنی افزون و غالب. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج). افزون. (انجمن آرا). افزون و غالب. (فرهنگ نظام). بیش. زیاد. فراوان. بسیار :
خرد چون شود کمتر و کام چشک
چنان دان که دیوانه گردد بچشک(1).
فردوسی (از انجمن آرا).
|| (اِ) زیادتی و افزونی. (برهان) (آنندراج). افزونی و فراوانی و بسیاری. (ناظم الاطباء). برتری و بیشتری. || غالب شدن و غلبه. (برهان) (آنندراج). غلبه کردن. (انجمن آرا). غالب شدگی و غلبه. (ناظم الاطباء). || (ص) فاتح و مظفر و دارای زبردستی. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: چنان دان که دیوانه خواهد بچشک.

چشکمه.

[چَ کِ مِ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل که در 32هزارگزی شمال باختری ده دوست محمد و 20هزارگزی شمال راه مالرو ده دوست محمد به زابل واقع است. جلگه و گرمسیر است و 300 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء هیرمند، محصولش غلات و لبنیات شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشگر.

[چَ گَ] (ص مرکب) کسی که امتحان مزهء چیزی را میکند و چاشنی را معین میکند. (ناظم الاطباء). چاشنی گیر.

چشم.

[چَ / چِ] (اِ)(1) معروفست که عرب «عین» گویند. (برهان). ترجمهء عین. (آنندراج).آن جزء از بدن انسان و حیوان که بر بالای آن ابرو جا گرفته و آلت دیدنست. (فرهنگ نظام). عضو آلی مدرک رنگها. عین و آلت ابصار و دیده و چشم که آلت ابصار باشد عبارت است از کرهء مجوفی مرکب از چندین غشاء، و ممتلی از رطوبتی موسوم به رطوبت بیضیه، و غشاء خارجی که صلبیه نامیده میشود، و عبارتست از سفیدی چشم و احاطه میکند غشاء دیگری را موسوم به مشیمه و در جانب قدام چشم، صلبیه دارای ثقبه ایست که در آن ثقبه مشاهده میگردد جزء شفاف و غیر حاجب ماورائی موسوم به قرنیه که از سطح چشم برآمدگی دارد و نور عبور میکند از قرنیه و پس از آن از اطاق کوچکی میگذرد و ممتلی از مایعی موسوم برطوبت زجاجیه و برخورد مینماید یک نوع حجابی را که موسوم است به عنبیه این عنبیه دارای ثقبه ایست موسوم به حدقه و آن را مرتبط میکند با فضای داخلی چشم، و در خلف حدقه نور میگذرد از یک جسم جامد غیر حاجب ماورائی موسوم به جلیدیه و از آن گذشته برخورد مینماید شبکیه را و این شبکیه عبارتست از غشاء داخلی چشم و در آن ادراک میگردد مبصراتی که شخص بر آنها احاطه دارد و شبکیه نیست مگر انبساط عصب باصره و بواسطهء این عصب است که میرسد بدماغ هر چه که از اثر نور در چشم منطبع گشته است. (ناظم الاطباء). میرزا علی طبیب مؤلف جواهرالتشریح نویسد:«... کرهء چشم در جوف مداری واقعست و بوسیلهء عضلات خود و عصب بصری و ملتحمه و جفنین و لفافهء مقله ای مداری در مکان خود استوار شده و این وسایط ارتباطیه در حرکات مختلفه و ممتدهء آن نیز مساعدت میکنند... و طبقات مختلف چشم عبارتند از:
1 - صلبیه، که طبقه ایست که قسمت غیرشفاف (قرنیهء غیرشفاف) جزء قشری چشم را تشکیل میدهد و از خلف برای عبور عصب بصری سوراخ شده و از قدام دارای ثقبه ای بشکل بیضی ناقص است که قرنیهء شفاف در آن قرار گرفته است و رنگ آن سفید کدر و در بعضی اشخاص و در اطفال کبود است.
2 - قرنیه، که غشاء شفافی است بشکل بیضی ناقص و در جزء قدامی کرهء چشم واقع شده است.
3 - مشیمیه، که بر حسب وقوع طبقات بروی یکدیگر، پردهء دوم چشم است.
4 - عنبیه، که حجاب عضلی عروقی است و بطور عمودی واقع شده، در طرف مرکز آن سوراخی است موسوم به حدقه.
5 - شبکیه، که پردهء سوم چشم است و تأثیرات ضیائیه را اخذ کرده آنها را بعصب بصری منتقل میکند و بدماغ میرساند.
6 - بیضیه یا رطوبت هایی که مایع شفاف براقی است واقع در خانهء قدامی چشم، یعنی در جزئی از چشم که مابین قرنیه و عنبیه واقع است.
7 - جسم زجاجی، که مادهء سریشمی بسیار شفافی است و در جزء خلفی کرهء چشم، در خلف جلیدیه واقع شده و از رطوبتی موسوم برطوبت زجاجی که محتوی در غشائی موسوم بغشاء زجاجی است حاصل آمده است.
8 - منطقهء زین، که غشائی لیفی است و آن را «زین» کشف نموده، دارای منظر مخطط مخصوصی است و باید آن را مانند نقطهء ارتباط شبکیه و رباط معلق جلیدیه دانست. (نقل باختصار از کتاب جواهرالتشریح میرزا علی فصل دوم از باب چهارم). عین. دیده. جهان بین. بیننده. جهاز بینایی. باصِرَة. بَصَر. جَحمَة. طَرف. عَین. نَاظِر. نَاظِرَة. (منتهی الارب) :
بچشمت اندر بالار ننگری تو بروز
بشب بچشم کسان اندرون ببینی کاه.
رودکی.
دل زنده از کشته بریان شود
ز دیدار او چشم گریان شود.فردوسی.
سه پاس تو چشم است و گوش و زبان
کزین سه رسد نیک و بد بی گمان.فردوسی.
خرد چشم جانست چون بنگری
تو بی چشم شادان جهان نسپری.فردوسی.
دو چشمش کژ و سبز و دندان بزرگ
براه اندرون کژ رود همچو گرگ.فردوسی.
دو چشم من چو دو چرخشت کرد فرقت او
دو دیده همچو بچرخشت دانهء انگور(2).
فرخی.
تا کجا بیش بود نرگس خوشبوی طری
که بچشم تو چنان آید چون درنگری.
منوچهری.
چنان گوشم بدر چشمم براهست
تو گویی خانه ام زندان و چاهست.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
امیر یوسف را شراب دریافته بود چشمش بروی طغرل بماند. (تاریخ بیهقی). و هرچند کوشید و خویشتن را فراهم کرد چشم از وی بازنتوانست داشت. (تاریخ بیهقی). خواست که یوسف یکچند از چشم وی و حشم و لشکر دور ماند. (تاریخ بیهقی).
بچشمی چشم این غمگین گشاییم
بابروییش از ابرو چین گشاییم.نظامی.
ای بخلق از جهانیان ممتاز
چشم خلقی بروی خوب تو باز.سعدی.
دوست دارم اگرم لطف کنی ور نکنی
بدو چشم تو که چشم از تو به انعامم نیست.
سعدی.
نبینی که چون گربه عاجز شود
برآرد بچنگال چشم پلنگ.سعدی.
چشم خفاش اگر پرتو خورشید ندید
جرم بر دیدهء خفاش نه بر خورشید است.
ابن یمین.
رجوع به بصروعین و دیده شود. || بمعنی چشم زخم. (انجمن آرا) (آنندراج) (غیاث). بمعنی نظر بد که نام دیگرش چشم زخم است. (فرهنگ نظام). چشزخ. چشمزخ. نَظرَة. طُرفَة. (منتهی الارب). نظر. چشم بد. عین الکمال :
یارم سپند اگرچه برآتش همی فکند
از بهر چشم تا نرسد مر ورا گزند
او را سپند و آتش ناید همی بکار
با روی همچو آتش و با خال چون سپند.
حنظلهء بادغیسی.
خوش سپند افکن در آتش و رویش بنگر
که بترسم که مر او را رسد از چشم زیان.
فرخی.
تا جهان باشد خسرو بسلامت ماناد
ایزد از ملکت او چشم کسان دور کناد.
منوچهری.
گل کبود که برتافت آفتاب بر او
ز بیم چشم نهان گشت در بن پایاب.خفاف.
شکسته دیگ سیاهی نهند در بستان
ز بهر چشم چو شد بوستان خوش و دلخواه.
سوزنی.
از بیم چشم چون گل رعنا درین چمن
بر روی نوبهار نقاب خزان کشم.
صائب (ازآنندراج).
رجوع به چشزخ و چشم بد و چشمزخ و چشم زخم شود. || امید، چنانکه گویند: چشم آن دارم؛ یعنی: امید آن دارم. (انجمن آرا). بمعنی امید. (آنندراج) (فرهنگ نظام). امید و توقع. (غیاث). امید و توقع و انتظار. (ناظم الاطباء). چشمداشت. آرمان. آرزو :
تا بمن امید هدایت کراست
یا بخدا چشم عنایت کراست.نظامی.
هر کسی را ز لبت چشم تمنائی هست
من خود این بخت ندارم که زبانم باشد.
سعدی.
هرآنکه تخم بدی کشت و چشم نیکی داشت
دماغ بیهده پخت و خیال باطل بست.
سعدی.
ای که در دلق ملمع طلبی نقد حضور
چشم سرّی عجب از بیخبران میداری.
حافظ.
چشم آسایش که دارد از سپهر تیزرو
ساقیا جامی بمن ده تا بیاسایم دمی.حافظ.
ما ز یاران چشم یاری داشتیم
خود غلط بود آنچه ما پنداشتم.حافظ.
ز هیچ یار مرا چشم آشنایی نیست
شکسته جانم و امید مومیایی نیست.
باقر کاشی (از آنندراج).
روا مدار که گردد مزید خواهش غیر
نوازش ستمی کز تو چشم بود مرا.
قدسی (از آنندراج).
رجوع به چشمداشت و چشم داشتن شود.
|| بمعنی نگاه. (آنندراج) (فرهنگ نظام). نگاه و نظر. (ناظم الاطباء) :
چشمت همیشه مانده بدست توانگران
تا اینت پانذ آرد و آن خز و آن حریر.
ناصرخسرو.
چشم که بر تو میکنم چشم حسود میکنم
شکر خدا که باز شد دیدهء بخت روشنم.
سعدی.
گر از دوست چشمت باحسان اوست
تو در بند خویشی نه در بند دوست.سعدی.
|| (صوت) «چشم» قید اجابت و تصدیق است. (از آنندراج). بچشم. بالای چشم. سر چشم. روی چشمم. سمعاً و طاعةً. اطاعت میکنم :
دیدمش سرگرم استغنا ز راهی میگذشت
گفتمش دارم نگاهی آرزو، فرمود چشم.
قاسم مشهدی (از آنندراج).
|| (اِ) گشادگی در نوشتن بعضی حروف. نیز سفیدی میان سر فا و قاف و واو را گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) : و چشمهای واو و قاف و فا درخور یکدیگر و بر یک اندازه بود، نه تنگ و نه فراخ. (نوروزنامه ص 47 و 117)
|| هریک از خالهای کعبتین نرد :
لعبتان چشمها حیران که ما بر تخت نرد
چشمها از لعبتان استخوان انگیخته.خاقانی.
|| مجازاً بمعنی عزیز، نیازی و گرامی :
که ففعور چشم و دل ساوه شاه
ورا دید خواهد همی بی سپاه.فردوسی.
|| مجازاً بمعنی نزد. پیش. پیشگاه. در نظر :
ای قامت تو بصورت کاونجک
هستی تو بچشم مردمان بلکنجک.شهید.
بقرطاس بر پیل بنگاشتند
بچشم جهاندار بگذاشتند.فردوسی.
آری چو وقت خویش ندانی و روز خویش
در چشم شاه خواری و در چشم خواجه خوار.
فرخی.
هرکه خرد وی اندکتر، او بچشم مردمان سبکتر. (تاریخ بیهقی).
صفات و تشبیهات: مولف آنندراج نویسد: «آنچه در صفات و تشبیهات چشم خوبان مستعمل است: آشناروی. آهو. آهوانداز. آهوبچه. آهوفریب. آهوگیر. اختر. بادام. بادام تلخ. بادام سیه. باده پیما. بازیگوش. بخواب رفته. بدخوی. بلاجوی. بی باک. بی پروا. بی پروانگاه. بیرحم. بیگانه خوی. بی گناه کش. بی می مست. بی نماز. پرخمار. پرخواب. پرفن. پرکار. پریشان نگاه. پیمانه. ترک. ترک خطای. ترکش بند. ترک مردم شکار. تغافل شعار. تنگ. تنگظرف. تیر. تیرانداز. تیر هوای. تیزچنگ. تیغ. تیغ کشیده. جادو. جاودانه. جادوفریب. جادووش. جفاکیش. جگردار. جنون فزای. چاه بابل. حجاب آلود. حیاة. خانه پرداز. خانهء سیاه. خدنگ افکن. خراب. خمار. خواب آلوده. خوابناک. خوش دنباله. خوش سخن. خوش مژگان. خوش مژه. خوش نگاه. خونخوار. خونریز. دردناک. دلاشوب. دلاویز. دلبر. دل سیاه. دل سیه. دلفریب. دنباله دار. روشن. روشندل. روشندماغ. زنبورسرخ. ساغر. ساقی مشرب. ستاره. ستم دستگاه. ستمگر. سخندان. سخن ساز. سخنگوی. سرمه بیز. سرمه پالا. سرمه دار. سرمه رنگ. سرمه سای. سرمه فریب. سیه خانه. سیه دل. سیه مست. شرم آلود. شرمگین. شرمناک. شعبده باز. شفق نگاه. شورانگیز. شهباز. شیرشکار. شیرگیر. شیشه. ضحاک. طومارحیا. طومار سربه مهر. ظالم. ظالم خونخوار. ظالم مظلوم نما. عاشق کش. عربده جوی. عشوه فروش. عیار. غارتگر. غضب مست. غمزه زن. فتان. فتنه. فتنه انگیز. فتنه جوی. فتنه خیز. فتنه دکان. فتنه زای. فتنه ساز. فتنه گر. فرشته شکار. فرعون. فسونساز. قاتل. قتال. قیامت زای. کافر. کرشمه پرداز. کرشمه ساز. کمان. کمان کشیده. کم حرف. کینه جوی. گرانخواب. گشاده. گلگون. گوشه نشین. گویا. گیرا. مخمور. مردم آزار. مردم در. مردم کش. مست. مستانه. مست خواب. مهر بادامی. می پرست. میخانه. میگون. ناتوان. ناوک افکن. نرگس. نرگس بسیارخواب. نرگس بیمار. نرگس پرخواب. نرگس خواب آلود. نرگس سیرآب. نرگس شهلا. نرگس طناز. نرگس فتنه زای. نرگس کافرمژه. نرگس گویا. نرگس لاله رنگ. نرگس مستانه. نکته دار. نمرود. نیم باز. نیم خواب. نیم مست. وحشت دستگاه. هاروت. هرزه جنگ. هرزه گرد». سپس مولف آنندراج نویسد: «و در صفات چشم عشاق این الفاظ بکار برند: آئینه. آلایش نصیب. ابر. اشک آلود. اشکبار. اشک فشان. باز. بلابین. بی تاب. بی خواب. بیدار. بیضه. پرآب. تر. تنگظرف. جویبار. چرخ. حسرت بین. حسرت فشان. حیران. حیرت آلود. حیرت زده. خواب آلود. خواب جسته. خونبار. خون پالا. خونفشان. داغدیده. دجله ران. درفشان. دولابی. رمدکشیده. روشن بین. ژاله پاش. ستاره بار. ستم رسیده. شب پیمای. شگون گیر. صدف. طوفان. طوفان جوش. طوفانزای. طوفانی. عنبر. قطره زای. قطره زن. کاسه. کره. گران خواب. گریان. گریه آلود. گریخته خواب. گوهرزای. گهربار. گهرفروش. لوح. مرغ. ناغنوده. نگران. نم زده. ورق».
- آب چشم؛ کنایه از اشک چشم :
نریزد خدا آب روی کسی
که ریزد گنه آب چشمش بسی.سعدی.
- آب چشم ریختن؛ کنایه از گریستن :
نخست ای گنه کردهء خفته خیز
بقدر گنه آب چشمی بریز.سعدی.
- آب در چشم آمدن؛ اشک شوق در چشم آمدن و چشم پر از اشک شوق یا پر از اشک حسرت شدن :
اگر صد نوبتش چون قرص خورشید
ببینم، آب در چشم من آید.سعدی.
ز وجد آب در چشمش آمد چو میغ
ببارید بر چهره سیل دریغ.سعدی.
- آهوچشم؛ آنکه دارای چشمی چون غزال است :
بعد یکساعت آن دو آهوچشم
کآتش برق بودنشان در پشم.نظامی.
تو آهوچشم نگذاری مرا از دست تا آنگه
که همچون آهو از دستت نهم سر در بیابانی.
سعدی.
- از چشم افتادن کسی یا چیزی؛ در نظر شخص بیقدر و منزلت شدن :
از آن نوبت که دیدم ابروانش
ز چشمانم بیفتادست پروین.سعدی.
- از چشم انداختن کسی یا چیزی را؛ کنایه است از مورد بغض و نفرت قرار دادن آن کس یا آن چیز را.
- از چشم کسی افتادن؛ منفور آن کس شدن. منفور شدن نزد او پس از محبوب بودن.
- از چشم کسی انداختن شخصی را؛ آن شخص را مبغوض آن کس کردن : گفتند چه تدبیر کنیم تا این مرد را از چشم شاه بیندازیم. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).
- از چشم کسی دانستن یا دیدن کاری یا -حادثه ای را؛ آن کس را مسؤول و مسبب وقوع آن کار یا آن حادثه شمردن. بدو نسبت کردن آن کار یا حادثه: اگر یک مو از سر او کم شود از چشم شما می بینیم :
من مخمور اگر مستم ز چشم یار میدانم
مرا از من جدا کرده اشارتهای پنهانش.
خاقانی.
- از چشم گذاشتن؛ بی محلی و بی اعتنائی کردن :
تو یاد هر که کنی در جهان بزرگ شود
مگر که دیگرش از چشم خویش بگذاری.
سعدی.
- ازرق چشم؛ دارای چشم کبودرنگ.
- بادام چشم؛ دارای چشمی خوش حالت به شکل بادام :
در هیچ بوستان چو تو سروی نیامده ست
بادام چشم و پسته دهان و شکرسخن.
سعدی.
- بچشم آمدن؛ نظر خورده شدن. آفت عین الکمال یافتن. از نظر آسیب یافتن.
- بچشم درآمدن؛ در نظر جلوه کردن. منظور نظر واقع شدن :
میرود وز خویشتن بینی که هست
درنمی آید بچشمش دیگری.سعدی.
- بچشم کردن کسی یا چیزی؛ در نظر گرفتن و زیر نظر داشتن آن کس یا آن چیز :
بچشم کرده ام ابروی ماه سیمایی
خیال سبزخطی نقش بسته ام جائی.حافظ.
- || و نیز در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه، بمعنی چشم زخم زدن.
- بچشم کسی کشیدن چیزی را؛ جلوه فروختن بدان کس بسبب آن چیز.
- بچشم کشیدن کاری را؛ منت گذاشتن بدان کس بسبب انجام دادن آن کار.
- بچشم یا بر چشم نهادن چیزی؛ کنایه از سپاسگزاری کردن و شکر نعمت گفتن :
همچو نوباوه برنهد بر چشم
نامهء او خلیفهء بغداد.فرخی.
- بدچشم.؛
- بر چشم نشاندن؛ گرامی و معزز داشتن :
اگر بدست کند باغبان چنین سروی
چه جای چشمه که بر چشمهاش بنشاند.
سعدی.
- بی چشم و رو.؛
- بی چشمی.؛
- پاک چشم.؛
- پشت چشم نازک کردن؛ کنایه از کبر و غرور فروختن و ناز و افاده کردن.
- پوشیده چشم:در آن دم یکی مرد پوشیده چشم
بپرسیدش از موجب کین و خشم.سعدی.
- پیروزه چشم؛ دارای چشم پیروزه رنگ:
همه سرخ رویند و پیروزه چشم.نظامی.
- پیش چشم داشتن؛ در نظر داشتن و از نظر گذراندن : عاقل باید که در فاتحت کارها نهایت اغراض خویش پیش چشم دارد. (کلیله و دمنه).
- پیش چشم کردن؛ کنایه از بیاد داشتن و بخاطر داشتن چیزی یا مطلبی، چنانکه گوئی همیشه پیش نظر است : و شاعر بدین درجه نرسد الا که در عنفوان شباب و در روزگار جوانی بیست هزار بیت از اشعار متقدمان یاد گیرد و ده هزار کلمه از آثار متأخران پیش چشم کند و پیوسته دواوین استادان همی خواند و یاد همی گیرد. (چهارمقالهء عروضی).
- تنگ چشم؛ دارای چشمی ریز همچون چشم برخی از چینیان و ترکان :
تنگ چشمان معنیم هستند
که رخ از چشم تنگ بربستند.نظامی.
نبینی که چشمانش از کهرباست
وفا جستن از تنگ چشمان خطاست.
سعدی.
برای حاجت دنیا طمع بخلق نبردم
که تنگ چشم تحمل کند عذاب مهین را.
سعدی.
تنگ چشمان نظر به میوه کنند
ما تماشاکنان بستانیم.سعدی.
- تنگ چشمی؛ حالت تنگ چشم :
همه تنگ چشمی پسندیده اند.نظامی.
- تیره چشم.؛
- تیزچشم؛ تیزبین :
روز صیادم بد و شب پاسبان
تیزچشم و صیدگیر و دزدران.مولوی.
طرفه کور دوربین تیزچشم
لیک از اشتر نبیند غیر پشم.مولوی.
- چارچشم (در صفت سگ).؛
- چارچشمی.؛
- چشم از جهان بستن؛ کنایه است از مردن و دم درکشیدن :
چو سالار جهان چشم از جهان بست
بسالاری ترا باید میان بست.نظامی.
رجوع به چشم بستن شود.
- چشم از کسی یا از کاری آب نخوردن؛چنانکه گویند: چشمم از فلان شخص آب نمیخورد؛ یعنی گمان نمیکنم فلانی بتواند چنین کاری کند. یا چشمم از این کار آب نمیخورد؛ یعنی گمان نمیکنم این کار صورت گیرد.
- چشم براه داشتن؛ در انتظار چیزی یا کسی بودن. (امثال و حکم) :
چنان گوشم بدر چشمم براه است
تو گویی خانه ام زندان و چاه است.
ویس و رامین (از امثال و حکم).
مدتی شد که تا بدان امید
چشم دارد براه و گوش بدر.
انوری (از امثال وحکم).
- چشم بر پشت پا داشتن؛ شرم را سرافکنده بودن. (امثال و حکم) :
زلیخا رخ بدان فرخ لقا داشت
ولی یوسف نظر بر پشت پا داشت.
جامی (از امثال و حکم).
- چشم بر پشت پا دوختن؛ کنایه از با شرم و حیا بودن یا خجالت کشیدن :
چو رویم شمع خوبی برفروزد
دو چشم خود به پشت پای دوزد
بدین اندیشه آزارش نجویم
که پشت پاش به باشد ز رویم.جامی.
- چشم برنداشتن از چیزی یا کسی؛ پیوسته نگریستن و مدام نظر کردن.
- چشم بلا را خاریدن؛ چیز یا کسی موذی و زیانکار را که اکنون آزارش نمیرسد، بعمد به ایذا و آزار و اضرار خویش برانگیختن. (امثال و حکم) :
گر او بد کند پیچد از روزگار
تو چشم بلا را بتندی مخار.
فردوسی (از امثال و حکم).
- چشم پنگان کردن؛ بخشم یا شگفتی چشمان را بیش از اندازه گشادن. نظیر: چشمها راچهار کردن. (امثال و حکم) :
ور تو گویی جای خورد و برد چون باشد بهشت
بر تو از خشم و سفاهت چشم چون پنگان کنند.
ناصرخسرو (از امثال و حکم).
- چشم چپ کسی به کسی افتادن؛ با آن کس عداوت پیدا کردن. چپ افتادن.
- چشم چشم را ندیدن؛ کنایه است از بسیار تاریک بودن جائی از گرد و غبار. تیره و تار بودن.
- چشم چهار شدن و گشتن؛ افتادن دو چشم بدو چشم دیگر. یعنی ملاقات دست دادن و دیدن یکدیگر :
یکبارگی جفا مکن از ما تو شرم دار
کافر دو چشم گردد روزی چهار چشم.
شهاب الدین محمد بن رشید.
- چشم چهار کردن.؛ رجوع بچشم ها را چهار کردن شود.
- چشم دراندن.؛ رجوع به چشم دراندن شود.
- چشم را در کاری روی هم گذاشتن؛ کنایه از بی ملاحظه انجام دادن آن کار.
- چشم سوی کسی کشیدن؛ کنایه از میل و علاقه داشتن بدان کس و هواخواه وی بودن :یوسف را بدان بهانه فرستادند که گفتند: باد سالاری در سر وی شده است و لشکر چشم سوی او کشیده. (تاریخ بیهقی).
- چشمش بروشنایی افتاده است؛ بمزاح، نفعی یا مالی در جایی گمان برده و طمع کرده است. (امثال و حکم).
- چشمش چشمها دیده است؛ آمیزش و معاشرتهای سوء بسیار کرده و از این رو بی شرم و آزرم شده است. (امثال و حکم).
- چشمش کرایه میخواهد؛ بیشتر به مزاح به کودکانی که هر آنچه را بینند خواهند، گفته میشود. (امثال و حکم).
- چشمش محک است؛ با دیدن صورت ظاهر کسی سریرهء او را شناسد.
- || وزن چیزی ناسخته و ناسنجیده را باچشم تمیز دهد. (ازامثال وحکم).
- چشم فروخوابانیدن؛ کنایه از چشم پوشی و اغماض کردن. غمض عین کردن.
- چشم کار کردن؛ چنانکه گویند: تا چشم کار کرد؛ یعنی تا آنجا که چشم میدید، و تا آن حد بینایی چشم نیروی دیدن داشت : و آن صحرا چندانکه چشم کار کرد رسنها و چوبها فکنده بود که از فسون ایشان در حرکت آمد. (مجمل التواریخ). چون بگذشتی بزمینی رسی همچنان کوه و درختان و هامون نحاس باشد چون برگذری باز بزمینی سیم رسی هرچند چشم کار کند و ازآن پس به زمینی زر رسی. (مجمل التواریخ).
- چشم کسی را دزدیدن؛ هنگام غفلت او از دیدن، کاری را انجام دادن.
- چشم گود شدن؛ کنایه از لاغر شدن.
- چشم و دل پاک بودن؛ کنایه از امانت و عفت داشتن: چشم و دل پاک است. نظیر: انه لغضیض الطرف و نقی الظرف. (امثال و حکم).
- چشم و دل سیر بودن؛ اعتنا بمال و منال نداشتن: چشم و دل سیر است؛ بی اعتنا بمال و بلند نظر است. (امثال و حکم).
- چشم و هم چشم.؛
- چشم و هم چشمی.؛
- چشم ها را چهار کردن، چشمهایش چهار -شدن؛ انتظار شدید بردن.
- || نهایت متعجب شدن.
- || فراوان دقت کردن. (امثال و حکم).
- چشمهایش آلبالو گیلاس می چیند؛ از بیخوابی یا خیرگی در تأثیر نور یا بعلت دردی در دیدگان، اشیاء را در هم و غیر متمایز می بیند. و از این جمله همان معنی اراده شود که حضرت جلال الدین محمد بلخی از کلمهء «کلاپیسه شدن چشم» اراده فرموده است. (امثال و حکم).
- چشمهایش بسرش رفته است؛ نهایت متکبر و معجب شده است. (امثال و حکم).
- حیزچشم.؛
- خوابیده چشم:هم آن کژّبینی و خوابیده چشم
دل آگنده دارد تو گویی بخشم.فردوسی.
- خوش چشم.؛
- خوش چشم و ابرو.؛
- دجال چشم.؛
- در چشم آمدن کسی یا چیزی؛ کنایه است از خوب و زیبا و باارزش جلوه کردن آن کس یا آن چیز در نظر :
بعد از تو که در چشم من آید که بچشمم
گویی همه عالم ظلماتست و تو نوری.
سعدی.
چو در چشم شاهد نیاید زرت
زر و خاک یکسان نماید برت.سعدی.
بکش تا عیبجویانم نگویند
نمی آید ملخ در چشم شاهین.سعدی.
- در چشم کسی آراستن چیزی یا عملی را؛کنایه از خوب و زیبا جلوه دادن آن چیز یا آن عمل را در نظر آن کس : چون نیکوئی فرماید آن چیز را در چشم وی بیارایند تا زیادت فرماید. (تاریخ بیهقی).
- در چشم کسی گفتن؛ کنایه است از صریح و بیواسطه سخنی را بخود آن کس گفتن.
- در چشم مردم گذاشتن؛ تظاهر کردن. برخ مردم کشیدن :
کلید در دوزخست آن نماز
که در چشم مردم گذاری دراز.سعدی.
- زاغ چشم؛ کبود چشم :
دمان همچو شیر ژیان پر ز خشم
بلند و سیه خایه و زاغ چشم.فردوسی.
- سرخ چشم.؛
- سیاه چشم.؛
- سیخ چشم (در اصطلاح اهالی فیض آباد -محولات بخش تربت حیدریه)؛ بمعنی بی حیا، پررو و خیره چشم.
- سیخ چشمی.؛
- سیه چشم؛ دارای چشمی با مردمک سخت سیاه و براق. به کنایه، معشوق زیبا :
سیه چشم را بند بر پای کرد
بزندان درون مر ورا جای کرد.فردوسی.
همی بود او را ز آرام بهر
سیه چشم با می بیامیخت زهر.فردوسی.
کنیزی سیه چشم و پاکیزه روی.نظامی.
تو مشکبوی سیه چشم را که دریابد
که همچو آهوی مشکین ز آدمی برمی.
سعدی.
- شوخ چشم:بس که بودم چون گل نرگس دوروی و شوخ چشم
باز یک چندی زبان در کام چون سوسن کشم.
سعدی.
که ای شوخ چشم آخرت چند بار
بگفتم که دستم ز دامن مدار.سعدی.
کو دشمن شوخ چشم بی باک
تا عیب مرا بمن نماید.سعدی.
- شوخ چشمی؛ حالت و عمل شوخ چشم :
و گر شوخ چشمی و سالوس کرد
الا تا نپنداری افسوس کرد.سعدی.
- شورچشم.؛
- کج چشم.؛
- کره چشم.؛
- گاوچشم.؛
- گداچشم.؛
رجوع به همین عناوین شود.
- گربه چشم؛ دارای چشمی کبودرنگ و موّرب :
ابا سرخ ترکی بدی گربه چشم
که گفتی دل آزرده دارد بخشم.فردوسی.
دگر ره یکی روسی گربه چشم
چو شیران به ابرو درآورده خشم.نظامی.
- گرسنه چشم:این گرسنه چشم بی ترحم
خود سیر نمی شود ز مردم.
- گرسنه چشمی:فغان که کاسهء زرین بی نیازی را
گرسنه چشمی ما کاسهء گدائی کرد.صائب.
- گستاخ چشم:غضبناک و خونریز و گستاخ چشم.نظامی.
- گورچشم؛ نوعی حریر. (شرفنامه چ وحید ص 369) :
حریر زمین زیر سم ستور
شده گورچشم از بسی چشم گور.نظامی.
- میش چشم.؛
- نرم چشم.؛
- نکوچشم.؛
- هفت چشم.؛
- هم چشم.؛
- هم چشمی.؛
رجوع به همین عناوین شود.
- همه را بیک چشم دیدن؛ کنایه است از دوگانگی و تبعیض قائل نشدن و فرق میان اشخاص نگذاشتن.
- یک چشم.؛
رجوع به همین عنوان شود.
- امثال: چشم آخربین تواند دید راست.
چشم اول بین غرور است و خطاست.
مولوی (از امثال و حکم).
چشم بازار را درآورده است؛ چیزی بسیار بد خریده است. نظیر: لر بازار نرود بازار میگندد. (امثال و حکم).
چشم باز غیب میگوید؛ بطور مزاح به کسی که از چیزی روشن و بدیهی آگاهی دهد. (امثال و حکم).
چشم بزرگان تنگ میشود؛ به طنز و استهزاء، کبر غنای شما سبب است که مرا ندیدید و مرا نشناختید. (امثال و حکم).
چشم ترا زیان است در خور بخیره دیدن. (از امثال و حکم).
گفت چشم تنگ دنیادار را یا قناعت پر کند یا خاک گور.
سعدی (از امثال و حکم).
رجوع به چشم تنگ شود.
چشم خردت گشای چون اهل یقین زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین.
خیام (از امثال و حکم).
چشم دانا بی غرض بین است و بس.
ادیب پیشاوری (از امثال و حکم).
چشم دریده ادب نگاه ندارد.
حافظ (از امثال و حکم).
چشم دشمن همه بر عیب افتد.
(از امثال و حکم).
چشم دل باز کن که جان بینی آنچه نادیدنی است آن بینی.
هاتف (از امثال و حکم).
چشم رضا بپوشد هر عیب را که دید چشم حسد پدید کند عیب ناپدید.
(از امثال و حکم).
چشم زخم میرزا مهدیخانی؛ شکستی فاحش. گویند: در جنگ نخستین نادر با ترکان عثمانی که شکست بلشکر ایران رسید، نادر بمیرزا مهدیخان گفت بولایات و ایالات و رؤسای قبایل و عشایر ایران ماجرا بنویسد عِدّه و عُدّه بخواهد، میرزا مهدیخان به اسلوب دُره شرحی بنگاشت و پس از تمجید و تبجیل فراوان از پیروزیهای لشکر ظفرنمون نوشت اندک چشم زخمی بقسمتی از سپاه سپهردستگاه... رسید، و چون نوشته بسمع نادر رسانید، سردار ایران برآشفت و گفت این دروغ و یافه چراست؟ بنویس دمار از ما برآوردند و... (امثال و حکم).
چشم سر نقش این و آن بیند
و آنچه سر است چشم جان بیند.
سنائی (از امثال و حکم).
چشمش را ببین دلش را بخوان؛ نظیر: القلب مصحف البصر. ان الجواد عینه فراره. (امثال و حکم).
چشمش هزار کار میکند که ابروش نمیداند؛ به نهفته کاری و کردارپوشی خوگر و معتاد است. (امثال و حکم).
چشم عیان بین نبیند نهان را.
ناصرخسرو (از امثال و حکم).
چشم که بچشم افتد شرم کند. (امثال و حکم).
چشم گریان چشمهء فیض خداست.
مولوی. (از امثال و حکم).
چشم مور و پای مار و نان ملا کس ندید.(از امثال و حکم).
چشم می بیند دل میخواهد. (ازامثال و حکم).
چشم ها دارد نخودچی، ابرو ندارد هیچی. (از امثال و حکم).
اگر چشم نبیند دل نخواهد.
این چشم را مباد به آن چشم احتیاج. (فرهنگ نظام).
بلی چشم کلاژه یک دو بیند.
سیف اسفرنک (از امثال و حکم).
خواست زیر ابرویش را بگیرد چشمش را کور کرد. (از فرهنگ نظام).
گر دست ما تهی است ولی چشم ما پر است.
گر نبیند بروز شب پره چشم
چشمهء آفتاب را چه گناه؟سعدی.
لیلی را بچشم مجنون باید دید. (از مجموعهء امثال طبع هند).
کاری که چشم میکند ابرو نمیکند. (فرهنگ نظام).
کسی را محرم راز خود آن بدخو نمیداند
که چشمش صد سخن میگوید و ابرو نمیداند.
وحید قزوینی (از امثال و حکم).
(1) - Oeil. (2) - ن ل: دو دیده همچو بچرخشت زیر پای انگور.

چشم.

[چَ / چِ شُ] (اِ) دانهء سیاهی باشد لغزنده که آنرا در داروهای چشم بکار برند و چون بپزند و خشک سازند بعد از آن صلایه کرده بر هر جراحت که پاشند نیک شود، خصوصاً بر جرحت آلت تناسل و جراحتی که مادرزاد باشد(1) و باین معنی بضم ثانی هم بنظر آمده است. (برهان)(2). بمعنی دارویی که بکار چشم آید و آن را «چاکسو» نیز خوانند. (آنندراج). دانهء سیاه که آنرا «چاکسو» گویند. (غیاث). داروئی که چاکسو گویند. (ناظم لااطباء). داروی چشم. جاکشو. چاکشو. چشام. تشمیزج. چِشُم. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه) :
مرا داد از توتیا نفع بیش
بچشم من انداخت چون چشم خویش.
وحید (در تعریف کحال، از آنندراج).
رجوع به چاکسو و چشام شود.
(1) - ظاهراً مراد مؤلف از: «جراحتی که مادرزاد باشد» همان جراحت آلت تناسل است چه «مادر زاد» در اصطلاح عامه همان مفهوم آلت تناسل را دارد و هم اکنون در تداول روستائیان خراسان و دیگر جاهای ایران بدین معنی مصطلح است.
(2) - حکیم مؤمن در تحفه ذیل «تشمیزج» آرد: «معرب از چشمیزک فارسی است و او را چشمک و چشم نامند، دانه ایست بقدر بهدانه مثلث و سیاه و براق...» و ذیل «چشمیزج» و «چشمک» و «چشوم» گوید: «تشمیزج است». رک: چشام و تشمیز و معرب آن «ششم» بکسر اول است. «تفس». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چشم.

[چِ شُ] (اِخ) دهی از دهستان کاهبخش داورزن شهرستان سبزوار که 40هزارگزی جنوب خاوری داورزن و 22هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی سبزوار واقع است. جلگه و معتدل است و 792 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، زیره و پنبه، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است ولی در تابستان از داورزن با اتومبیل هم میتوان رفت.(از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشم آب دادن.

[چَ / چِ دَ] (مص مرکب) کنایه از تماشا کردن. (برهان). مرادف نظر و دیده را آب دادن. (از آنندراج). دیدن چیز مرغوب و تماشا کردن آن را. (آنندراج). تماشا کردن. (غیاث) (ناظم الاطباء) (مجموعهء مترادفات ص 97). چشم را آب دادن :
آب خواهد داد چشمی از تماشایش حباب
این چنین باران اگر از چشم احباب آورم.
ظهوری (از آنندراج).
|| کنایه از اکتساب فیض دیدار کردن. (آنندراج) :
از حجاب عشق صائب روی چون خورشید او
رفت در ابر خط و چشمی ندادم آب ازو.
صائب (از آنندراج).
|| روشن کردن چشم. (فرهنگ نظام). چشم را بجمال معشوق یا محبوب روشن کردن :
چشم خود را داده بود از آب حیوان خضر آب
تا غرور آئینه را از دست اسکندر گرفت.
صائب (از آنندراج).

چشم آخربین.

[چَ / چِ مِ خِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دیدهء آخربین. چشم عاقبت نگر. چشم دورنگر. چشمی که پایان و عاقبت هر کار و عمل رابیند. مقابل چشم اول بین :
چشم آخربین تواند دید راست
چشم اول بین غرورست و خطاست.مولوی.

چشم آرو.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چشمارو. چیزی که بجهت دفع چشم زخم و چشم بد بسازند، اعم از آنکه برای آدمی یا حیوانات دیگر یا کشتزار و باغ و خانه و سرای و امثال آن باشد. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چیزی که بجهت دفع نظر بد از آدم یا حیوان یا کشت مهیا کنند. (فرهنگ نظام). چشم پنام. حرز. تعویذ. چشماروی :
ای سر تا پا بتازگی سرو سهی
از جملهء نیکوان بخوبی تو بهی
بر حسن و جمال بیش میافزاید
چشمارو را چو خال بر روی نهی.
سید حسن غزنوی (از جهانگیری).
بحر دست تو بهر چشمارو
شاید ار برکشد هزار چو نیل.
کمال اسماعیل.
اولیا را که هست روی نکو
از ملامت کنند چشمارو.شیخ آذری.
رجوع به چشماروی شود.

چشم آشنا.

[چَ / چِشْ / شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ظاهراً کسی که بدیدار با دیگری آشنا باشد :
که با من یک زمان چشم آشنا باش
مکن بیگانگی یکدم مرا باش.نظامی.

چشم آغل.

[چَ / چِ غِ / غُ] (اِ مرکب)چشمالوس و نگریستن بیک گوشهء چشم بود. (از حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال ص 199). از گوشهء چشم نگاه کردن باشد، اعم از قهر و غضب یا غمزه و ناز. (برهان). بگوشهء چشم نگریستن از روی قهر بر دشمن. (انجمن آرا) (آنندراج). بمعنی چشم آغیل است. (جهانگیری). نگاه از گوشهء چشم خواه، از قهر و غضب باشد و یا غمزه و ناز. (ناظم الاطباء). چشم آغیل. چشم آغول. چشمالوس. چشم زهره. چشم غره :
نرمک او را سلام کردم دی
کرد سویم نگه بچشم آغل(1).
حکاک (از حافظ اوبهی).
رجوع به چشم آغول و چشم آغیل و چشمالوس شود. || (نف مرکب) نگاه کننده را نیز گویند. (برهان)(2). آنکه بخشم یا بناز از گوشهء چشم نگرد. رجوع به چشم آغلیدن شود.
(1) - ن ل:
نرمک او را یکی سلام زدم
کرد زی من نگه بچشماغیل.
حکاک (از فرهنگ اسدی).
(2) - به این معنی اسم فاعل است با حذف «نده» از آخر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چشم آغلیدن.

[چَ / چِ غِ / غُ دَ] (مص مرکب)(1) از روی قهر و غضب بگوشهء چشم نگاه کردن باشد. (برهان). تیر انداختن در نگاه از گوشهء چشم. (ناظم الاطباء). چشم آغل کردن. چشم آغیل کردن. بگوشهء چشم نگریستن. چشم زهره رفتن. چشم غره رفتن.
(1) - از چشم آغل + یدن (مصدری). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چشم آغول.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) بمعنی چشم آغل و چشماغیل است که از گوشهء چشم نگاه کردن باشد بقهر و غضب یا بغمزه و ناز. (از ناظم الاطباء). چشم غره. چشم زهره. رجوع به چشم آغل و چشماغیل شود.

چشم آغیل.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) به خشم نگریستن بود. (فرهنگ اسدی). بقهر و غضب بگوشهء چشم نگاه کردن باشد. (برهان). بگوشهء چشم نگریستن بود. (جهانگیری). بگوشهء چشم نگریستن از روی قهر بر دشمن (انجمن آرا) (آنندراج). بمعنی چشم آغل و چشم آغول. (از ناظم الاطباء). نظر بگوشهء چشم بنشانهء خشم. چشم زهره. نگاه چپ چپ :
گر کند شهریار خصم شکار
سوی گردون نظر بچشماغیل
اختران بر زمین نهند ز بیم
از پی بندگی شاه تویل.
شمس فخری (از انجمن آرا).
|| (نف مرکب) نگاه کننده را نیز گویند. (برهان)(1). رجوع به چشم آغل و چشم آغول و چشم آلوس شود.
(1) - اسم فاعل با حذف «نده» از آخر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چشم آلوس.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) نگرستن بود بگوشهء چشم. (فرهنگ اسدی). بمعنی چشماغیل است که بغضب و قهر بگوشهء چشم نگاه کردن باشد. (برهان). بمعنی چشم آغیل است. (جهانگیری). بگوشهء چشم نگریستن از روی قهر بر دشمن. (انجمن آرا) (آنندراج). نظر بگوشهء چشم. (فرهنگ نظام). چشماغل. چشماغول. چشماغیل. چشم زهره :
کیوس وار بگیرد(1) همی بچشمالوس
بسال فرخ شبها امیر روز غدیر.
دقیقی (از فرهنگ اسدی).
|| کژبین. (ناظم الاطباء). || بغضب نگاه کننده را نیز گویند. (برهان)(2). رجوع به چشماغل و چشماغول و چشماغیل شود.
(1) - ن ل: کیوس وار نگرد (بتشدید را) در نسخه چاپی:
....بسان فرخ شهبا امیر روز غدیر.
(2) - اسم فاعل با حذف «نده» از آخر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چشم آور.

[چَ / چِ وَ] (اِ مرکب)(1) تعویذی که جهت محافظت از چشم بد بر کسی و یا بر جائی آورند. || اسب چشم سبز. (ناظم الاطباء).
(1) - ظاهراً مصحف «چشم آرو» یا مصحف «چشم آویز» است.

چشم آویز.

[چَ / چِ] (ن مف مرکب، اِ مرکب) چیزی باشد سیاه و شبکه دار که از موی دم اسب بافند و زنان آنرا مانند نقاب از پیش چشم آویزند. چیزی باشد که از موی مشبک بافند و زنان آن را پیش چشم خود آویزند تا مردم ایشان را نبینند و ایشان همه چیز را ببینند و آنرا «ایازی» و «ایاسی» نیز گویند. (جهانگیری). چیزی که از موی مشبک بافند و زنان پیش چشم آویزند و بیشتر آنست که رنگ آن سیاه باشد و ایشان مردان را ببینند و مردان ایشان را نبینند و آنرا «ایازی» و «ایاسی» گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). نقابی سیاه و شبکه دار که از موی دم اسب سازند و زنان در جلو چشم آویخته روی خود را بدان بپوشانند. (ناظم الاطباء). نقاب ساخته از موی که زنان وقت بیرون رفتن بر رو اندازند تا آنها بیرون را ببینند و کسی روی آنها را نبیند که اکنون «پیچه» نامیده میشود. (فرهنگ نظام). نقاب. پیچه. روبند :
همچو چادر سفیدرو باشید
نه سیه جامه همچو چشم آویز.نظام قاری.
سپیدروی شدند آن همه ز چشم آویز
که بود او بمیانشان سیاهی لشکر.
نظام قاری.
|| چیزی هم هست از پوست که آنرا تریشه تریشه کنند و بجهت دفع مگس از پیش چشم اسب آویزند. (برهان). چیزیست از تمسه تریشه تریشه که جهت دفع مگس از پیش چشم اسب آویزند و «پشه پران» نیز گویند. (ناظم الاطباء). مگس پران (در اصطلاح روستائیان خراسان). || آنرا چشم پنام نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). چشم آرو. چیزی که جهت دفع چشم زخم نویسند. تعویذ. باطل السحر :
سحر چشمان تو باطل نکند چشم آویز
مست چندانکه بکوشند نباشد مستور.
سعدی.(1)
رجوع به چشم پنام شود.
(1) - صاحب انجمن آرا و مؤلف آنندراج این شعر را منسوب به شیخ آذری دانسته و آنرا بمعنی چیزی که پیش چشم آویزند شاهد آورده اند، ولی در کلیات سعدی چ فروغی این شعر عیناً در غزلی بمطلع: بفلک میرسد از روی چو خورشید تو نور... بنام سعدی نقل شده است. (کلیات سعدی چ فروغی قسمت غزلیات ص 163). و ضمناً درین شعر هم چنانکه از مضمون آن برمی آید معنی تعویذ و باطل السحر مناسب تر مینماید.

چشماروی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چشمارو. حرز. تعویذ. دعای دفع چشم بد. چیزی که جهت دفع چشم زخم از انسان یا حیوان یا خانه و باغ و جز اینها سازند :
چو از تو کس نیابد خوشی و کام
چه روی تو چه چشماروی بر بام.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
باش چشماروی او امروز تو
بعد ازین فردا سپندش سوز تو.عطار.
هست خورشید رخت زیر نقاب
جملهء ذرات چشماروی تو.عطار.
تو هم ای خواجه چشمارویی امروز
چو چشماروی زیبارویی امروز.عطار.

چشمان شاه.

[چَ / چِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از جاسوسان و کارآگاهان شاه. کنایه از افرادی که در زمان پادشاهی هخامنشیان و اشکانیان در اطراف مملکت پراکنده میشدند و هرگونه خبری را نهانی بشخص شاه گزارش میدادند: اشخاصی در تمام مملکت بودند که آنها را چشمان یا گوشهای شاه میخواندند و اخباری را که راجع بمنافع شاه یا سلامت او بود باو میرسانیدند. (تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2659).

چشم افتادن.

[چَ / چِ اُ دَ] (مص مرکب)ناگاه کسی یا چیزی را دیدن. لازم از چشم افکندن بر چیزی. (آنندراج).
- از چشم افتادن؛ بی اعتبار شدن در نظر کسی. (غیاث) (ناظم الاطباء) :
از آنکه چشم من از طلعت تو محجوبست
چو اشک مردم چشم خودم ز چشم افتاد.
جمال الدین (از فرهنگ ضیاء).
چشم مسافر که بر جمال تو افتاد
عزم رحیلش بدل شود به اقامت.سعدی.
هر آدمی که دو چشمش برآن جمال افتد
دلش ببخشد و بر جانت آفرین گوید.
سعدی.
صد بار تا ز پوست نیایی برون چو مار
چشم تو بی حجاب نیفتد بروی گنج.صائب.
- چشم افتادن برچیزی؛ نگاه واقع شدن بچیزی. (فرهنگ نظام). خیره شدن نگاه بر کسی یا چیزی. دیدن و رؤیت کردن کسی یا چیزی.

چشم افروز.

[چَ / چِ اَ] (نف مرکب)افروزندهء چشم. روشنی بخش چشم. هرچیز یا هرکس که مشاهدهء آن چشم را نور و روشنائی بخشد :
مرا چشمی و چشمم را چراغی
چراغ چشم و چشم افروز باغی.نظامی.

چشم افسا.

[چَ / چِ اَ] (نف مرکب)چشم افسای. با چشم فریب دهنده. افسونگر با چشم :
چو داد اندیشهء جادو دماغم
ز چشم افسای آن لعبت فراغم.نظامی.
فسونسازان که از مه مهره سازند
بچشم افسای همت حقه بازند.نظامی.
و زهرات دنیا اگرچه سخت فریبنده و چشم افسای خرد است... (مرزبان نامه).

چشم افسای.

[چَ / چِ اَ] (نف مرکب)چشم افسا. رجوع به چشم افسا شود.

چشم افکن.

[چَ / چِ اَ کَ] (اِ مرکب)چشم انداز. منظره. دورنما. رجوع به چشم انداز شود.

چشم افکندن.

[چَ / چِ اَ کَ دَ] (مص مرکب) تماشا کردن. (مجموعهء مترادفات ص 97). چشم انداختن. نظر کردن. نگاه کردن :
سرانجام بگذاشت جیحون بخشم
به آب و بخشکی نیفکند چشم.فردوسی.
رجوع به چشم انداختن شود.
- از چشم افکندن کسی یا چیزی را؛بی اعتبار و بی ارزش جلوه دادن آن کس یا آن چیز را در نظر بینندگان. از چشم انداختن.
- چشم افکندن از چیزی؛ چشم پوشیدن و صرف نظر کردن از آن چیز :
ما امید از طاعت و چشم از ثواب افکنده ایم
سایهء سیمرغ همت بر خراب افکنده ایم.
سعدی.
- چشم افکندن بر چیزی؛ کنایه از نگاه کردن و نگریستن بچیزی. (آنندراج). چشم انداختن و نگاه کردن بچیزی. (از فرهنگ نظام) :
وآنگه که چشم بر رخ ما افکند طبیب
در حال ما چو فکر کند بدگمان شود.
سعدی.
بر من بفکند چشم و دانم
بر هیچکس اینقدر نینداخت.
درویش هروی (از آنندراج).
- چشم بر زمین افکندن؛ فرونگریستن بزمین خواه از شرم و خجالت و یا اندوه و خواه از تواضع و فروتنی. (برهان) (ناظم الاطباء).
- || کنایه از سجده کردن. (برهان) (ناظم الاطباء).

چشم امید.

[چَ / چِ مِ اُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) امید و انتظار و آرزوی بسیار.

چشم انتظار.

[چَ / چِ اِ تِ] (اِ مرکب) در تداول عامه، منتظر بودن و انتظار فراوان داشتن. انتظار. امید. توقع.

چشم انداختن.

[چَ / چِ اَ تَ] (مص مرکب) تماشا کردن. (مجموعهء مترادفات). چشم افکندن. نظر کردن. نگاه کردن. رجوع به چشم افکندن شود.
- از چشم انداختن کسی یا چیزی را؛ کنایه از بی اعتبار کردن آن کس یا آن چیز را در نظر بینندگان. از چشم افکندن.
- چشم انداختن بر چیزی یا در چیزی؛نگریستن و نگاه کردن بر چیزی یا در چیزی. (آنندراج).
- چشم انداختن به چیزی؛ کنایه از نگاه کردن و نگریستن به چیزی. (آنندراج) :
ندارد توتیای چشم من جز سرمهء چشمت
شود روشن اگر چشمی به چشم من بیندازی.
وحید (از آنندراج).

چشم انداز.

[چَ / چِ اَ] (اِ مرکب) منظر و مد بصر. (ناظم الاطباء). منظرهء وسیع باصفا. (فرهنگ نظام). چشم افکن. منظره. دورنما. رجوع به چشم افکن شود. || نگاه. (ناظم الاطباء).

چشم انداز شدن.

[چَ / چِ اَ شُ دَ] (مص مرکب) تغافل کردن و غافل بودن از چیزی. || از بالا نظر کردن. (ناظم الاطباء).

چشم باختن.

[چَ / چِ تَ] (مص مرکب)مرادف چشم سفید شدن و چشم شکستن. (آنندراج). کنایه از کور شدن. از دست دادن نور چشم :
نیست کاری بر کسی دل را مصفا ساختن
باخت چشم آن کس که این آیینه را پرداز کرد.
صائب (از آنندراج).
رجوع به چشم سفید شدن و چشم شکستن شود.

چشم باز.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقابل چشم بسته. چشم گشوده.

چشم باز.

[چَ / چِ] (ص مرکب) به مجاز، بیدار. مواظب. مراقب.

چشم باز کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) چشم گشودن. مقابل چشم بستن. || در تداول عامه، کنایه از کسی یا چیزی را بدقت و کنجکاوی نگریستن. || بمجاز، بیدار شدن. از خواب برخاستن.
- چشم رضا و مرحمت به کسی یا بر کسی -باز کردن؛ کنایه از نظر مهر و محبت بدان کس داشتن. بنظر لطف و نوازش نگریستن :
چشم رضا و مرحمت بر همه باز میکنی
چون که ببخت من رسد اینهمه ناز میکنی.
سعدی.
|| در تداول عامه، به گربه یا سگ نوزاد گویند که تازه چشم واکرده است، یعنی هنوز چند روز از تولد او نگذشته است و چیزی درک نمیکند و در مورد انسان گویند: تازه چشم بازکرده؛ یعنی بی تجربه و نادان است.

چشم باطل ساختن.

[چَ / چِ طِ تَ](مص مرکب) کنایه از کور و نابینا کردن. (آنندراج). مؤلف آنندراج نویسد: «محمد طاهر نصیرآبادی در احوال میرزا علاءالدین نوشته: که چشم ایشان را با برادران در ایام شاه صفی باطل ساختند».

چشم بخواب کردن.

[چَ / چِ بِ خوا / خا کَ دَ] (مص مرکب) خوابانیدن. || چشم کسی را به بستن واداشتن :
بگشا بشیوه نرگس پرخواب مست را
وز رشک چشم نرگس رعنا بخواب کن.
حافظ.
|| خوابانیدن چشم بیدار. دیدهء بیدار را در خواب کردن :
با فلک چون فسانه گوی شرم
چشم خورشید را بخواب کنم.
حسین ثنایی (از آنندراج).

چشم بد.

[چَ / چِ مِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نظر بد و نگاه بد. (ناظم الاطباء). چشمی که اثر بد دارد و چشم زخم میزند. (فرهنگ نظام). چشم زخم. عین الکمال :
ندانم چه چشم بد آمد براوی
چرا پژمرید آن چو گلبرک روی.فردوسی.
چون کار بآخر رسید چشم بد بدو خورد که محمودیان از حیلت نمی آسودند. (تاریخ بیهقی).
چو چشم بد همیشه دورم از تو
چو بدخواه لبت رنجورم از تو.نظامی.
ای ملک العرش مرادش بده
وز خطر چشم بدش دار گوش.حافظ.
|| بلا و آفت. (ناظم الاطباء).
- چشم بد از روی تو دور؛ یعنی خدا ترا محافظت کند و از آسیب چشم بد ایمن دارد :
قل هوالله احد چشم بد از روی تو دور.
- چشم بد دور؛ یعنی ماشاءالله. تبارک الله. بنامیزد. احسن. زه. آفرین : چشم بد دور که نوشیروان دیگر است. (تاریخ بیهقی).
- چشم بد دور بودن؛ بلا و آفت و نظر بد دور بودن. (ناظم الاطباء).

چشم بدست بودن.

[چَ / چِ بِ دَ دَ](مص مرکب) منتظر کمک و احسان بودن. گرفتن بخشش یا کمکی را منتظر بودن.
-چشم بدست کسی بودن؛ از کسی طمع داشتن. (آنندراج). از کسی توقع احسان داشتن. (فرهنگ نظام) :
خواهم از عالم بالا چو صدف روزی خویش
چون نگین چشم بدست همه کس نیست مرا.
صائب (از آنندراج).

چشم برافکندن.

[چَ / چِ بَ اَ کَ دَ](مص مرکب) چشم افکندن. نگاه کردن. نگریستن.
- چشم برافکندن بر کسی یا بر چیزی؛ نظر دوختن بر آن کس که یا بر آن چیز. خیره نگریستن :
صد چشمه ز چشم من برآید
چون چشم برافکنم بر آن رو.سعدی.

چشم براه.

[چَ / چِ بِ] (ص مرکب) نگران و منتظر. (آنندراج) (ناظم الاطباء). آن کس که انتظار ورود سفرکرده ای یا رسیدن خبری را دارد.
- چشم براه بودن؛ چشم براه داشتن. منتظر بودن. نگران و دلواپس بودن. رجوع به چشم براه داشتن شود.

چشم براه داشتن.

[چَ / چِ بِ تَ] (مص مرکب) کنایه از انتظار کشیدن باشد. (برهان) (آنندراج). مرادف چشم براه دوختن و چشم و دیده براه نهادن. (از آنندراج). انتظار کشیدن. (ناظم الاطباء) :
مدتی شد که تا بدان امید
چشم دارد براه و گوش بدر.انوری.
دل که بیابان گرفت چشم ندارد براه
هر که صراحی کشید گوش ندارد بپند.
سعدی.

چشم براه نهادن.

[چَ / چِ بِ نِ / نَ دَ](مص مرکب) مرادف چشم براه داشتن و چشم براه دوختن. (آنندراج). چشم براه افکندن. چشم براه دوختن. با دقت براه نگریستن برای رسیدن کسی یا گروهی :
همه نامداران ایران سپاه
نهادند چشم از شگفتی براه.فردوسی.

چشم براهی.

[چَ / چِ بِ] (حامص مرکب) انتظار. چشم برراهی. نگرانی. دلواپسی. رجوع به چشم برراهی شود.

چشم برداشتن.

[چَ / چِ بَ تَ] (مص مرکب) دل برداشتن و ترک کردن. (ناظم الاطباء). از کسی یا چیزی صرف نظر کردن.
- چشم برداشتن از چیزی؛ کنایه از ترک نظاره کردن. (آنندراج) :
چشم برداشتن از روی عزیزان صعب است
ورنه بیرون شدن از ملک جهان این همه نیست.
خواجه یوسف (از آنندراج).

چشم بر راه داشتن.

[چَ / چِ بَ تَ](مص مرکب) منتظر شدن و ناشکیبا و بی صبر بودن. (ناظم الاطباء).

چشم برراهی.

[چَ / چِ بَ] (حامص مرکب) چشم براهی. انتظار داشتن. منتظر بودن :
همیشه چشم برره دل دونیم است
بلای چشم برراهی عظیم است
اگرچه هیچ غم بی دردسر نیست
غمی از چشم برراهی بتر نیست.نظامی.

چشم بر ره نهادن.

[چَ / چِ بَ رَهْ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) چشم بر راه نهادن. چشم براه نهادن :
من نهاده چشم بر ره تا کی آرندم نشان
من نهاده گوش بر در تا کی آرندم خبر.
امیر معزی (از آنندراج).

چشم برهم زدن.

[چَ / چِ بَ هَ زَ دَ](مص مرکب) لَمح. طَرف. (ترجمان القرآن جرجانی). کنایه از لحظهء کوتاه :
نمانم که بر هم زند تیز چشم
نگویم سخن پیش او جز بخشم.
فردوسی.
|| غمزه کردن. (ناظم الاطباء).

چشم برهم نهادن.

[چَ / چِ بَ هَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) نگاه کردن. بچیزی یا کسی ننگریستن. چشم از دیدار کسی یا چیزی فروبستن. چشم بستن :
رقیب انگشت میخاید که سعدی چشم بر هم نه
مترس ای باغبان از گل که می بینم نمی چینم.
سعدی.
دلم صد بار میگوید که چشم از فتنه برهم نه
دگر ره دیده میافتد بر آن بالای فتانش.
سعدی.
رجوع به چشم بستن شود. || بمجاز، چیزی را ندیده گرفتن. صرفنظر کردن.

چشم بستن.

[چَ / چِ بَ تَ] (مص مرکب)چشم بر هم نهادن. چشم فروبستن. مقابل چشم بازکردن و چشم گشودن. رجوع به چشم بر هم نهادن و چشم فروبستن شود.
- چشم از جهان بستن؛ کنایه از مردن. چشم از جهان فروبستن. دم درکشیدن. برحمت ایزدی پیوستن :
چو سالار جهان چشم از جهان بست
بسالاری ترا باید میان بست.نظامی.
رجوع به چشم از جهان فروبستن شود. || افسون کردن. (ناظم الاطباء). چشم بندی کردن.

چشم بصیرت.

[چَ / چِ مِ بَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم بینائی. دیدهء بینش. چشم خرد. دیدهء بصیرت. نظر بصیرت. چشم عقل. چشم دل :
گر بایدت همی که ببینی مرا تمام
چون عاقلان بچشم بصیرت نگر مرا.
ناصرخسرو.
رجوع به بصیرت و دیدهء بصیرت و نظر بصیرت شود.

چشم بلبل.

[چَ / چِ بُ بُ] (اِ مرکب)نوعی از پارچه که بصورت چشم بلبلان میبافند و «بلبل چشم» نیز میگویند. (آنندراج). نوعی از قماش. (ناظم الاطباء). چشم بلبلی (جامه) :
چشم بلبل پوشم ار گردد تنت گلبندپوش
عشقبازی میکنم با لاله رویان در لباس.
اشرف (از آنندراج).

چشم بلبلی.

[چَ / چِ بُ بُ] (ص نسبی، اِ مرکب) در تداول عامه قسمی لوبیا که در خوراک و خورش ریزند. || نوعی پارچه. رجوع به چشم بلبل شود.

چشم بند.

[چَ / چِ بَ] (نف مرکب، اِ مرکب) افسونی که بدان چشم مردمان را ببندند، از عالم خواب بند و زبان بند. (آنندراج). افسون چشم. (ناظم الاطباء). باعتقاد عوام قسمی از جادوست که اثر در دید مردم کند که چیزها را طور دیگر بینند. (فرهنگ نظام) :
ای زلف تو هر خمی کمندی
چشمت بکرشمه چشم بندی.
سعدی (از آنندراج).
چشم بند است این جواب نامه و راهی دراز
برکش از رخ پرده، ای در جیب قاصد کوی تو.
میرمحمد علی رایج (از آنندراج).
|| چیزی که بر چشم های گاو خراس و غیره بندند. (آنندراج). پارچه یا پارهء چرمی که بر چشم گاو خراس یا غیر آن بندند. (فرهنگ نظام) :
گاو خراس است سپهر بلند
بر سر او از مه و خور چشم بند.
شفائی (از آنندراج).
|| چشم آویز و روبنده که از پارچهء سیاه نازک سازند. (ناظم الاطباء). پیچه. روبند. || کفش زنانه. (ناظم الاطباء). || آنکه چشم بندی کند. ساحر. (آنندراج). رجوع به چشم بندی شود.

چشم بندک.

[چَ / چِ بَ دَ] (اِ مرکب)بازیی باشد، و آن چنانست که چشم یکی از طفلان را ببندند و دیگران پنهان شوند و بعد از آن چشم او را بگشایند تا دیگران را پیدا کند، هر کدام را که پیدا کند بر او سوار شود تا محل معین و بعد از آن چشم طفل پیدا شده را بندند و باقی اطفال پنهان شوند و بعضی این بازی را «سرمامک» نیز خوانند و آن هم بازیی است. (برهان) (آنندراج). یک نوع بازی مر کودکان را. (ناظم الاطباء). نام یک بازی اطفالست که چشم طفلی را بسته و بعد آن طفل چشم خود را گشوده در پیدا کردن آنها برآید و هر کدام را که پیدا کرد بر او سوار شود تا محل معین و بعد چشم همان طفل پیدا شده بسته میشود و اطفال باز پنهان میشوند. چشم بندانک. (فرهنگ نظام). نوعی بازی قایم موشک.

چشم بندی.

[چَ / چِ بَ] (حامص مرکب)جادوگری. فسونگری. ساحری. حقه بازی. رجوع به چشم بند شود.

چشم بوس.

[چَ / چِ] (اِمص مرکب) تهنیت از روی محبت و دوستی، مانند دست بوس. (ناظم الاطباء).

چشم بی آب.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از بی حیا و بی شرم. (برهان). کنایه از چشم شوخ و گستاخ. (آنندراج). بی حیایی و بی شرمی. (ناظم الاطباء) :
ببودی چندگه خرم به گوراب
کنون بازآمدی با چشم بی آب.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).

چشم بیمار.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشم نیم بسته ای که بر جمال و نیکویی معشوق بیفزاید. (ناظم الاطباء).

چشم بینا.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشم روشن و بیننده. (آنندراج) :
فکر کن شکر بگو بین که کف خاکی را
چشم بینا دل دانا و زبان گویا داد.
(از آنندراج)

چشم بینا.

[چَ / چِ] (ص مرکب) کسی که چشم او دور را خوب بیند و تیزچشم باشد. دوربین. || بیناچشم. روشن بین. عاقبت بین. دورنگر.

چشم پرویزن.

[چَ / چِ مِ پَرْ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سوراخ پرویزن است. (از آنندراج) :
گرد غم را با دل پررخنهء ما الفتی است
باشد آری آشنا با چشم پرویزن غبار.
کلیم (از آنندراج).

چشم پریدن.

[چَ / چِ پَ دَ] (مص مرکب) کنایه از جستن چشم و این اکثر از رنج باشد. (آنندراج) :
چنین که میپرد از حرص خاکیان را چشم
عجب اگر پر کاهی بکهکشان ماند.
صائب (از آنندراج).

چشم پشت.

[چَ / چِ مِ پُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به اصطلاح مغلمان «مقعد». (آنندراج). مقعد. (ناظم الاطباء).

چشم پنام.

[چَ / چِ پَ] (اِ مرکب)(1) دعا و تعویذی باشد که بجهت دفع چشم زخم نویسند، چه پنام اعمالی باشد که بجهت دفع چشم زخم کنند. (برهان).(2) هیکلی باشد که بجهت دفع چشم زخم سازند یا نویسند. (آنندراج). دعا و تعویذی که جهت دفع چشم زخم نویسند. (ناظم الاطباء). دعای باطل السحر. دعای چشم زخم :
بتا نگارا از چشم بد بترس و مکن
چرا نداری با خود همیشه چشم پنام(3).
شهید بلخی (از فرهنگ اسدی).
هر که با حرز مدحتت باشد
نبود حاجتش بچشم پنام.
شمس فخری (از آنندراج).
رجوع به پنام شود.
(1) - در لغت فرس (ص 340) «چشم بنام» ضبط شده، متن برهان صحیح است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - بر اساسی نیست. رجوع به پنام در برهان قاطع چ معین و لغت نامه شود.
(3) - ن ل: بتا نگارا از چشم بد بترس بترس
چرا نداری با خویشتن تو چشم پنام.

چشم پوش.

[چَ / چِ] (نف مرکب) کسی که اغماض میکند. (ناظم الاطباء). رجوع به چشم پوشیدن و چشم پوشی شود.

چشم پوشی.

[چَ / چِ] (حامص مرکب)ترجمهء اغماض. (آنندراج). اغماض. (ناظم الاطباء). عفو. گذشت . بخشش. رجوع به چشم پوش و چشم پوشیدن شود.

چشم پوشیدن.

[چَ / چِ دَ] (مص مرکب)مرادف چشم بستن. (آنندراج). اغماض کردن و بی اعتنایی نمودن. (ناظم الاطباء). نادیده انگاشتن و اغماض کردن. || کنایه از نابینا کردن و شدن. (آنندراج). || کنایه از مردن و چشم از جهان فروبستن.

چشم پوشیده.

[چَ / چِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) چشم بسته. پوشیده چشم :
تو گر شکر کردی که با دیده ای
وگرنه تو هم چشم پوشیده ای.سعدی.

چشم پیش.

[چَ / چِ] (ص مرکب) کنایه از شرمنده و خجل باشد. (برهان). شرمنده و خجل و شرمسار. (ناظم الاطباء).

چشم پیش گرفتن.

[چَ / چِ گِ رِ تَ](مص مرکب) چشم پوشیدن و خجل شدن. (ناظم الاطباء).

چشم تر.

[چَ / چِ تَ] (ص مرکب) گریان. (ناظم الاطباء).

چشم ترک.

[چَ / چِ مِ تُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از چشم تنگ که مقابل چشم فراخ است و مردم نژاد زرد و بعضی مردم دیگر بداشتن چنین چشمی معروفند. چشم تنگ :
چو چشم ترک شود حال تنگ بر مردم
گهی که ابروی تو داد عرض لشکر چین.
کمال اسماعیل.
رجوع به چشم تنگ شود.

چشم تعظیم.

[چَ / چِ مِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم تکریم. نظر احترام.
- بچشم تعظیم نگریستن؛ کنایه از احترام گذاشتن و بزرگ داشتن و تعظیم و تکریم کردن است :
لاجرم سوی تو آزاده جوان، بارخدای
ننگرد جز ببزرگی و به چشم تعظیم.فرخی.

چشم تنگ.

[چَ / چِ تَ] (ص مرکب)تنگ چشم. نظرتنگ. بخیل و حسود. رجوع به چشم تنگی شود. || کنایه از ترکان و مغولان که چشمان تنگ دارند :
گفت کای چشم تنگ تاتاری
صید ما را بچشم می ناری؟نظامی.

چشم تنگ.

[چَ / چِ مِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از چشم تنگ بین و حریص و آزمند. کنایه از چشمی که همه چیز را کم و اندک بیند :
گفت چشم تنگ دنیادار را
یا قناعت پر کند یا خاک گور.سعدی.
|| چشم ترک . چشم غیرفراخ. چشمی نظیر چشم مغولان و ترکان.

چشم تنگی.

[چَ / چِ تَ] (حامص مرکب)آزمندی. حرص ورزی. بخل و حسد. تنگ نظری. تنگ چشمی. رجوع به چشم تنگ شود.

چشم جان.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم دل. چشم خرد. مقابل چشم تن و چشم سر :
چشم سر نقش این و آن بیند
وآنچه سرّ است چشم جان بیند.سنائی.

چشم چراغ.

[چَ / چِ مِ چِ] (اِ مرکب)بمعنی خوبی و روشنایی. (آنندراج). چراغ. چشم و چراغ. رجوع به چراغ و چشم و چراغ شود. || هر چیز گزیده و نخبهء از سایر چیزها. || کنایه از محبوب و معشوق. (آنندراج) :
تا ظن نبری چشم چراغا که شب آید
چشم و دل من سیر شود زان لب شیرین.
فرخی (از آنندراج).
رجوع به «چشم و چراغ» شود.

چشم چران.

[چَ / چِ چَ] (نف مرکب)نظرباز. کسی که چشم چرانی و نظربازی کند. آن کس که به تماشای خوبرویان و زیبارخان در مجالس و معابر سرگرم شود. رجوع به چشم چراندن و چشم چرانی و چشم چرانی کردن شود.

چشم چراندن.

[چَ / چِ چَ دَ] (مص مرکب) کنایه از اکتساب فیض دیدار کردن و دیدن چیز مرغوب و تماشا کردن آن را. (آنندراج) :
چون چشم از چراندن چشم است رزق ما
نی همچو دیگران بشکم زنده ایم ما.
صائب (از آنندراج).
|| به نظر ریبه در زنی دیدن. رجوع به چشم چرانی شود.

چشم چرانی.

[چَ / چِ چَ] (حامص مرکب) خیره چشمی و هرزه نگاهی. (آنندراج). نگاه التذاذ بروی خوب کردن. (فرهنگ نظام). نظربازی.

چشم چرانی کردن.

[چَ / چِ چَ کَ دَ](مص مرکب) نظربازی کردن. بتماشای خوبرویان در مجالس و معابر مشغول شدن. چشم چراندن.

چشم چیدن.

[چَ / چِ دَ] (مص مرکب)آنچه جهت دفع چشم زخم از مردم گیرند. (ناظم الاطباء).

چشم حسود.

[چَ / چِ مِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشم زخم. چشم بد. عین الکمال.
- چشم حسود کور؛ در تداول عامه یعنی کور بادا کسی که بچشم بد می بیند و به نظر بخل و حسد مینگرد.

چشم حقارت.

[چَ / چِ مِ حِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نظر تحقیر. دیدهء حقارت.
- بچشم حقارت در کسی یا چیزی نظر -کردن، سوی کسی بچشم حقارت دیدن؛ کنایه است از خرد و حقیر انگاشتن آن کس یا آن چیز و بی ارزش و بی اعتبار پنداشتن آن :
هیچ مبین سوی او بچشم حقارت
زآنک یکی جلد گربز است و نونده.
یوسف عروضی.
گرت جاه باید مکن چون خسان
بچشم حقارت نظر در کسان.سعدی.

چشمخانه.

[چَ / چِ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانهء چشم و چشمدان. (آنندراج). چشمدان و حفره ای در استخوان پیشانی که چشم در آن قرار گرفته . (ناظم الاطباء). کاسهء چشم. حدقهء چشم. رجوع به چشمدان شود :
از بسکه ناکسیم و خجل شرم میکند
کز چشمخانه سر بدر آرد نگاه ما.
باقر کاشی (از آنندراج).
روزی که نبود آینهء حسن در نظر
در چشمخانه رنگ برآرد نگاه ما.
قدس (از آنندراج).

چشم خرد.

[چَ / چِ مِ خِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم عقل. دیدهء خرد. چشم دانش : هر کس این مقاله بخواند بچشم خرد و عبرت باید اندرین نگریست نه بدان چشم که افسانه است. (تاریخ بیهقی). آنکس که... سوی آرزو گراید و چشم خردش نابینا ماند او بمنزلت خوکست. (تاریخ بیهقی).
چشم خردت گشای چون اهل یقین
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین.
(منسوب به خیام).
نه گر چون توئی با تو کبر آورد
بزرگش نبینی بچشم خرد.
سعدی.
- بچشم خرد نگریستن کسی را؛ کنایه است از خردمند دانستن آن کس و اقرار بخردمندی وی کردن : خردمندان را بچشم خرد میباید نگریست و غلط را سوی خود راه نمیباید داد. (تاریخ بیهقی).

چشم خروس.

[چَ / چِ مِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دانه ای باشد سرخ رنگ شبیه به چشم خروس و خال سیاهی در میان دارد، گویند ثمر درخت «بقم» است، یک درم از آن بخورند قوت باه دهد و بعربی «عین الدیک» خوانند. (برهان) (انجمن آرا). دانه ای سرخ که سرش سیاه باشد. (آنندراج). دانه ای سرخ رنگ مانند چشم خروس که خال سیاهی در میان دارد و گویند خوردن آن قوت باه دهد. (ناظم الاطباء). || کنایه از شراب انگوری هم هست. (برهان). شراب سرخ. (انجمن آرا) (آنندراج). شراب انگوری. (ناظم الاطباء). کنایه از شراب که در سرخی رنگ به چشم خروس ماند. || لب معشوق. (انجمن آرا). لب سرخ. (آنندراج). کنایه از لب معشوق است که در سرخی رنگ بچشم خروس ماند. رجوع به چشم خروسان شود.

چشم خروسان.

[چَ / چِ مِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شراب انگوری باشد. (برهان). کنایه از شراب سرخ. (آنندراج). شراب انگوری. (ناظم الاطباء). کنایه از شرابست که در سرخی رنگ به چشم خروسان ماند :
در او حوضی چو ناف نوعروسان
پیاله خونی چشم خروسان.
زلالی (از آنندراج).
نگارا نوش کن چشم خروسان
که در مستی چو کبک خوشخرامی.
شرف شفروه (از آنندراج).
رجوع به چشم خروس شود.

چشم خواباندن.

[چَ / چِ خوا / خا دَ](مص مرکب) تغافل کردن. گویند فلانی چشم خود را خوابانیده است؛ یعنی دیده و دانسته تغافل کرده است. (از آنندراج). نادیده انگاشتن. خود را به نادیدگی زدن :
دشمنان را دارم از تیغ تغافل سینه چاک
چشم خواباندن بود شمشیر خواباندن مرا.
صائب (از آنندراج).
رجوع به چشم خوابانیدن شود.

چشم خوابانیدن.

[چَ / چِ خوا / خا دَ](مص مرکب) چشم خواباندن. تغافل کردن. نادیده انگاشتن کسی یا چیزی را :
به بیداری چه خواهد کرد یارب با نظربازان
که خوابانیدن تیغست خوابانیدن چشمت.
صائب (از آنندراج).

چشم خوابیدن.

[چَ / چِ خوا / خا دَ](مص مرکب) چشم خواباندن و چشم خوابانیدن. (از آنندراج). تغافل کردن. (از آنندراج).
- چشم خوابیدن از کسی؛ چشم خواباندن و چشم پوشیدن از آن کس. بخشودن و عفو کردن :
دگر آنکه مغزش بجوشد ز خشم
بخوابد بخشم از گنه کار چشم.فردوسی.

چشم خوردن.

[چَ / چِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) کنایه از چشم زخم خوردن. (آنندراج).چشم زخم رسیدن. (از ناظم الاطباء). هدف چشم بد شدن :
کاشکی اهل جهان اهل بصیرت بودند
چشم تا کی کسی از دیدهء نادیده خورد.
تأثیر (از آنندراج).

چشم خورده.

[چَ / چِ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](ن مف مرکب) چیزی که آنرا چشم زخم رسیده باشد. (آنندراج). کسی یا چیزی که چشم بد بدو رسیده باشد :
کرد از یک نگاه گنبد قاب
چون عمارات چشم خورده خراب.
میریحیی شیرازی (در تعریف طباخ، از آنندراج).

چشم خون آلود.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشم سرخ. || نگاه از روی سفاکی. (ناظم الاطباء).

چشمداشت.

[چَ / چِ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) توقع و امید. (آنندراج). امید و انتظار و توقع و آرزو و خواهش. (ناظم الاطباء). ترصد. ترقب. طمع. رجوع به چشم داشتن شود.
- چشمداشت از خدا؛ استدعا. (ناظم الاطباء).

چشم داشتن.

[چَ / چِ تَ] (مص مرکب)توقع و امید داشتن. (آنندراج). امیدوار بودن و انتظار کشیدن. (ناظم الاطباء) :
بامید تاج از پدر چشم داشت
پدر زین سخن بر پسر خشم داشت.
فردوسی.
همی چشم داریم از آن تاجور
که بخشایش آرد بما بر مگر.فردوسی.
چنین است رسم سرای جفا
نباید کزو چشم داری وفا.فردوسی.
صلاح بنده آنست که به پیشهء دبیری خویش مشغول باشد و چشم دارد که وی را از دیگر سخنان عفو کرده آید. (تاریخ بیهقی). و «ستی» پسر دیگر خوارزمشاه مردتر از هرون بود و دیداری تر و چشم داشته بود که وی را فرستد چون آن دید غمناک و نومید شد. (تاریخ بیهقی).
صدفش چشم ندارم لیکن
از نهنگش حذری خواهم داشت.خاقانی.
رطب ناورد چوب خرزهره بار
چو تخم افکنی بر همان چشم دار.سعدی.
|| چشم براه بودن. انتظار ورود چیزی یا کسی را داشتن : معتصم گفت... چرا دیر آمدی دیریست که ترا چشم میداشتم. (تاریخ بیهقی).
- چشم داشتن بر کسی یا چیزی؛ امیدوار بدان کس یا بدان چیز بودن :
سپاهست چندین پر از درد و خشم
سراسر همه بر تو دارند چشم.فردوسی.

چشم دام.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دیدهء دام. شبکه های دام. (آنندراج). خانه ها و سوراخهای دام.

چشمدان.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چشم خانه. (ناظم الاطباء). کاسهء چشم. حدقهء چشم. رجوع به چشمخانه شود.

چشمدانه.

[چَ / چِ نَ / نِ] (اِ مرکب) یک نوع داروئی که در مرهمهای چشم داخل میکنند. (ناظم الاطباء). ترکیبی از داروی چشم.

چشم دراندن.

[چَ / چِ دَ دَ] (مص مرکب) چشم چهار کردن. چشم پنگان کردن. رجوع به چشم و چشم درنده و چشم دریده شود.

چشم درد.

[چَ / چِ دَ] (اِ مرکب) درد چشم. (آنندراج). وجع چشم. بیماری چشم. نوعی درد که چشم را رسد :
گر از من بچشمی رسد چشم درد
توانم در او توتیا نیز کرد.
نظامی (از آنندراج).
خیالت پیشوای خواب و خوردم
غبارت توتیای چشم دردم.
نظامی (از آنندراج).
فقیهی به ز افلاطون که آن کش چشم درد آید
یکی کحال کامل به ز صد عطار کژدانش.
خاقانی (از آنندراج).

چشم درراهی.

[چَ / چِ دَ] (حامص مرکب) چشم براهی. چشم برراهی. انتظار. تربص. رجوع به چشم برراهی شود.

چشم درع.

[چَ / چِ مِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حلقهء درع. (آنندراج). حلقهء زره. سوراخ زره :
ز حلق رمح بجای نفس بجست آتش
ز چشم درع بجای مژه برآمد خار.
مسعودسعد (از آنندراج).

چشم درنده.

[چَ / چِ دَ رَ دَ / دِ] (نف مرکب) چشم دریده. (ناظم الاطباء). آنکه چشم را بدراند. رجوع به چشم دریده شود.

چشم دریده.

[چَ / چِ دَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کنایه از بی شرم و بی حیا باشد. (برهان). چشم شوخ و شوخ چشم و بی حیا. (آنندراج). بی حیا و گستاخ و بی شرم و بی ادب. (ناظم الاطباء) :
شوخی نرگس نگر که پیش تو بشکفت
چشم دریده ادب نگاه ندارد.
حافظ (از آنندراج).

چشم دل.

[چَ / چِ مِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دیدهء دل. چشم باطن. چشم عقل. چشم خرد. مقابل چشم سر :
به چشم دلت دید باید جهان
که چشم سر تو نبیند نهان.
(منسوب به رودکی).
این نگارستان وین مجلس آراسته را
صورت از چشم دل و چشم سر ما نشود.
منوچهری.
زندهء حق را بچشم دل نگر
زانکه چشم سر نبیند جز موات.
ناصرخسرو.
گفتم که در پدر نگر ای پرهنر پسر
گفتا بچشم دل نگرم یا بچشم سر؟
ناصرخسرو.
چشم دل باز کن که جان بینی
آنچه نادیدنیست آن بینی.هاتف اصفهانی.

چشم دیدی.

[چَ / چِ] (حامص مرکب)ریاء. ظاهرسازی. تدلیس و تظاهر.

چشم رسان.

[چَ / چِ رَ / رِ] (نف مرکب)رجوع به چشم رساننده شود.

چشم رساننده.

[چَ / چِ رَ / رِ نَنْ دَ / دِ](نف مرکب) کسی که چشم زخم میرساند. (ناظم الاطباء). چشم رسان. چشم زخم رسان.

چشم رسیدگی.

[چَ / چِ رَ / رِ دَ / دِ](حامص مرکب) چشم زخم دیدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). چشم زخم دیدگی. چشم خوردگی :
در چشم رسیدگی که هستم
شد چون تو رسیده ای ز دستم.نظامی.
رجوع به چشم رسیدن شود.

چشم رسیدن.

[چَ / چِ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) کنایه از چشم زخم رسیدن. (برهان). اثر نظر بد رسیدن. کنایه از چشم زخم خوردن. (آنندراج). چشم زخم رسیدن. (ناظم الاطباء). نظر خوردن. (فرهنگ نظام). چشم زخم خوردن و چشم زخم دیدن :
ترسم چشمت رسد که سخت حقیری
چونکه نبندند خرمکت بگلو بر.منجیک.
بجز آن نرگس مستانه که چشمش مرساد
زیر این طارم فیروزه کسی خوش ننشست.
حافظ.
درون خانهء معشوق هم گزندی هست
ببحر رفتم و چشم گهر رسید مرا.
قاسم مشهدی (از آنندراج).
بود آئینه اش از دست و من چون بید میلرزم
مباد از خود رسد رایج بآن گل پیرهن چشمی.
رایج (از آنندراج).
رجوع به چشم رسیدگی و چشم رسیده شود.

چشم رسیده.

[چَ / چِ رَ / رِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کسی که چشم زخم به او رسیده باشد. (ناظم الاطباء). چشم زخم خورده. چشم زخم دیده. چشم بدرسیده. رجوع به چشم رسیدگی و چشم رسیدن شود.

چشم روز.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب. (آنندراج). کنایه از خورشید و نور آن :
ناوک عصمت بدوزد چشم روز
گر کند در سایهء چترت نگاه.
انوری (از آنندراج).

چشم روشن.

[چَ / چِ مِ رَ / رُو شَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) دیدهء روشن. چشم بینا. مقابل چشم تاریک و دیدهء تاریک.
-چشم ما روشن گفتن؛ کنایه از چیزی عجیب و غریب دیدن یا حادثهء غیر مترقبه ای اتفاق افتادن. (از آنندراج) :
غبار خیل تو چون بر سپهر کحلی شد
ستاره ها همه گفتند چشم ما روشن.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
- || نیز بمعنی چشم روشنی گفتن و مبارکباد گفتن است کسی را که خبر خوشی دریافت داشته یا امر خیری برای او اتفاق افتاده. (از آنندراج) :
هان بیعقوب بگوئید که از گمشده ات
میرسد پیرهنی چشم تو روشن باشد.
حاتم کاشی (از آنندراج).
رجوع به چشم روشنی شود.

چشم روشن شدن.

[چَ / چِ رَ / رُو شَ شُ دَ] (مص مرکب) شاد شدن و خرسند و خشنود شدن و مسرور گشتن. (ناظم الاطباء). || کنایه از کسب دیدار مسافر تازه واردی یا مولود نورسیده ای. رجوع به چشم روشنی شود.

چشم زخ.

[چَ / چِ زَ] (اِ مرکب) مرخم چشم زخم است. چشزخ. (انجمن آرا) (آنندراج). چشم بد. نظر بد. عین الکمال :
گردون، و ان یکاد همی خواند و قل اعوذ
از بهر چشمزخ که نه اش نام و نه نشان.
کمال اسماعیل (از انجمن آرا).
عطارد را بدوزم دیدهء بد
که جادو خامه ام را چشم زخ زد.
عمید (از انجمن آرا).
رجوع به چشزخ و چشم زخم شود.

چشم زخم.

[چَ / چِ زَ] (اِ مرکب)(1) آزار و نقصانی است که بسبب دیدن بعضی از مردم و تعریف کردن ایشان کسی را و چیزی را بهم رسد، و عرب «العین اللامه» خوانند. (برهان). چشم زخ و چشزخ و چشم شور و دیده شور و نظر شور. (آنندراج). عبارت از آن است که شخصی چیز حَسین و مرغوب را نگاه کند و بطریق حسد در وی نظر اندازد و بعضی گویند در چشم زخم حسد ضرور نیست، گاهی نظر دوست هم کار میکند. (آنندراج). آزار و نقصانی که از اثر نظر بد به کسی و یا چیزی رسد. (ناظم الاطباء). اثر بد که از نگاه یا کلام کسی بر کسی یا چیزی برسد. (فرهنگ نظام). نَظْرَة. نَفس. (منتهی الارب). چشم بد. عین الکمال. آسیب و زیانی که از نگاه پرمحبت و تحسین یا از نظر آمیخته به حسد و حیرت شورچشمان به افراد یا اشیاء رسد. اثر چشم شور. آسیب نگاه شورچشمان :
مرا چه نقصان گر جفت من بزاد کنون
بچشم زخم هزاران پسر یکی دختر.خاقانی.
مبادا بی تو هفت اقلیم را نور
غبار چشم زخم از دولتت دور.نظامی.
شد از گوشهء چشم زخمی نژند
تب آمد شد آن نازنین دردمند.نظامی.
ای دوست دست حافظ تعویذ چشم زخم است
یارب که بینم آن را در گردنت حمایل.
حافظ.
خوش دولتی است خرم و خوش خسروی کریم
یارب ز چشم زخم زمانش نگاه دار.حافظ.
طایری بودم من و غوغای بال افشانیی
چشم زخمی آمد و بشکست در هم بال من.
ملاوحشی (از آنندراج).
|| کنایه از آسیبی اندک و شکستی کوچک، چنانکه در تداول عامه گویند: فلان کس را چشم زخمی رسیده یا چشم زخمی به نیروی ما رسید. و مراد آن است که فلانی مختصر بیماریی دارد یا نیروی ما شکست کوچکی خورده است. || تعویذ و حرز چشم زخم. دافع چشم بد :
آدمی با گنه شکسته تر است
پای طاوس چشم زخم سر است.سنائی.
تیز خاری که در گلستان بود
از پی چشم زخم بستان بود.نظامی.
رجوع به چشزخ و چشمزخ شود.
(1) - زخم بمعنی ضربت است و چشم زخم یعنی چشم زدن، و مخفف آن «چشزخ» است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چشم زخم دیدن.

[چَ / چِ زَ دی دَ](مص مرکب) آسیب دیدن از چشم بد. زیان و آسیب از چشم شور دیدن :
چشم زخمی را که دید اقبالها بیند چنانک
قد او بر چشم خورشید اسب تازد هر زمان.
خاقانی.

چشم زخم رسانیدن.

[چَ / چِ زَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) کسی یا چیزی را از اثر چشم بد آسیب رسانیدن. نظر زدن. با چشم صدمه زدن : و سپهر شوخ چشم غدار چشم زخمی رسانید. (سندبادنامه ص275).رجوع به چشم زخم شود.

چشم زخم زدن.

[چَ / چِ زَ زَ دَ] (مص مرکب) چشم زدن کسی یا چیزی را. آسیب چشم بد رسانیدن به کسی یا چیزی. بچشم کردن (در اصطلاح اهالی سبزوار و فیض آباد محولات). رجوع به چشزخ و چشمزخ و چشم زخم و چشم زدن شود.

چشم زد.

[چَ / چِ زَ] (اِ مرکب) خرمک که مهره ای بود از آبگینه. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص275). مهره ای باشد از شیشهء سیاه و سفید و کبود که بجهت دفع چشم زخم بر گردن اطفال بندند. (برهان) (ناظم الاطباء). || بمعنی طرفة العین که بهندی پل گویند. (آنندراج). لحظه و لمحه. (ناظم الاطباء). مدتی اندک بقدر یک چشم بهم زدن. لمح البصر :
دل شاد دار و پند کسائی نگاهدار
یک چشم زد جدا مشو از رطل و از فقاع.
کسائی.
به یک چشم زد از دل سنگ سخت
بمعجز برآورد نوبردرخت.اسدی.
به یک چشم زد آزمون را ز زنگ
بجست از شدن تا بشهر زرنگ.اسدی.
ای صید یک عشقت خرد جان صیدت از یک تابصد
چشم تو در یک چشم زد صد خون تنها ریخته.
خاقانی.
یک چشم زد نباشد کز بهر چشم زخم
قرب هزار جان که تو قربان نمیکنی.
خاقانی.
گر دور شدی ز چشم رنجور
یک چشم زد از دلم نه ای دور.نظامی.
من که به یک چشم زد از کان غیب
صد گهر نغز برآرم ز جیب.نظامی.
لاجرم گر چه از تو بیکامم
بی تو یک چشم زد نیارامم.نظامی.
|| (ن مف مرکب) مخفف چشم زده که بمعنی چشم زخم دیده و چشم زخم خورده است. چشم زده شده. کسی یا چیزی که هدف چشم بد شده و از چشم شور آسیب دیده است :
گر آیم چنان کن که از چشم بد
نه تو خیره باشی نه من چشم زد.نظامی.
چه نیروست در جنبش چشم بد
که نیکوی خود راکند چشم زد.نظامی.
رجوع به چشم زدن و چشم زده شود. || اشاره کردن. (آنندراج). چشمک زدن. || هراسیدن. (آنندراج).

چشم زدگی.

[چَ / چِ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب) چشم زخم. عین الکمال. اثر چشم بد و شور : و خاصیتش [ خاصیت فیروزه ] آنکه چشم زدگی بازدارد. (نوروزنامهء خیام).

چشم زدن.

[چَ / چِ زَ دَ] (مص مرکب)کنایه از بیدار بودن. || ترسیدن و واهمه نمودن. (برهان) (ناظم الاطباء). هراسیدن. (آنندراج). بیم داشتن و بیمناک بودن از کسی یا چیزی :
دوخته بر دیده ازین ناکسان
کاهل نظر چشم زنند از خسان.
میر خسرو (از آنندراج).
نخشبی چند خواب خواهی کرد
چشم زن از هجوم عیاران.
(از آنندراج).
بباید چشم زد زآن شیر نخجیر
که او چشمی نزد از ناوک تیر.
؟ (از آنندراج).
بلبل مست گه صبح به نرگس میگفت
که بخور باده و از باد صبا چشم مزن.
؟ (از آنندراج).
|| ایما و اشاره کردن. (برهان) (ناظم الاطباء). بمعنی اشاره کردن بچشم. (آنندراج). چشمک زدن :
نرگس شوخ نگاه تو به هر چشم زدن
میکند چشم نمایی به غزالان ختن.
سید اشرف (از آنندراج).
برق را نیست جز ایمای تو در مد نظر
میزند چشم که عمر گذران را دریاب.
خان عالی (از آنندراج).
رجوع به چشمک زدن شود. || زمان اندک باشد که بعربی «طرفة العین» خوانند. (برهان). کنایه از زمان بغایت اندک که طرفة العین گویند. (آنندراج). زمان اندک یعنی طرفة العین. (ناظم الاطباء). زمانی بقدر یک چشم بهم زدن :
یک چشم زدن غافل از آن ماه نباشم
ترسم که نگاهی کند آگاه نباشم.
ملاجامی متخلص ببهرام (از آنندراج).
چو نور باصره در عرض نیم چشم زدن
زابتدای مسافت به انتها برود.
شانی تکلو (از آنندراج).
|| چشم زخم زدن. (آنندراج). چشم زخم رسانیدن. (ناظم الاطباء). کسی یا چیزی را چشم بد زدن :
خاکستر مرا ز حسد چشم میزنند
پروانهء مرا ز نظرها نهان بسوز.
صائب (از آنندراج).
ز خودبینی زدی آن چشم بر خویش
که گرید بر سرش خونابهء ریش.
حکیم زلالی (از آنندراج).
رجوع به چشم زخم زدن و چشم زد و چشم زده شود. || شرم و حیا داشتن را نیز گویند. (برهان). شرم و حیا داشتن. (ناظم الاطباء). || گردش چشم. (آنندراج). چشم برهم زدن. بستن و گشودن چشم :
از بس که سست گشت تن مبتلا مرا
سازد هوای چشم زدن توتیا مرا.
(از آنندراج).
|| بشوق و رغبت دیدن. (آنندراج).
- چشم انتظار براه کسی زدن؛ کنایه است از چشم براه زدن و چشم براه داشتن. (از آنندراج). به انتظار کسی چشم براه دوختن :
با غیرمیلی از ره دیگر گذشت یار
تو چشم انتظار براه که میزنی؟
محمدقلی میلی (از آنندراج).

چشم زده.

[چَ / چِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)چشم رسیده و چشم زخم خورده. (ناظم الاطباء). رجوع به چشم زد و چشم زدن شود. || مأیوس و ناامید. (ناظم الاطباء).

چشم زره.

[چَ / چِ مِ زِ رِهْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حلقه های زره است. (از آنندراج). چشم درع. سوراخ زره :
تا کمان وقف هم آغوشی زه ساخته ای
پر ناوک مژهء چشم زره ساخته ای.
طالب آملی (از آنندراج).

چشم زن.

[چَ / چِ زَ] (اِ مرکب) چاکسو. (ناظم الاطباء). داروی چشم. || (نف مرکب) چشم زننده. چشم بد رساننده. آن کس که کسی یا چیزی را چشم زخم زند. رجوع به چشم زدن شود.

چشم زنی کردن.

[چَ / چِ زَ کَ دَ] (مص مرکب) منع کردن و تعرض نمودن و ممانعت کردن. || در حبس کردن. (ناظم الاطباء).

چشم زهره.

[چَ / چِ زَ رَ / رِ] (اِ مرکب)نگاه خیره و غضب آلود. (از فرهنگ نظام). چشم آغیل و چشم آغل. چشم غره. رجوع به چشم زهره رفتن شود.

چشم زهره رفتن.

[چَ / چِ زَ رَ / رِ رَ تَ](مص مرکب) نگاه خیره و غضب آلود به کسی کردن. (از فرهنگ نظام). خیره نگریستن. چشم آغیل رفتن. چشم غره رفتن. با خشم و غضب و تهدید کس رانگریستن. رجوع به چشم زهره شود.

چشمسار.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چشمه سار. جائی که چشمهء آب بسیار دارد. || سرچشمه. (ناظم الاطباء).

چشم سپید.

[چَ / چِ سَ / سِ] (ص مرکب)رجوع به چشم سفید شود.

چشم سپید شدن.

[چَ / چِ سَ / سِ شُ دَ] (مص مرکب) مرادف چشم باختن. (آنندراج). || بی حیا و گستاخ شدن. پررو و بی شرم شدن. || کور شدن و چشم سفید شدن. (از فرهنگ نظام).

چشم سپید کردن.

[چَ / چِ سَ / سِ کَ دَ] (مص مرکب) روشن کردن. (آنندراج). ظاهراً روشن کردن چشم :
از بخت تیره سرمهء بینش طلب چو شمع
چشم طمع سپید بهر توتیا مکن.
اسیر (از آنندراج).
|| کور کردن چشم. رجوع به چشم سپید و چشم سپید شدن شود.

چشم سحاب.

[چَ / چِ مِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مجازاً بمعنی دیدهء ابرهاست چه همانگونه که از دیدهء آدمی اشک میریزد از سحاب نیز باران میبارد، پس بمجاز برای سحاب هم، چشمی و دیده ای فرض کرده اند :
از کف زرفشان او خجلند
چشمهء آفتاب و چشم سحاب.سوزنی.

چشم سخت کردن.

[چَ / چِ سَ کَ دَ](مص مرکب) بی حیایی کردن. || دیده بر چیزی گماشتن. (آنندراج) :
مرا کرد از صبر و آرام فرد
چو مقراض تا چشم را سخت کرد.
وحید (در تعریف مقراضگر از آنندراج).

چشم سر.

[چَ / چِ مِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم ظاهر. دیدهء ظاهربین. نظر. باصره. مقابل چشم باطن و چشم دل و چشم سِر و چشم جان :
کجا او را به چشم سر توان دید
که چشم جان تواند جان جان دید.
ناصرخسرو.
بچشم سَر نتواندش دید مرد خرد
بچشم سِر نگرد در جهان اگر دارد.
ناصرخسرو.
شاید اگر چشم سر ز بهر شرف
مرد درین ره یکی چهار کند.
ناصرخسرو.
چشم سَر ملک و چشم سِر دین است
آن جهان بین و این نهان بین است.سنائی.

چشم سر.

[چَ / چِ مِ سِرر](1) (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم باطن. چشم دل. چشم جان. مقابل چشم سَر رجوع به مادهء فوق شود.
(1) - در تداول فارسی حرف راء این کلمه مخفف به کار رود.

چشم سرخ کردن.

[چَ / چِ سُ کَ دَ](مص مرکب) غضبناک شدن. (فرهنگ نظام).
- چشم سرخ کردن به چیزی یا بر چیزی؛کنایه است از نگریستن بتمام شوق و رغبت، و شیفته و مجنون او بودن. (آنندراج). با شوق مفرط دیدن. (فرهنگ نظام) :
برخسار تو چشم کردیم سرخ
از آن اشک ما لاله گون میرود.
کمال خجندی (از آنندراج).
بهر گلرخ که کردم سرخ دیده
کنون از هر مژه خونم چکیده.
جامی (از آنندراج).
|| طمع کردن. (آنندراج).

چشم سفید.

[چَ / چِ سَ / سِ] (ص مرکب) گستاخ و بی شرم و بی حیا و بی ادب. (ناظم الاطباء). لجوج و پررو و حرف نشنو. چشم سپید و وقیح. || کنایه از چشم کور و نابینا. (آنندراج). مرادف چشم شکسته و دیدهء سفید. (از آنندراج) :
ورق دیدهء یعقوب همین مضمون داشت
که شود صبح طرب چشم سفید آخر کار.
خواجه آصفی (از آنندراج).
رجوع به چشم سپید شدن شود.

چشم سفیدی.

[چَ / چِ سَ / سِ](حامص مرکب) گستاخی و بی شرمی و بی حیایی. وقاحت و پررویی. || لجاجت و حرف نشنوی. رجوع به چشم سفید و چشم سفیدی کردن شود.

چشم سفیدی کردن.

[چَ / چِ سَ / سِ کَ دَ] (مص مرکب) بی حیایی و بی شرمی کردن. لجبازی و پرروئی کردن. گستاخی و بی ادبی کردن. || در اصطلاح عامه، کنایه از نصیحت یا ملامت نشنیدن و عقیده یا عمل خود را دنبال کردن است. گوش بحرف ندادن. رجوع به چشم سفید و چشم سفیدی شود.

چشم سماعیل.

[چَ / چِ مِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) چشم غلطان. (آنندراج) (بهار عجم) (ناظم الاطباء).
(1) - در آنندراج سماغیل (با غین نقطه دار) ضبط شده و ظاهراً این غلط ناشی از اشتباه نسخه نویس است.

چشم سوزن.

[چَ / چِ مِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سوراخ سوزن است. (بهار عجم). سوراخ سوزن. چشمهء سوزن. بعربی، سم الخیاط. کون سوزن (در اصطلاح عامه) :
در این پیدا نهانی را چو دیدی
برون رفت اشترت از چشم سوزن.
ناصرخسرو.
دید چون زخم کاری جگرم
چشم سوزن به های های گریست.
طالب آملی (از بهار عجم).
رجوع به چشمهء سوزن شود. || کنایه از غایت تنگی. (برهان). جای تنگ و غایت تنگی. (ناظم الاطباء). || کنایه از تنگ چشمی. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به چشمهء سوزن شود.

چشم سیاه.

[چَ / چِ] (ص مرکب)سیاه چشم. آن کس که چشمان سیاه دارد.

چشم سیاه.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشم سیاهرنگ. چشمی برنگ سیاه. چشم که مردمک آن بغایت سیاه باشد :
بجان تو که نیارم تمام کرد نگاه
ز بیم چشم رسیدن بدان دو چشم سیاه.
فرخی.
ای سیه چشم چه دیدی تو از این دیده گناه
که نگاهت چو کنم خیره کنی چشم سیاه.
ایرج میرزا.
|| مراد چشم بی نور باشد. (بهار عجم). چشم کور. چشم نابینا :
هست از بنفشه دیدهء بادام سرمه دار
روشن شود ز خط تو چشم سیاه ما.
میرزا طاهر وحید (از بهار عجم).

چشم سیاه کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از طمع کردن بچیزی باشد. (برهان). طمع کردن بچیزی و رغبت کردن در آن. (ناظم الاطباء).
- چشم سیاه کردن بچیزی و بر چیزی؛ کنایه از نگریستن در چیزی بتمام شوق و رغبت و شیفته و مفتون او بودن. (بهار عجم). در چیزی باشوق نگریستن. (فرهنگ نظام) :
مکن به لاله رخان چشم خود سیه صائب
که زود چهره بخون رنگ مینمایندت.
صائب(از بهارعجم).
|| حسد کردن. || روشن کردن چشم. (ناظم الاطباء). باز کردن و بینا کردن چشم. || سیاهرنگ کردن چشم. سیاه کردن چشم با سرمه یا بوسیلهء دیگر :
هزار چشم ز نرگس در انتظار تو باغ
سیاه کرد و تو در خواب چاشتگاه هنوز.
تأثیر (از آنندراج).

چشم سیل روان.

[چَ / چِ مِ سَ / سِ لِ رَ] (اِ مرکب) دریا. (ناظم الاطباء).

چشم سیل زن.

[چَ / چِ مِ سَ / سِ زَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از چشم بسیار گریان. (آنندراج). چشم گریان. (ناظم الاطباء).

چشم شادی.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشمی که از شوق و آرزوی خبری در پریدن باشد. (آنندراج) :
مگر می آید امشب گلعذارم
که همچون چشم شادی بیقرارم.
مفید بلخی(از آنندراج).
چه نکو دمی که آیی بدر و چو چشم شادی
ز هجوم شوق روی تو ز جا پریده باشم.
مفید بلخی(از آنندراج).

چشم شب.

[چَ / چِ مِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ماه و ستاره باشد. (برهان) (آنندراج). ماه و ستاره. (ناظم الاطباء).

چشم شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب)کنایه از ظاهر شدن و روشن گشتن و منکشف گردیدن باشد. (برهان). کنایه از ظاهر و منکشف شدن. (آنندراج). ظاهر شدن و روشن گشتن و منکشف گردیدن. (ناظم الاطباء). کشف شدن. آشکار شدن :
گفت بر من چشم شد اسرار عشق
مینمایم هر زمان تکرار عشق.
شیخ عطار (از آنندراج).

چشم شکستن.

[چَ / چِ شَ / شِ کَ تَ](مص مرکب) مرادف چشم سپید شدن. (از آنندراج). رجوع به چشم سپید شدن شود.

چشم شکسته.

[چَ / چِ مِ شَ / شِ کَ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشم سفید و دیدهء سفید :
نقش نگه درست ز خطش نشسته است
این سرمه مومیایی چشم شکسته است
نجف قلی خان (از آنندراج)
رجوع به چشم سفید شود.

چشم شوخ.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشم گستاخ. دیدهء شوخ. چشم بی حیا. چشم سفید :
ز چشم خلق فتادم هنوز و ممکن نیست
که چشم شوخ من از عاشقی حذر گیرد.
سعدی.

چشم شور.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) در تداول عامه، آلتی برای شست و شوی چشم. لهجهء عامیانهء چشم شوی. ظرفی از بلور یا غیر آن که دهانه اش بفراخی چشمی عادیست، و در آن داروی مایع ریزند و چشم را بدان شویند. ظرف چشم شویی. رجوع به چشم شوی و چشم شوری و چشم شویی شود.

چشم شور.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشم بد که زود اثر کند. (آنندراج). چشمی که بچیزها چشم زخم زند. (فرهنگ نظام). چشمی که بشوری و چشم زخم زنی مشهور است و اشخاص یا اشیاء را به نگاه خود آسیب رساند. دیدهء شور. نظر شور. نگه شور :
آبی جز آب تیغ که از چشم شور خلق
لب تشنه را گره نشود در گلو کجاست.
صائب (از آنندراج).
|| چشم حسود. (فرهنگ نظام).

چشم شور داشتن.

[چَ / چِ مِ تَ] (مص مرکب) شورچشم بودن. دیدهء شور داشتن. دارای چشم بد بودن. رجوع به چشم شور شود.

چشم شوری.

[چَ / چِ] (حامص مرکب)شورچشمی. شورچشم بودن. چشم شور داشتن. چشم زخم زنی. رجوع به چشم شور شود. || در لهجهء عامیانه، بمعنی چشم شویی و شست و شوی دادن چشم. رجوع به چشم شویی شود. || (اِ مرکب) در تداول عامه، ظرف چشم شوری را هم گویند.

چشم شوی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) ظرفی مخصوص شست و شوی دادن چشم. ظرف کوچکی که دهانهء آن به اندازهء حلقهء چشم است و داروی مایع چشم درون آن ریخته چشم را بدان شویند. در اصطلاح عوام، چشم شور و چشم شوری. رجوع به چشم شور و چشم شوری و چشم شویی شود. || داروی چشم شوینده. داروی مایع مخصوص شست و شوی دادن چشم. || (نف مرکب) آن کس که چشم خود را شست و شو دهد.

چشم شویی.

[چَ / چِ] (حامص مرکب)شست و شوی دادن چشم با آب یا داروی مایع. شستن چشم. رجوع به چشم شوی شود. || (اِ مرکب) در تداول عوام، ظرف چشم شویی را هم گویند. رجوع به چشم شوی شود.

چشم عریان.

[چَ / چِ مِ عُرْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ظاهراً کنایه از چشم نابیناست :
سواد هند خاطرخواه باشد بیکمالان را
نماید خانهء تاریک روشن چشم عریان را.
حضرت شیخ (از آنندراج).

چشم عقل.

[چَ / چِ مِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دیدهء عقل. چشم خرد. دیدهء باطن. چشم دل :
به چشم عقل درین رهگذار پرآشوب
جهان و کار جهان بی ثبات و بی محل است.
حافظ.

چشم عنایت.

[چَ / چِ مِ عِ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دیدهء عنایت. نظر لطف و مهربانی :
از چشم عنایتم مینداز
کاوّل بتو چشم برگشودم.سعدی.

چشم غربال.

[چَ / چِ مِ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سوراخ غربال است. (از آنندراج). چشمهء غربال.

چشم غره.

[چَ / چِ غُرْ رَ / رِ] (اِ مرکب)چشم غله. رجوع به چشم غُلَّه شود.

چشم غره رفتن.

[چَ / چِ غُرْ رَ / رِ رَ تَ](مص مرکب) چشم غله رفتن. رجوع به چشم غُلِّه رفتن شود.

چشم غزال.

[چَ / چِ مِ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پیالهء لبالب از شراب. (ناظم الاطباء). کنایه از جام پرشراب.

چشم غله.

[چَ / چِ غُلْ لَ / لِ] (اِ مرکب)چشم آغول. چشم آغیل. چشم غره. نگاه خشم آلود. || تهدید. تخویف. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به چشم آغول و چشم آغیل و چشم غله رفتن شود.

چشم غله.

[چَ / چِ غُ لْ لَ / لِ] (اِ مرکب)چشم آغول. چشم آغیل. چشم غره. نگاه خشم آلود. || تهدید. تخویف. رجوع به چشم آغول و چشم آغیل و چشم غله رفتن شود.

چشم غله رفتن.

[چَ / چِ غُلْ لَ / لِ رَ تَ](مص مرکب) چشم غره رفتن. چشم قله رفتن. همان نگه به چشم آغیل کردن باشد. به چشم غضب بقصد تهدید در کسی دیدن. بقصد منع و تهدید بغضب در کسی دیدن.
-چشم غله به کسی رفتن، چشم غره به کسی -رفتن؛ بخشم در او دیدن. سخت به غضب در او نگریستن. واتوره رفتن. چشم آغیل رفتن.

چشم غله رفتن.

[چَ / چِ غُ لْ لَ / لِ رَ تَ](مص مرکب) چشم غره رفتن. چشم قله رفتن. همان نگه به چشم آغیل کردن باشد. به چشم غضب، بقصد تهدید در کسی دیدن. بقصد منع و تهدید بغضب در کسی دیدن.
-چشم غله به کسی رفتن؛ چشم غره به کسی رفتن؛ بخشم در او دیدن. سخت به غضب در او نگریستن. واتوره رفتن(1). چشم آغیل رفتن.
(1) - در یکی از یادداشتها، واتوره رفتن مترادف چشم غله رفتن ثبت شده است اما در جای دیگر یافت نشد.

چشم فتراک.

[چَ / چِ مِ فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حلقهء فتراک. (آنندراج). حلقهء دوالی که از پس و پیش زین اسب آویزند :
چنان آسوده بنشینم دمی از تیغ بی باکش
که دارد گرمی شادی ز خونم چشم فتراکش.
فطرت (از آنندراج).

چشم فرنگی.

[چَ / چِ مِ فَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد از عینک باشد. (آنندراج). عینک. (ناظم الاطباء). چشمک. آلتی که برای تقویت نیروی باصره بر چشم گذارند. رجوع به چشمک شود.

چشم فروبستن.

[چَ / چِ فُ بَ تَ] (مص مرکب) چشم برهم نهادن. چشم بستن. چشم فرودوختن.
- چشم از چیزی فروبستن؛ اعتراض کردن از اعتنا نمودن بشأن آن چیز. (آنندراج).
- || صرف نظر کردن از آن چیز :
دلارامی که داری دل در او بند
دگر چشم از همه عالم فروبند.سعدی.
- چشم از جهان فروبستن؛ کنایه است از مردن و قطع حیات کردن. رجوع به چشم فرودوختن شود.

چشم فرودوختن.

[چَ / چِ فُ تَ] (مص مرکب) چشم فروبستن. چشم برهم نهادن.
- چشم از جهان فرودوختن؛ کنایه است از تن بمرگ دادن و دست از زندگی کشیدن. چشم از جهان فروبستن :
تنم ز هجر تو چشم از جهان فرو میدوخت
نوید وصل جمال تو داد جانم باز.
حافظ (از آنندراج).
رجوع به چشم فروبستن شود.

چشم فسا.

[چَ / چِ فَ / فِ] (نف مرکب)چشم فسای. رجوع به چشم فسای شود.

چشم فسای.

[چَ / چِ فَ / فِ] (نف مرکب)بمعنی افسونگر چشم زخم باشد. (برهان) (ناظم الاطباء).کسی که افسون چشم زخم کند. (فرهنگ نظام). چشم افساینده. چشم افسای. افسون کنندهء چشم بد.

چشمقان.

[چِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر که در 33 هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 97 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چشمک.

[چَ / چِ مَ] (اِ مصغر) تصغیر چشم و چشم کوچک. (برهان). مصغر چشم است. (انجمن آرا) (آنندراج). مصغر چشم یعنی چشم کوچک. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). چشم کوچک. چشم خُرد. چشم ریز. || چشم هم بنظر آمده است که بعربی عین خوانند. (برهان). چشم و عین. (ناظم الاطباء).

چشمک.

[چَ / چِ مَ] (اِ مرکب)(1) عینک را گویند و آن چیزی است معروف. (برهان). فارسی عینک است. (انجمن آرا) (آنندراج). عینک. (ناظم الاطباء). چشم فرنگی. آلتی برای تقویت قوهء باصره مرکب از دو شیشهء مدور که بوسلهء میلهء فلزی بیکدیگر متصل است که برابر چشم ها قرار گیرند و دارای دو دستهء فلزی است که انتهای آن منحنی است و بر بالای گوش نهند، و گاه چشمک فاقد دسته است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به عینک و چشم فرنگی شود. || پای افزار و کفش را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - از چشم + ک (پسوند نسبت و آلت). (حاشیهء برهان قاطع چ دکترمعین).

چشمک.

[چَ / چِ مَ] (اِ) دانه ای باشد سیاه و لغزنده که در داروهای چشم بکار برند. (برهان). بمعنی چشام. (انجمن آرا) (آنندراج). چاکسو. (ناظم الاطباء). چَشَم. رجوع به چشم و چشام شود. || گیاهی که آن را بتازی «اضراس الکلب» خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء).

چشمک.

[چَ / چِ مَ] (اِ) کنایه از ایماء و اشارهء بچشم. (برهان). بمعنی چشمک زدن است که معشوق بگوشهء چشم به عاشق اشارتی کند. (انجمن آرا) (آنندراج). غمزه و ایماء و اشارهء چشم. (ناظم الاطباء). با چشم اشاره بچیزی کردن. (فرهنگ نظام). رجوع به چشمک زدن و چشمک کردن شود.

چشم کردگی.

[چَ / چِ کَ دَ / دِ] (حامص مرکب) سحر و افسون. (ناظم الاطباء). چشم زدگی. رجوع به چشم کردن و چشم کرده شود.

چشم کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از چشم زخم رسانیدن باشد. (برهان) (آنندراج). چشم زخم رسانیدن. (ناظم الاطباء). چشم زخم زدن. (فرهنگ نظام). کسی یا چیزی را با چشم آسیب رسانیدن :
که چشم کرد دل داغدار را صائب
که دود تلخی ازین لاله زار میخیزد.
صائب (از آنندراج).
او مایل شکار و من آشفته کز حسد
آهو مباد چشم کند آن نگاه را.
میرنجات (از آنندراج).
رجوع به چشم و چشم کردگی و چشم کرده شود.
- بچشم کردن؛ کنایه است از در نظر گرفتن و منظور نظر قرار دادن :
بچشم کرده ام ابروی ماه سیمائی
خیال سبز خطش نقش بسته ام جائی.حافظ.
- بچشم کردن کسی یا چیزی را؛ اشاره است به آسیب رسانیدن آن کس یا آن چیز را بوسیلهء چشم زخم و چشم بد :
تا ترا کبر تیزخشم نکرد
تا ترا چشم تو بچشم نکرد.سنائی.

چشم کرده.

[چَ / چِ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) افسون شده و چشم زخم رسیده. (ناظم الاطباء). رجوع به چشم کردگی و چشم کردن شود.

چشمک زدن.

[چَ / چِ مَ زَ دَ] (مص مرکب) قسمی برهم زدن چشم بقصد ایماء و اشاره. اشاره کردن با گوشهء چشم. نوعی غنج و دلال کردن معشوق برای عاشق :
چشمکی مزنه و دلی مبره
چشمک دیگرش کمک مکنه.
شاعر خراسانی(1) (از انجمن آرا).
رجوع به چشمک و چشمک زن و چشمک کردن شود.
(1) - به لهجهء خراسانی (سبزواری).

چشمک زن.

[چَ / چِ مَ زَ] (نف مرکب)چشمک زننده و بگوشهء چشم اشاره کننده. (ناظم الاطباء). آن کس که چشمک میزند. رجوع به چشمک و چشمک زدن شود. || چشم بد رساننده. (ناظم الاطباء). چشم زن. چشم بدزن. چشم زخم زن. || جادوگر. (ناظم الاطباء). || چراغ الکتریسته که پیاپی خاموش و روشن شود.

چشمک کردن.

[چَ / چِ مَ کَ دَ] (مص مرکب) چشمک زدن. با گوشهء چشم اشاره کردن. نوعی بهم زدن چشم بقصد ایماء و اشاره :
بچشمک کردنش از در مشو دور.نظامی.
رجوع به چشمک و چشمک زدن شود.

چشم گاو.

[چَ / چِ مِ] (اِ مرکب) نام گل گاوچشم است که بعربی «عین البقر» خوانند. (برهان). نام گلی است که آن را گاوچشم نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی گل. (ناظم الاطباء). چشم گاومیش. رجوع به چشم گاومیش شود.

چشم گاوانه.

[چَ / چِ مِ نَ / نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از چشم فراخ. (آنندراج).

چشم گاومیش.

[چَ / چِ مِ] (اِ مرکب) نام گل گاوچشم است. گویند هفت رنگ میباشد. (برهان). گل گاومیش که دارای هفت رنگ است. (ناظم الاطباء) :
غنچه با چشم گاومیش بناز
مرغ با گوش پیلگوش براز.
نظامی(از انجمن آرا).

چشم گرداب.

[چَ / چِ مِ گِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حلقهء گرداب. (آنندراج) :
زبان گردباد و چشم گرداب
برطب و یابس شوق تو بی تاب.
ارادت خان (از آنندراج).

چشم گرداندن.

[چَ / چِ گَ دَ] (مص مرکب) خیره نگریستن. بقهر و غضب کسی یا چیزی را نگاه کردن. بخشم در کسی نگریستن. چشم غره رفتن.

چشم گرفتن.

[چَ / چِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) چشم بستن. دیده برهم نهادن. || چشم پوشی کردن. صرف نظر کردن :
در جهان ارباب همت نیز بی حاجت نیند
از متاع آفرینش چشم میگیریم ما.
وحید (از آنندراج).
- چشم را چیزی گرفتن ؛ کنایه است از حاجب شدن آن چیز جلو چشم و مانع شدن چیزی از دیدن چشم :
دود آهم چشم او خواهد گرفت آخر اگر
دیده گستاخانه بر روی تو روزن باز کرد.
نصیر همدانی (از آنندراج).

چشم گرم ساختن.

[چَ / چِ گَ تَ](مص مرکب) چشم گرم کردن و دیده گرم کردن و مژگان گرم کردن. (از آنندراج). خواب اندک کردن. اندکی خفتن. رجوع به چشم گرم کردن شود. || نیز بمعنی عاشق شدن. (از آنندراج).

چشم گرم شدن.

[چَ / چِ گَ شُ دَ](مص مرکب) چشم گرم ساختن و چشم گرم کردن. (از آنندراج). دیده گرم شدن. (آنندراج). خواب رفتن اندک و اندکی خوابیدن. (ناظم الاطباء). ابتدای خواب. (فرهنگ نظام).
- گرم شدن چشم راحت؛ کنایه از اندکی استراحت کردن و دمی آسودن :
دمید صبح و نشد گرم چشم راحت ما
سپیده دم نمکی بود بر جراحت ما.
اهلی شیرازی (از آنندراج). رجوع به چشم گرم ساختن و چشم گرم کردن شود.

چشم گرم کردن.

[چَ / چِ گَ کَ دَ](مص مرکب) کنایه از خواب کردن اندک باشد. (برهان). چشم گرم ساختن و دیده گرم کردن و مژگان گرم کردن. (از آنندراج). اندکی خوابیدن. (آنندراج). اندک خواب کردن. (ناظم الاطباء). ابتدای خواب. (فرهنگ نظام) :
فرودآمد از بارگی شاه نرم
بدان تا کند بر گیا چشم گرم.
فردوسی(از آنندراج).
در نظر هنگامهء شور قیامت جلوه داد
لحظه ای کز خواب راحت چشم ما را گرم کرد.
باقر کاشی (از آنندراج).
غم بی دلبری بسیار بی آسایشم دارد
گر آتش طلعتی میبود چشمی گرم میکردم.
تأثیر (از آنندراج).
عمر راحت دشمن ما رفت چون برق و نداد
آنقدر فرصت که کس چشمی تواند گرم کرد.
تأثیر (از آنندراج).
رجوع به چشم گرم ساختن و چشم گرم شدن شود.

چشم گشته.

[چَ / چِ گَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) احول بود. (فرهنگ اسدی). احول را گویند. (برهان). احول که عبارت از کج نظر باشد. (آنندراج). احول و لوچ. (ناظم الاطباء). احول و کج بین. (فرهنگ نظام) :
هجا کرده ست پنهان شاعران را
قریع، آن کور ملعون چشم گشته.
عسجدی (از فرهنگ اسدی).

چشم گندم.

[چَ / چِ مِ گَ دُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دانهء گندم که چاک آن بچشم میماند. (آنندراج).(1) چاک دانهء گندم. شکافی که بر دانهء گندم است :
چشم تنگش بوقت بیداری
گل بابونه است پنداری
چون بیکدیگرش ز خواب نهاد
میدهد آن ز چشم گندم یاد.
سلیم (از آنندراج).
(1) - ظ. مراد از «چشم گندم» همان شکافی است که بر دانهء گندم است و تعبیر مؤلف آنندراج از آن به دانهء گندم صحیح بنظر نمیرسد.

چشملان.

[چَ / چِ مَ] (اِ) مردمک چشم. || حدقه. (ناظم الاطباء). || چاکسو. (ناظم الاطباء). داروی چشم.

چشم مالیدن.

[چَ / چِ دَ] (مص مرکب)مالیدن چشم. مالش دادن پلک چشم. || هوشیار شدن و از غفلت برآمدن. (آنندراج). از خواب غفلت بیدار شدن.
- چشمت را بمال؛ یعنی درست حواست را جمع کن و خوب دیدهء بینش خود را بگشای :
سگ بنطق آمد که ای صاحب کمال
بی حیا من نیستم، چشمت بمال.
شیخ بهائی.

چشم مخمل.

[چَ / چِ مِ مَ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مؤلف آنندراج نویسد: چون خواب مخمل اصطلاح مقرری است از این جهت چشم مخمل نیز صحیح شده. خواب مخمل :
بی رخت در چشمهء آئینهء دل آب نیست
چشم مخمل را ز شوق پای تو شب خواب نیست.
میرزا بیدل (از آنندراج).

چشم منقط.

[چَ / چِ مِ مُ نَقْ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب). چشم منقوط. (آنندراج). رجوع به چشم منقوط شود.

چشم منقوط.

[چَ / چِ مِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشمی که نقطه های سپید داشته باشد. (آنندراج). چشم منقط.

چشم مور.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم موری و سر موری. اشیاء خرد و ریزه. (آنندراج). || کاغذ و جز آن که برآن افشان بسیار خرد و ریزه کرده باشند. (آنندراج). رجوع به چشم موری شود.

چشم موری.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشم مور و سر موری. اشیاء خرد و ریزه. چیز قیمه قیمه شده. (آنندراج). رجوع به چشم مور شود.

چشم میم.

[چَ / چِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حلقهء میم است. (آنندراج) :
وگر ز دقت طبع تو عالمی سازند
ز روی جثه نیاید بچشم میم عظیم.
حسین ثنائی (از آنندراج).

چشم نرگس.

[چَ / چِ مِ نَ گِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دیدهء نرگس که به بی حیایی مثال آورند. چشم گل نرگس. ترکیبی از قبیل چشم سوسن و چشم لاله.

چشم نرم.

[چَ / چِ مِ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از چشم بی آزرم. مرادف دیدهء نرم. (آنندراج). چشم بی حیا و بی شرم :
اگر چه موی سپید است تازیانهء مرگ
بچشم نرم تو رگهای خواب میگردد.
صائب (از آنندراج).
سنگین فتاده خواب تو ورنه فغان من
در چشم نرم مخمل بی درد خواب سوخت.
صائب (از آنندراج).

چشم نرم.

[چَ / چِ نَ] (ص مرکب)کودک امرد بی مضایقه و مطیع و فرمان بردار. (ناظم الاطباء).

چشم نشین.

[چَ / چِ نِ] (نف مرکب) کنایه از محبوب، زیرا که چشم عشاق جلوه گاه اوست. (آنندراج). معشوق و محبوب. (ناظم الاطباء).

چشم نمائی.

[چَ / چِ نُ / نِ / نَ] (حامص مرکب) کنایه از تهدید و تخویف. (آنندراج). چشم غره. نگاه خشم آلود :
طور برخورد تو تکلیف جدائیست بمن
برقیبان نظرت چشم نمائی است بمن.
اشرف (از آنندراج).
رجوع به چشم نمائی کردن شود.
|| سرزنش و طعنه و ملامت. (ناظم الاطباء).
نگاه از روی ملامت و سرزنش. رجوع به چشم نمائی کردن شود.

چشم نمائی کردن.

[چَ / چِ نُ / نِ / نَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از تهدید و تخویف کردن. (آنندراج). رجوع به چشم نمائی شود. || ملامت کردن و طعنه زدن. (ناظم الاطباء). رجوع به چشم نمائی شود.

چشم نمودن.

[چَ / چِ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) ترسیدن. (آنندراج) :
از بیخودی امروز ز خود چشم نمودیم
از بهر همین روی بدیوار نشستیم.
خان خالص (از آنندراج).
|| ملامت کردن و سرزنش نمودن. (ناظم الاطباء).

چشم نهادن.

[چَ / چِ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) مواظب و مراقب بودن. در اصطلاح عوام، پاییدن. وقوع امری یا حادثه ای را منتظر بودن : همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاکری خشم گرفتی. (تاریخ بیهقی). || دیده بکسی یا چیزی دوختن. رجوع به چشم نهاده شود.

چشم نهاده.

[چَ / چِ نِ / نَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کسی که چشم بر چیزی نهاده باشد : و برادرزاده ای داشت درویش بود اما توانا و چشم بر مال عم نهاده. (قصص الانبیاء ص 118). رجوع به چشم نهادن شود.

چشم نهان.

[چَ / چِ مِ نِ / نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم باطن. دیدهء دل. مقابل چشم عیان که چشم ظاهر باشد :
بچشم نهان، بین نهان جهان را
که چشم عیان بین نبیند نهان را.ناصرخسرو.

چشم نی.

[چَ / چِ مِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سوراخ نی است. (آنندراج) :
اشارت کرد چشم نی سوی چنگ
که آن پیر جوان آواز را باش.
میرحسن دهلوی (از آنندراج).

چشم نیلوفری.

[چَ / چِ مِ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چشم کبود و فیروزه رنگ. (آنندراج). چشمی به رنگ نیلوفر.

چشم واکردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) چشم بازکردن و گشادن. نظر واکردن و گشادن و دیده برکردن و گشادن. (آنندراج). بازکردن و گشادن چشم :
پوشیده چشم میگذرد از عزیز مصر
آئینه ای که چشم به روی تو واکند.
صائب (از آنندراج).

چشموان.

[چِ شَ] (اِخ) نام دبیر گشتاسپ :
برادرش نیز آن سوار دلیر
سپهدار ایران که نامش زریر
پدروان که بود از دلیران اوی
چشموان که بود از دبیران اوی.دقیقی.

چشم و چار.

[چِ مُ] (اِ مرکب، از اتباع) در تداول عامه گویند: چشم و چار درستی ندارد، گریه با این چشم و چار تو متناسب نیست، چشم و چارش بهم ریخته است.

چشم و چراغ.

[چَ / چِ مُ چِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کنایه از سبب بینائی و سرمایهء بصارت. (آنندراج) :
قائد چشم و چراغ عالمی گردد چو شمع
آنکه پیماید بدیده قامت شبهای تار.سنائی.
نیست جز سر عقل و جان دماغ
خلق را در دو خطه چشم و چراغ.سنائی.
رجوع به چشم و رجوع به چراغ شود.
|| محبوب عزیزالوجود. (ناظم الاطباء). معشوق. کنایه از کسی یا چیزی که مورد علاقه و محبت و توجه خاص است :
تا ظن نبری چشم و چراغا که شب آمد
چشم و دل من سیر شود زان رخ سیمین.
فرخی.
عالم علم بود و بحر هنر
بود چشم و چراغ پیغمبر.
سنائی.
کاشکی خورشید را زین غم نبودی چشم درد
تا بر این چشم و چراغ انجمن بگریستی.
خاقانی.
چشم و چراغ اهل وجودی و در وجود
ذات شریفت آمده بر سر نشان چشم.
سلمان ساوجی.
گر سها در سایهء رایت رود چون آفتاب
بعد ازین چشم و چراغ آسمان باشد سها.
سلمانی ساوجی.
رجوع به چشم و رجوع به چراغ شود.
|| کسی که باعث عزت متعلقان خود باشد. (فرهنگ نظام). بزرگ خاندان یا کسی که مایهء فخر دودمانی است :
چشم و چراغی که از میان کیان رفت
نور کیان ظل کردگار بماناد.خاقانی.
ظل حق چشم و چراغ دودهء چنگیزخان
شیخ حسن نویان امیر دین فزای کفرکاه.
سلمان ساوجی.
چشم و چراغ ظفر تیغ جهانگیر او
پشت و پناه جهان عدل جهاندار اوست.
سلمان ساوجی.
رجوع به چشم و رجوع به چراغ شود.

چشم ودل پاک.

[چَ / چِ مُ دِ] (ص مرکب) عفیف و پاکدامن. آن کس که به دیدهء بد در ناموس دیگران ننگرد و اندیشهء بد به دل راه ندهد. || امین و درستکار. باامانت و باصداقت.

چشم ودل سیر.

[چَ / چِ مُ دِ] (ص مرکب)بی نیاز. بی طمع. آن کس که بخوردنی و پوشیدنی یا به زر و زیور و مال و منال بی اعتناست. مقابل گرسنه چشم. رجوع به چشم ودل سیری شود.

چشم ودل سیری.

[چَ / چِ مُ دِ] (حامص مرکب) بی نیازی. بی طمعی. بی اعتنائی بمال و خواسته یا بخوردنی و پوشیدنی و جز آن. مقابل گرسنه چشمی. رجوع به چشم ودل سیر شود.

چشم وگوش باز.

[چَ / چِ مُ] (ص مرکب)کسی که همه چیز را میفهمد. (فرهنگ نظام). مقابل چشم وگوش بسته. شخص مجرب و آگاه. آگاه از حقایق امور.

چشم وگوش بسته.

[چَ / چِ مُ بَ تَ / تِ](ص مرکب) شخص بی تجربه و بی اطلاع. آن کس که سرد و گرم روزگار نچشیده و از حقایق امور سر در نیاورده است. نظیر کور و کر در تداول عامه. مقابل چشم وگوش باز.

چشم و گوش شدن.

[چَ / چِ مُ شُ دَ](مص مرکب) دقت کاملانه در کاری کردن. (ناظم الاطباء).

چشم و گوش واکردن.

[چَ / چِ مُ کَ دَ](مص مرکب) تمیز در نیک و بد پیدا کردن. (آنندراج). با آگاهی و بصیرت در امری اقدام کردن :
تا کی ای مرغ سحر این ناله های بی اثر
صبر کن تا غنچهء گل چشم و گوشی واکند.
تأثیر (از آنندراج).
چند روزی تربیت ای باغبان موقوف دار
تا چمن از نرگس و گل چشم و گوشی واکند.
مخلص کاشی (از آنندراج).
رجوع به چشم و گوش باز شود.

چشم وهام.

[چَ / چِ وَ] (اِ مرکب) بر وزن و معنی «چشم پنام» است که دعا و تعویذی باشد که جهت چشم زخم نویسند. (برهان) (آنندراج). چشم پنام و دعا و تعویذی که برای چشم زخم نویسند. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف «چشم پنام» است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). چشم وهم. دعای چشم زخم. رجوع به چشم پنام و چشم وهم شود.

چشم وهم.

[چَ / چِ وَ] (اِ مرکب) دعا و تعویذی باشد که بجهت چشم زخم نویسند. (برهان). بمعنی «چشم وهام» است. (آنندراج). چشم وهام و چشم پنام. (ناظم الاطباء). رجوع به چشم پنام و چشم وهام شود.

چشم وهمچشم.

[چَ / چِ مُ هَ چَ / چِ] (اِ مرکب، از اتباع) سروهمسر. قوم وخویش. خویش وبیگانه. دوست ودشمن.

چشم وهمچشمی.

[چَ / چِ مُ هَ چَ / چِ](حامص مرکب) رقابت. همسری کردن با کسی.

چشمه.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِ)(1) جائی که آنجا آب جوشد و روان شود. (برهان). بمعنی چشمهء آب معروف است. (انجمن آرا). چشمهء آب که منبع آب است. (آنندراج). آنجایی از زمین که از آنجا آب جوشد و روان شود. (ناظم الاطباء). جائی که از آن آب میزاید. (فرهنگ نظام). منبع آب طبیعی. جایی در زمین اعم از دشت یا جنگل یا کوه که از آنجا بطبیعت آبی کم یا زیاد بیرون آید. عَین. یَنبوع. (منتهی الارب) :
هر که باشد تشنه و چشمه نیابد هیچ جای
بی گمان راضی بباشد گر بیابد آبکند.
شهید بلخی.
چنانکه چشمه پدید آورد گمانه ز سنگ
دل تو از کف تو کان زر پدید آرد.دقیقی.
یکی کوهش آمد بره پرگیا
بدو اندرون چشمه و آسیا.فردوسی.
ز شادی جوان شد دل مرد پیر
بچشمه درون آبها گشت شیر.فردوسی.
در خسروی و شاهی مانند او که باشد
هر خایه نیست گوهر هر چشمه نیست کوثر.
امیر معزی.
وز خاک سکندر و پی خضر
صد چشمه به امتحان گشاید.خاقانی.
شوره بینند به ره پس به سرچشمه رسند
غوره یابند به رز پس می حمرا بینند.
خاقانی.
نه آب از بر ریگ باشد بچشمه
نه عنبر بر از آب باشد بدریا.خاقانی.
بر هیچ چشمه دل ننهد آن کو
چون خضر دیده چشمهء حیوان را.خاقانی.
آب شیرین چون نبیند مرغ کور
چون نگردد گرد چشمهء آب شور.مولوی.
هر کجا چشمه ای بود شیرین
مردم و مرغ و مور گرد آیند.سعدی.
و رجوع به چشمهء آب شود. || سُفت و سوراخ سوزن و جوالدوز را نیز گویند. (برهان). چشمهء سوزن و جوالدوز؛ یعنی سوراخ اینها. (از آنندراج). ُسفت و سوراخ سوزن. و جوالدوز و جز آن. (ناظم الاطباء). ته سوزن. کون سوزن. سم الخیاط. رجوع به چشمهء سوزن شود. || حلقهء دام و زره. (از آنندراج). || حلقهء کمربند :
شه هفت کشور به رسم کیان
یکی هفت چشمه کمر برمیان.نظامی.
رجوع به هفت چشمه شود. || مطلق سوراخ و روزن. سوراخ خرد چون سوراخ آبکش و سوراخ روبند و غیره. چشمه چشمه. چشمه های روبند. سوراخهای خرد چون خلل و فرج پوست تن و جز آن :
از هیبت تو خصم ترا بر سر و برتن
هر چشم یکی چشمه و هر مویی ماریست.
فرخی.
چون ریم آهن بزخم آهن
صد چشمه کنند جسم دشمن.خاقانی.
|| سوراخهای کوچکی که در میان تار و پود هر بافته ای میباشد. (ناظم الاطباء). || هر یک از سوراخها که با کشیدن تارها و پودها برای زینت در جامه کنند. هر یک از سوراخهای مربع خرد که در جامه است و از کشیدن تارها در پودها حاصل شود. هریک از فاصله ها و فرجه های سخت خرد در جامه که از دویدن تار و پود بر یکدیگر پیدا آید. سوراخها که به عمد بر جامه کنند. || منبع و ینبوع و اصل و مبدأ و مصدر. (ناظم الاطباء). منبع و معدن. سرچشمه و مبدأ هر چیز :
سوی چشمهء شوربختی شتابد
کرا آز باشد دلیل و نهازش.ناصرخسرو.
رجوع به سرچشمه شود. || آب اندک :
چو چشمه بر ژرف دریا بری
به دیوانگی ماند این داوری.فردوسی
چشمهء صلب پدر چون شد بکاریز رحم
ز آن مبارک چشمه زاد این گوهر دریای من.
خاقانی.
|| ممر معاش. محل روزی :
دو پستان که امروز دلخواه اوست
دو چشمه هم از پرورشگاه اوست.
سعدی(بوستان).
|| دهانهء قرحه یا جراحت. || قسم. نوع. رشته، چنانکه گویند فلان کس چندین چشمه کار دارد یا فلان حقه باز چند چشمه حقه بازی و چشم بندی میداند. || چیز اندک. مقدار کم، به لهجهء محلی در ناحیه ای از ایران : و اول موضعی که به «جمکران» بنا نهادند «چشمه» بود، یعنی چیزی اندک و گویند که صاحب «جمکران» چون بر عاملان و بناآن گذر کرد گفت: چه کار کرده اید. گفتند: چشمه، به زبان ایشان، یعنی اندک چیزی. پس این موضع بدین نام نهادند. (تاریخ قم ص 60). || گردنا در زانو. (زمخشری). || چشمهء پل. (فرهنگ نظام). طاق پل.(2) هر یک از دهانه های پل. هر یک از طاقهای پلی بزرگ. هر یک از سوراخهای معبر آب در پلی بزرگ، چون طاقهای پل خواجو یا سی و سه پل در اصفهان. هر یک از دهانه های پل. رجوع به چشمهء پل شود. || طاق گنبد. (ناظم الاطباء). چشمهء طاق. (فرهنگ نظام). || خورشید. (ناظم الاطباء). کنایه از خور و خورشید و آفتاب. چشمهء خورشید :
دو چشمش چو دو چشمه تابان ز خون
همی آتش آمد ز کامش برون.فردوسی.
شود روز چون چشمه رخشان شود
جهان چون نگین بدخشان شود.فردوسی.
بدانگه که شد چشمه سوی نشیب
دل شاه ترکان بجست از نهیب.فردوسی.
شده چشم چشمه ز گردش به بند
دل غول و دیو از نهیبش نژند.اسدی.
چشم مؤمن جمال او بیند
کور کی چشمهء نکو بیند.سنائی.
جویباری کند ز دامن چرخ
چشمه در جویبار بندد صبح.خاقانی.
رجوع به چشمهء خور و چشمهء خورشید شود.
(1) - از چشم + ه (نسبت و مانندگی). پهلوی cashmak(حاشیهء برهان قاطع چ دکترمعین).
(2) - Arcade.

چشمه.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سربند بالا بخش سربند شهرستان اراک که در 42 هزارگزی باختر آستانه و 7 هزارگزی جنوب راه بروجرد به اراک واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 117 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، بنشن، پنبه و انگور، شغل اهالی گله داری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چشمه.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِخ) دهی جزء مشک آباد بخش فرمهین شهرستان اراک که در 54 هزارگزی جنوب خاوری فرمهین و 2 هزارگزی راه شوسهء اراک به قم واقع است. دامنه و سردسیر است و 715 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، انگور، صیفی و قلمستان، شغل اهالی زراعت، گله داری و قالی بافی است و مزرعهء حسین آباد و الوس جزء این ده میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چشمه.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راور شهرستان کرمان که در 23 هزارگزی جنوب باختری راور و 19 هزارگزی راه فرعی کرمان به راور واقع است و 2 خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه.

[چِ مَ / مِ] (اِخ) دهی از دهستان ولدیان بخش حومهء شهرستان خوی که در 15 هزارگزی شمال خاوری خوی و 2 هزارگزی جنوب راه شوسهء مرند به خوی واقع است دامنه ایست معتدل و 198 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و حبوبات شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جوراب بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چشمه.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِخ) محلی است که مرکز پادگان تیپ خاش شهرستان زاهدان میباشد و در 6 هزارگزی باختر خاش، کنار راه فرعی خاش به نرماشیر و بم واقع شده. دامنهء کوه و گرمسیر است و علاوه بر افراد پادگان 300 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است، (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمهء آب.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشمه؛ جایی که آب بطور طبیعی از زمین یا کوه جوشد و جاری شود. آبی که از چشمه خیزد. فَوّارَه. (منتهی الارب) :
ز پرِّ پشه تا پی ژنده پیل
همه چشمهء آب و دریای نیل.فردوسی.
اگر چشمهء آب یابی چو زهر
از آن آب مرغ و ددان راست بهر.فردوسی.
شود در جهان چشمهء آب، خشک
ندارد به نافه درون، بوی مشک.فردوسی.
آتش تیز تاب خشم بود
چشمهء آب نور چشم بود.سنائی.
یک چشمهء آب از درون خانه
به ز آب جویی که از برون می آید.سنائی.

چشمه آب خور.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِخ)دهی از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز که در 21 هزارگزی جنوب باختری قلعه زراس، کنار راه شوسهء مسجدسلیمان واقع است و 45 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمهء آب گرم.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ بِ گَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشمه ای که از آن آب گرم بیرون آید. چشمهء آب معدنی.

چشمهء آب گرم.

[چَ مَ یِ بِ گَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «در شش فرسخی زنجان سمت غرب در بلوک ارمغانه کنار تپه چشمهء آب گرمی واقع است، به این معنی که از یک حوض مربع چندین چشمه جاری است که آب همه بقدر خمس سنگ است و بواسطهء دو چشمهء آب سرد که داخل چشمه ها میجوشد آب حوض در کمال اعتدال است ولی حدتی دارد که نمیتوان زیاد میان آب توقف کرد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 229).

چشمهء آب گرم.

[چَ مَ یِ بِ گَ] (اِخ)دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فسا که در 16 هزار و پانصدگزی شمال خاوری فسا، کنار راه مالرو رونیز به شمش ده واقع است. دامنه ای است معتدل که 54 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات، محصولش غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چشمهء آب گرم لاریجان.

[چَ َم یِ بِ گَ مِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: چشمه ای است واقع در آبادی گرماب سر که فاصلهء این چشمه تا آبادی «تادینه» که از قرای معظم لاریجان است کمتر از یک فرسخ میباشد و آب چشمه هفتاد درجه حرارت دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 229).

چشمهء آب ملخ.

[چَ مَ یِ بِ مَ لَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است که بزعم بعضی نویسندگان آب آن چشمه دافع مضرت ملخ است و از کوه دنا که از مشاهیر جبال و در میان اراضی فارس و عراق واقع است میجوشد و آب چشمه بر روی پل سنگی میریزد و از دو طرف داخل رودخانه میشود. معروف است که چون ملخ به ناحیه ای آید شخصی بر سر این چشمه آمده ظرفی از آب چشمه به نیت آن ناحیه برمیدارد و گوید میخواهم سار ملخ خوار به فلان جا آید و شرط است که در هیچ منزلی ظرف آب آن چشمه را بزمین نگذارد و هر جا که منزل کند ظرف آب را بر سه پایه یا درختی بیاویزد و چون بناحیهء ملخ زده وارد شود آب را بر مزارع و اراضی بپاشد تا بزودی مرغ سیاهی بنام سار بعدهء زیاد در آن محل پدیدار آید و ملخ ها را صید کرده بخورد تا تمام شوند، ولی این قول معروف دلیل عقلی ندارد. شاه عباس در سنهء 1066 ه . ق. بتماشای چشمهء آب ملخ رفت و بقرار معلوم در قزوین هم چشمهء آب ملخ وجود دارد«. (از مرآت البلدان ج 4 صص 229 - 230).

چشمهء آتش.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ تَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کورهء آهنگری و جز آن. || آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از خورشید و چشمهء خورشید. چشمهء آتش فشان. رجوع به چشمهء آتش فشان شود.

چشمهء آتشفشان.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ تَ فَ / فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان). کنایه از آفتاب باشد. (انجمن آرا). مرادف چشمهء خاوری و چشمهء گرم. (از انجمن آرا). کنایه از آفتاب. (آنندراج). مرادف چشمهء گرم و چشمهء روشن و چشمهء خاوری و چشمهء سیماب و چشمهء سیماب ریز. (آنندراج). کنایه از چشمهء خور و چشمهء خورشید. چشمهء آتش :
وقت سرد است آتش افزون کن کز ابر
چشمهء آتش فشان پوشیده اند.خاقانی.
رجوع به چشمهء آتش شود.

چشمه آدینه.

[چَ مَ نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار که در 18 کیلومتری جنوب خاوری بیجار و یک هزارگزی باختر شوسهء بیجار همدان واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه، جاجیم و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمه آدینه.

[چَ مِ نَ / نِ] (اِخ) دهی از دهستان مهربان بخش کبودراهنگ شهرستان همدان که در 105 هزارگزی شمال باختری قصبهء کبودراهنگ و 18 هزارگزی شمال خاوری راه همدان به بیجار واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 337 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه. محصولش، غلات دیم، لبنیات، جزئی انگور و قلمستان. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. مردم این آبادی برای نمک مصرفی از شوره زار استفاده مینمایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمه آزاد.

[چِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه حمام، بخش جنت آباد شهرستان مشهد که در 30 هزارگزی شمال باختری صالح آباد واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل و 97 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، ذرت و پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمهء آفتاب.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خورشید و خور و شمس. عین الشمس. قرص آفتاب. چشمهء روشن. عَین. (منتهی الارب). غَزالَة. (منتهی الارب) :
بپوشیده شد چشمهء آفتاب
ز پیکانهای درخشان چو آب.دقیقی.
چشمهء آفتاب و زهره و ماه
تیر و برجیس و کوکب بهرام.خسروی.
یکی لشکر آراست افراسیاب
که تاریک شد چشمهء آفتاب.فردوسی.
درخشی بزد چشمهء آفتاب
سر شاه گیتی برآمد ز خواب.فردوسی.
همی جنگ را ساخت افراسیاب
همی بود تا چشمهء آفتاب
برآید رخ کوه رخشان کند
زمین چون نگین بدخشان کند.فردوسی.
ربع ارتفاع سوی چشمهء آفتاب کن تاپشت اسطرلاب سوی تو بود. (التفهیم).
از کف زرفشان او خجلند
چشمهء آفتاب و چشم سحاب.سوزنی.
درخشیدن تیغ آیینه تاب
درخشانتر از چشمهء آفتاب.نظامی.
گر ببندد بروز شب پره چشم
چشمهء آفتاب را چه گناه.سعدی.
و رجوع به چشمهء خور و چشمهء خورشید و چشمهء روشن شود.

چشمه آلو.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان نیگنان،بخش بشرویهء شهرستان فردوس که در 37 هزارگزی شمال باختری بشرویه و 4 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی بشرویه به نیگنان واقع است. جلگه و گرمسیری است و 35 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، پنبه، ارزن باغهای میوه و ابریشم. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمه آلوچه.

[چَ مَ چَ / چِ] (اِخ) دهی از دهستان کندولهء بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه که در 45 هزارگزی شمال باختری صحنه و 2 هزارگزی جنوب راه کندوله واقع است. دشت و سردسیر است و 55 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات، تریاک و توتون. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمها.

[چَ / چِ] جِ چشم. (ناظم الاطباء). دیده ها. آلت های باصره. رجوع به چشم شود.

چشمهای پرده.

[چَ / چِ یِ پَ دَ / دِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) سوراخهای درز پرده. (ناظم الاطباء). سوراخها و شکافهای پرده.

چشمه ابدال.

[چَ / چِ مَ اَ] (اخ) ده کوچکی از دهستان خانمیرزا بخش اردل شهرستان شهرکرد که در 60 هزارگزی شمال خاور لردگان و 10 هزارگزی راه لردگان به پل کره واقع است و 50 تن سکنه دارد آبش از آب چشمه و قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چشمهء اختوخ.

[چَ مَ اَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع خنامان کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 230).

چشمهء اخضر.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ اَ ضَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آب حیات. (ناظم الاطباء). چشمهء حیات. آب زندگی. سرچشمهء آب زندگانی. || دهان معشوق. (ناظم الاطباء). کنایه از لب و دهان معشوق. || شراب. (ناظم الاطباء).

چشمه ارج.

[چَ مَ اَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع خنامان کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 230).

چشمهء ارس.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ اَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از رود ارس که در سرحد شمالی ایران جاری است :
چو دختر آمدم از بعد اینچنین پسری
سرشک چشم من از چشمهء ارس بگذشت.
خاقانی.

چشمه ارضی.

[چَ مَ اَ] (اِخ) دهی از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز که در 22 هزارگزی جنوب باختری قلعه زراس واقع شده و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمهء اسپی خاک.

[چَ مَ یِ اَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: چشمه ای از چشمه های نواست که از جنوب بشمال جاریست و نیم سنگ آب دارد. و در معنی چشمهء سفیدخاک میباشد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 230).

چشمه اعلا.

[چَ مَ اَ](1) (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان دماوند که در 3 هزارگزی شمال باختر دماوند واقع است و راه فرعی ماشین رو به دماوند دارد. کوهستانی و سردسیر است و 152 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ساری معروف به چشمه اعلا. محصولش غلات، سیب زمینی، بنشن، قیسی، میوه و عسل. شغل اهالی زراعت و راهش ماشین رو است. مزرعهء آب کهریز جزء این ده میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). و رجوع به چشمه علا شود.
(1) - صحیح: چشمه عَلا.

چشمهء الیاس.

[چَ / چِ مَ / مِ اِلْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از چشمهء خضر و چشمهء حیوان. کنایه از چشمهء آب زندگانی. کنایه از چشمهء آب حیات :
لبت چون چشمهء الیاس و من اسکندر تشنه
نصیب من مکن زآن چشمهء الیاس یأس ای جان.
سوزنی.

چشمه انجیر بالا.

[چَ مَ اَ] (اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 62 هزارگزی خاور فریمان واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل و 6 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه انجیره.

[چَ مَ اَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 64 هزارگزی جنوب خاوری شوسف واقع است. محلی است گرمسیر که سکنه ندارد و در بهار مالدارها به این محل آمده از آب چشمه استفاده میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمهء انگمار.

[چَ مَ یِ اَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است در تنگه و درهء انگمار که در سه ربع فرسخی لاسم از خاک طبرستان واقع است. آب این چشمه بخوبی معروف است و میرزا رضاقلی نوایی در توصیف آب آن چشمه گوید:
سلسبیل است انگمار و جنة الماوی لزور
آه آنجا نیست غلمان، حیف اینجا نیست حور.
در فصل تابستان آب چشمه دو سنگ است و در فصل بهار چهار برابر میشود. (از مرآت البلدان ج 4 ص 230).

چشمه اوش.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «اسم قریه ای است در سبزوار که سی خانوار سکنه دارد و ساکنان قریه شتر و گوسفند بسیار دارند. (مرآت البلدان ج 4 ص 230).

چشمه ایاز.

[چَ مِ اَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار که در 15 هزارگزی شمال خاوری نجف آباد و 2 هزارگزی جنوب شوسهء بیجار به سنندج واقع شده و 36 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمهء ایروانی.

[چِ مَ یِ رَ] (اِخ) تخلص شعری رضاقلیخان فرزند محمدخان قاجار ایروانی که از امرای دربار شاهزاده محمودمیرزا خلف خاقان بوده و سالها در نهاوند ریاست پیشخدمتان او را داشته است و شعر هم میسروده. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 92).

چشمه ایلخی.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان فریمان بخش فریمان شهرستان مشهد که در 20 هزارگزی جنوب باختری فریمان و 4 هزارگزی خاور راه مالرو عمومی فریمان به پاقلعه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 271 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج 9).

چشمهء اینجدان.

[چَ / چِ مَ یِ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از چشمه های نواست که از جنوب به شمال جاری است و یک چارک آب دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 230).

چشمه ایوب.

[چَ مَ اَ یْ یو] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در 18 هزارگزی شمال باختری فریمان واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل و 293 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه بابامیر.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که فعلاً بدون سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه باد.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: چشمه ای است در جبال بارز کرمان که از او بخار متعفن خارج شود و چون حیواناتی از قبیل طیور و مار و هوام از آنجا عبور کنند بمیرند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 230).

چشمه باد.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 18 هزارگزی شمال خاوری دیزگران و 4 هزارگزی خبگیزه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 170 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء محلی. محصولش غلات، حبوبات، لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه بادخانی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است در کوههای حوالی دامغان در سمت جنوب دره ای که بطرف چشمه علی می آید و در جانب راست جاده واقع است. این چشمه در دامن کوهی است که پشت آن محال هزارجریب مازندران است. حصار کوچکی دور چشمه ساخته اند و چشمه در وسط محوطه قرار دارد. آب چشمه غلیظ و بدرنگ و بدبو است و دو ذرع پائین تر از سطح زمین جریان دارد و این آب مرکب است از گوگرد و آهن و معروف است که اگر چیزی از قاذورات و کثافات در آب چشمه اندازند باد و طوفانی عظیم برخیزد و مخصوصاً مورخین قدیم در این باره مطالبی اغراق آمیز نوشته اند و بعضی گفته اند که تا آب چشمه را از کثافات پاک نکنند طوفان بر طرف نشود و هوا آرام نگیرد. صاحب نزهة القلوب گوید که در پنج فرسخی دامغان چشمه ای است که آن را «ایرادخوانی» نامند و اگر از نجاسات چیزی در آن اندازند باد و سرما و بارندگی شود و چون بردارند طوفان فرونشیند و چنین چشمه ای در مملکت غزنین نیز باشد. صاحب عجایب المخلوقات گوید که زکریابن محمود الغزنوی از قول صاحب تحفة الغرایب نقل کند که در جبل دامغان چشمه ای است که اگر در آن نجاست اندازند هوا بشدتی مختلف شود که بیم انهدام ابنیه باشد. لیکن محققین بدقت نظر معلوم کرده اند که در چشمه بادخانی عملی خارق عادت و برخلاف طبیعت روی ندهد زیرا مواضعی که در محوطهء بحر خزر واقع شده اند اغلب دچار بادهای سخت پی درپی میباشند و چون دره ای که آب چشمه علی از آن جریان دارد بسمت شهر دامغان و جلگه ای که این شهر در آن واقع است امتداد مییابد و چشمه بادخان نیز در محاذات این دره است گاهی افتادن کثافات در این چشمه اتفاقاً مقارن شده است با زمانی که بادهای سخت از بحر خزر بر میخیزد و عوام الناس چنین پنداشته اند که وزش باد شدید با تغییر هوا معلول انداختن کثافت در آب چشمه بوده است و چون تا زمان پاک کردن آب چشمه مدتی فاصله میبود و در این فاصله هوا آرام میگرفت، گمان کرده اند که برداشتن کثافت از آب چشمه موجب آرامش هوا گردیده است و بدیهی است که اگر جز این که گفتم باشد موضوع از قاعدهء طبیعی خارج است و عقل آن را نمیپذیرد و هر چه را مأخذ و دلیل عقلی نباشد تعبداً نمیتوان قبول کرد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 230 و 231).

چشمه بار.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «نام مزرعه ای است از مزارع بزینه رود زنجان که هوایش ییلاق و محصولش دیمی و آبی است. پنجاه خانوار سکنه دارد و زراعتش از آب رودخانه مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 231).

چشمه بار.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابهر رود بخش ابهر شهرستان زنجان که در 36 هزارگزی جنوب باختری ابهر و 12 هزارگزی راه قیدار به آب گرم واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 757 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چشمه باران.

[چَ مَ] (ِا خ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع چولائی از بلوکات مشهد مقدس است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 231).

چشمه بارانی.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 13 هزارگزی جنوب کوهدشت و 13 هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است. کوهستانی است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمه بارانی. محصولش غلات، صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راهش اتومبیل رو میباشد. ساکنین این آبادی از طایفهء ایتیوند سادات رزون بوده در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه باریک.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از بخش ارکواز شهرستان ایلام که در 12 هزارگزی باختر قلعه دره، کنار راه مالرو مهران واقع است. کوهستانی و معتدل است و 110 تن سکنه دارد آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمهء باسی چمن.

[چَ مَ یِ چَ مَ] (اِخ)چشمه ای است نزدیک به اخلاط روم و گویند هر ذیحیات که نزدیک به آن چشمه برسد بیفتد و بمیرد. (از برهان قاطع).

چشمه باغ.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع طبیعی مسنا و قدیم النسق است. آبش از قنات و سکنهء آن سه خانوار است». (از مرآت البلدان ج 3 ص 231).

چشمه باغ.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 25هزارگزی شمال کرمانشاه و 3 هزارگزی خاور فزانچی که سر راه شوسه است واقع میباشد. دامنه و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات دیمی و شغل اهالی زراعت است. از فزانچی به این آبادی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه برقی.

[چَ مَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسنوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که در سه هزارگزی شمال خاوری الشتر و سه هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء خرم آباد به الشتر واقع است. جلگه و سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه برقی ورز. محصولش غلات، حبوبات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء حسنوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه بریجرد.

[چَ مَ بِ جِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «بعضی این چشمه را چشمه بزنجرد هم گفته اند و بهر حال در حوالی گنجه واقع است. و از وقایع این محل قتل سلطان حمزه میرزا ولیعهد شاه محمد صفوی است که بعضی مورخین تاریخ شب بیست ودوم ماه ذیحجهء سنهء 994 ه . ق. و برخی طور دیگر نوشته اند. از جمله صاحب تاریخ عالم آرا سال 996 و صاحب زبدة التاریخ بیست وهفتم ذیحجهء 994 نوشته و در هر صورت تفصیل قضیه از این قرار است که سلطان حمزه میرزا از گنجه عزیمت عراق میکند و در چشمه «بریجرد» فرود می آید و در شب بیست ودوم یا بیست وهفتم در همین محل بمنزل علیقلیخان که از مقربان بوده میرود و تا نیمهء شب میگساری میکند، آنگاه مست از منزل علیقلیخان بیرون میاید و با چند ملازم و غلام بجایگاه خود رفته قصد حرمخانه میکند از قضا او را به آلاچیقی که قوشخانه بوده میبرند و همانجا رختخواب خواسته استراحت میکند. در این وقت خداوردی دلاک که شخص گمنامی بوده و در قزوین دلاکی میکرده و در خدمت سلطان حمزه میرزا بمال و مقام رسیده است نگهبانان را ببهانهء اینکه شاهزاده میخواهد با شاهدی خلوت کند از آن محل دور میسازد و خود خنجر شاهزاده را از کمر او باز میکند و او را در حال مستی و بی خبری چند زخم مهلک میزند. در این هنگام فتاح نام پسری که به امر شاهزاده بخدمت آمده بود داخل آلاچیق میشود و آن وضع را میبیند و بیرون دویده فریاد برمیاورد تا مستحفظین میرسند ولی هیچیک جرأت داخل شدن نمیکنند عاقبت زینل بیک شربتدار داخل آلاچیق میشود و جراحان و طبیبان را بر بالین شاهزاده می آورد لیکن کار از کار گذشته و شاهزاده زندگی را بدرود گفته بود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 242).

چشمه بزی.

[چَ مَ بُ] (اِخ) ده کوچکی است جزء بخش حومهء شهرستان دماوند که در 3 هزارگزی جنوب خاور دماوند و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء تهران بمازندران واقع است و دارای 13 تن سکنه میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چشمه بماهی شدن.

[چَ / چِ مَ / مِ بِ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از رفتن آفتاب است ببرج حوت. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).

چشمهء بهاءالدین.

[چَ مَ یِ بَ ءُ د دی](اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان که در 20 هزارگزی شمال باختر سنقر و 5 هزارگزی شمال باختر سطر واقع است. دامنه و سردسیر است و 226 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء گاوردور. محصولش غلات، حبوبات و توتون و شغل بیشتر اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه بهادر.

[چَ مَ بَ دُ] (اِخ) این چشمه در قدیم به این اسم نامیده میشده و فعلاً به چشمه باریک معروف است. رجوع به چشمه باریک شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه بیجدی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای کوهستان کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 231).

چشمه بید.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش صالح آباد شهرستان ایلام که در 12 هزارگزی جنوب ایلام و 4 هزار وپانصدگزی خاور راه شوسهء ایلام به مهران واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 95 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات و لبنیات شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء سوری میباشند و زمستان را بحدود گرمسیر همین بخش میروند و چادرنشین اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه بید.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند که در 75 هزارگزی جنوب خاوری قاین و 35 هزارگزی جنوب شاهرخت واقع است. جلگه و گرمسیر است و 196 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت ومالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه بید.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگهء افشار دوم بخش اسدآباد شهرستان همدان که در 24 هزارگزی جنوب باختر قصبهء اسدآباد به کنگاور واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 80 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه بیگی.

[چَ مَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان که در 18 هزارگزی باختر هرسین و 5 هزارگزی جنوب شهر هرسین به کرمانشاهان واقع است. دشت و سردسیر است و 79 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات، پنبه و حبوبات و راهش مالرو است و در تابستان با اتومبیل هم میتوان رفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه پاکم.

[چَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بم که در 7 هزارگزی باختر بم و 6 هزارگزی راه شوسهء بم به کرمان واقع است. جلگه و گرمسیر است و 83 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و خرما. شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه پر.

[چَ مَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربیرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 42 هزارگزی شمال الیگودرز و 10 هزارگزی خاور راه شوسهء اراک به دورود واقع است. جلگه و معتدل است و 75 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه پودنوئیه.

[چَ مَ دَ ئی یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طغرلجرد بخش زرند شهرستان کرمان که در 40 هزارگزی شمال زرند و 9 هزارگزی خاور راه زرند به راور واقع است و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه پونه.

[چَ مَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان زردلان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 49 هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاه و 7 هزارگزی جنوب خاوری سراب و فیروزآباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 80 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات، ذغال و هیزم. شغل اهالی زراعت، گله داری و تهیهء ذغال هیزم و راهش مالرو است. سکنهء این آبادی از طایفهء بالاوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه پهن.

[چَ مَ پَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعهء طاسبندی است که در سمت شمال ملایر واقع است و ملکی است اربابی که مالکین آن از خوانین چاردولی میباشند. رعایای این مزرعه پانزده خانوارند که از الوار و در دامنهء کوه ساکنند. زراعت این مزرعه از نوع شتوی و صیفی و همه اش دیمی است. هوای سرد و مرتع خوب دارد و مسافتش تا شهر دولت آباد پنج فرسنگ است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 232). رجوع به چشمه پهن طاسبندی شود.

چشمه پهن.

[چَ مَ پَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است از مزارع ننج و در شمال ملایر واقع است و مسافت آن تا شهر دولت آباد سه فرسنگ میباشد. دهی است اربابی که در دامنهء کوه واقع و زراعتش دیمی است. هوایش ییلاق، آبش از چشمه و سکنه اش پانزده خانوار از طایفهء الوار است و مرتع خوب دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 232). رجوع به چشمه پهن ننج شود.

چشمه پهن.

[چَ مَ پَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قره کهریز بخش سربند شهرستان اراک که در 33 هزارگزی شمال خاوری آستانه و 18 هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 503 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه. محصولش غلات، انگور، بنشن و پنبه. شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چشمه پهن طاسبندی.

[چَ مَ پَ بَ](اِخ) دهی است از دهستان ترک شهرستان ملایر. که در 33 هزارگزی شمال باختری شهر ملایر و 3 هزارگزی باختر راه شوسهء ملایر بهمدان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 233 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان قالیبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه پهن ننج.

[چَ مَ پَ نَ نَ] (اِخ)دهی است از دهستان ترک شهرستان ملایر که در 18 هزارگزی شمال شهر ملایر، کنار راه اتومبیل رو قوزان بقشلاق واقع است. جلگه و معتدل است و 51 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان قالیبافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). رجوع به چشمه پهن شود.

چشمه پیران.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که فعلاً مخروبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه پیلان.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع بلوک زرند کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 232).

چشمه تاس.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند که در 49 هزارگزی جنوب قاین واقع شده. جلگه و معتدل است و 9 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمهء تدبیر.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ تَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از مغز سر آدمی. منبع عقل و قوهء متفکره. (برهان). کنایه از مغز سر و قوهء متفکره. (آنندراج). مغز سر آدمی، چه منبع عقل و قوهء متفکره است. (ناظم الاطباء). || کنایه از مردم حکیم و صاحب تدبیر هم هست. (برهان) (ناظم الاطباء). شخص باتدبیر. (آنندراج).

چشمهء ترازو.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ تَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) سوراخ دو سر شاهین ترازو که بند های ترازو را بدان بیاویزند. (ناظم الاطباء). عین المیزان. عَین. (منتهی الارب).

چشمه تلخو.

[چَ مَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون که در 77 هزارگزی جنوب خاوری فهلیان و 14 هزارگزی راه فرعی اردکان به هرایجان واقع است. کوهستانی است و 137 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گلیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چشمهء تیره گون.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ رَ / رِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)کنایه از شب. (آنندراج). کنایه از شب ظلمانی.

چشمهء تیغ.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آب تیغ. (ناظم الاطباء). کنایه از آب دم شمشیر.

چشمه تیموری.

[چَ مَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد که در 18 هزارگزی شمال باختری صالح آباد واقع است. جلگه و معتدل است و 12 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمهء جانان.

[چَ مَ یِ] (اِخ) بقراری که مؤلف کتاب «محاسن اصفهان» نوشته است نام سرچشمه ای است که جوی «زرین رود» از آن جاریست: «... و برین عرصه (اصفهان) قریب هشتصد پاره دیه و مزرعه که بحقیقت هر دیهی شهری معتبر و هر مزرعه از دیهی بزرگتر، با کثرت اصناف اهالی و سکان معمور و قائم، مشرب بعضی از آن نواحی و رساتیق از جوی «زرین رود» است که جاری میشود از منبع که آن را «چشمهء جانان» میگویند تا مفیض که رو بدشت سفلی است برطول پنجاه فرسنگ زمینی اندک مسافت کم فرسنگ مغرس اشجار گوناگون و منبت ریاحین رنگارنگ». (از کتاب ترجمهء محاسن اصفهان ص 47).

چشمه جانقلی.

[چَ مَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهر بیجار که در 22 هزارگزی خاور نجف آباد و 5 هزارگزی جنوب راه شوسهء بیجار به سنندج واقع است. ناحیه ای تپه ماهوری و سردسیر است و 190 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات و میوه. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه جلال.

[چَ مَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در 30 هزارگزی جنوب باختری فریمان و 4 هزارگزی جنوب راه مالرو عمومی فریمان به پاقلعه واقع است. دامنه و هوایش معتدل است و 61 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. این آبادی معدن تلق دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه جوهر.

[چَ مَ جَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد که در 27 هزارگزی شمال تربت جام و 6 هزارگزی باختر راه شوشهء عمومی تربت جام به معدن چشمه گل واقع است. جلگه و هوایش معتدل است و 85 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چشمه جیر.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد که در 36 هزارگزی شمال تربت جام واقع است. جلگه و هوایش معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه چراغ.

[چَ مَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان فعله گری بخش سنقر و کلیائی شهرستان کرمانشاهان که در 10 هزارگزی شمال سنقر و 3 هزارگزی راه فرعی سنقر به ده عباس واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 40 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات دیم. شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، پلاس و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمهء چشم.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ چَ / چِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) منبع چشم. مجرای آب چشم. سرچشمهء اشک چشم :
ریختم از چشمهء چشم آب سرد
کآتش دل دیگ مرا گرم کرد.نظامی.
رجوع به چشم شود.

چشمه چشمه.

[چَ / چِ مَ / مِ چَ / چِ مَ / مِ](ص مرکب) سوراخ سوراخ و متخلخل. (ناظم الاطباء). مشبک و خانه خانه چون لانهء زنبور :
یکی کرته هر یک بپوشیده تنگ
همه چشمه چشمه بنقش و برنگ.اسدی.
همچون خزینه خانهء زنبور خشکسال
از باد چشمه چشمه دماغ خرابشان.
خاقانی.
صحن مجلس در مدور جام نوشین چشمه یافت
کانچنان هم چشمه چشمه هم مدور ساختند.
خاقانی.
رجوع به چشمه شود.

چشمه چلچلک.

[چَ مَ چِ چِ لَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است متعلق بنوا که از جنوب بشمال جاریست و نیم سنگ آب دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 232).

چشمهء چمن شاهی.

[چَ مَ یِ چَ مَ نِ](اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است معروف که یکی از قلاع بلوک سرجام و بیوه زن بنام «جلال آباد» که از بناهای حسام السلطنه است از آب این چشمه آبیاری میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمه چنار.

[چَ مَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان هنزا بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در 16 هزارگزی شمال باختری ساردوئیه و 4 هزارگزی شمال راه مالرو بافت واقع است. محلی است کوهستانی و سردسیر و 58 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه چنار.

[چَ مَ چِ] (اِخ) دهی از دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان دره گز که در 118 هزارگزی جنوب خاوری کلات واقع است. دره ای سردسیر است و 89 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و ذرت. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چشمهء حاجی رومنجانی.

[چَ مَ یِ مِ](اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 42 هزارگزی خاور خوسف و 7 هزارگزی خاور گل واقع است. محلی است جلگه و گرمسیر و 4 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمهء حاجی غلامعلی.

[چَ مَ یِ غُ عَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است در نیم فرسخی شاندیز از توابع شهر مشهد که منسوب به حاجی غلامعلی قندهاری است که نخست مردی جواهرفروش بوده سپس ترک تعلق کرده بکنار این چشمه آمده و بعبادت خدا مشغول شده است. این شخص در حوالی چشمه درختهایی برای سایه بانی غرس کرده که هم اکنون چنارها و کاجهای قوی و کهن در اطراف چشمه بچشم میخورد و آنجا را باصفا ساخته است. این چشمه در زیر کوهی واقع است و ممری وسیع دارد که یک تن بسهولت میتواند از آن عبور کند و این معبر از محلی وسیع میگذرد که در وسط آن میله ای سنگی است و آب از اطراف آن میله جریان دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمه حبیب.

[چَ مَ حَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از چشمه های رود سلطانیه است که در آن جلگه آب این چشمه از همهء آبها بهتر و گواراتر است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمه حساب.

[چَ مَ حِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است در دامنهء کوهی که متعلق بقریهء «زاغه» یکی از دهات اربابیست که در سمت جنوب ملایر واقع است و پشت کوه مزبور شهر نهاوند قرار دارد. این مزرعه را رعایای زاغه زراعت میکنند و خود مزرعه مرتع بسیار خوبی دارد. زراعت این مزرعه دیمی است و تا دولت آباد پنج فرسنگ فاصله دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمهء حسن آباد.

[چَ مَ یِ حَ سَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است بایر، از مزارع قدیم النسق ناحیهء سربیشهء قاینات». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمهء حسن عبدالله.

[چَ مَ یِ حَ سَ عَ دُلْ لاه] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است بایر در ناحیهء طبس مسنا». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمهء حکمت.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ حِ مَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) منبع حکمت. سرچشمهء حکمت :
شریعت کان دانش گشت و فرقان چشمهء حکمت
یکی مر زرِّ دین را کُه، یکی مر آب دین را یم.
ناصرخسرو.

چشمهء حیات.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ حَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آب زندگی. چشمهء آب حیات. چشمهء آب زندگی. چشمهء حیوان. چشمهء خضر. چشمهء زندگی :
ای خاک بر سر فلک آخر چرا نگفت
کاین چشمهء حیات مسازید جای خاک.
خاقانی.
مصطفی چشمهء حیات و مرا
خضر چشمه به آب دیده ستند.خاقانی.
لبهای تو خضر اگر بدیدی
گفتی لب چشمهء حیاتست.سعدی.
نقل است که ذوالقرنین در اوقات سیر بلاد و امصار حدیث چشمهء حیات استماع کرد و بجانب چشمهء حیات و ظلمات نهضت فرمود. (حبیب السیر چ قدیم تهران جزء اول از ج 1 ص 16). رجوع به چشمهء حیوان و چشمهء زندگی شود.

چشمهء حیوان.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ حَیْ / حِیْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آب حیوان. (ناظم الاطباء). چشمه ای است که هر کس از آب آن بخورد زندهء جاوید می شود و خضر پیغمبر از آن آب خورده است. مرادف چشمهء خضر. (از فرهنگ نظام). کنایه از آب حیات و آب زندگی. چشمهء حیات. چشمهء زندگی :
سخای او به چه ماند؟ به معجز عیسی
لقای او به چه ماند؟ به چشمهء حیوان.
فرخی.
از دو رخ تو نور برد چشمهء خورشید
وز دو لب تو طعم برد چشمهء حیوان.قطران.
گر تو خود گوسفند او باشی
بخوری آب چشمهء حیوان.ناصرخسرو.
چاشنی گیران از چشمهء حیوان گوئی
شربت شاه سکندر سیر آمیخته اند.خاقانی.
کآب جگر چشمهء حیوان اوست
چشمهء خورشید نمکدان اوست.نظامی.
چگونه چشمهء حیوان بدست آرم بدین وادی
که اندر قعر تاریکی چو اسکندر فروماندم.
عطار.
ز کار بسته میندیش و دل شکسته مدار
که آب چشمهء حیوان درون تاریکی است.
سعدی.
تشنهء سوخته بر چشمهء حیوان چو رسد
تو مپندار که از پیل دمان اندیشد.سعدی.
رجوع به چشمهء حیات و چشمهء خضر و چشمهء زندگی شود. || کنایه از لب و دهان معشوق :
بسیار چو ذوالقرنین آفاق بگردیده ست
این تشنه که میمیرد بر چشمهء حیوانت.
سعدی.
چه گویم آن خط سبز و دهان شیرینت
بجز خضر نتوان گفت و چشمهء حیوان.
سعدی.

چشمه خاتون.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع دربقاضی از بلوکات نیشابور است که در سمت غربی قریهء چناران و در دامنهء کوه واقع شده. مزرعه ای است قدیم النسق و خالی از سکنه که هوایش در زمستان سرد و در تابستان معتدل میباشد و از آب چشمه آبیاری میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمهء خان محمد.

[چَ مَ یِ مُ حَمْ مَ](اِخ) دهی است از دهستان قلعه حسام بخش جنت آباد شهرستان مشهد که در 4 هزارگزی شمال باختری صالح آباد واقع شده. کوهستانی و هوایش معتدل است و 85 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، ذرت و پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمه خانوردی.

[چَ مَ وِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان آشتیان بخش طرخوران شهرستان اراک که در 30 هزارگزی جنوب طرخوران و 12 هزارگزی راه عمومی آشتیان به تفرش واقع است. محلی است کوهستانی و سردسیر و 200 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، بنشن و انگور. شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چشمه خانی.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان خادهَ بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 15 هزارگزی جنوب خاوری نورآباد و 15 هزارگزی جنوبی راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. جلگه ای است سردسیر و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها. محصولش غلات، توتون و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است ساکنین از طایفهء خاده هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمهء خاوری.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ وَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان). کنایه از آفتاب باشد. (انجمن آرا). آفتاب. (ناظم الاطباء). مرادف چشمهء خورشید و چشمهء خور و چشمهء سیماب ریز :
سنان سکندر در آن داوری
سبق برد بر چشمهء خاوری.نظامی.
رجوع به چشمهء خورشید شود.

چشمه خداداد.

[چَ مَ خُ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 84 هزارگزی شمال خاوری فریمان واقع است. محلی است کوهستانی با هوای معتدل و 23 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه خردولت.

[چَ مَ خَ دَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای هرات است که در طرف راه مشهد به هرات واقع شده». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمه خرسک.

[َچ مَ خِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 30 هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاهان و یک هزارگزی جنوب رودخانهء مرک واقع است. دشت و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از دو رشته قنات. محصولش غلات، حبوبات، چغندر قند و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه خسرو.

[چَ مَ خُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 19 هزارگزی شمال خاوری دیزگران و یک هزار وپانصدگزی شمال باقله پائین واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 125 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه خسرو.

[چَ مَ خُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیرخان بخش قدمگاه شهرستان نیشابور که در 5 هزارگزی شمال قدمگاه واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل و 127 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ده زمان نیز جزء این ده شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمهء خضر.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آب حیات. (برهان). چشمهء آب حیات. (غیاث). مرادف چشمهء نوش و چشمهء حیوان. (آنندراج). آب حیات. (ناظم الاطباء). مرادف چشمهء حیوان و چشمه ای است که هرکس از آب آن بخورد زندهء جاوید میشود، و خضر پیغمبر از آن آب خورده است. (از فرهنگ نظام). چشمهء آب زندگی که گفته اند خضر پیغمبر از آب آن چشمه خورده و زندهء جاوید مانده است و بدین مناسبت آن را چشمهء خضر نامند. چشمهء حیوان. چشمهء آب حیات. چشمهء زندگی :
آن پیر ما که صبح لقائیست خضرنام
هر صبح بوی چشمهء خضر آیدش ز کام.
خاقانی.
زهرهء میغ از دل دریا گشاد
چشمهء خضر از لب خضرا گشاد.نظامی.
رجوع به چشمهء حیات و چشمهء حیوان شود. || دهان معشوق باشد. (برهان). کنایه از دهان محبوب. (آنندراج). دهان معشوق. (ناظم الاطباء).

چشمه خلیل.

[چَ مَ خَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خسروآباد شهرستان بیجار که در 10 هزارگزی شمال خسروآباد کنار راه مالرو خسروآباد به بیجار واقع است. تپه ماهوری است با هوای سردسیر و 430تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری بافتن قالیچه، جاجیم و گلیم و راهش مالرو است. خط تلگراف و تلفن بیجار به خسروآباد نیز از کنار این آبادی میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه خواجه.

[چَ مَ خاجَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش دلیجان شهرستان محلات که در 14 هزارگزی شمال دلیجان و یک هزارگزی باختر راه شوسهء اصفهان بقم واقع است و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چشمه خواجه.

[چَ مَ خا جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دیناران بخش اردل شهرستان شهر کرد که در 20 هزارگزی جنوب باختر اردل واقع شده و 45 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چشمهء خور.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ خوَرْ / خُر](ترکیب اضافی، اِ مرکب) آفتاب. (ناظم الاطباء). قرص خورشید. خورشید :
بفسرد چون نمک ز چشمهء خور
چشمهء خور ز آذر تیغش.خاقانی.
نور گیتی فروز چشمهء خور
زشت باشد بچشم موشک کور.سعدی.
بگفت آنچه دانست و شایسته گفت
بگل چشمهء خور نشاید نهفت.سعدی.
رجوع به چشمهء خورشید شود.

چشمهء خورشید.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ خوَرْ / خُر] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ) قرص خورشید. قرص خور. عین الشمس. قرص آفتاب :
آنگه گر نیم شب درش بگشائی
چشمهء خورشید را ببینی تابان.رودکی.
از دو رخ تو نور برد چشمهء خورشید
وز دو لب تو طعم برد چشمهء حیوان.قطران.
کآب جگر چشمهء حیوان اوست
چشمهء خورشید نمکدان اوست.نظامی.
چشمه درخشنده تر از چشم حور
تا برد از چشمهء خورشید نور.نظامی.
دل که بشادی غم دل می گرفت
چشمهء خورشید بگِل می گرفت.نظامی.
این همان چشمهء خورشید جهان افروز است
که همی تافت بر آرامگه عاد و ثمود.
سعدی.
ذره را تا نبود همت عالی،حافظ
طالب چشمهء خورشید درخشان نشود.
حافظ.
گرچه گردآلود فقرم دورباد از همتم
گر به آب چشمهء خورشید دامن تر کنم.
حافظ.
رجوع به چشمهء خور شود.

چشمهء خون.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ظاهراً دل و آن شکل صنوبری است. (آنندراج). دل و قلب. (ناظم الاطباء). کنایه از دل است. || چشمه ای که دارای خون است و چشمه ای که خون بجای آب از آن جاری است. || جوی خون. کنایه است از باران :
وز میغ سیه چشمهء خون ریزانست
تا باد دگر ز میغ بردارد چنگ.منوچهری.

چشمه خیز.

[چَ / چِ مَ / مِ] (نف مرکب)جائی که استعداد جاری ساختن چشمهء آب را دارد. زمین یا کوهی که بتوان از آنجا آب بیرون آورد. چشمه زای :
هوا از لطافت در او مشک ریز
زمین از نداوت در او چشمه خیز.نظامی.
رجوع به چشمه شود.

چشمه دار.

[چَ / چِ مَ / مِ] (نف مرکب) هر چیز که سوراخ سوراخ باشد مانند زره. (ناظم الاطباء) :
یکی درع رخشندهء چشمه دار
که در چشم نامد یکی چشمه وار.نظامی.
حلقه دار. (آنندراج). رجوع به چشمه شود.

چشمهء دام.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شبکه های دام. (آنندراج) :
خال تو همچو حلقهء زلف تو دلرباست
این دانه را ز چشمهء دام آب داده اند.
سلیم (از آنندراج).

چشمه دراز.

[چَ مَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار که در 21 هزارگزی شمال باختری خسروآباد و 40 هزارگزی جنوب کوه چهل تن واقع است. محلی است کوهستانی و سردسیر که 220 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه دراز سرکشتی.

[چَ مَ دِ سَ کَ](اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 60 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 18 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. دامنه ای است سردسیر که 72 تن سکنه دارد، آبش از چشمه دراز. محصولش غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین از طایفهء مظفروند بوده در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه درگاه.

[چَ مَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان چاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 51 هزارگزی جنوب خاوری الیگودرز کنار راه قلعهء هومه به آرپناه واقع است. جلگه ای است معتدل که 240 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه در ماهی بودن.

[چَ / چِ مَ / مِ دَ دَ] (مص مرکب) کنایه است از بودن آفتاب در برج حوت. (ناظم الاطباء). مرادف چشمه بماهی شدن. رجوع به چشمه بماهی شدن و چشمه در ماهی روان شود.

چشمه در ماهی روان.

[چَ / چِ مَ / مِ دَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یعنی آفتاب در برج حوت. (آنندراج). یعنی آفتاب در حوت. (شرفنامهء منیری). مرادف چشمه بماهی شدن و چشمه در ماهی بودن. رجوع به چشمه بماهی شدن و چشمه در ماهی بودن شود.

چشمه دره دزد.

[چَ مَ دَرْ رِ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز که در کنار راه مالرو برج فهره به قلعه دختر واقع است. محلی است کوهستانی و معتدل که 136 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه دزدان.

[چَ مَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون که در 50 هزارگزی جنوب خاور فهلیان و 44 هزارگزی راه شوسهء کازرون به فهلیان واقع است. ناحیه ای است کوهستانی با هوای معتدل که 105 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و عدس. شغل اهالی زراعت و گلیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چشمهء ذیروح.

[چَ مَ یِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع قدیم النسق است که در ناحیهء طبس مسینا واقع شده، فعلاً بدون سکنه است و از آب قنات مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمهء راج محل.

[چَ مَ یِ مَ حَ] (اِخ)مؤلف مرآت الخیال نویسد: «چشمه ای است در حوالی راج محل از توابع بنگاله که آبی بسیار گرم دارد و غالباً هر مریضی که چند روز پیاپی در آنجا غسل کند بخصوص اگر صاحب برص و جذام باشد، صحت یابد و جامع این اوراق آن چشمه را بچشم خود دیده است». (از مرآت الخیال چ بمبئی ص 283).

چشمه ربط.

[چَ مَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاس بخش سردشت شهرستان مهاباد که در ده هزارو پانصدگزی شمال خاوری سردشت و یک هزارگزی خاور راه شوسهء سردشت به مهاباد واقع است. ناحیه ای است کوهستانی با هوای معتدل که 51 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چشمه رج.

[چَ مَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 42 هزارگزی باختر درمیان و 10 هزارگزی راه شوسهء عمومی بیرجند به زاهدان واقع شده. جلگه ای است با هوای گرمسیری که 82 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، شلغم و چغندر. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه رعنا کردشول.

[چَ مَ رَ کُ](اِخ) دهی است از دهستان خنگشت بخش مرکزی شهرستان آباده که در 92 هزارگزی جنوب خاور اقلید و در جنوب باختری دریاچهء کافتر واقع است. دامنه ای است سردسیر که 75 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و قالیبافی و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چشمه رموک.

[چَ مَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات، بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 18 هزارگزی شمال باختری بیرجند واقع است. جلگه و معتدل است و 7 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه روباه.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار که در 4 هزارگزی شمال خاوری خسروآباد و 2 هزارگزی حاجی آباد واقع است. محلی است تپه ماهوری و سردسیر که 37 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمهء روز.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خورشید. کنایه از هور و خور :
ایا سپهر ادب را دل تو چشمهء روز
ایا بهشت سخا را کف تو ماء معین.فرخی.
ماه از آن گفتم کاندر لغت و لفظ عرب
چشمهء روز بود ماده و مه باشد نر.
فرخی.

چشمهء روزن.

[چَ / چِ / چِ مَ / مِ یِ رَ / رُو زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سوراخ روزن :
اندرین بقعه همی ماه ز مسند تابد
گر بجای دگر از چشمهء روزن بیند.
رضی الدین نیشابوری.

چشمهء روشن.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ رَ / رُو شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از خورشید عالم آراست. (برهان). کنایه از آفتاب عالمتاب. (انجمن آرا) (آنندراج). خورشید. (ناظم الاطباء). کنایه از مهر و هور و کنایه از نور و روشنائی آن. چشمهء خور. چشمهء خاوری :
اندر آن صحرا که شیران دو لشکر صف کشند
و آسمان از بر همی خواند بریشان اقترب
چشمهء روشن نبیند دیده از گرد سپاه
بانگ تندر نشنود گوش از غو کوس و چلب.
فرخی (دیوان ص 6).
روزی که ز نعل مرکبان افتد
در زلزله جرم مرکب غبرا
از تیره غبار، چشمهء روشن
تاریک شود چو چشم نابینا.مسعودسعد.
چو ناپدید شد از چشم چشمهء روشن
دراز گشت شب دیریاز را دامن.
(از انجمن آرا).
رجوع به چشمهء خاوری و چشمهء خور شود.

چشمه روغنی.

[چَ مَ رَ / رُو غَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودزرد بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز که در 24 هزارگزی باختر باغ ملک و 4 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو باغ ملک به هفتگل واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفهء مکاوند بالا هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه روغنی.

[چَ مَ رَ غَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 35 هزارگزی شمال خاوری فریمان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 86 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه ریزه خوانی.

[چَ مَ زَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است متعلق به نوا که از مشرق بمغرب جاریست و نیم سنگ آب دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمه زار.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِ مرکب) محلی که در آن چشمه های بسیار باشد. مؤلف آنندراج نویسد: «از عالم نمکزار و نمکسار است». (از آنندراج). دشت یا کوه یا جنگلی که در آنجا چشمهء آب بفراوانی یافت شود. چشمه سار :
دیر زی ای صدر کز مدیح تو خواندن
آب حیاتست چشمه زار لسانم.سوزنی.
فروغ شعلهء قهرت فتد چو در ارحام
بچشمه زار برآید سمندر از خرچنگ.
عوفی (از آنندراج).
رجوع به چشمه سار شود.

چشمهء زانو.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قَلت. (مهذب الاسماء). کاسهء زانو. کشکک.

چشمه زر.

[چَ مَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان هندمینی بخش بدرهء شهرستان ایلام که در 105 هزارگزی خاور ایلام و 3 هزارگزی شمال راه مالرو صیمره واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 50 تن سکنه دارد، آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه زرد.

[چَ مَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش قدیشهء شهرستان نیشابور که در 30 هزارگزی جنوب خاوری قدیشه واقع است. جلگه و گرمسیر است و 62 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه زرد.

[چَ مَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد که در 36 هزارگزی شمال باختری صالح آباد واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل و 78 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است، ساکنین این آبادی از طایفهء تیموری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه زرد.

[چَ مَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 26 هزارگزی جنوب خاوری خوسف واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل و 16 تن سکنه دارد. آبش از قنات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمهء زرد.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از جام شراب زرد. کنایه از جامی که در آن شراب زرد باشد :
یکی جام پربادهء خسروان
بکف برنهاد آن زن پهلوان
بیاد سپهبد بیکدم بخورد
برآورد از آن چشمهء زرد گرد.فردوسی.

چشمه زرین.

[چَ / چِ مَ زَرْ ری] (اِخ)مؤلف مرات البلدان نویسد: «آبادیی است از مزارع ناحیهء طبس مسینا که قدیم النسق و بی سکنه است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمه زرینی.

[چَ مَ زَرْ ری] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان میربچه (میرباچه) بخش رامهرمز شهرستان اهواز که در 9 هزارگزی جنوب باختری رامهرمز و 5 هزارگزی باختر راه شوسهء رامهرمز به هفتگل واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمهء زمزم.

[چَ مَ یِ زَ زَ] (اِخ) چاهی به مسجد الحرام در مکه. رجوع به زمزم شود. || کنایه است از دهان محبوب.

چشمه زن.

[چَ / چِ مَ / مِ زَ] (نف مرکب، اِ مرکب) چشم زن. (ناظم الاطباء). رجوع به چشم زن شود.

چشمه زنان.

[چَ مَ زَ] (اِخ) دهی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز که در 18 هزارگزی شمال خاوری قلعه زراس، کنار راه مالرو بابازاهد به قلعه دلی واقع است. جلگه و گرمسیر است و 55 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمهء زندگانی.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ زِ دَ / دِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) عین الحیوة؛ چشمهء زندگی. چشمهء آب حیات: آنگاه از ماهیانی که در چشمهء زندگانی گرد آمده و از سایهء آن پشتهء بزرگ متنعم و بهره مند بودند. (مجموعهء دوم مصنفات شیخ اشراق چ کربین ص 292). رجوع به چشمهء زندگی شود.

چشمهء زندگی.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ زِ دَ / دِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشمهء زندگانی. آب زندگی. آب حیات. آب خضر. چشمهء خضر. چشمهء حیوان. چشمهء آب حیات. و رجوع به چشمهء حیوان و چشمهء زندگانی شود. || کنایه است از دهان محبوب.

چشمهء زندگی.

[چَ مَ یِ زِ دَ] (اِخ) نام کتابی مجعول منسوب به زردشتیان.

چشمهء زنگاری.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ زَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان. (مجموعهء مترادفات ص 10). کنایه از آسمان نیلگون.

چشمه زنگی.

[چَ مَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 16 هزارگزی شمال خاوری دیزگران و 2 هزارگزی شمال چنگیزه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 155 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات. و شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه زنگی.

[چَ مَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 44 هزارگزی جنوب درمیان و 3 هزارگزی راه شوسهء بیرجند به درخ واقع است. دامنه و معتدل است و 106 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و شلغم. شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه زورق.

[چَ مَ زَ رَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است اربابی مشهور به کنداب که متعلق بخوانین شاملو است. این آبادی در سمت شرقی ملایر و در دامنهء کوه واقع شده، قنات مختصری دارد و اغلب زراعتش دیمی است. در بهار هوایی خوش و باصفا دارد دارای مرتعی بسیار خوب است. تازه باغهایی در آن احداث کرده و اشجاری نشانده اند، در زمستان از کثرت برف و شدت سرما عبور از این محل مشکل است و فاصلهء این آبادی تا شهر دولت شش فرسنگ میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی است از دهستان کمازان شهرستان ملایر که در 42 هزارگزی جنوب خاوری شهر ملایر و یک هزارگزی شمال راه شوسهء ملایر به اراک واقع است. کوهستانی و معتدل است و 240 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و صیفی. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان قالیبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه سادات.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است در سمت چپ راه عماریهء کرمانشاهان به ماهیدشت». (از مرآت البلدان ج 4 ص 233).

چشمه سار.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِ مرکب)(1)زمینی را گویند که همه جای آن چشمه داشته باشد. (برهان). بمعنی جائیست که چشمهء بسیار باشد. (انجمن آرا). مرادف چشمه زار. (از آنندراج). جائی که در آن چشمه های بسیار بود. (ناظم الاطباء). هر جا که چشمهء آب بسیار دارد. چشمه زار :
بنزدیکی چشمه ساری رسید
هم آب روان دید و هم سایه دید.فردوسی.
بشد بر پی اسب تا چشمه سار
مر او را بدید اندر آن مرغزار.فردوسی.
دوم روز نزدیکی چشمه سار
رسیدند زی پهلوان سوار.اسدی.
گفت شادم کز درخت و چشمه سار
دیده را جای تماشا دیده ام.خاقانی.
دو زیرک خوانده ام کاندر دیاری
رسیدند از قضا بر چشمه ساری.نظامی.
گشادند سفره بر آن چشمه سار
که چشمه کند خورد را خوشگوار.نظامی.
گرد لبت بنفشه از آن تازه و تر است
کآب حیات میخورد از چشمه سار حسن.
حافظ.
رجوع به چشمه زار شود.
|| چشمهء آب. چشمه. سرچشمه :
پدید آمد چو مینو مرغزاری
در او چون آب حیوان چشمه ساری.نظامی.
در آب چشمه سار آن شکر ناب
ز بهر میهمان میساخت جلاب.نظامی.
(1) - Ruisseau.

چشمه سار.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع کوهستان بلوک زرند کرمان است و سیزده خانواده رعیت دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص234).

چشمهء سار.

[چَ مَ یِ] (اِخ) چشمه ای است در قهستان که آب آن را بجهت دفع ملخ به اطراف و جوانب برند. (برهان). چشمه ای است که آب از برای دفع ملخ میبرند و سار بسیار بدنبال آن آب بهر کجا که قصد ریختن آن آب کرده اند میروند و ملخان را بمنقار میکشند و تمام شوند و نوشته اند که بتجربه رسیده است. (انجمن آرا).

چشمه سبز.

[چَ / چِ مَ / مِ سَ] (اِخ) نام چشمه ای است در خراسان از ولایت طوس. (برهان) (آنندراج). مؤلف نزهة القلوب نویسد: «بحیره ای است بولایت خراسان بحدود طوس، دورش یک فرسنگ بود. از او دو جوی بزرگست که به نیشابور و طوس میرود، هریک زیادت از بیست آسیا گردان بود. و هیچ ملاحی آن بحیره را نمیتواند برید و بقعرش نمیتواند رسید و حکایت اسپ که از آنجا برآمد و یزدگرد بزه کار را بکشت مشهور است». (از نزهة القلوب ج 1 ص 241).
و نیز در باب هفدهم در ضمن یادآوری ارباع خراسان نوشته است: «بر جانب شمال بر قلهء کوه بمسافت پنج فرسنگ بر گریوه برآید که چشمه ای است که چشمه سبز میگویند و آبی شیرین و سبز بیرون می آید و امیرچوپان بر لب آن چشمه کوشکی ساخته است بر بام کوشک برآیند میانهء چشمه مینماید و در شب جمعه آواز هایل از میانهء چشمه ظاهر میشود، از آبادانی تا این چشمه پنج فرسنگ است و پارسایان در شب بر کنار چشمه احیاء داشته اند. شترآبی و گاو آبی و مردم آبی بیرون آمدن و چریدن دیده اند(!) و آب این چشمه در میان صحرا می آید و بر آن عمارت و زراعت بسیار است. (نزهة القلوب ص 149).
مؤلف مرآت البلدان نویسد: دریاچه ای است در بلوک گلمکان خراسان در سمت شمال شرقی نیشابور که هزار قدم دورهء آن است و آب چند چشمهء کوچک از اطراف در او جمع شده و در خود دریاچه هم چشمه ها هست و زیاده از چهار سنگ آب از این دریاچه بسمت گلمکان جاریست. فضائی که چشمه سبز در آن واقع شده محوطه ای است که تقریباً پنجهزار قدم دور آن میباشد. آب چشمه سبز از کوه پربرفی که مشرف به نیشابور است جاری میباشد. در دریاچهء چشمه سبز ماهیهای بزرگ سیاه و مرغابیهای زیاد دیده میشود و اطرافش چمن و نی زار است. مسافت دریاچه تا نیشابور هفت فرسنگ است و از وقایع غریبه ای که مورخین نسبت بچشمه سبز میدهند این است که گویند اهل نجوم در زایجهء طالع یزدجرد اثیم که عجم یزدجرد بزه کار یعنی گنهکار گویند چنین دیده و نوشته بودند که وفات او در خراسان و در کنار چشمه سبز است. یزدجرد چون این گفته را شنیده بود بر خود مخمر کرده و قرار داده که هرگز بخراسان نرود. از قضا وقتی که او را رعافی عارض شد و اطباء معالجه را منحصر برفتن در آب چشمه سبز دانستند، بالضروره بدانجا شتافت و در آب چشمه سبز رفته صحت یافت. انکاری از منجمان در دل او پدیدار شده و با خود اندیشید که جائی که اسباب استقامت و صحت و عافیت من بوده منجمین محل مضرت من فرض کرده بوده اند. در آنحال اسبی از آن چشمه بیرون آمد و ملازمان یزدجرد خواستند آن اسب را زین کنند هیچکس از عهده برنیامد تا یزدجرد خود به اینکار پرداخت و در حین انداختن قشقون اسب لگدی بیزدجرد زد و او را هلاک کرد و بچشمه فرورفت. نگارنده گوید در کشته شدن یزدجرد بلگد اسب مورخین اتفاق دارند ولی محل مقتول شدن او را بعضی در جرجان نوشته و برخی دم سراپرده ولی صاحب تاریخ نگارستان و گزیده و نزهة القلوب در کنار چشمه سبز مینگارند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 234). منجمان گفتندش ترا زمان بچشمه سبز آید بطوس خورآسان. (مجمل التواریخ و القصص ص 68). طبیبان گفتند بخراسان باید رفت و به آب چشمه سبز غسل کردن تا صحت یابد. (تاریخ گزیده ج 1 ص 111).

چشمه سبز.

[چَ مَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوه پنج بخش مرکزی شهرستان سیرجان که در 89 هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء کرمان به سیرجان واقع است و 43 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه سبز.

[چَ مَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان که در 35 هزارگزی شمال باختری بافت و سر راه مالرو گوغر به گلناآباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 427 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه سبز.

[چَ مَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در 24 هزارگزی جنوب خاوری فریمان و یک هزارگزی خاور راه مالرو عمومی تربت جام به فریمان واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل و 66 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمهء سخن.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ سُ خَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از منبع و سرچشمهء سخن. کنایه از آب روان سخن :
شود از آب چشم بیداری
بزبان چشمهء سخن جاری.اوحدی.

چشمه سر.

[چَ مَ سَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع کوه غر کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمه سر.

[چَ مَ سَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قراء و مزارع طبس است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمه سراب.

[چَ مَ سَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای درهء دینور و در سمت چپ دره واقع است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمه سرخ.

[چَ مَ سُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع بافت به زنجان(1)کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235). ده مرکزی دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان است که در 40 هزارگزی جنوب خاوری مشیز بر سر راه مالرو مشیز بقلعه عسکر واقع شده. کوهستانی سردسیر است و 530 تن سکنه دارد، آبش از قنات. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).
(1) - احتمال دارد «سیرجان» باشد.

چشمه سرخ.

[چَ مَ سُ] (اِخ) دهی است از بخش جوار شهرستان ایلام. که در 14هزارگزی شمال باختری جوار و 14 هزارگزی باختر راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 70 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی قالی بافی و راهش مالرو است. اهالی این آبادی چادرنشینند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه سرخ.

[چَ مَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 62 هزارگزی جنوب خاوری فریمان و 10هزارگزی جنوب راه مالرو عمومی فریمان به بغبغو واقع است. دامنه و معتدل است و 131 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و بنشن، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه سرخی.

[چَ مَ سُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان که در 70 هزارگزی شمال کرمان و 2 هزارگزی باختر راه فرعی راور به چترود واقع است و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه سرد.

[چَ مَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسنوند بخش سلسه شهرستان خرم آباد که در 13 هزارگزی جنوب باختری اشتر، کنار راه شوسهء خرم آباد به اشتر واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، حبوبات، لبنیات و پشم، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین از طایفهء حسنوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه سرد.

[چَ مَ سَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چشمه سردو.

[چَ مَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. که در 59 هزارگزی جنوب خاوری فهلیان و 11 هزارگزی راه فرعی اردکان بهریجان واقع است دامنه و معتدل است و 84 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گلیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چشمه سفلی.

[چَ مَ سُ لا] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع بلوک کوهپایهء کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمه سفید.

[چَ مَ سَ / سِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع میان ولایت مشهد مقدس است». (از مرآت البلدان ج 4 ص -235).

چشمه سفید.

[چَ مَ سَ /سِ] (اِخ) مؤلف مرات البلدان نویسد: «از قراء و مزارع طبس است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمه سفید.

[چَ مَ سَ / سِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است که در سمت چپ راه عماریهء کرمانشاه به ماهی دشت واقع است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمه سفید.

[چَ مَ سَ / سِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع چارمحال اصفهان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رستاق، بخش خمین شهرستان محلات که در 12 هزارگزی جنوب خاوری خمین برسر راه شوسهء خمین به گلپایگان واقع است و 100 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار، محصولش غلات، چغندر قند و پنبه. شغل اهالی زراعت و راهش شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کرند شهرستان شاه آباد که در10 هزارگزی جنوب خاوری کرند و 3 هزارگزی جنوب راه شوسهء شاه آباد واقع است. دشت و سردسیر است و 500 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش شوسه است. این آبادی دبستان هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 5 هزارگزی جنوب باختری کرمانشاه کنار راه شوسهء کرمانشاه به شاه آباد واقع است. دامنه و سردسیر است و 300 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و حبوبات و در آن آبادی گوسفندداری هم به مقدار کم معمول است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه که در 14 هزارگزی جنوب باختر کوزران و 2 هزارگزی سبز علی خان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات، جزئی میوه جات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. اما در تابستان اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان که در 36 هزارگزی شمال باختر سنقر و 6 هزارگزی شمال هفت آشیان واقع است. دامنه و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است. در تابستان از هفت آشیان به اینجا اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد که در 32 هزارگزی شمال گهواره واقع است و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 36 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 4 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است تپه ماهوری و سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات و پشم، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین از طایفهء علیها بوده در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جاوید بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون که در 56 هزارگزی خاور فهلیان، دامنهء جنوبی کوه سرن آباد واقع است و 32 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوشک، بخش بافت شهرستان سیرجان که در 68 هزارگزی جنوب خاوری بافت بر سر راه مالرو زنجان به اسفندقه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 69 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشت خاک، بخش زرند شهرستان جیرفت که در 40 هزارگزی شمال خاوری زرند و 15 هزارگزی خاور راه فرعی زرند به راور واقع است و یک خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان که در 39 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 15 هزارگزی خاور راه مالرو رفسنجان به بافق واقع شده و 2 خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 62 هزارگزی خاور فریمان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه سفید.

[چَ مَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان یخاب بخش طبس شهرستان فردوس که در 166 هزارگزی شمال خاوری طبس واقع است. کوهستانی است با هوای گرم و خشک و 35 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و ذرت، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه سگک.

[چَ مَ سَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در 18 هزارگزی باختر فریمان واقع است. دامنه ای است معتدل و 88 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و بنشن، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمهء سلسبیل.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ سَ سَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام جویی در بهشت. (آنندراج).آب سلسبیل. || در اصطلاح لوطیان مقعد را گویند. (از آنندراج).

چشمه سلطان.

[چَ مَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 58 هزارگزی جنوب خاور الیگودرز، کنار راه مالرو آرپناه به چشمه ریزان واقع است. جلگه و معتدل است. و 533 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چاه، محصولش غلات، چغندر و پنبه، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه سلیمان.

[چَ مَ سُ لَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمهء آبیست در حوالی دو ساری جیرفت که در زیر سنگ سفید صلبی واقع است، 6 سنگ آب از آن چشمه جاری میباشد و جریان آب چشمه از مشرق به مغرب است. گویند قدمگاه حضرت سلیمان است و بعقیدهء اهالی چهل قدمگاه در آنجا میباشد که سکنه بزیارت آن محل می آیند و نذر و قربانی میکنند و خون قربانی را در آب میریزند، اگر مارها و ماهیهای آب از آن خون بخورند، بزعم اهالی نذرشان قبول شده است و حاجتشان برآورده میشود و الا فلا، بالای یکی از این زیارتگاه ها که مشهور و موسوم به سید محمد است در قلهء کوهی در مسافت بیست قدم بر سنگ صورت انسان و حیوان رسم و حجاری شده و ظاهراً یکی از پرستشگاههای قدیم بوده است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 335).

چشمه سلیمان.

[چَ مَ سُ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دیناران بخش اردل شهرستان شهرکرد که در 20 هزارگزی جنوب باختر اردل واقع شده و 35 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چشمه سنگ نو.

[چَ مَ سَ نَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از متعلقات لاسم و نوا میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمه سنگی.

[چَ مَ سَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع مؤمن آباد قاینات است که قدیم النسق و بلاسکنه میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمه سنگی.

[چَ مَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه منصور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 28 هزارگزی جنوب خاوری شاه آباد و 5 هزارگزی جنوب چقاجنگه واقع است. دشت و سردسیر است و 380 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه فرعی به شاه آباد از طریق کارخانهء قند دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه سنگین.

[چَ مَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیلتان شهرستان بیجار که در 23 هزارگزی جنوب باختری حسن آباد بسوگند و 6 هزارگزی راه فرعی حسن آباد به بیجار واقع است، کوهستانی و سردسیر است و 330 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، لبنیات و انگور، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی و راهش مالرو است. این آبادی دبستان هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه سورانی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از محل های سرابی تویسرکان و متصل به اراضی شهر است که اهالی شهر قطعه قطعه آن را خریده مالک شده و محل زراعت خود قرار داده اند این آبادی از جهت آب و زمین بسیار مرغوبست و هر یک هزار ذرع آن از ده تا پانزده تومان خرید و فروش میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمه سوری.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است واقع در کنار قصبهء تویسرکان و چند درخت کهن سال که در آنجا درخت «شال» میگویند بر سر چشمه روئیده است و آنجا محل تفرج اهالی قصبه میباشد. از اول بهار تا آخر میزان دراویشی که از خارج به این ناحیه می آیند بر سر این چشمه مسکن میگزینند و روز چهارشنبهء آخر سال که چهارشنبه سوریست تمام اهل شهر به سر این چشمه میروند و در آنجا بعضی ناهار خورده برخی گردش کرده مراجعت میکنند. الحق جای بسیار باصفا و ممتازیست و درختهای حوالی چون محل اعتقاد اهالی میباشد هر کس به نیت حاجتی بر شاخهء آنها کهنه گره میزند و تا جائی که دست رس بوده آنقدر کهنه بر آنها گره زده اند که دیگر شاخه ها برگ سبز نمی رویانند. آب چشمه کم و گواراست و چند قطعه باغ از آن آب مشروب میشود و این چشمه متعلق است به اسماعیل خان زند که از اجل دانشمندان عصر میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 235).

چشمهء سوزن.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ زَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم سوزن را گویند. (انجمن آرا). کنایه از سوراخ سوزن است. (آنندراج). سَمُ الخِیاط :
این جهان با دل تو تنگ تر است
از دل مور و چشمهء سوزن.
فرخی.
تا پیل چو یک فریشم پیله
اندر نشود بچشمهء سوزن
شاها تو بزیر فر یزدان مان
بدخواه تو زیر دست آهرمن.
عسجدی.
چشمهء سوزن محیط بحر نتواند شدن
در دل تنگم محیط بحر چون گنجیده است.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به چشم سوزن شود. || کنایه از نهایت تنگی. (برهان). بمعنی تنگی نیز آمده. (انجمن آرا): سوراخی به تنگی چشمهء سوزن. || تنگ چشمی باشد. (برهان). کنایه از تنگ چشمی و تنگ نظری. و رجوع به چشم سوزن شود. || باصطلاح لوطیان کنایه از فرج است. (از آنندراج) :
مستور گلی که پرده اش دامن تست
لب تشنه بسان چشمهء سوزن تست.
هر لحظه شکفتن و دگر غنچه شدن
رسمی است که مخصوص گل گلشن تست.
شفائی (از آنندراج).

چشمه سهراب.

[چَ مَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 36 هزارگزی باختر صحنه، کنار شوسهء کرمانشاه به سنقر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 135 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء دینور و چشمه، محصولش غلات، برنج و توتون و شغل اهالی زراعت است. در کوه ایزآباد محلی بنام آوزا اطاقهای سنگی از آثار قدیم وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه سهل.

[چَ مَ سَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از مزارع بافت زنجان کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 236).

چشمهء سه لک.

[چَ مَ یِ سِ لَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است متعلق به نوا و از جنوب بشمال جاریست». (از مرآت البلدان ج 4 ص 236).

چشمهء سید یعقوب.

[چَ مِ یِ سَیْ یِ یَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد که در 6 هزارگزی شمال باختر گهواره واقع است و 40 تن سکنه دارد. اهالی آبادی از سادات حیدری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمهء سیماب.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ماه و آفتاب است. (برهان) (آنندراج). ماه و آفتاب. (ناظم الاطباء). آفتاب عالمتاب. (مجموعهء مترادفات ص 13). || کنایه از روز هم هست که عرب «یوم» گویند. (برهان). کنایه از روز هم هست. (آنندراج). روز. (ناظم الاطباء). رجوع به چشمهء سیماب ریز شود. || کنایه از کان سیماب. (آنندراج).

چشمهء سیماب ریز.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) (1) کنایه از آفتاب است. (برهان) (آنندراج). آفتاب. (ناظم الاطباء) :
با کفش این چشمهء سیماب ریز
خوانده چو سیماب گریزا گریز.نظامی.
|| ماه را نیز گویند. (آنندراج). ماه. (ناظم الاطباء). و رجوع به چشمهء سیماب شود.
(1) - نور را بسیماب تشبیه کرده اند. (گنجینه 45) (حاشیهء برهان قاطع چ دکترمعین).

چشمهء شاپور.

[چَ مَ یِ] (اِخ) چشمه ای است که مشهور است و شاپور بدستکاری هنر در زمین ارمن از سنگ تراشیده و آن چنان صفا دارد که نظر بر آن نمی ایستد. (آنندراج). بدان که شاپور نام شهریست از مضافات ارمن که در آن چشمه ای از الماس و دیگر جواهرات مرصّع ساخته اند که درخشندگی او پالغز نظر است. (غیاث) :
قبضهء شمشیر کینت دستگاه آفت است
سایهء شمشاد رأیت چشمهء شاپور باد.
عرفی (از آنندراج).

چشمه شاه.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است از ناحیهء فشارود قاینات و بدون سکنه است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 236).

چشمه شاه.

[چَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت که در 54 هزارگزی جنوب سبزواران و 4 هزارگزی خاور راه فرعی سبزواران به کهنوج واقع است و 42 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه شاه جوب.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است که در زیر گردنهء گل زرد که در راه لار است واقع میباشد و در اواخر بهار این چشمه دیده شد و تقریباً پنج سنگ آب داشت». (از مرآت البلدان ج 4 ص 236).

چشمه شاه قلی.

[چَ مَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش اسدآباد شهرستان همدان که در 23 هزارگزی شمال باختری قصبهء اسدآباد و یک هزارگزی نادرآباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 281 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چشمه شاهی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «اسم یکی از دهات بلوک غار و فشاپویهء تهران است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 236). دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران که در 9 هزارگزی جنوب باختر ری و 4 هزارگزی راه شوسهء قم واقع است و 199 تن سکنه دارد. آبش از قنات و در فصل بهار از سیل آب رود کن. محصولش غلات، صیفی و چغندر قند، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است اما از کهریزک ماشین هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چشمه شبانکاره.

[چَ مَ شَ رَ] (اِخ) مؤلف مرآت الخیال نویسد: «چشمه ای است در شهر شبانکاره که سی سال جاری باشد و سی سال در بند بود که مطلقاً در بند بود و آب ندهد و لایزال چنین بود و در آنجا چاهیست بغایت عمیق که چون مردم اطراف محتاج آب شوند بر سر آن چاه رفته آب بطلبند، پس آب بجوشد و مردم از آن کوزه و سبو پر سازند و چون مقصود حاصل کنند خشک گردد». (از مرآت الخیال ص 283).

چشمه شفیع.

[چَ مَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 24 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 9 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاهان واقع است. تپه ماهور و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء علیها میباشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چشمه شور.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فمرود بخش حومهء شهرستان قم که در 60 هزارگزی شمال قم و 8 هزارگزی خاوری راه شوسهء قم به تهران واقع است و 50 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء لب شور. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، شترداری و هیزم کشی و راهش مالرو است. اهالی این آبادی از طایفهء شاهسون می باشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چشمه شور.

[چَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قلعه عسکر، بخش مشیز شهرستان سیرجان که در 48 هزارگزی جنوب خاوری مشیز و2 هزارگزی باختر راه فرعی بافت به کرمان واقع است و 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چشمه شور.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان که در 45 هزارگزی جنوب خاوری مشیز و 2 هزارگزی باختر راه فرعی بافت به مشیز واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 60 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلاّت و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چشمه شوق.

[چَ مَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

چشمه شیخ.

[چَ مَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیدون بخش حومهء شهرستان بهبهان که در 44 هزارگزی جنوب باختری بهبهان و 6 هزارگزی باختر راه شوسهء آغاجاری به بهبهان واقع است. دشت و گرمسیر است و 211 تن سکنه دارد. آبش از چشمه شیخ، محصولش غلات، پشم و لبنیّات، شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چشمهء شیر.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جوی شیر که در بهشت است. نهری از لبن در بهشت :
خداوند جوی و می و انگین
همان چشمهء شیر و ماء معین.فردوسی.
|| کنایه است از برجی از بروج دوازده گانه. کنایه از برج اسد است :
چو برزد سر از چشمهء شیر شید
جهان گشت چون روی رومی سپید.
فردوسی.
|| کنایه است از پستان معشوق. (مجموعهء مترادفات ص 77).

چشمه شیر.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان یخاب بخش طبس شهرستان فردوس که در 175 هزارگزی شمال خاوری طبس واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 77 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و ذرت، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه شیرخان.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف فارسنامه نویسد: «از بلوک ارسنجان نزدیک قریهء خیریز برخاسته است». (از فارسنامهء ناصری ج2 ص320).

چشمه شیرین.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان هنود معینی بخش بدرهء شهرستان ایلام که در 106 هزارگزی خاور ایلام، کنار راه مالرو صمیره واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 370 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، لبنیات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه شیرین.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعهء تل بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز که در 16 هزارگزی باختر باغ ملک و 6 هزارگزی باختر راه اتومبیل رو هفتگل به اینره واقع است. کوهستانی و معتدل است و 130 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، برنج و میوه جات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است ساکنین این آبادی از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه صالح.

[چَ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان ریمله بخش حومهء شهرستان خرم آباد که در 24 هزارگزی شمال باختری خرم آباد و 15 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است. تپه ماهوری و معتدل است و 180 تن سکنه دارد.آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی زنان فرش و سیاه چادربافی و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء حسنوند هستند برای تعلیف احشام به ییلاق و قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه صوفی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع ناحیهء فشاررود قاینات و خالی از سکنه است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 236).

چشمه طاهری.

[چَ مَ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 114 هزارگزی شمال خاوری فریمان واقع است. این آبادی در دامنه واقع شده و هوایی معتدل با 8 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه طبری.

[چَ مَ طَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد که در 9 هزارگزی شمال باختر اسفراین و 17 هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی بجنورد به شقان واقع است. جلگه و سردسیر است و 28 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، بنشن، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه طلا.

[چَ مَ طَ] (اِخ) دهی است از دهستان کولیوند. بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که در 34 هزارگزی باختر الشتر و 9 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. دامنه و سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، حبوبات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین آبادی از طایفهء کولیوند و بومی می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه طوران.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان که در 24 هزارگزی باختر سنقر و 3 هزارگزی جنوب سیرکوه واقع است. دشت و سردسیر است و 340 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، حبوبات، توتون، انگور و قلمستان، شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس و راهش مالرو است اما در تابستان با اتومبیل هم میتوان رفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمهء ظلمات.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ ظُ لُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) جایی که در آن همیشه شب باشد. (ناظم الاطباء).

چشمه عاشق.

[چَ مَ شِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوشک بخش بافت شهرستان سیرجان که در 70 هزارگزی جنوب خاوری بافت و 4هزارگزی خاور راه فرعی بافت به اسفندقه واقع است و 9 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه عاشق.

[چَ مَ شِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوشک بخش بافت شهرستان سیرجان که در 58 هزارگزی جنوب خاوری بافت بر سر راه مالرو زنجان به اسفندقه واقع است و 4 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج 8).

چشمهء عراق عجم.

[چَ مَ یِ عِ قِ عَ جَ](اِخ) مؤلف مرآت الخیال نویسد: چشمه ای است در عراق عجم که چون در ولایتی ملخ آید دو مرد که مرتکب خمر و زنا نشده باشند از آن آب بردارند و راه آن ولایت گیرند، پس مرغان سیاه در پی آن آب بروند و ملخ را از آنجا دفع کنند، گویند سلیمان (ع) وقتی با ملخ شرط کرد که در زراعتها خرابی نکنند پس آن چشمه را گواه گرفت و آن مرغان را مقرر کرد که بر ملخ موکل باشند، این قاعده از آن روز است. (از مرآت الخیال ص 282).

چشمه عقاب.

[چَ مَ عُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ده تازیان بخش مشیز شهرستان سیرجان که در 115 هزارگزی جنوب خاوری مشیز و 5 هزارگزی خاور راه مالرو رابر به کرمان واقع است و 8 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه علا.

[چَ مَ عَ] (اِخ) آبادیی است در شمال باختری دماوند که در فرهنگ جغرافیایی بنام «چشمه اعلا» ثبت شده، لیکن در تداول عامه، «چشمه علا» معروف است و چشمه ای نیز بدین نام دارد. و رجوع به چشمه علا شود.

چشمه علی.

[چَ مَ / مِ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اراضی نیزار بخش حومهء شهرستان قم که در 43 هزارگزی جنوب باختر قم و یک هزارگزی راه شوسهء قم به اصفهان واقع است و 215 تن سکنه دارد. آبش از رود قم. محصولش غلات، پنبه، انار، انجیر و قیسی، شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راهش ماشین رو است. بنای امامزاده ای بنام شاهزاده عبدآذر از آثار قدیمهء این محل است و مزرعهء تقی آباد، حسن آباد، سنجدک، پهلوان آباد، محمدآباد، بیدک و درخت بید جزء این آبادی بشمار میایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چشمه علی.

[چَ مَ عَ] (اِخ) نام چشمه ای است معروف در جنوب تهران نزدیک شاهزاده عبدالعظیم که فرش فروشها و مردم تهران قالیها و قالیچه های خود را در آب چشمه میشویند و در آن آب خاصیتی است که فرش را خوب تمیز و رنگ روشنتر و پرجلاتر میسازد، در مخرج آب چشمه مجلسی از فتحعلیشاه قاجار بر سنگ منقوش است و تپه ای نیز نزدیک این چشمه است که به تپهء چشمهء علی معروف است و در آن محل قلعه ای قدیمی از آثار تاریخی بوده است که بدست مغولان خراب شده و دکتر اشمیت باستان شناس معروف به سالهای 1313 و 1316 در آنجا حفاریهای علمی کرده است. و رجوع به چشمه علی ری و «ری» شود.

چشمه علی.

[چَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در 14 هزارگزی شمال خاوری فریمان و 4 هزارگزی باختر راه مالرو عمومی فریمان به پاقلعه واقع است. دامنه است با هوای معتدل و 27 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و پنبه، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه علی.

[چَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 37 هزارگزی شمال خاوری فریمان واقع است و یک تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه علی.

[چَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند که در 43 هزارگزی شمال باختری قاین واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل و 24 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و شلغم، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چشمه علی.

[چَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا که در 58 هزارگزی شمال باختر سمیرم، کنار راه سویگان به سمیرم واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 300 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چشمه علی.

[چَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان خانمیرزا بخش لردگان شهرستان شهرکرد که در 42 هزارگزی شمال خاور لردگان و 5 هزارگزی راه لردگان به پل گره واقع است. جلگه و معتدل است و 154 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات، محصولش غلات، ارزن و تنباکو، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چشمه علی اکبر.

[چَ مَ عَ اَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 25 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع است. کوهستانی و معتدل است و 5 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه علی اکبر.

[چَ مَ عَ اَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان هنام و بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که در 13 هزارگزی خاور الشتر و 13 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. دامنه و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء علی اکبر، محصولش غلات حبوبات، لبنیات و پشم، شغل اهالی زراعت و گله داری راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء حسنوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه علی باورصاد.

[چَ مَ عَ وَ] (اِخ)دهی است از دهستان حومهء بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز که در 3 هزارگزی باختر مسجدسلیمان، کنار راه شوسهء مسجدسلیمان به اهواز واقع است کوهستانی و گرمسیر است و 700 تن سکنه دارد. آبش از آب لولهء شرکت نفت و از چشمه و رود کارون، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری و کارگری شرکت نفت و راهش اتومبیل رو است. در این آبادی مسجد قدیمی بوده معروف به سلیمان که خراب شده است این آبادی چاه نفت و کارخانهء تصفیه و پاسگاه ژاندامری دارد و ساکنینش از طایفهء هفت لنگ بختیاری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه علی حاجی.

[چَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارسانات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 56 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع است. جلگه و گرمسیر است و 15تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه علی دامغان.

[چَ مَ عَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است در چهارفرسخی شهر دامغان که آبش از سمت شمال شهر بسمت جنوب جاری است و با آبهای دیگر که ضمیمهء آن میشود بطرف شهر دامغان می آید و دهات و قریه های متعدد را در بین راه و حوالی دامغان مشروب میکند. این چشمه مابین مغرب و جنوب و از پای تپهء خاکی جاریست و در مخرج آب تخت کوچکی ساخته و سنگی بر آن نصب کرده اند که گودی و عمقی دارد و مردم را عقیده این است که آن گودی جای سم اسب حضرت امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام میباشد و آب در آن گودی ریخته جهت کسب میامن و درک حوایج و استشفا می آشامند. خاقان مغفور فتحعلی شاه در سنهء یکهزار و دویست و هفده که از تهران عزیمت ماوراءالنهر نمود، بر سر این چشمه منزل کرده امر فرمود در سمت غربی چشمه عمارتی عالی بنا کنند. این عمارت عبارت است از تالار و در جنبین آن اطاقهای متعدد بطرح و طرز خوش ساخته شده و آب چشمه از دو سمت عمارت جاری است و عمارت را از حیاط جدا میکند و راه عمارت فقط دو پل چوبی میباشد. در سمت جنوبی حیاط مسجدی بنا کرده اند و در جنبین محراب مسجد تاریخ بنا و تعمیر بر روی دو سنگ رسم شده است. عرض و طول مسجد دو طاق میباشد. در حیاط دیگر که در سمت مشرق و محاذی و مقابل عمارت بالا سمت تالاری بلند و سردری عالی ساخته شده که از یک طرف منظر آن باغ و دریاچه است و از جهت دیگر بصحرا و مجرای خروج آب چشمه نظر دارد و تاریخ بنای عمارت بنظم و نثر در دو سنگ منقور و مرتسم شده و در دو سمت تالار نصب است، چنانکه عین عبارت آن در ذیل بیاید. در محاذی فوران آب حوضی بزرگ است پر از آب چشمه که باصفا و لطافت جاری است و قسمی ماهی با خالهای سیاه در این آبست که اهالی صید آنها را خوب نمیدانند و از این جهت دوام کرده خیلی بزرگ شده اند. اطراف حوض درختهای بید و صنوبر و چنار و غیره است که همه قوی و به هر جانب سایه افکن است. عمارت چشمه علی را مرحوم میرزا محمدخان سپهسالار اعظم به امر همایونی تعمیر کرده و در سفر خسروانی به زیارت مشهد مقدس و سرکشی به مملکت خراسان که در ذیحجه سال هزار ودویست وهشتاد و سه هجری شروع شد، نگارنده نیز بشرف التزام رکاب مستسعد می بود و این جمله را برأی العین دید و چون چشمه علی مضرب خیام پادشاهی شد جهت مکانت و نیکویی آب و هوای آن، امر همایون شرف نفاذ یافت که در کنار چشمه تخت و عمارتی بنا کنند و تا اوان معاودت آن را به انجام رسانند. آب چشمه علی در سفر مزبور که مقارن اواخر بهار بود زیاده از بیست سنگ به نظر می آمد. شرح چشمه علی و ورود موکب اعلی بدین ساحت دلگشا در سفرنامهء خراسان مسطور است و صورت وقفنامهء عمارت چشمه علی و تاریخ بنا از قرار ذیل است. سپس مؤلف مزبور شرح وقفنامه را نگاشته آنگاه مادهء تاریخی را که مرحوم میرزا صادق وقایع نگار متخلص به هما سروده است مینویسد که بیت آخر آن چنین است:
جست اتمام و رقم زد بهر تاریخش هما
این بنا قصر جنان و این چشمه آب سلسبیل.
و بعد مادهء تاریخ بنای مسجد را نیز آورده است که بدین شعر ختم میشود:
غرض چون شد تمام از بهر تاریخش هما گفتا
ز امر قبلهء عالم بنا شد کعبهء دیگر.
سپس مؤلف مرآت البلدان چنین مینویسد:
«اما تواریخ قدیمه که متعلق به چشمه علی دامغان است از قرار ذیل میباشد: دیودر مورخ مشهور گوید اسکندر بزرگ وقتی که به قومس رسید این ناحیه را چنان آباد و معمور و پرنعمت و باعلوفه و آذوقهء فراوان دید که قصد کرد چندی عساکر خود را که بی نهایت خسته و کسل بودند در آنجا آسایش و راحت دهد. پس از چند روز اقامت در قومس و رفع خستگی قشون به سمت هیرکانی (جرجان) حرکت کرد و اولین منزل او بعد از طی چهار فرسخ راه دامنهء کوهی بود در دهنهء دره که رودخانهء معتبری موسوم به «استی بوئت» از آن جریان داشت و وضع جریانش به این طریق بود که چون از چشمه بیرون می آمد تقریباً تا ششصد ذرع بخط مستقیم روان بود و بعد به کوه کوچک سنگی که به تپه شبیه تربود برمیخورد و از آن جا تغییری در جریان آن حاصل می شد و چون از میان دره سنگی عبور میکرد و از دره خارج می شد به جلگه میرسید و صحرای هیکاتم پیل را مشروب می کرد (هیکاتم پیل اسمی است که یونانیها شهر قومس را بدین اسم مینامیده اند و معنی آن شهر صددروازه است). پولیب مورخ که در 206 ق.م. متولد شده و هشتاد و دو سال عمر کرده چنین می نویسد که آنتیوکوس سیم که یکی از سلاطین سلوسی بود وقتی که از عقب ارتبان (اردوان) اول پادشاه اشکانی بطرف مازندران میرفت چندی در هیکاتم پیل (قومس) توقف کرد و بعد در دامنهء کوه لبوتا که اول منزل او بجانب مازندران بود رسید و کنار چشمهء «استی بوئت» که از کوه لبو تا بیرون می آمد دومین منزل او شد و از آنجا به سیرنکس (ساری) رفت و شکست فاحشی به قشون اردوان وارد آورد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 236، 237، 238 و 239).

چشمه علی ری.

[چَ مَ عَ یِ رَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است در شمال شهر قدیم ری که آبش از زیر سنگ صلب خارایی خارج شده بجانب جنوب جاری میشود و بنابر تحقیقات و اطلاعات نگارنده قلعهء «ری بندی» که خلیفه مهدی عباسی بنا نمود بالای همین چشمه و روی تخته سنگ بوده چنانکه حالا آثار آن باقی و نمودار است نیز احتمال میرود که قلعهء طبرک همین قلعهء «ری بندی» باشد و سایرین آن را به این اسم موسوم ساخته باشند و چون در لغت فرس «طبر» به معنی کوه است چنانکه طبرستان بمعنی کوهستان میباشد و طبرک با کاف که در فارسی علامت تصغیر است به معنی کوه کوچک است و این قلعه بر روی کوه کوچک واقع شده ممکن است بعضی از مورخین از این جهت این قلعه را طبرک نامیده باشند. بعضی گویند منوچهر این قلعه را بنا کرده و برخی قلعهء طبرک را «زبیدیه» نوشته اند. بهرحال چشمه علی ری در سوابق و سوالف ایام آب زیادی داشته چنانکه داغی که در سنگ باقی و نمودار است گواهی میدهد، لکن قنواتی که در بالای آن حفر کرده اند آب آن را بقدری کم کرده که در فصل پائیز یک سنگ و نیم آب دارد و این آب از موقوفات حضرت عبدالعظیم علیه السلام است. از شهر تهران بدو راه بزاویهء مقدسه و قصبهء شاهزاده عبدالعظیم میروند، یکی راهی است بخط مستقیم و بیشتر معمول و راه دیگر از راه چشمه علی است که قدری از جادهء مستقیم منحرف و بالنسبه دروتر است. چشمه علی بین قصبهء شاهزاده عبدالعظیم و آبادی و باغ دولت آباد که از باغات دولتی میباشد واقع است. خاقان خلدآشیان فتحعلی شاه که اغلب به چشمه علی به تفرج میرفتند در سال 1248 ه . ق. حکم فرمودند که در بالای چشمه علی صفحه ای را همواره کرده بر روی سنگ تمثال آن پادشاه را با بعضی از شاهزادگان منقور سازند و بعضی اشعار در دور آن صفحه کتیبه شده که از تاریخ این عمل خبر میدهد و چون تمام صور و اشعار را در یک صفحه مشهود و معلوم کردن خالی از اشکال نبود ناچار در دو صفحهء بعد صورتها را آشکار ساخته اسامی صاحبان صور و کتیبهء اشعار را آنچه باقی مانده مینگاریم تا بر مطالعه کنندگان ظاهر باشد. ابن حوقل اسم چشمه علی را «سوربنی» نوشته. بقعهء ابن بابویه نزدیک چشمه است و همچنین مقبرهء صفائیه مضجع مرحوم حاجی میرزا صفا که از اجلهء مشایخ عرفا و ارباب دانش بود و در تهران برحمت ایزدی پیوست و جناب اشرف مشیرالدوله حاجی میرزا حسینخان سپهسالار اعظم و وزیر امور خارجه آن را بنا کرده اند در حوالی چشمه علی است». سپس مؤلف مزبور در صفحه ای نقش صورتها را و در صفحهء دیگر اسامی صاحبان صورتها و اشعار کتیبهء دور سنگ را نقل کرده که شعرهای کتیبه در سه قطعهء مختلف است و قطعهء آخرین به ماده تاریخ ذیل که بحساب حروف ابجد 1248 ه . ق. ختم میشود:
چو موسی خامهء ثعبان صفت بگرفتم و گفتم تجلی کرد نور جاودان از سینهء سینا.
(از مرآت البلدان ج 4 ص 239، 240، 241 و 242).

چشمه علی قم.

[چَ مَ عَ یِ قُ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است بر سر کوهی زردرنگ در کنار رودخانهء قم، که قریه ای با قلعه و زراعت نیز کنار آن کوه است. دورهء مخرج آب تقریباً ده گره است و آب آن پائین از سطح مثل دیگی که در حال غلیان باشد می جوشد و گاه از شدت جوش کف میکند و بقدر یک وجب از سرچشمه بالا می آید و بعد فروکش می نماید. آب این چشمه دائماً در این حال است اما گرم نیست و با وجود جوشش سرد و شورمزه است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 240).

چشمهء علی محمد.

[چَ مَ یِ عَ مُ حَمْ مَ](اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است در سمت شرق ملایر که متعلق به خوانین شاملو است و زراعت آن اغلب دیمی است و بعضی از آب قنات مشروب میشود. محمد ولیخان سردستهء فوج که از خوانین شاملو است قلعهء خوبی در اینجا ساخته است و سی خانوار رعیت این قریه میباشد که بر سر تپه ای سکنا دارند. این آبادی چمن و اشجار دارد و بسیار جای باصفا و ییلاق خوش آب و هوایی است و در زمستان برف اینجا بقدری زیاد است که راه عبور و مرور بسته میشود. این قریه در سرحد کزاز واقع است و مسجد و حمام و مرتع خوبی دارد و در بهار برای شکار کبک جای مناسبی است، تا دولت آباد شش فرسنگ فاصله دارد و دارای دو سه مزرعه و کوههای سخت است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 243). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی است از دهستان کمازان شهرستان ملایر که در 42 هزارگزی جنوب خاوری شهر ملایر کنار راه شوسهء ملایر به اراک واقع است. جلگه و معتدل است و 208 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان قالی بافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه علیمردان.

[چَ مَ عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 20 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند که محلی کوهستانی است با هوای معتدل و 5 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه علی موچکان.

[چَ مِ عَ] (اِخ)دهی است از دهستان ترکه در بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز که در 21 هزارگزی شمال باختری مسجدسلیمان و 6 هزارگزی خاور راه شوسهء مسجدسلیمان به دلالی واقع است. کوهستانی گرمسیر است و 160 تن سکنه دارد آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی کارگری شرکت نفت، زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفهء 7 لنگ بختیاری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه علیوان.

[چَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد که در 32 هزارگزی شمال باختری مشهد و 2 هزارگزی راه شوسهء قدیمی مشهد به قوچان واقع است. جلگه و سردسیر است و 62 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه عیسی.

[چَ مَ سا] (اِخ) دهی است از دهستان کویت بخش پاپی شهرستان خرم آباد واقع در 30 هزارگزی باختر سپیددشت، که جلگه و معتدل است و 80 تن سکنه دارد. آبش از چشمه عیسی. محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این آبادی کنار راه آهن واقع شده و ساکنینش از طایفهء پاپی میباشند که در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمهء غربال.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ غَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) هر یک از سوراخهای غربال. و رجوع به چشمه شود.

چشمه غریب.

[چَ مَ غَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 34 هزارگزی جنوب که دامنه و معتدل است و 5تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه غلام.

[چَ مَ غُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع ناحیهء فشارود قاینات است که قدیم النسق و خالی از سکنه میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 243).

چشمه غلامعلی.

[چَ مَ غُ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین که در 57 هزارگزی ضیاءآباد و یک هزارگزی راه شوسه واقع است و 149 تن سکنه دارد،. آبش از چشمه سار. محصولش غلات، عدس و لبنیات، شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن گلیم، جاجیم و جوال و راهش مالرو است اما از کوفنان با ماشین هم میتوان رفت. ساکنین این آبادی از طایفهء چگنی بابایی میباشند و تغییر مکان نمیدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چشمه غلام ویس.

[چَ مَ غُ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 45 هزارگزی شمال باختری صحنه و 14 هزارگزی باختر شوسهء کرمانشاه به سقز واقع است. دامنه و سردسیر است و 285 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء کرم بست، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه فرخار.

[چَ مَ فَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از چشمه های شاهکوه است که بین سمنان و دامغان و گرگان واقع شده و به طرف دامغان جریان دارد و بیشتر قرای خالصه و اربابی را مشروب میکند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 243).

چشمه فین.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است واقع در فین، و «فین» اسم دو قریه است از قرای کاشان که در دامنهء کوهی در یک فرسخی شهر که بکوه دندانه هفت کتل مشهور میباشد واقع شده است. و این دو قریه را فین علیا و فین سفلی مینامند. بعضی این چشمه را قنات پنداشته اند و اگر چه چند پشته در آنجا کنده شده ولی ظاهراً چشمه است نه قنات. بهر حال فین از جاهای باصفا و بانزهت کاشان و در همه جا معروف است. آب این چشمه تقریباً ده سنگ مساحی است و در جلو آن سلاطین صفویه عمارتهای عالی بنا کرده و باغ های بسیار ممتاز طرح نموده اند و نیز بحکم فتحعلیشاه در کنار باغی در فین عمارتی سلطنتی ساخته اند که محل نظر است و از مالیات کاشان برای خرج مرمت این عمارت مبلغی منظور داشته اند. بعضی گویند گشتاسپ اول کسی است که در این محل بنای آبادی و عمارت گذاشته است ولی سندی در این باب بدست نیست. بهرحال علاوه بر دو قریهء فین یعنی فین علیا و فین سفلی آب چشمه فین به لتحر و حسن آباد و ناجی آباد و درب فین نیز که از مزارع حومهء شهر می باشند می رود و هریک سهمی مخصوص دارند و قسمتی هم به شهر می آید و در حقیقت ده هزار تن از املاکی که از این آب مشروب میشود گذران میکنند. چشمهء فین مشهور به چشمه سلیمان است و شرح فین در محل خود مفصلاً بیاید». (از مرآت البلدان ج 4 ص 243).

چشمه قادر.

[چَ مَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 14 هزارگزی باختر صحنه و 5 هزارگزی جنوب شوسهء کرمانشاهان به همدان واقع است دشت و معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت است در تابستان به این آبادی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه قادرآباد.

[چَ مَ دِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از چشمه های طغرلجرد بلوک زرند کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 243).

چشمه قاضی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «در سمت شمال جوزان در دو فرسنگی دولت آباد مزرعه ای است بنام جوزان ملایر که در دامنهء کوه واقع شده و پانزده خانوار رعیت از الوار دارد. دارای مرتع خوب و چشمهء آبی است و زراعتش دیم است و در بهار ایلات جهت تعلیف احشام بدانجا می آیند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 243).

چشمه قاضی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع قریهء مرق کاشان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 243).

چشمه قاضی.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر که در 14 هزارگزی جنوب خاوری شهر ملایر و 14 هزارگزی شمال راه شوسهء ملایر به اراک واقع است. جلگه و معتدل است و 95 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و صیفی، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان قالیبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه قبرستان.

[چَ مَ قَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان مزدوران بخش سرخس شهرستان مشهد که در 95 هزارگزی جنوب باختری سرخس واقع است. کوهستانی و معتدل است و 15 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه قره.

[چَ مَ قَ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه کری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان که در 32 هزارگزی شمال خاوری سنقر واقع و متصل به هزارخانی بالاست. کوهستانی و سردسیر است و 110 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء هزارخانی و چشمه، محصولش غلات حبوبات و توتون، شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه قصابان.

[چَ مَ قَصْ صا] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «دهی است از دهات همدان و ملک مرحوم ملاولی الله است که از معاریف عرفای عصر خود بود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 243). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان که در 8 هزارگزی جنوب قصبهء بهار، کنار شوسهء همدان و 12 هزارگزی همدان واقع است. سردسیر است و 224 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه قط.

[چَ مَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان که در 24 هزارگزی باختر سنقر و 2 هزارگزی جنوب چشمه طوران واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 253 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، حبوبات و توتون، شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه قلعه.

[چَ مَ قَ عَ / عِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کلیائی بخش سنقر و کلیائی شهرستان کرمانشاه که در 15 هزارگزی باختر سنقر و 2 هزارگزی جنوب سطر واقع است. دامنه و سردسیر است و 50 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش حبوبات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است و از سطر اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه قلعه کوه.

[چَ مَ قَ عِ یا عَ] (اِخ)دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 30 هزارگزی شمال خاوری بیرجند واقع است. دامنه و معتدل است و 106 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه قلی.

[چَ مَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار که در 19 هزار و پانصدگزی شمال باختری خسروآباد، کنار رودخانهء سراب شهرک واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 430 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی بافتن قالیچه، جاجیم و گلیم و راهش مالرو است. تپه ای در باختر آبادی وجود دارد که آثار ابنیهء قدیم و عتیقجات در آن کشف شده و معلوم میشود که در ازمنهء قدیم آبادی معتبری بوده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه قنبر.

[چَ مَ قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 38 هزارگزی شمال باختری صحنه و 11 هزارگزی باختر راه شوسهء کرمانشاه به سنقر واقع است. دامنه و سردسیر است و 65 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کرم بست، محصولش غلات، حبوبات، توتون و چغندر قند، شغل اهالی زراعت است. در تابستان اتومبیل تا نزدیکی آبادی میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمهء قیر.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شب. (آنندراج). شب تاریک. (مجموعهء مترادفات ص 222). و رجوع به چشمهء قیرگون شود.

چشمهء قیرگون.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شب است که بعربی لیل خوانند. (برهان). کنایه از شب. (از آنندراج). شب. (ناظم الاطباء). و رجوع به چشمه قیر شود.

چشمه کار.

[چَ / چِ مَ / مِ] (ص مرکب) کار خوب و پسندیده. (آنندراج) :
چاک در پیرهن یوسف عقل افکندند
چشمه کاریست که در دست زلیخای دل است.
صائب (از آنندراج).
رجوع به چشمه شود.

چشمه کاریز.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قناتی است قدیمی که در جلگهء کوچکی زیر گردنهء لارک که از اعمال دماوند است واقع میباشد. این قنات از طرف مغرب جریان داشته و حالا غالباً خشک است و گاهی نم آبی میدهد. گویند فرورفتن در آب آن برای بعضی از امراض جلدی نافع است و به عقیدهء اهالی آن نواحی اگر این قنات لاروبی شود خیلی آب خواهد داشت». (از مرآت البلدان ج 4 ص -244).

چشمه کاظم.

[چَ مَ ظِ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار که در 17 هزارگزی شمال خاوری نجف آباد و 3 هزارگزی جنوب راه شوسهء بیجار به سنندج واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 170 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه کالک بالا.

[چَ مَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه که در 60 هزارگزی شمال خاوری کدکن واقع است. دامنه و معتدل است و 125 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، بن شن و خشکبار، شغل اهالی زراعت، گله داری و کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه کالک پایین.

[چَ مَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. که در 60 هزارگزی شمال خاوری کدکن واقع است دامنه و معتدل است و 117 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و خشکبار، شغل اهالی زراعت، گله داری، و کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه کاه.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است در کنار رود سیم بار متعلق به بجنورد که زراعتش آبی و هوایش گرم است و پانزده خانوار سکنه دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 244).

چشمه کبود.

[چَ مَ کَ] (اِخ) نظر ویس جوب. رجوع شود به نظر ویس جوب. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه کبود.

[چَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان که در 20 هزارگزی جنوب باختری هرسین و 2 هزارگزی گنجوان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 364 تن سکنه دارد.آبش از چشمه و قنات، محصولش غلات دیمی و مختصر آبی، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه کبود.

[چَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش صالح آباد شهرستان ایلام که در 11 هزارگزی جنوب ایلام در شمال خاوری صالح آباد و 3 هزارگزی خاور شوسهء ایلام به مهران واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 280 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها، محصولش غلات، توتون و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء علی بیگی میباشند و در زمستان عده ای از اهالی برای تعلیف احشام خود به حدود شمالی صالح آباد میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه کبود.

[چَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در ده هزار و پانصدگزی باختر مرزبانی و یک هزارگزی جنوب راه فرعی مرزبانی به کرمانشاه واقع است. دشت و سردسیر است و200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت است و در فصل خشکی به این آبادی اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه کبود.

[چَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان منصوری بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 42 هزارگزی جنوب خاوری شاه آباد واقع است. دامنه و سردسیر است و 183 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات دیم و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه کبود.

[چَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان که در 18 هزارگزی باختر قصبهء بهار بین شوسهء کرمانشاه و کردستان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 156 تن سکنه دارد، آبش از چشمه و قنات، محصولش غلات، حبوبات، صیفی و لبنیات ، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالیبافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه کبود.

[چَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصه. بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 23 هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و یک هزارگزی شمال شوسهء روانسر واقع است. دشت و سردسیر است 107 تن سکنه دارد. آبش از سیونان و چشمه، محصولش غلات، حبوبات دیمی و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه کبود.

[چَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد، که در 21 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 3 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. جلگه و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه کبود، محصولش غلات، لبنیات و پشم، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء علهیا بوده در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه کبود.

[چَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان هویان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 39 هزارگزی باختر ماسور و 2 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. کوهستانی و معتدل است و 130 تن سکنه دارد. آبش از چشمه کبود، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، و راهش اتومبیل رو است و ساکنین بومی این آبادی از طایفهء ویس کرم می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه کته کش.

[چَ مَ کَ تَ کِ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است متعلق به نوا که از جنوب به شمال جاری است و یک چارک آب دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 244).

چشمه کره.

[چَ مَ کَ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان که در 36 هزارگزی شمال سنقر و 4 هزارگزی باختر گردکانه بالا واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 170 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات حبوبات و توتون، شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه کش.

[چَ مَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرم بخش ترک شهرستان میانه که در 15 هزارگزی خاور بخش و 22 هزارگزی شوسهء خلخال به میانه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 464 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رود گرم، محصولش غلات عدس و نخود سیاه، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چشمه کمرمشک.

[چَ مَ کَ مَ مُ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع بلوک زرند کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 244).

چشمه کمره.

[چَ مَ کَ مَ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایتوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 24 هزارگزی شمال خاوری نورآباد و 12 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. جلگه و سردسیر است و 60 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء رایتوند بوده برای تعلیف احشام به قشلاق میروند و در سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه کنان.

[چَ مَ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان تسوج بخش شبستر شهرستان تبریز که در 45 هزارگزی شمال باختری شبستر و 2 هزارگزی شوسهء صوفیان بسلماس واقع است. جلگه و معتدل است و 596 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری، و راهش ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چشمه کنکله.

[چَ مَ کَ کَ لَ] (اِخ)چشمه ای است در آذربایجان. (برهان).

چشمهء کوثر.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ کَ / کُو ثَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشمه ای است در بهشت. نام چشمه ای از چشمه های بهشت :
هرگز نشان ز چشمهء کوثر شنیده ای
کو را نشانی از دهن بی نشان تست.سعدی.
رجوع به چشمه شود.

چشمه کوره.

[چَ مَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار که در 24 هزارگزی خاور بیجار و 12 هزارگزی جنوب شوسهء بیجار به زنجان واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 430 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، لبنیات و انگور، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالیچه بافی و راهش مالرو است ولی در تابستان از طریق تخت اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه گان.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان چنارود بخش آخورهء شهرستان فریدن که در 24 هزارگزی جنوب آخوره واقع است. جلگه و سردسیر است و 504 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات، محصولش غلات، پشم و روغن، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چشمه گاو.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است در بلوک مانه که میان مغرب و شمال بجنورد واقع است». (از مرآت البلدان، ج 4 ص 244).

چشمه گاو.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان عربخانهء بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 77 هزارگزی شمال باختری خوسف بر سر راه مالرو عمومی گیو به شوسف واقع است. جلگه و معتدل است و 124 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه گاوخانه.

[چَ مَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 24 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع است. جلگه و گرمسیر است و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه گاه.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِ مرکب) منبع. سرچشمه. جایی که چشمهء آب از آنجا بیرون آید. جای برآمدن آب چشمه از زمین یا کوه: و آبی گرم از دیوار و سقف آن میزاید و این دلیل است بر آنک چشمه گاه گوگرد بوده است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 127). ذکر قسمت آب این کاریزها و منبع و چشمه گاه آن. (تاریخ قم ص 43). و رجوع به چشمه شود.

چشمه گاه.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان مانه بخش مانهء شهرستان بجنورد که در 18 هزارگزی شمال باختری مانه و 2 هزارگزی جنوب راه مالرو عمومی محمدآباد به شک واقع است. جلگه و گرمسیر است و 125 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات، برنج و پنبه، شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه گچ.

[چَ مَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلالوند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 61 هزارگزی جنوب کرمانشاه و 10 هزارگزی چنار مرکز دهستان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 540 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه گردنه.

[چَ مَ گَ دَ نَ / نِ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از چشمه های طغرلجرد بلوک زرند کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 244).

چشمه گرگی.

[چَ مَ گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قلعه تل بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز که در 17 هزارگزی شمال باختری باغ ملک کنار راه اتومبیل رو هفتگل به ایزه واقع است و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمهء گرم.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان). آفتاب. (ناظم الاطباء). مرادف چشمهء خاوری. (مجموعهء مترادفات ص 13).

چشمه گز.

[چَ مَ گَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع خنامان کرمان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 244). و در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است: «دهی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان که در 27 هزارگزی خاور رفسنجان و 20 هزارگزی شمال رفسنجان به کرمان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 143 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است». (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه گز.

[چَ مَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان که در 63 هزارگزی خاور رفسنجان و 20 هزارگزی شمال راه شوسهء رفسنجان به کرمان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 195 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چشمه گشا.

[چَ / چِ مَ / مِ گُ] (نف مرکب)چشمه گشاینده. بازکنندهء چشمه. آن کس یا آن چیز که چشمهء آب را از زمین یا از کوه و جز آن باز کند و جاری سازد. و رجوع به چشمه گشادن شود. || (اِ مرکب) ظاهراً به معنی سحر و جادو و شعبده نیز آمده است :
هر یک از چشمه گشای قلمش
نقش بندی زمان را ماند.(1)
سیدحسن غزنوی.
(1) - این شعر در یادداشت های مؤلف بود ولی در دیوان سیدحسن غزنوی، چ مدرس رضوی دیده نشد.

چشمه گشادن.

[چَ / چِ مَ / مِ گُ] (مص مرکب) بیرون آوردن آب چشمه از زمین یا کوه و جز آن. باز کردن و جاری ساختن چشمه :
اگر ده چشمه بگشاد ابن عمران از دل سنگی
مرا بحری ز دل بگشاد عزالدین بوعمران.
خاقانی.

چشمه گل.

[چَ مَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه که در 11500 گزی خاور راه اشنویه به نقده واقع است. جلگه و سردسیر است و 169 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء اشنویه، محصولش غلات، حبوبات و توتون، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چشمه گل.

[چَ مَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد که در 17 هزارگزی شمال خاوری تربت جام بر سر راه شوسهء عمومی معدن ذغال سنگ در چشم گل واقع است. کوهستانی با هوای معتدل و 439 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راهش اتومبیل رو است. معدن ذغال سنگ چشمه گل در 4 هزارگزی شمال این آبادی است. این آبادی دبستان و ورزشگاه و ده باب دکان مختلف دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چشمه گل آقا.

[چَ مَ گُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است متعلق به نوا که از جنوب به شمال جاری است و نیم سنگ آب دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 244).

چشمه گلپر.

[چَ مَ گُ پَ] (اِخ) دهی است از بخش قلعهء زراس شهرستان اهواز که در 30 هزارگزی جنوب باختری قلعهء زراس در کنار راه شوسهء مسجدسلیمان به هفت شهیدان واقع است. کوهستانی و معتدل و 75 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش مالرواست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چشمه گل خو.

[چَ مَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان نیم بلوک بخش قاین شهرستان بیرجند که در 38 هزارگزی شمال باختری قاین واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 17 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمه گلسب.

[چَ مَ گُ لَ] (اِخ) چشمه ای است در خراسان از توابع طوس. (برهان) (آنندراج). چشمه ای در خراسان در حوالی طوس. (ناظم الاطباء). وچشمه گیلاس نیز خوانند. رجوع به چشمه گیلاس شود.

چشمه گلستان.

[چَ مَ گُ لِ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع خنامان کرمان است». (از مرآت البلدان ج4 ص 244).

چشمه گنداب.

[چَ مَ گَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «ملکی است میان حد خاک اسدآباد و تویسرکان که به خوانین اسدآباد تعلق دارد و چند سال است جزء تویسرکان مالیات میدهد. این ملک دیم کاری و بسیار مرغوب است لیکن حالا رعیت ندارد و چشمه ای در بالای آبادی است که آب آن بیش از یکصد جریب اراضی را مشروب نمیکند و اهالی برای آشامیدنی از آب چاه استفاه میکنند. این آبادی از رودخانه هم دور افتاده و جز آب چشمه و آب چاه آب دیگری ندارد و چشمه گنداب بین مشرق و جنوب تویسرکان و سمت جنوبی خان گرمز است». (از مرآت البلدان ج4 ص 244). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است دهی است از دهستان خرم رود شهرستان تویسرکان که در 39 هزارگزی شمال باختری تویسرکان و 3 هزارگزی راه شوسهء کنگاور بهمدان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 400 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. مزرعهء قنبرآباد نیز جزء این آبادی منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمه گنداب.

[چَ مَ گَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع شهر دولت آباد ملایر است که در سمت شمال شهر واقع شده است. ملکی است دیم کاری و مرتع خوبی دارد و تقریباً دو سال است که جناب حاجی میرزااحمد قلعه ای در آن بنا کرده و موسوم به محمودآباد شده است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 244).

چشمه گیلاس.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است در نه فرسنگی شهر مشهد مقدس و پنج فرسخی چمن قهقهه که در فضای دامنهء کوه واقع شده و تقریباً ده سنگ آب غلیظ ناگوار از آن جاری است و موقوفهء حضرت رضا علیه السلام میباشد. آب چشمه گیلاس در حوالی شهر به آب سد گلستان ملحق شده از خیابان و داخل صحن مقدس میگذرد شاه عباس آن را بصحن مقدس آورده است زراعت چشمه گیلاس با چنارانی هاست و منبع این چشمه ییلاق بسیار سختی است. اطراف چشمه نباتات آبی و نی و چکن روئیده و چشمه زیاد عمیق است و اشخاص نابلد را بیم غرق شدن میباشد. از چشمه گیلاس به چمن کوباغ به رادکان میرود». (از مرآت البلدان، ج4 ص244).
و در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است: «دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد که در 44 هزارگزی شمال باختری مشهد، کنار راه قدیمی مشهد به قوچان واقع است. جلگه و معتدل است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش شوسه است. این آبادی دارای چشمه ای معروف به چشمه گیلاس میباشد که آب آن به صحن حضرت رضا می آید». (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9). و رجوع به چشمه گلسب شود.

چشمه گیلان.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان که دامنه و سردسیر است و 230 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس. در تابستان از کل سفید به این آبادی اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمه لالاجی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است متعلق به نوا که از مشرق بمغرب جاری است و یک سنگ آب دارد». (از مرآت البلدان ج4 ص245).

چشمه لای.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از دهات دماوند است که مسافت آن تا شهر دماوند قریب نیم فرسخ است و ملک حاجی حسینخان پسر مرحوم احمدخان نوایی (ملقب به عمیدالملک) میباشد. رعیت این دهکده بیست خانوار است و چشمهء آبی از طرف شمال غربی از میان سنگ بیرون می آید که اغلب اوقات یک سنگ و نیم آب دارد و معروف است که این چشمه چون از میان سنگ بیرون می آید به «چشمه لا» مشهور شده اما احتمال دارد که چون بالاتر از آن، چشمه ای که بجلگهء دماوند جاری باشد در این طرف نیست آن را «چشمه اعلی» گفته اند و بعد از کثرت استعمال «چشمه لا» شده باشد. بهر حال این چشمه هشت خروار بذرافشان و اشجار کبوده و بید و تبریزی و بعضی درختهای میوه هم دارد. و الحق جایی بسیار باصفاست. هوایش در تابستان خوب و ملایم و در زمستان سخت است. در چشمه لا یک حمام و یک مسجد و یک آسیاست و محمدخان پسر احمدخان یک عمارت مختصر خشت و گلی نیز در اینجا بنا کرده است. در مجرای چشمه تا پایین، سنگی مشابه سنگ پا یعنی سبک و متخلخل و سفیدرنگ میباشد و چون از این جنس سنگ در اینجا زیاد است اطراف مزارع را با آن سنگها سنگ چین کرده اند و معلوم میشود که سابقاً آب زیادی از اینجا میگذشته و بعداً گل و لای بستر و مجرای آب متحجر شده. زراعت چشمه لا تخمی از چهار تا شش تخم حاصل دارد و ارتفاع چشمه لا از شمیران 800 پاست». (از مرآت البلدان ج4 ص245).

چشمه لوج.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع خنامان کرمان است». (از مرآت البلدان ج4 ص 245).

چشمه مادی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای ورامین تهران است». (از مرآت البلدان ج4 ص 245).

چشمه ماری.

[چَ مَ] (اِخ) نام کوهی و ناحیتی به هرسین.

چشمه مازندران.

[چَ مَ زِ دَ] (اِخ) مؤلف مرآت الخیال نویسد: «چشمه ای است در موضعی از توابع مازندران که بنابر آنچه در عجایب المخلوقات مسطور است در قعر آن چشمه کرم بسیار است و جمعی که آب از آنجا بردارند اگر یکی از آن کرمها در زیر پای آرند فی الحال آب سبو گنده شود». (از مرآت الخیال ص 282).

چشمه ماست بستن.

[چَ مَ بَ تَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است از چشمه های طغرلجرد بلوک زرند کرمان». (از مرآت البلدان ج4 ص 245).

چشمه ماست بندی.

[چَ مَ بَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای از چشمه های طغرلجرد بلوک زرند کرمان است» (از مرآت البلدان ج4 ص 245).

چشمه ماست زر.

[چَ مَ زَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «این چشمه نیز از چشمه های طغرلجرد بلوک زرند کرمان است». (از مرآت البلدان ج4 ص 245).

چشمه ماست گاوان.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «این چشمه نیز از چشمه های طغرلجرد زرند کرمان است». (از مرآت البلدان ج4 ص 245).

چشمه ماکان.

[چَ مَ] (اِخ) نام محلی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکز شهرستان کرمانشاهان که در 40 هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاه و 6 هزارگزی سراب فیروزآباد واقع است. دامنه و سردسیر است و 105 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و چاه. محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است اهالی این آبادی چادرنشین هستند و زمستان بگرمسیر میروند و این آبادی یکی از نقاط خوش آب و هوای ماهیدشت علیا محسوب میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه مالان.

[چَ مَ] (اِخ) نام محلی است که بنا بنوشتهء مؤلف مجالس النفائس، بابا عبدالله که مردی قلندر و جماعت کش بوده و مردم به او ارادتی تمام داشته اند، منسوب بدان محل است». (از مجالس النفائس ص 144).

چشمه ماهی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع خزل است که در دامنهء کوه کرد، سه فرسخ ونیمی نهاوند واقع شده و خرابه و دیم کاری است. زمین آن پست و بلند است و چشمهء کوچکی دارد که ماهی در آن پیدا میشود و در کوه آن قوچ و تیهو و کبک وجود دارد. اهالی آب خوردن از رودخانهء کاماسب برمیدارند». (از مرآت البلدان ج4 ص 245). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: «دهی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند که در 14 هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند و 8 هزارگزی جنوب راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه کنار گاوماسیاب واقع است کوهستانی و سردسیر است و 138 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات، توتون،چغندر و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ایل ترکاشوند برای تعلیف احشام به این آبادی می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمه ماهی.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان هلیان، بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 30 هزارگزی جنوب خاوری هرسم و 12 هزارگزی شاه بداغ واقع است. دشت و معتدل است و 330 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات لوبیا و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. در 2 هزارگزی این آبادی قلعهء خرابه ای است بنام حیاتی که از آثار قدیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چشمه ماهی.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان دوستان بخش بدرهء شهرستان ایلام که در 81 هزارگزی خاور ایلام و 6 هزارگزی شمال راه مالرو بدره به ایلام واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 110 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء بهرام خانی. محصولش غلات، لبنیات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در سه محل که بفاصله یک الی 4 هزارگزی واقع است آبادیهایی بنام بالا، پایین و میان مشهور است که سکنهء پایین و میان هریک 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

چشمه ماهی.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد که در 65 هزارگزی شمال باختری مشهد و 5 هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی مشهد بقوچان واقع است. جلگه و معتدل است و 201 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و بنشن، شغل اهالی زراعت و مالداری است و راه فرعی شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمهء متناوب.

[چَ / چِ مَ / مِ ِی ُم تَ وِ](1)(ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی چشمه است که به فواصل معلوم بنوبت آب از آن جاری شود و هم در ازمنهء معلوم خشک و بی آب ماند. و رجوع به چشمه وقت و ساعت شود.
(1) - Fontaine intermittente.

چشمهء محمد ابول.

[چَ مَ یِ مُ حَمْ مَ اُ](اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 24 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع است. کوهستانی و معتدل است و 5 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمهء محمد بک.

[چَ مَ یِ مُ حَمْ مَ بَ](اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند که در30 هزارگزی شمال باختری بیرجند واقع است. کوهستانی و معتدل است و 4تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمهء محمد علی.

[چَ مَ یِ ُم حَمْ مَ عَ](اِخ) رجوع شود به اشرف آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمهء مددار.

[چَ مَ یِ مَ] (اِخ) نام چشمه ای است در یزد. (آنندراج) :
خوشا حدیقهء مهریر و نعمت آبادش
کنار چشمهء مددار و سرو آزادش.
تأثیر(از آنندراج).

چشمه مراد.

[چَ مَ مُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع طبس مسینا از محال قاینات است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 245).

چشمه مراد.

[چَ مَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان زیدون بخش حومهء شهرستان بهبهان که در 40 هزارگزی جنوب راه شوسهء آغاجاری به بهبهان واقع است. دشت و گرمسیر است و 66 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چشمه مراد.

[چَ مَ مُ] (اِخ) نام کوهی و ناحیتی است به هرسین.

چشمه مرتضی.

[چَ مَ مُ تَ ضا] (اِخ)دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 11 هزارگزی جنوب باختری بیرجند واقع است. کوهستانی و معتدل است و 9 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و میوه جات. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمهء مرغزقان دره.

[چَ مَ یِ مَ زَ دَ رَ](اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است متعلق به نوا که از جنوب بشمال جاری است و یک چارک آب دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 245).

چشمه مروارید.

[چَ مَ مُرْ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 45 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 9 هزارگزی الیگودرز خاور راه آهن دورود به اراک واقع است. جلگه و معتدل است و 75 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چشمه مزار.

[چَ مَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 14 هزارگزی جنوب خاوری خوسف واقع است. کوهستانی و معتدل است و 75 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و خشکبار. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمهء مس روان.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ مِ سِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عین القطر. (حکمت اشراق سهروردی). حکمت: و در حکم من بود چشمهء مس روان، یعنی حکمت. (حکمت اشراق سهروردی ص 286).

چشمهء معدنی اسک.

[چَ مَ یِ مَ دَ یِ اِ](اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از جلگه دینه تقریبا سه هزار قدم که پایین می آیند بدر بند تنگ سنگی میرسند که ابتدای آبادی «اسک» از اینجا شروع میشود. سمت جنوب محدود است بکوه چالک و زردلا و چشمهء آب معدنی بزرگ اسک از دامنهء سمت جنوب جریان دارد و آب این چشمه تقریباً مرکب است از ملح طعام و آهک زیادتر و قدری زاج و کمی گوگرد و فورانی دارد از اسید کربنیک یعنی هوای زغالی است این آب معدنی که از چندین موضع میجوشد دو سنگ بنظر می آید ولی آنچه جریان دارد و داخل رودخانهء لار که سرچشمهء هزارپی است، میشود بیش از یک سنک و نیم نمیباشد. ظاهراً اجزای معدنی و اجرام ارضی است که متحجر میشود چنانکه حالا از بستر رودخانه تا منبع چشمه تلی که تقریباً سی ذرع ارتفاع دارد و قوس محیط او پانصد ذرع است از اجرام و مواد این آب تشکیل یافته است و آنچه از این اجرام هم اکنون موجود است بواسطهء لطافت اجرام دیگر که جزء هوا شده است همان آهک تنهاست و شاید قدری گوگرد و نمک هم باقیمانده باشد و این آب، گرمی معتدلی دارد و دور منبع این آب دیواری کشیده شده و بخار و عفونت آب بواسطهء اسید کربنیک بحدیست که اگر سرآن چشمه باز نباشد و شخصی غیرمعتاد علی الغفله وارد شود مبتلا بصداع میشود بلکه به عقیده اطباء ممکن است دچار سکته گردد. نگارنده وقتی که چادرپوش روی آن زده شده و هوای آنجا حبس بود غفلةً وارد شدم و پیش از دو دقیقه طول نکشید که دچار صداع سختی گردیدم و حالم تغییر کرد و این از اثر اسید کربنیک است که در آب میباشد». (از مرآت البلدان ج4 ص246).

چشمهء معدنی ساوجبلاغ

[چَ مَ یِ مَ دَ یِ وُ بُ غِ مُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است در کوه قصر فرهاد در سیصد قدمی پل ساوجبلاغ که از بالای تپه میجوشد و آب آن طعم زاج سفید دارد که پس از قدری جریان منجمد و سفید رنگ میشود و گویند این آب منجمد شده برای درد دندان نافع است». (از مرآت البلدان ج4 ص 256).

چشمه مقیم.

[چَ مَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 9 هزارگزی جنوب باختری بیرجند واقع است. دامنه و معتدل است و4 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمهء ملارحمت.

[چَ مَ یِ مُلْ لا رَ مَ](اِخ) دهی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز که در 19 هزارگزی باختر قلعه زراس و یک هزارگزی شمال راه مالرو هفت چشمه به چشمه نرگس واقع است جلگه و گرمسیر است و 80 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چشمه ملک.

[چَ مَ مَ لِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ارادان بخش گرمسار شهرستان دماوند که در 18 هزارگزی خاور گرمسار و پانصدگزی شمال راه آهن و 3 هزارگزی جنوب راه شوسه واقع است و 500 تن سکنه دارد. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و شترداری و بافتن قالیچه و گلیم و راهش مالرو است. این آبادی از آثار قدیم تپه ای دارد بنام کهن دژ که سابقاً آباد بوده است و مزرعهء احمدآباد نیز جزء این آبادی است. ساکنین این آبادی از طایفه الیگائی هستند و در تابستان برای تعلیف گوسفندان بحدود ییلاق فیروزکوه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چشمه منتش.

[چَ مَ مَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش قروهء شهرستان سنندج که در 66 هزارگزی شمال باختر قروه و 19 هزارگزی شمال شابلاغی واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 550 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبینات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافت قالیچه، جاجیم و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمهء منفجر.

[چَ مَ یِ مُ فَ ج] (اِخ) یکی از منازل قمر است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

چشمه مورت.

[چَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دلفارد بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در 75 هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه واقع بر سر راه مالرو جیرفت به ساردوئیه واقع است و 11 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چشمه مورنیه.

[چَ مَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان میربیک بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 23 هزارگزی باختر نورآباد و 30 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. دامنه و سردسیر است و 240 تن سکنه دارد. آبش از چشمه مورنیه. محصولش غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت وگله داری. صنایع دستی زنان بافتن سیاه چادر و طناب و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء کاوباری و علی عبدالی میباشند که در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چشمهء موسی.

[چَ مَ یِ سا] (اِخ)چشمه ای که از زدن عصای موسی جاری شد. (آنندراج) :
رود مصر و چشمهء موسی براه قدس نیست
وقت رفتن ترس از آلایش دامن مکن.
نظیری (از آنندراج).

چشمه موسی.

[چَ مَ سا] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 54 هزارگزی شمال باختری خوسف واقع است. جلگه و گرمسیر است و 257 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمه مولید.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان المقورات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 24 هزارگزی شمال بیرجند واقع است. کوهستانی و معتدل است و 449 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه و راهش مالرو است. چشمه ابوالقاسم و چشمه محمدبیک جزء این آبادیست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمه مونس.

[چَ مِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد که در 38 هزارگزی شمال باختری فریمان واقع است. دامنه و معتدل است و 67 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و چغندر. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمه مهدی.

[چَ مَ مَ / مِ] (اِخ) دهی است از بخش هرسین کرمانشاهان که در 10 هزارگزی جنوب باختری هرسین و 3 هزارگزی کل کشوند واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 44 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه. محصولش غلات و دیمی و جزئی آبی و ذرت. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمه میرحسین.

[چَ مَ حُ سَ / سِ](اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «اسم یکی از مزارع قاینات است». (از مرآت البلدان ج4 ص 246).

چشمه میرزا.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 30 هزارگزی شمال باختری کوهدشت و 30 هزارگزی شمال باختری راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است. تپه ماهوری و معتدل است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راهش اتومبیل رو است. ساکنین آبادی از طایفهء رشنور بوده در سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چشمه میرزا.

[چِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان خواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه که در 14هزارگزی جنوب خاوری قصبه رود و 3 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی تربت حیدریه به نیازآباد واقع است. دامنه و معتدل است و 56 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه و کرباس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چشمه میر علی.

[چَ مَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد که در 36 هزارگزی شمال باختری فریمان واقع است. دامنه و معتدل است و 75 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و چغندر. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمهء میم.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حلقهء میم است. (آنندراج). سوراخ سر میم مکتوب :
صنمی با زنخی تازه تر از برگ سمن
صنمی با دهنی تنگ تر از چشمهء میم.
فرخی.
محبت تو جگرتشنگان بادیه را
کند زلال خضر در گلو ز چشمهء میم.
سنائی (از آنندراج).
ماه دو هفته ندارد چو یکی چشمهء میم
دهن تنگ و در او چشمهء خضر و الیاس.
سوزنی.
کنون ز هستی من جز دو حرف بیش نماند
دلی چو چشمهء میم و تنی چو حلقهء نون.؟
|| کنایه از سوراخ کوچک. (از یادداشت مؤلف).

چشمه ناوی.

[چِ مَ] (اِخ) دهی است جزء بخش ایوانکی شهرستان دماوند که در 6 هزارگزی جنوب باختری ایوانکی واقع است. و 280 تن سکنه دارد. محصول این آبادی غلات، خربزه و لبنیات است و شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن جوال و جاجیم. این آبادی از راه شوسه در حدود قلعه ماری راهی فرعی دارد که میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چشمه نسار.

[چِ مِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان قبادی بخش ثلات شهرستان کرمانشاه که در 12 هزارگزی شمال بیله تاب واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین آبادی از طایفهء قبادی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمه نصریان.

[چِ مِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایوان بخش گیلان شهرستان شاه آباد که در 3 هزارگزی جنوب خاوری جوی زر کنار راه شوسهء شاه آباد به ایلام واقع است. دشت و سردسیر است و 50 تن سکنه دارد. آبش از سراب ایوان. محصولش غلات، حبوبات، لبنیات، ذرت و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین آبادی چادرنشین هستند و در زمستان به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمه نعل.

[چَ مَ نَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع کوهستان سیرجان کرمان است». (از مرآت البلدان ج4 ص 246).

چشمه نعمت.

[چَ مَ نِ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزراع کوغر کرمان است». (از مرآت البلدان ج4 ص 246). || ده کوچکی است از دهستان بلورد بخش مرکزی شهرستان سیرجان که در 60 هزارگزی جنوب خاوری سعیدآباد و 3 هزارگزی خاور راه بلورد به گلناباد واقع است و 15 تن سکنه دارد. مزارع کم اسفید و بیدبوک نیز جزء این آبادیست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چشمهء نفط.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به چاه نفط شود.

چشمه نقل.

[چَ مَ نُ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چشمه نمک.

[چَ مَ نَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع طبس مسینا از محال قاینات است». (از مرآت البلدان ج4 ص 246).

چشمهء نور.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خورشید و آفتاب. چشمهء نوربخش، کنایه از روشنایی خورشید. کنایه از خور و مهر و آفتاب :
چشمهء نور منا خاک چه مأواگه تست
که فدای سر خاک تو پدر باد پدر.خاقانی.
رجوع به چشمهء نوربخش شود.

چشمهء نوربخش.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از خورشید انور باشد. (برهان). کنایه از آفتاب است. (انجمن آرا) (آنندراج). خورشید. (ناظم الاطباء). || کنایه از آب حیوان باشد. (برهان). کنایه از آب حیات بود. (انجمن آرا) (آنندراج).آب حیوان. (ناظم الاطباء). و رجوع به چشمهء نوش شود. || کنایه از دهان معشوق باشد. (برهان) (آنندراج). دهان معشوق. (ناظم الاطباء). و رجوع به چشمهء نوش شود.

چشمهء نوش.

[چَ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آب حیات است. (انجمن آرا) (آنندراج). آب حیات. (ناظم الاطباء). و رجوع به چشمهء حیوان و چشمهء خضر و چشمهء نوربخش شود. || کنایه از دهان معشوق است. (انجمن آرا) (آنندراج). دهان معشوق. (ناظم الاطباء). و رجوع به چشمهء حیوان و چشمهء خضر و چشمهء نوربخش شود.

چشمه نوش.

[چِ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان که در 17 هزارگزی شمال خاوری کنگاور و 6 هزارگزی خاور شوسهء کرمانشاه بهمدان واقع است. دشت و معتدل است و 185 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات دیمی و آبی،تریاک و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمه نهور.

[چَ مَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند در 52 هزارگزی شمال خاوری قاین واقع است. جلگه و گرمسیر است و 72 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات و چغندر. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمه وار.

[چَ / چِ مَ / مِ] (ص مرکب)چشمه مانند. سوراخ مانند :
یکی درع رخشندهء چشمه دار
که در چشم نامد یکی چشمه وار.نظامی.
رجوع به چشمه شود.

چشمه وزان.

[چَ مِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر که در 9 هزارگزی جنوب باختری اهر و 2 هزار و پانصدگزی راه شوسهء تبریز به اهر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 507 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن فرش و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چشمهء وقت و ساعت.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ وَ تُ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) چشمهء متناوب. هر چشمه که آب آن در ساعات و روزهای معین جاری شود و در ساعات و روزهای معلوم بازایستد، و یکی از این چشمه ها در شمس آباد چهارمحال نزدیک خراجی در زیر کوه سمن بر است. نوعی چشمه که نظیر آن در شمس آباد چهارمحال اصفهان در زیر کوه سمن بر میباشد و در هفته چند روز معلوم آبی بسیار از آن جاری و دیگر روزها خشک است. و رجوع به چشمهء متناوب شود.
(1) - fontaine intermittente.

چشمه ولد.

[چِ مِ وَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش اسدآباد شهرستان همدان که در 18 هزارگزی شمال باختری قصبهء اسدآباد و 3 هزارگزی کمک واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 119 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج5).

چشمه هزاره.

[چِ مِ هَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در 10 هزارگزی خاور فریمان واقع است. دامنه و معتدل است و 12 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چشمهء هفت اختر.

[چَ مَ یِ هَ اَ تَ] (اِخ)منزلی است از منازل قمر. (شرفنامهء منیری). کنایه از پروین است که ثریا باشد و آن یکی از منازل قمر است. (رشیدی). ثریا. (ناظم الاطباء).

چشمه هلنگ.

[چَ مَ هُ لَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه که در 48 هزارگزی جنوب کندران و 6 هزارگزی راه فرعی شاه آباد به گهواره واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و تهیهء ذغال و هیزم و راهش مالرو است ولی در تابستان اتومبیل هم میتوان برد. در زمستان نصف سکنهء این آبادی برای تعلیف احشام به گرمسیر در حدود نفت شاه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمهء هور.

[چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از خورشید و نور آن. چشمهء نور :
نور گیتی فروز و چشمهء هور
زشت باشد به چشم موشک کور.
سعدی (گلستان).

چشمه یام.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دودانگهء بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین که در 6 هزارگزی ضیاءآباد و 6 هزارگزی راه شوسه واقع است و 270 تن سکنه دارد. محصول این آبادی غله، کشمش، بادام و گردو است. شغل اهالی زراعت و بافتن قالی و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چشم یاری داشتن.

[چَ / چِ مِ تَ](مص مرکب) انتظار کمک و یاری داشتن. امید دوستی و یاری و مساعدت داشتن :
ما ز یاران چشم یاری داشتیم
خود غلط بود آنچه ما پنداشتیم.حافظ.
رجوع به چشم داشتن شود.

چشمیدر.

[چَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش زراب شهرستان سنندج که در 24 هزارگزی جنوب خاوری زراب و 8 هزارگزی شمال باختری بایگلان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 700 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء بایگلان و چشمه. محصولش غلات، توتون،پنبه، لبنیات و میوه جات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان گلیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشمیده.

[چَ / چِ دَ / دِ] (ن مف)(1) دیده شده و نگریسته شده. (ناظم الاطباء).
(1) - منظور داشته و بچشم درآورده. (از مجعولات دساتیر).

چشمیزک.

[چَ / چِ زَ] (اِ مرکب)(1) دانه ای است سیاه و لغزنده که با نبات در چشم کشند و معرب آن تشمیزج است. (برهان) (آنندراج). تشمیزج و چاکسو. (ناظم الاطباء). دانه ای است بقدر بهدانه و مثلث و سیاه و براق که در داروهای چشم بکار برند و معرب آن جشمیزج است. (از منتهی الارب). جشمیزک. تشمیزک. داروی چشم. چشوم. و رجوع به تشمیزج و چاکسو و چشام و چشوم و چشم شود. || چشم خانه است. و بعضی گویند لاغیه است. (بحر الجواهر).
(1) - از چشم + ایزک (= ایژک = ایچه علامت تصغیر). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چشن.

[چَ] (اِ) جشن و ضیافت و میهمانی. (ناظم الاطباء). و رجوع به جشن شود.

چشنده.

[چَ / چِ شَ دَ / دِ] (نف) کسی که چیزی را میچشد و چاشنی میکند. (ناظم الاطباء). آن کس که طعام یا شراب را چشد و مزهء آن را امتحان کند. چاشنی گیر. طاعِم. (منتهی الارب). رجوع به چشیدن شود.

چشنگاه.

[چَ] (اِ مرکب) جای جشن. محل سور و مهمانی. جشنگه. جای جشن و ضیافت. و رجوع به چشن و جشن شود.

چشنگه.

[چَ گَهْ] (اِ مرکب) جشنگاه. چشنگاه. جای جشن و محل سور و ضیافت. و رجوع به چشن و جشن و چشنگاه شود.

چشنی.

[چَ] (اِ) چاشنی مزه و طعم. آزمایش و امتحان. (ناظم الاطباء) آزمایش طعم و مزهء طعام یا شراب و غیره. و رجوع به چاشنی شود.

چشو.

[چُ] (اِ صوت) ُچش، ُچشه کلمه ای که خر را گویند چون ایستادن و درنگ آن را خواهند. آوازی که برای ایستادن خر از دهان برآرند. هش و هشه :
بخر گدائی چون چشم شوخش آب گرفت
نه هر بگوش درآیدش زان سپس نه چشو.
سوزنی.
رجوع به چش و چشه شود.

چشوم.

[چَ / چُ] (اِ) چشمیزک و چاکسو و تشمیزک. داروی چشم. چُشُم. (در اصطلاح روستائیان خراسان) و رجوع شود. به چشم و چشام و تشمیزج و چشمیزک و چاکسو.

چشه.

[چُ شَ / ش شَ] (اِ صوت) چش. چشو. هش و هشه. صوتی برای متوقف ساختن خر و استر. لفظی که بدان ایستادن خر و استر را خواهند. آوازی که بدان خر را از رفتن بازدارند.
-امثال: خر وامانده معطل یک چشه است، یا خر لنگ معطل چشه است.
و رجوع به چش و چشو و هش و هشه شود. || خر در زبان کودکان شیرخوار. خر و حمار و الاغ به لهجهء اطفال شیرخوار. خر در تداول کودکان. || کلمه ای که عوام بصورت تحقیر یا دشنام بر زبان آرند چون خواهند کسی را از تند رفتن یا پیشروی در رفتار یا کردار بازدارند؛ چنانکه گویند: هشه؛ یعنی یواشتر، آهسته تر و جز اینها.

چشیدن.

[چَ / چِ دَ] (مص)(1) اندک چیزی خوردن برای استعلام لذت و مزهء آن. (آنندراج). مزه کردن و احساس مزه و طعم نمودن. (ناظم الاطباء). از چیزی اندک خوردن. (فرهنگ نظام). امتحان کردن طعم و مزهء مأکولات و مشروبات. چاشنی کردن و چاشنی گرفتن. آگاهی از طعم چیزی یافتن بوسیلهء زبان. اندک مایه از طعام یا شرابی خوردن برای پی بردن به مزهء آن. تَطَعُّم. تَذَوُّقْ. تَلَمُّطْ. تَغَذُّمْ. عَسَل. تَلَمُّک. لَوس. (منتهی الارب). ذوق. ذواق. مذاق. مذاقه. مذاقت :
ازین پس غم او بباید کشید
بسی شور و تلخی بباید چشید.فردوسی.
ای آنکه نخوردستی می گر بچشی زآن
سوگند خوری گویی شهد و رطب این است.
منوچهری.
خار مدرو تا نگردد دست و انگشتان فکار
کز نهال و تخم تتری کی شکر خواهی چشید.
ناصرخسرو.
چشیدی بسی چرب و شیرین و شور
چه حیله کنون پرنشد چون جوال.
ناصرخسرو.
ای ساقی الغیاث که بس ناشتالبیم
زان می بده که دی بصبوحی چشیده ایم.
خاقانی.
صد تنگ شکر چشیده هردم
پس کرده سؤال از چشیدن.عطار.
گفتم ای بوستان روحانی
دیدن میوه چون چشیدن نیست
گفت سعدی خیال خام مبر
سیب سیمین برای چیدن نیست.
سعدی(از ضیاء).
مست می عشق را عیب مکن سعدیا
مست بیفتی تو نیز گر هم از می چشی.
سعدی.
بهار میگذرد دادگسترا دریاب
که رفت موسم و حافظ هنوز می نچشید.
حافظ.
-امثال: اول بچش بعد بگو بی نمک است. (مجموعهء امثال چ هندوستان).
|| بمعنی مطلق خوردن. (آنندراج). خوردن طعام یا نوشیدن شراب. نوش جان کردن :
ز گیتی یکی دخمه شان بود بهر
چشیدند بر جای تریاک زهر.فردوسی.
که چندین بلاها بباید کشید
ز گیتی همه زهر باید چشید.فردوسی.
چو شاهین بازماند از پریدن
زگنجشکش لگد باید چشیدن.(؟).
|| احساس کردن. (ناظم الاطباء). دریافتن و درک نمودن چیزی یا امری :
که این درد هر کس بباید چشید
شکیبائی و نام باید گزید.فردوسی.
چشیدم بسی تلخی روزگار
نبد رنج مهرک مرا در شمار.فردوسی.
ز گیتی گر آباد گردی به گنج
بیاید چشیدن بفرجام رنج.فردوسی.
اگر چنان کارها کرد کیفر کرده چشیده. (تاریخ بیهقی).
زهر است نعمتش چونیابد همی رها
از مرگ هر کسی که چشیده ست نعمتش.
ناصرخسرو.
روزی بچشی جزای فعلت
رنجی که همی مرا چشانی.ناصرخسرو.
خوش است جهان از ره چشیدن
چون شکر و چون شیر و مغز بادام.
ناصرخسرو.
غلام در اول محنت غرق شدن نچشیده بود. (گلستان).
دمی تو شربت وصلم نداده ای جانا
همیشه زهر فراقت همی چشم بی تو.
سعدی.
|| لذت گرفتن. (ناظم الاطباء) :
هوی را با هوس الفت تو دادی
برای لذت شهوت چشیدن.ناصرخسرو.
|| امتحان و آزمایش کردن. (ناظم الاطباء). تجربه کردن. آزمودن : در خدمت وی گرم و سرد بسیار چشید. (تاریخ بیهقی). این خواجه از چهارده سالگی باز... گرم و سرد بسیار چشید. (تاریخ بیهقی).
- مثال:فلان کس خیلی گرم و سرد روزگار چشیده.
(1) - پهلوی cashtan از ریشهء اوستایی cash)kash. بارتولمه 461) یاد دادن: آشکار کردن(kash) = شاشت «نیبرگ 43» «مسینا 132» = چاشنی ؛ مزه کردن، احساس مزه و طعم کردن، آزمایش کردن «(حکیم) گفت از اول (غلام) محنت غرق شدن ناچشیده بود قدر سلامت کشتی نمیدانست» «گلستان 27». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چشیدنی.

[چَ / چِ دَ] (ص لیاقت) چیزی که لایق و قابل چشیدن باشد. (ناظم الاطباء). لَواس. (منتهی الارب). چاشنی کردنی. طعام یا شرابی که برای مزه کردن و آزمودن بزبان زنند. خوردنی یا آشامیدنی قابل چشیدن. و رجوع به چشیدن شود.

چشیده.

[چَ / چِ دَ / دِ] (ن مف) چیزی که مزه شده و چاشنی شده باشد. (ناظم الاطباء). مأکول یا مشروب مزه شده و چاشنی شده :
هر نعمتی که هست بعالم چشیده ای
هر لذتی که هست سراسر چشیده گیر.
سعدی.
|| کسی که مزه نموده باشد. (ناظم الاطباء). آن کس که طعم چیزی را با مقداری قلیل از آن آزماید و امتحان کند.
- ناچشیده؛ اندکی از چیزی در دهان قرار نداده، برای دریافتن طعم و مزهء آن :
نابسوده دو دست رنگین کرد
ناچشیده به تارک اندر تاخت.رودکی.
|| تجربه کرده و آزموده. آن کس که نیک و بد روزگار آزموده و در کارها باتجربه و کاردیده شده است :
برآسود لشکر ز ننگ و نبرد
چشیده ز گیتی همان گرم و سرد.فردوسی.
به برزین بگفت ای سرافراز مرد
چشیده ز گیتی همه گرم و سرد.فردوسی.
مرد، باخردی تمام بود، گرم و سرد روزگار چشیده... و عواقب را بدانسته. (تاریخ بیهقی). پیران جهان دیده و گرم و سرد روزگار چشیده از سر شفقت و سود گویند. (تاریخ بیهقی). پخته ای پروردهء جهاندیده و سرد و گرم چشیده. (گلستان سعدی). هر کجا سختی کشیدهء تلخی چشیده ای را بینی خود را به شره در کارهای مخوف اندازد. (گلستان سعدی). و رجوع به چشیدن شود.

چشیره.

[چَ رِ] (اِ) نوعی از آش آرد که درون خمیر را از قیمهء گوشت پر کرده باشند. (ناظم الاطباء).

چشیشه.

[چَ شَ / شِ](1) (ص) رنگی باشد مخصوص اسب و استر که آن را خنگ خوانند. (برهان) (منتهی الارب).رنگی باشد مر اسب و استر را. (جهانگیری). رنگی مخصوص اسب و استر که خنگ نیز گویند. (ناظم الاطباء). چشینه. خنگ. و رجوع به چشینه و خنگ شود.
(1) - ظ. مصحف «چشینه» است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چشین.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای قدیم النسق از قرای ابهررود زنجان و از دهکده های مشهور سره بند میباشد که در میان کوه واقع شده و 68 خانوار رعیت دارد. زراعت آن غلهء دیمی و آبی است که از رود دولت آباد و رود عباس آباد مشروب میشود و این آبادی ملک نواب والا رکن الدوله محمدتقی میرزا است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 247).

چشین.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان که در 6 هزارگزی جنوب خاوری همدان و 3 هزارگزی تفریجان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 445 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء خاکو. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان قالیبافی و راهش مالرو است. به این آبادی کشین نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چشینه.

[چَ نَ / نِ] (ص) به معنی چشیشه است که رنگ اسب و استر باشد و آن را خنگ گویند یعنی سفیدموی. (برهان). رنگ اسب و استر سفیدمو یعنی خنگ. (انجمن آرا) (آنندراج). بمعنی چشیشه است. (جهانگیری). نامی از نامهای اسپان بزبان پارسی. (از نوروزنامهء خیام چ زوار ص 96). چشیشه و خنگ. (ناظم الاطباء). و رجوع به چشیشه و خنگ شود. || آنچه چرمه رنگ بود.

چطور.

[چِ طَ / طُو] (ص مرکب، ق مرکب)چگونه و چه وضع. (ناظم الاطباء). در تداول عامه، بمعنی چگونه و چسان و چه جور؛ چنانکه از کسی پرسند: احوالت چطور است ؟ یا فلان کس کارش چطور است؟ || در تداول عامه بمعنی چه، چنانکه در برابر وقوع حادثه ای یا شنیدن خبری گویند: چطور شد؟ یا چطور شده؟ و رجوع به چه شود. || در تداول عامه، بمعنی چه قسم و چه نوع.

چطه.

[چِطْ طِ] (اِ) حساب یومیهء درهم و شوریده. مأخوذ از هندی. (از ناظم الاطباء).

چعب.

[چَ] (اِخ) تلفظی از کعب. نام طایفهء بنی کعب بزبان الوار کهکیلویه. (از فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 331).

چغ.

[چَ] (اِ) چوبی باشد که بدان ماست را بشورانند تا مسکه و کره از آن جدا گردد. (برهان). چوبی که بدان ماست از مسکه جدا کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). چوبی باشد که بدان جقرات را بشورانند تا کره از دوغ جدا شود. (جهانگیری). چوبی که بدان ماست را بشورانند تا مسکه برآرد. (ناظم الاطباء). چوبی که بدان ماست را میزنند تا کره بیرون بیاید. (فرهنگ نظام). آن چوب که بدان جغرات زنند تا مسکه برآید. (شرفنامهء منیری). جغ. شیرزنه. و رجوع به جغ شود. || چرخی که زنان رشته بدان ریسند. (برهان). چرخه باشد که زنان بدان رشته را بریسند. (جهانگیری). چرخ دستی کوچکی که زنان بدان رشته ریسند. || عنکبوت. (ناظم الاطباء).

چغ.

[چُ] (اِ) جغ. چوبی است که همچون آبنوس بود برنگ. (فرهنگ اسدی). چوب آبنوس و بعضی گویند چوبیست مانند آبنوس. (برهان). چوب آبنوس را نامند. (جهانگیری). چوب آبنوس و چوبی شبیه آبنوس. (ناظم الاطباء) :
یکی تخت عاج و یکی تخت چغ
یکی جای شاه و یکی جای فغ.اسدی.
و رجوع به جغ شود. || چوبی را نیز گویند که بر گردن گاو گردون کش نهند. (برهان).(1)چوبی که بر گردن گاو گردون کش بندند. (ناظم الاطباء). جغ. جوغ. چوغ. یوغ. چوبی که هنگام شیار کردن زمین یا کوبیدن خرمن برگردن گاو نهند. و رجوع به جغ و جوغ و یوغ شود. || گاهی برگاو گردون کش هم اطلاق کنند. (برهان). گاو گردون کش. (ناظم الاطباء).
(1) - در ترکی نیز چوغ به این معنی است (جغتایی 294) (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین).

چغ.

[چِ] (اِ) پرده مانندی است که از چوبهای باریک سازند و به این معنی با قاف هم آمده است. گویند باین معنی ترکی است. (برهان).(1) نوعی از پرده که از سیخهای نی راست کنند و بردرها آویزند و الوان و ساده هم باشد. (آنندراج). پرده ای است که از چوبهای باریک سازند. (جهانگیری). پردهء حصیری و پرده مانندی که از چوبهای باریک سازند. (ناظم الاطباء). چق و چیغ. (از آنندراج) :
پس چغ از حیا هندوبتی فریادرس دارم
سخنگو طوطی شیرین زبانی در قفس دارم.
اشرف (از آنندراج).
|| بمعنی چق و آلاچیق ترکی است که نام خانه ای است از چوب مر ترکمانان را. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - در ترکی چیغ آمده (جغتایی 306). (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین).

چغا.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز که در 10 هزارگزی جنوب خاوری شیراز و یک هزارگزی راه شوسهء شیراز به پل فسا واقع است. جلگه و معتدل است و 336 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات صیفی. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. این آبادی را احمدآباد هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چغابدار.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان ژان بخش دورود شهرستان بروجرد که در 42 هزارگزی شمال دورود و یک هزارگزی خاور کنار راه آهن دورود به اراک واقع است. جلگه و معتدل است و 459 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چشمه. محصولش غلات، پنبه و چغندر. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چغابل.

[چُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان برده سربخش اشترینان شهرستان بروجرد که در 15 هزارگزی باختر اشترینان، کنار راه مالرو بنواد به باباقاسم واقع است کوهستانی و معتدل است و 333 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چغابلک.

[چَ بَ لَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «دهی است از دهات کرمانشاهان و مشهور به دلگشاست». (از مرآت البلدان ج4 ص 249). رجوع به چقابلک شود.

چغا بهرام.

[چُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان ژان بخش دورود شهرستان بروجرد که در 6 هزارگزی شمال دورود، کنار راه مالرو پشت قلعه به بهرام آباد واقع است. جلگه و معتدل است و 403 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، پنبه و چغندر. شغل اهالی زراعت و قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چغاپور.

[چَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای نه گانهء بخش خورموج شهرستان بوشهر که حدود مشخصاتش، از شمال دهستان حومهء خورموج و کوه خاک، از جنوب دهستان لاواکیکان، از باختر ارتفاعات مند و از خاور رودخانهء مند میباشد. این دهستان که جلگه است و در دامنه واقع شده تقریباً در مرکز بخش قرار دارد. هوای آن گرم است. زراعتش بطور کلی دیمی است و آب مشروب اهالی از چاه تأمین میشود. محصول این آبادی عبارت از خرما و کمی غله است و شغل اهالی زراعت میباشد این دهستان از 12 آبادی تشکیل شده که در حدود 3800 تن سکنه دارد. قریه های مهم این دهستان عبارتند از: گزدراز، طویل دراز، فقیه احمدان، دهداوی و ناصری و چغاپور مرکز این همه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چغاپور.

[چَ] (اِخ) ده مرکزی دهستان چغاپور بخش خورموج شهرستان بوشهر است که در 24 هزارگزی جنوب خورموج، کنار راه فرعی خورموج به دیر واقع شده. جلگه و گرمسیر است و 215 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چغاخور.

[چَ / چِ خُ] (اِخ) نام محل معروفی است در چهارمحال بختیاری که ایل بختیاری در فصل تابستان و هنگام ییلاق کردن در آن محل و اطراف آنجا اقامت گزینند. این محل که دشت پر وسعتی است، مرکز آن را باطلاق و نیزاری وسیع اشغال کرده و اطراف آن را کوهها و تپه های مرتفع احاطه نموده است و برای شکار خوک و گراز یا کبک و آهو و غیره شکارگاه مناسبی است :
بد اندر حدود چغاخور لری
لری غولدنگی چغاله خوری.
بهار(دیوان اشعار ج 2 ص 300).
رجوع به چقاخور شود.

چغاد.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از قرای بلوک کام فیروز فارس است. طول جلگهء این بلوک از مشرق بمغرب شش فرسخ و عرض آن سه فرسخ میباشد. زراعتش از رودخانهء کر مشروب میشود و شلتوک کاری زیادی دارد. و این بلوک دارای چهار پنج حمام و چهار پنج مسجد است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 250).

چغادک.

[چُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان باغک بخش اهرم شهرستان بوشهر که در 24 هزارگزی شمال باختر اهرم، کنار راه شوسهء بوشهر بکازرون واقع است. جلگه و گرمسیر است و 432 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چغاده.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از توابع کهکیلویهء فارس». (از مرآت البلدان ج 4 ص 250).

چغاده.

[چُ دَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای از قرای بوشهر است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 250).

چغار

[چَ] (اِ) آواز ساز. (ناظم الاطباء). صدای چنگ و ساز و امثال آن. (از شعوری). || شور و غوغای در جنگ. || انبار زیرزمینی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغاره شود.

چغاره.

[چَ رَ / رِ] (اِ)(1) گوی نگاه داشتن گندم را. گودالی در زمین برای نگاهداری گندم. و رجوع به چغار شود.
(1) - Silo.

چغاز.

[چَ] (ص) زنی را گویند که دشنام ده و سلیطه و بی حیا باشد. (برهان). زن بدزبان و سلیطه. (انجمن آرا) (آنندراج). زن دشنام ده بی حیای سلیطه را گویند. (جهانگیری). زن فحاش و دشنام ده و سلیطه و بی حیا. (ناظم الاطباء). زن بی حیای دشنام ده و سلیطه. (فرهنگ نظام). در تداول عامه، زن کولی و آپاردی :
چون چغز گشت بناگوش چو سیسنبر تو
چند تازی پس این پیرزن زشت چغاز.
ناصرخسرو.

چغاسائی.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خشت شهرستان کازرون که در 8 هزارگزی شمال باختر کنار تخته، در شمال رودخانهء شاپور واقع است. جلگه و گرمسیر است و 74 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چشمه. محصولش غلات، برنج، خرما و تنباکو. شغل اهالی زراعت و راهش راهی فرعی تا کنار رودخانه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چغاسبز.

[چِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول که در 15 هزارگزی جنوب خاوری دزفول و 6 هزارگزی جنوب باختر راه شوسهء شوشتر به دزفول واقع است. دشت و گرمسیر است و 400 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء دز. محصولش غلات، برنج و کنجد. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از عشایر بختیاری میباشند، (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چغاسرخ.

[چِ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول که در 12 هزارگزی جنوب خاوری دزفول و 4 هزارگزی جنوب باختر راه شوشتر به دزفول واقع است. دشت و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء دز. محصولش غلات، برنج و کنجد. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء بختیاری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چغاسرخه.

[چَ سُ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان میداود (سرگج) بخش جانکی شهرستان اهواز که در 18 هزارگزی جنوب خاوری باغ ملک و 18 هزارگزی جنوب خاوری راه اتومبیل رو باغ ملک به ایزه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 80 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصول آنجا غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است، این آبادی معدن گچ دارد و ساکنین آن از طایفهء یمینی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چغاکبود.

[چِ کَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای از قرای بلوک بسطام کرمانشاهان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 250).

چغال.

[چَ] (اِ) شغال. ابن آوی.

چغال.

[چَغْ غا] (اِ، از اتباع) در تداول عامه، مهمل بقال است، چنانکه فی المثل گویند: این کار هر بقال چغالی نیست. و رجوع به چقال شود.

چغاله.

[چَ لَ / لِ] (اِ) (1) میوهء نارس را گویند. (برهان). بمعنی میوهء نارس میباشد. (انجمن آرا) (آنندراج). میوهء نارس. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). در تداول عامهء خراسانیان بر بادام و زردآلو و گوجه و این قبیل میوه ها که نارس باشند اطلاق میشود. و رجوع به آله شود. بادام سبز نارس که درون بر آن سخت نشده باشد: چغاله بادام. || جوقی از مرغان بود. (فرهنگ اوبهی). جمعیت طیور. (شعوری). جغاله. چقاله. جفاله :
ز مرغ و آهو دانم به جویبار و بدشت
ازین چغاله چغاله وز آن قطار قطار.(2)
عنصری (از فرهنگ اوبهی) ؟
پراکنده هامون و گردان همه
ز مرغان چغاله ز غُرمان رمه.اسدی.
و رجوع به جغاله و جفاله شود.
(1) - مؤلف فرهنگ نظام نویسد: در ترکی به کسر اول بمعنی بادام است و شاید چغالهء فارسی از ترکی گرفته شده یا بالعکس.
(2) - ن ل:
ز مرغ و آهو دانم بجویبار و بدشت
ازین جغاله جغاله وز آن قطار قطار.
(فرهنگ اسدی).

چغاله بادام.

[چَ لَ / لِ] (اِ مرکب) بادام نارس. بادام مغزنبسته. بادام نورسی که هنوز پوست و مغز آن سفت و سخت نشده و کودکان یا بزرگسالان بخوردن آن راغبند. اخکوک. (در تداول روستائیان خراسان).

چغاله بادامی.

[چَ لَ / لِ] (ص نسبی مرکب) فروشندهء چغاله بادام. آن کس که چغاله بادام فروشد.

چغامه.

[چَ مَ / مِ] (اِ) سرواد و شعر و چکامه. (فرهنگ اسدی ذیل لغت سرواد حاشیهء ص 107) قصیده را گویند و آن بیتی چند باشد متوازیهء متشارکه در ردیف و قافیه. مبتنی بر مطلعی و گریز و شرطیه (1) زیاده بر هفده بیت. (برهان). بمعنی قصیده و شعر. (انجمن آرا) (آنندراج). به اصطلاح عروض، قصیده یعنی بیتی چند متوازی و مشترک در ردیف و قافیه. و دارای مطلع و گریز و شرطیه و زیاده بر هفده بیت. (ناظم الاطباء). مبدل چگامه. (فرهنگ نظام). قصیده و چکامه و چگامه. نوعی از اقسام شعر که در اصطلاح عروضی قصیده و چکامه نیز گویند. و رجوع به چکامه و چگامه و قصیده شود.
(1) - مشهور «شریطه» است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چغان.

[چَ] (اِ) چوبی را گویند که میان شکافته چند جلاجل بر آن نصب کنند و آوازه خوانان بدان اصول نگاه دارند. (برهان). چوبی مانند مشتهء حلاج که سر آن را شکافته جلاجلی چند در آن تعبیه کنند و اصول موسیقی را بدان نگه دارند. (فرهنگ نظام). || نام نغمه و پرده ای است از موسیقی. (برهان). نغمه و نوائی از موسیقی. (ناظم الاطباء). نام دستگاهی از موسیقی. || نام سازی. (ناظم الاطباء). بمعنی چفانه است. (جهانگیری). نام سازی از سازها و آلات موسیقی که چغانه نیز گویند :
از شعر او کنند اگر شعر دلبران
هر تار آن ترانهء چنگ و چغان دهد.
حمید قلندر (از جهانگیری).
و رجوع به چغانه شود. || آلتی که بدان پنبه درست کنند. (ناظم الاطباء).

چغان.

[چَ] (نف) (1) شخصی را گویند که در کارها سعی و کوشش تمام داشته باشد. (برهان). کسی که بقدر مقدور کوشش کند و جاهد و ساعی و محنت کش باشد. (ناظم الاطباء). شخص کوشش کننده. (فرهنگ نظام). چغانه. مردم کوشا و ساعی. و رجوع به چغانه شود. || مطلق سعی کننده و کوشنده را گویند اعم از انسان و حیوانات دیگر. (برهان). || شخص ستیزه کننده. (فرهنگ نظام).
(1) - مؤلف فرهنگ نظام نویسد: «صفت مشبهه از چغیدن مبدل چخیدن است».

چغان.

[چَ] (اِخ) اسم موضعی است. (فرهنگ اسدی). نام موضعی است و بعضی گویند نام شهری است. (برهان). نام شهریست از ماوراءالنهر که امراء بزرگ از آنجا برخاسته اند چون امیر طاهر ابوالمظفربن محمد المحتاج که حکومت بلخ و تخارستان را داشته و دقیقی مداح وی بوده و فرخی نیز قصیدهء داغگاه را در مدح او گفته است، و گویند هزار قریهء آبادان در آن است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). نام موضعی. (ناظم الاطباء). نام شهریست از ماوراءالنهر که امیر طاهر مظفر المحتاج ممدوح دقیقی و فرخی از آنجاست. (فرهنگ نظام). مدینه ای بزرگ در ماوراءالنهر که معرب آن صغان است. (از منتهی الارب). ناحیتی بزرگ از ماوراء النهر که چغانی و چغانیان بدانجا منسوب است :
همی فوت کردند گاوان مر او را
چو گاو چغانی به ریش چغانی.
خطیری(از فرهنگ اسدی).
رجوع به چغانیان شود.

چغان.

[ چُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای از قرای بلوک جویم و بیدشهر فارس است که بلوکی است گرمسیر، مشتمل بر 22 قریه و میانهء جهرم و لارستان واقع شده است طول این بلوک از شمال بجنوب ده فرسخ و عرضش پنج فرسخ است و بعضی از قرای آن دارای مسجد است و محصولش غله و دیگر حبوب و پنبه و تنباکو و خرماست». (از مرآت البلدان ج 4 ص 250). و در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است: «دهی است از دهستان هرم و کاریان بخش جویم شهرستان لار که در 36 هزارگزی جنوب باختر جویم در جنوب کوه الهر واقع است. دامنه و گرمسیر است و 253 تن سکنه دارد. آبش از چاه و باران، محصولش غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و چادرشب بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چغان خداة.

[چَ خُ] (اِخ) نام یکی از امرای قدیم چغانیان که «محتاج» نیای خاندان چغانیان نوادهء او بوده است. (از کتاب احوال رودکی ج 3 ص 1263). و رجوع به چغان خذاة و چغانیان شود.

چغان خذاة.

[چَ خُ] (اِخ) عنوان پادشاهانی است که بر ناحیهء چغانیان حکومت میکرده اند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل لغت چغانیان). و رجوع به چغانیان شود.

چغان رود.

[چَ] (اِخ) نام رودخانه ای است که امروز سُرخَن گویند و چغانیان را مشروب سازد. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل لغت چغانیان). نام رودخانه ای است که در ناحیه ای واقع در مسیر علیای آمودریا جریان داشته و آن ناحیه را در قدیم چغان و چغانیان مینامیده اند. چغانی رود : کاروانی یافتم که بطرف ترمذ میرفتند با ایشان به ترمذ رفتم بر درازگوش مرا سوار کرده بودند، چون به آب چغان رود رسیده شد خلقی از اهل کاروان در آب افتادند. (انیس الطالبین بخاری). بر درازگوش نشستی و در چغانرود درآمدی و درازگوشان اهل کاروان را آب برد. (انیس الطالبین بخاری). رجوع به چغانی رود شود.

چغان ناوور.

[چَ] (اِخ) بنا بنوشتهء مؤلف نزهة القلوب، نام بحیره ای است در ولایت فراهان که در حوالی آن شکارگاه خوبی است. (از نزهة القلوب ج 3 ص69). جغان ناوور. (تاریخ غازانی ص141). و در آن بحیره ای است که آن را مغول چغان ناوور خوانند و در آن حوالی شکارگاه خوب است. (نزهة القلوب ج 3 ص96): از آنجا بجغان ناوور فراهان رفت و چند روزی مقام فرموده براه نهاوند و در راه جمجمال آمد. (تاریخ غازانی ص 141). و رجوع به جغان ناوور شود.

چغانه.

[چَ نَ / نِ] (اِ) نوعی ساز از ذوی الاوتار که با مضراب و زخمه نواخته میشده است. (از حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال ذیل لغت شکافه). نام سازی است که مطربان نوازند و بعضی گویند ساز قانون است. (برهان). سازی است که مغنیان زنند. (صحاح الفرس). سازی باشد منسوب به اهل چغان. (انجمن آرا) (آنندراج). نام سازی است که بهندیش «سرمندل» گویند. (شرفنامهء منیری). نام سازی است و آن چوبی باشد مانند مشتهء ندافان که سرشکافته جلاجل چند در آن تعبیه کنند و اصول بدان نگاه دارند. (غیاث). سازی است. (ناظم الاطباء). سازی از ذوات الاوتار دارای سه تار یا بیشتر. آلتی از آلات نوازندگی. نوعی ساز از قبیل کمانچه، قسمی آلت موسیقی. صَغانَه. وَنَخ. مِعزَف و مِعزَفَه. (منتهی الارب) :
زاد همی ساز و شغل خویش همی پز
چند پزی شغل نای و شغل چغانه.کسائی.
وقتی که چون سرود سرایی بباغ
یا در چمن چغانه نهی برکنار.فرخی.
بلبل چغانه بشکند ساقی چمانه پرکند
مرغ آشیانه بفکند و اندر شود در زاویه.
منوچهری.
زلف بنفشه ببوی لعل خجسته ببوس
دست چغانه بگیر پیش چمانه بچم.
منوچهری.
بهنگام آموختن فتنه بودی
تو دیوانه سر بر ترنگ چغانه.ناصرخسرو.
دست پیاله بگیر قد قنینه بپیچ
گوش چغانه بمال سینهء بربط بخار.خاقانی.
چغانه ام که نسازی مرا جز از پی زخم
بهانه ام که نجوئی مرا جز از پی جنگ.
سپاهانی(از شرفنامه).
این خانه که پیوسته در او چنگ و چغانه است
از خواجه بپرسید که این خانه چه خانه است.
مولوی.
دامن مرد کاهلی چو گرفت
گله از گردش زمانه کند
مطرب از کار چون فروماند
چشم بر گوشهء چغانه کند.ابن یمین.
سحرگاهان که مخمور شبانه
گرفتم باده با چنگ و چغانه.حافظ.
بوقت سرخوشی از آه و نالهء عشاق
به صوت و نغمهء چنگ و چغانه یاد آرید.
حافظ.
|| چوبی شبیه به مشتهء حلاجی که یک سر آن را بشکافند و چند جلاجل در آن تعبیه کنند و بدان اصول نگاه دارند. (برهان) (جهانگیری) (غیاث) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). چغان. چکاو :
مرا بچوب چغانه بزن چغانه مزن
مرا معاینه دشنام ده سرود مگوی.وفائی.
و رجوع به چغان و چکاو شود. || نام پرده و نغمه ای است از موسیقی. (برهان). نام پرده ای است از موسیقی. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (غیاث) (فرهنگ نظام). نغمه و نوائی از موسیقی. (ناظم الاطباء). آهنگ و دستگاهی از موسیقی :
مطرب عشق میزند هردم
چنگ در پردهء چغانهء دل.
مجیر بیلقانی (از انجمن آرا).
|| قصیدهء شعر را نیز گویند. (برهان). قصیده باشد و آن را چکامه نیز گویند. (جهانگیری). به اصطلاح عروض قصیده و چغامه. (ناظم الاطباء). چغامه و چکامه و چگامه. قصیده. نوعی از انواع شعر در اصطلاح عروض. و رجوع به چغامه و چکامه و چگامه شود. || نام گیاه آبی. (ناظم الاطباء).

چغانه.

[چَ نَ / نِ] (نف) مردم کوشنده و سعی کننده را گفته اند. (از برهان). کوشش کننده و جاهد و ساعی و محنت کش. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغان شود.

چغانه زدن.

[چَ نَ / نِ زَ دَ] (مص مرکب)زدن سازی بنام چغانه. ساز زدن :
گهی رباب زنی گاه بربط و گه چنگ
گهی چغانه و طنبور و بربط و عنقا.فرخی.
مرا بچوب چغانه بزن چغانه مزن
مرا معاینه دشنام ده سرود مگوی.وفائی.
و رجوع به چغانه شود. || پرده و نغمه و آهنگی از موسیقی را سرودن. و رجوع به چغانه شود.

چغانه زن.

[چَ نَ / نِ زَ] (نف مرکب)چغانه زننده. خنیاگر و مطرب. آن کس که در زدن و نواختن چغانه مهارت و استادی دارد. عازِف. (منتهی الارب). و رجوع به چغانه شود. || سرودخوان و سرودگوی. کسی که در دستگاه چغانه نغمه سرایی و آوازخوانی کند. و رجوع به چغانه شود.

چغانی.

[چَ] (ص نسبی) منسوب به چغان و اهل چغان. منسوب به «چغان» که بعضی آن را ناحیتی و برخی شهری در ماوراءالنهر دانسته اند. صغانی و صاغانی، آن کس که در ناحیت یا شهر چغان میزیسته یا بدانجا منسوب بوده است. اهل چغان. تنی از مردم چغان. از مردم چغانیان :
چغانی و ختلی و بلخی ردان
بخاری و از غرچگان موبدان.فردوسی.
چغانی و بامی و ختلان و بلخ
شده روز بر هر کسی تار و تلخ.فردوسی.
رازیت جز آن گفت کان چغانی
بلخیت نه آن گفت کان بخاری.ناصرخسرو.
و رجوع به چغانیان و صغانی شود. || منسوب به خاندان امرای چغانیان. یکتن از افراد خاندان چغانیان که امرای این خاندان سالها در خراسان و ری جبال و دیگر جاهای ایران امارت و حکمروائی داشته اند و احمدبن بکر و احمدبن محمد، ملقّب به فخرالدوله مظفربن محتاج مکنی به ابوسعد از آن جمله معروفند. و رجوع به چغانیان شود.

چغانیان.

[چَ] (اِخ) معرب آن صغانیان. ناحیه ای است واقع در مسیر علیای آمودریا (جیحون). مرکز این ناحیه نیز بهمین نام خوانده میشده و نسبت بدان چغانیانی یا چغانی است. نام رودخانه ای موسوم به «چغان رود» (که امروز سرخن بضم اول و فتح سوم گویند) که چغانیان را مشروب سازد از همین ریشه است و نیز «چغان خذاه» عنوان پادشاهانی که بر این ناحیه حکومت میکرده اند از این کلمه مأخوذ است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). ناحیتیست ویران و ناحیتی بزرگ است و بسیار کشت و برز و برزیگران کاهل و جای درویشان و لکن با نعمت بسیارست و مردمانی جنگی و دلاور. و این ناحیت هوای خوش دارد و زمینی درست و آب گوارنده و از وی اسب خیزد اندک و جامهء پشمین و پلاس و زعفران بسیار خیزد و پادشاه این ناحیت از ملوک اطراف است و او را امیر چغانیان گویند. (حدود العالم چ تهران ص 66 و 67). ناحیتی در مغرب ماوراءالنهر. (از حدود العالم چ تهران ص 72). ناحیتی به ماوراءالنهر. (از نخبة الدهردمشقی ص 223). یکی از کوره های خراسان بروزگار عبدالله بن طاهر. (از تاریخ سیستان ص 27). مملکتی است در ماوراءالنهر و مشتمل بر شانزده هزار قریه که حدود آن متصل است به ترمذ که ساحل جیحون است در جانب شمال در محاذات بلخ، صغانیان :
بسان عمر و عطای خدایگان بزرگ
ابوالمظفر شاه چغانیان احمد.منجیک.
ابوالمظفر شاه چغانیان که برید
به تیزدشنهء آزادگی گلوی سؤال.منجیک.
و از ایشان [ ختلان و بتان ] شاخهای بسیار بردارد و اندر ناحیت چغانیان افتد و آنجا پراکند. (حدود العالم چ تهران ص 19). و دیگر رود جیحون است از حدود وخان برود و بر حد میان ناحیت بلور و میان حدود شکنان وخان برود تا بحدود ختلان و تخارستان و بلخ و چغانیان و خراسان و ماوراءالنهر همی رود تا بحدود خوارزم آنگه اندر دریای خوارزم افتد. (حدود العالم چ تهران ص 27). ترمذ شهریست خرم و بر لب رود جیحون نهاده و او را قهندزیست بر لب رود و این شهر بارگه ختلان و چغانیان است. (حدود العالم چ تهران ص 66): و چون کرده آمد نواحی بلخ و تخارستان و چغانیان و ... بمردم آگنده باید کرد. (تاریخ بیهقی، چ فیاض ص 92). اگر قصد بلخ و تخارستان نکند باشد که سوی ختلان و چغانیان و ترمذ آید و فسادی انگیزد و آب ریختگی باشد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 283). و هدیه ها که آورده بود والی چغانیان از اسبان گرانمایه غلامان ترک و چیزهایی که از آن نواحی خیزد پیش امیر آوردند سخت بسیار و بموقعی خوب افتاد،و روز چهارشنبه نیمهء محرم والی چغانیان خلعتی سخت فاخر پوشیده چنانکه ولات را دهند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 495). چنانکه در تواریخ پیداست که همیشه خوارزم را پادشاهی بوده است مفرد و آن ولایت از جملهء خراسان نبوده است همچون ختلان و چغانیان. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 665). و بعد از مدتی او را معلوم شد که لشکر وی با وی دل بد کرده اند و با امیر احمد راست شده اند و قصد دارند که او را [ ابواسحاق ]بکشند، از بخارا بازگشت و بچغانیان رفت. (تاریخ بخارای نرشخی چ مدرس رضوی ص 114). امیر طاهر ...هم بر ممالک چغانیان ملک و هم در ولایت هنر و بیان سلطان بود. (لباب الالباب چ نفیسی ص 28). و او را [ دقیقی را ] بسبب دقت معانی و رقت الفاظ دقیقی گفتندی و در خدمت امرای چغانیان بودی. (لباب الالباب چ نفیسی ص 250). و آل مظفر همه مردمان کریم و فاضل بودند و امارت چغانیان با ایشان بود. (لباب الالباب چ نفیسی ص 566). و آن حضرت [ میرزا سلطان محمود ] در ولایات ترمذ و چغانیان و حصار و ختلان و قندز و بقلان و بدخشان تا کوتل هندوکش علم سلطنت برافراشت. (تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 97). و در بین این سالها نیز در مرو و قهستان و طوس و چغانیان و گوزکانان و خوارزم مردانی ایرانی صاحب داعیه چون... برخاستند. (سبک شناسی ج 1 ص 165). و ابونصربن ابوعلی در چغانیان میزیسته است. (کتاب شرح احوال و اشعار رودکی ج 3 ص 1265). و از این سخنان مسلم میشود که فرخی بلافاصله پس از دقیقی به چغانیان رفته. (کتاب شرح حال رودکی ج 3 ص 1268).رجوع به چغان و صغانیان شود. || شهریست نزدیک حصار شادمان و «صغانیان» معرب آن است. (رشیدی). مدینه ای است بزرگ به ماوراءالنهر که امام حسن بن محمد بن حسن که حافظ لغت و صاحب تصانیف است بدانجا منسوب میباشد. (منتهی الارب ذیل لغت صغانیان). از بلاد مهم ماوراءالنهر قدیم بر کنار یکی از شعب رود جیحون. || نام محله ای در سمرقند. (برهان) (شعوری) (ناظم الاطباء). || خاندان آل مظفر که امارت چغانیان را داشته اند. امرا و حکمرانان ناحیهء چغانیان. و رجوع به چغانی شود.

چغانی رود.

[چَ] (اِخ) چغان رود. منسوب به شهر چغان است. (انجمن آرا ذیل لغت چغانه) :
در چغانی رود اگر روزی فروشوید دو دست
ماهیان را چون صدف در تن پدید آید درر.
فرخی.

چغبت.

[چَ بُ] (اِ) پنبه و پشم و امثال گویند که در میان نهالی و لحاف و بالش و ابره و آستر قبا و امثال آن گذراند وبه عربی «حشو» گویند و به این معنی بجای یای ابجد نون هم آمده است. (برهان). پنبه و پشم که در میان ابره و آستر و نهالی و تشک نهند و بتازی آن را «حشو» گویند. (آنندراج). پنبه و امثال آن که میانهء ابره و آستر جامه و بالشت و نهالی نهند و بتازی حشو خوانند. (رشیدی). حشو یعنی پنبه و پشم و مانند آن که در میان نهالی و لحاف و بالش و ابره و آستر قبا و جز آن گذارند. (ناظم الاطباء). جبغوت و جغبت و جغبوت و چغبوت :
آن ریش نیست چغبت دلال خانه هاست
وقت جماع زیر حریفان فکندنیست.
طیان مرغزی (از آنندراج).
و رجوع به جبغوت و جغبت و چغبوت و حشو شود. || (ن مف) آکنده شدهء از پشم و پنبه. (ناظم الاطباء). چغبوت.

چغبلغ.

[چَ بُ لُ] (اِ) نعره و فریادی باشد که از روی اضطراب و بی آرامی کنند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء).

چغبوت.

[چَ / چُ] (اِ) بمعنی چغبت است که پشم و پنبهء میان لحاف و نهالی و قبا و امثال آن باشد. (برهان). پنبه و پشم که در میان ابره و آستر و بالش و نهالی و تشک نهند و بتازی آنرا«حشو» گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). چغبت و حشو. (ناظم الاطباء). پنبه باشد که در جبه و قبا زده باشد و از آنجا بازگرفته. (فرهنگ نظام). جبغوت و جغبت و جغبوت :
موی سر چغبوت و جامه ریمناک
از برون سو باد سرد و بیمناک.
رودکی (از فرهنگ نظام).
و رجوع به جبغوت و جغبت و جغبوت و چبغت و حشو شود. || پشم آگنده و پنبهء آگنده را گویند و به این معنی بجای حرف ثالث نون هم گفته اند. (برهان). آگنده شدهء از پشم و پنبه. (از ناظم الاطباء). و رجوع به چغبت شود.

چغبه.

[چَ بَ / بِ] (اِ) قسمی از ساز نوازندگی. (فرهنگ نظام) :
چون فروراند زخمه بر چغبه
هر که بشنید گرددش سغبه.
مسعودسعد (از فرهنگ نظام).

چغتای.

[چَ / چَ غَ] (اِخ) نام پادشاهی و گروهی از ترکان. (ناظم الاطباء). رجوع به جغتای شود.

چغتای خان.

[جَ غَ] (اِخ) رجوع به جغتای خان شود.

چغته.

[چَ غَ تَ / تِ] (اِ) چوکَدَه. کفشی که طالشی ها برای رفتن در برف بر پای کنند. و رجوع به چوکده شود.

چغد.

[چُ] (اِ)(1) کوچ باشد و گروهی عام کُنگُر خوانند. (فرهنگ اسدی). کوچ و بوف و چغو و کنگر. (از حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال). بمعنی جغد است و آن پرنده ای است به نحوست مشهور. (برهان). طایری است منحوس کوچکتر از بوم و آن قسمی است از بوم. (آنندراج). پرنده ای است معروف که به نحوست اشتهار دارد و آن را کنگره نیز نامند. (جهانگیری). جانور پرندهء شوم که بشب بیرون آید و در روز نبیند و بودنش خرابه بود و آن را کوچ و کوف و کول هم گویند و بتازیش «بوم» خوانند. (شرفنامهء منیری). جغد. (ناظم الاطباء). بوم که نامهای دیگرش شب پره و جغد است. (فرهنگ نظام). چغو. پرنده ای که شب هنگام در ویرانه ها یا در جاهای دور از آبادی بانگ زند و نزد عامهء خلق بشومی و نامیمونی شهرت دارد :
چنین گفت داننده دهقان سغد(2)
که برناید از خانهء باز چغد.
فردوسی (از آنندراج).
ز چاچ و ترک تا سمرقند و سغد
بسی بود ویران و آرام چغد.فردوسی
بفر و عدل تو شد جای عندلیب و تذرو
همان زمین که بدی جای چغد و جای غراب.
امیر معزی (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
گر زمین را همه در سایهء انصاف کشد
چغد جاوید ببرد طمع از ویرانی.
انوری (از جهانگیری).
همای چتر همایون چو پر و بال گشاد
از آن سپس نکند چغد دعوی بازی.
ظهیر(از شرفنامهء منیری). و رجوع به چغو و جغد و بوم و بوف و کوچ و کوف و کول و کنگر شود. || کنگره و حصار قلعه را هم گویند. (برهان). کنگرهء قصر. (آنندراج). کنگرهء حصار باشد. (جهانگیری) (فرهنگ نظام). کنگره و حصار و قلعه. (ناظم الاطباء). جغد. و رجوع به جغد شود. || موی سر را نیز گفته اند که آن را بر پس سرگره کرده باشند.(3)(برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). جعد و جغد و چغند. و رجوع به جعد و جغد و چغند شود.
(1) - Cughd (امروز جغد)= سغدی - .Cghwt
(Henning,Sogdian loan-words
.(حاشیهء برهان چ معین) ...BSOAS.XI.96)
(2) - ن ل: بموبد چنین گفت دهقان سغد.
(3) - ظ. بدین معنی مصحف «جعد» است. رک حاشیهء برهان چ معین: چغد، جغد.

چغد.

[چَ غَ] (اِ) چیزی که در کریزخانه باز را بر آن نشانند. (ناظم الاطباء).

چغداول.

[چَ وُ] (اِ) گروهی و جماعتی را گویند که از پس لشکر براه روند و رانندهء لشکر باشند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چنداول. (برهان) (ناظم الاطباء). چغدل و چغدول. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغدل و چغدول و چنداول شود.

چغداولی.

[چَ وُ] (حامص) سرکردگی و ریاست گروه چغداول. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغداول شود.

چغدل.

[چَ دُ] (اِ) بمعنی چغداول است و آن جمعی باشند که از عقب لشکر براه روند و لشکر را برانند. مرادف چغداول و چغدول بمعنی گروهی است که از پس لشکر راه روند و رانندهء لشکر باشند و چغداول نیز گویند. (از ناظم الاطباء). و رجوع به چغداول و چغول و چنداول شود.

چغدول.

[چَ] (اِ) رانندهء لشکر یعنی جمعی که از پس لشکر براه روند. (برهان). مرادف چغداول و چغدل بمعنی گروهی است که از پس لشکر براه روند و رانندهء لشکر باشد و چنداول نیز گویند. (از ناظم الاطباء). و رجوع به چغداول و چغدل و چنداول شود.

چغر.

[چُ] (اِ) وزق و غوک را گویند. (برهان)(1). وزغ و غوک. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغز شود.
(1) - بدین معنی با راء مهمله غلط و با زاء معجمه (چغز) صحیح است و ظاهراً این لغت مصحف چغز میباشد. (از برهان چ معین).

چغر.

[چَ] (اِ) التفات نمودن و پرسیدن احوال کسی. (برهان). التفات نمودن. (آنندراج) (شرفنامهء منیری). التفات و پرسش احوال. (ناظم الاطباء). || بمعنی ترس و بیم و ترسیدن. (برهان). ترسیدن. (آنندراج) (شرفنامهء منیری). ترس. (رشیدی). ترس و بیم. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغریدن و چغریده شود. || پس سر نگریستن هم گفته اند. (برهان). نگریستن پس سر و برگشت. (ناظم الاطباء).

چغر.

[چَ غَ] (اِ)(1) شغر و سختی و ستبری که در پوست دست و پاها از کار فرمودن و راه رفتن پدید آید. (ناظم الاطباء). سفتی و سختی پوست تن. و رجوع به چغر شدن شود. || (ص) گوشت سخت رگ دار. (از فرهنگ نظام). چِغِر. (در تداول تهرانیان). چِغِل (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). چیزی سخت و دیر جویده شونده که از شأن او نرمی باشد. هر چیز که سخت جاویده شود چون گوشت بعضی حیوانات یا کاهوی کم آب و امثال اینها. گوشت سفت و سخت و ناپخته یا پاره ای از گوشت که قابل جویدن نباشد. و رجوع به چغر شدن شود. || اسپی که یک چشم او سیاه باشد و یک سفید. (آنندراج). || (اِ) گیاهی است خوردنی. (فرهنگ نظام) :
حقا که مثل او نتواند عقود بست
آن ترکمان که خورده بود ناشتا چغر.
بسحاق اطعمه (از فرهنگ نظام).
(1) - Coriace.

چغر.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است اربابی از قرای استرآباد که از رود آب مشروب میشود و یکصد وسی تن جمعیت دارد. (از مرآت البلدان ج4 ص250).

چغرات.

[چُ] (ترکی، اِ) یوغرت و ماست. (شعوری). به لغت سمرقندی ماست است که جغرات نیز گویند. نوعی ماست که آب آن گرفته باشند. قسمی ماست که در تداول عامه به ماست کیسه ای یا ماست چکیده معروف است. ماست و جغرات و صقرات و صغراط. (مقدمة الادب زمخشری). مطلق ماست :
هم پنیر و نانهای روغنین
خمره ها چغراتهای نازنین.مولوی.
رجوع به جُغرات و ماست شود.

چغربیک.

[چِ بَ] (اِخ) ابوسلیمان چغری بک داودبن میکائیل بن سلجوق پدر الب ارسلان. جغربک. جغری بک. جقربک. جقری بک. چغری بک: و میکائیل در ایام جوانی در حین محاصرهء قلعه ای از قلاع ترکستان بزخم تیری کشته شد و از او دو پسر ماند: طغرل بیک محمد و چغر بیک داود. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 480): و چون طغرل بیک و چغربیک این خبر شنیدند از توجه سپاه غزنین اندیشیده عیال و اطفال خود را در مواضع حصین مضبوط ساختند و دست به نهب و تاراج اموال رعایا دراز کرده صدای مخالفت در خراسان انداختند. (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 482). خواجه نظام الملک از صحبتش [ صحبت ابن شاذان عمید بلخی ]متنفر گشته بمرو گریخت و عز بساط بوسی چغربیک سلجوقی حاصل کرده شمهّای از احوال خود معروض داشت و چغربیک را حسن تقریر نظام الملک دلپذیر افتاده... خواجه را به الب ارسلان سپرد. (حبیب السیر ج 2 ص49). و رجوع به جغربیک و جغری و چغری بک و چغری سلجوقی شود.

چغرتکین.

[چِ تَ] (اِخ) یک تن از سپاهیان ایلک خان: ایلک خان طریق طغیان سلوک داشته صاحب جیش خویش سیاسی تکین را به حکومت خراسان فرستاد و چغرتکین را به شحنگی بلخ موسوم گردانید. (تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 377). و سیاسی تکین و چغرتکین مانند پشهء ضعیف نهاد از پیش تندباد گریزان گشته جان به تک پا بیرون بردند. (تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 377).

چغرزه.

[چِ رِ زَ / زِ] (اِ) زبانهء آتش. (ناظم الاطباء). رجوع به چغرسته شود.

چغرسته.

[چَ رِ تَ / تِ] (اِ) چفرسته. (شرفنامهء منیری). گروههء ریسمانی که هنگام رشتن بر دوک پیچیده میشود. و رجوع به چفرسته و چغرشته شود. || آلتی است که جولاهان را بود از گل و نی در او باشد. (صحاح الفرس). || زبانهء آتش. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغرزه شود.

چغرشته.

[چَ رِ تَ / تِ] (اِ) (1) گروههء ریسمانی باشد که در وقت رشتن پنبه بر دوک پیچیده شود، بشکل مخلوطی یا اهلیلجی. (برهان). ریسمان خام که بر دوک پیچیده شود و آن را پنام و فرموک نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). ریسمان خام که بر دوک پیچیده شود و آن را رغونه و پناغ و فرموک نیز گویند. (جهانگیری). ریسمان بر دوک پیچیده که به هندی پندیا گویند. (غیاث). گروههء ریسمانی که هنگام رشتن بر دوک پیچیده میشود. (ناظم الاطباء). چغرسته و چفرسته. گلولهء نخی که هنگام پنبه رشتن از پیچیدن نخ بر دوک فراهم آید. و رجوع به پناغ و چغرسته و چفرسته و فرموک شود.
(1) - گویا این لفظ مبدل «چخرشته» مخفف «چرخ رشته» است و باید لفظ اهل توران باشد چه اغلب الفاظ فرهنگها مال توران است چون که فرهنگهای فارسی اغلب در هند نوشته شده و فرهنگ نویسان یا خود تورانی بودند و یا از اهل توران الفاط میگرفتند و فرهنگهائی که در ایران نوشته شده به استثناء فرهنگ اسدی از فرهنگهای هندی نقل میکردند چنانچه از دیدن معیار جمالی و فرهنگ وفائی و سروری و انجمن آرای ناصری و برهان جامع مفهوم میشود. (فرهنگ نظام).

چغر شدن.

[چَ غَ شُ دَ] (مص مرکب)سخت و صلب و ستبر گشتن. (ناظم الاطباء). سخت شدن میوه و امثال آن بعلت سرمای هوا یا مجاورت با یخ یا علتی دیگر. چِغِر شدن. (در تداول تهرانیان). چغل رفتن. (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). سخت و سفت شدن گوشت و هر نوع جویدنی دیگر بعلت و سببی. سخت و زفت شدن چیزی که در آن تردی و نازکی مطلوب است. و رجوع به چغر شود.

چغرلاوه.

[چَ وَ / وِ] (اِ مرکب) چغزابه و چغزلاوه و چفزپاره و چغرواره (مصحف). طُحلُب یا طُحلَب. (صراح). جامهء غوک. جل وزغ. و رجوع به چغرواره و چغزاوه و چغزپاره و چغزلاوه شود.(1)
(1) - چغرلاوه مصحف چغزلاوه است.

چغرنده.

[چَ رَ دَ / دِ] (نف) ترسنده و ترسان و هراسان و جبان. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغر و چغریدن شود.

چغرواره.

[چَ رَ / رِ] (اِ مرکب) چغرلاده (مصحف چغزلاوه). چغزابه. چغزلاوه. چغزپاره. جامهء غوک. طحلب. و رجوع به چغزواره شود.(1)
(1) - چغرواره مصحف چغزواره است.

چغری.

[چِ] (اِخ) ملک الملوک داودبن میکائیل بن سلجوقی. چغربیک. چغری بک: و خواجه امیرک پانزده سال قلعهء ترمد از سلجوقیان نگاه داشت، چون امید خراسانیان از محمودیان منقطع شد او قلعهء ترمد به ملک الملوک چغری تسلیم کرد. چغری وزارت خویش بر وی عرض داد، گفت خدمت کسی نکنم که در عهد گذشته او را مطیع و مأمور خویش دیده باشم. (تاریخ بیهق چ بهمنیار ص120). رجوع به چغربیک و چغری بک شود.

چغری بک.

[چِ بَ] (اِخ) جقربک. چقربک. چقری بک. جغری. جغری بک. چغری سلجوقی. چغربیک. چغری بک سلجوقی. داود سلجوقی. ملک داود. ابوسلیمان داود سلجوقی. داود ترکمان. داودبن میکائیل. میرجغری. امیرجغری ابوسلیمان داودبن میکائیل بن سلجوق بن دقاق. برادر رکن الدوله ابوطالب طغرل بک محمد سلجوقی که بیاری و همفکری و همکاری این دو برادر بنیان سلطنت سلجوقیان استوار گردید. چغری بک در جنگ ها و لشکرکشی ها همه جا با برادر خود طغرل بک همراه و همدست بوده و از جمله در جنگ دندانقان که به شکست سلطان مسعود عزنوی و استقرار دولت سلجوقی منتهی شد هوشمندی و دلیری و کیاست و شجاعت چغری بک تأثیری بسزا داشته است. وی چند پسر داشت که معروفترین آنها عضدالدوله ابوشجاع الب ارسلان محمد است که پادشاهی سلجوقیان در خاندان او تا اواخر قرن ششم هجری ادامه یافت و پسر دیگر چغری بک «قاورد» مؤسس دولت سلاجقهء کرمان است که این دولت نیز در خانوادهء او تا سال 583 ه . ق. برقرار ماند و نیز چغری بک را دختری بوده است به نام خدیجه ملقب به ارسلان خاتون که خلیفه القائم بامرالله در سال 448 ه . ق. در بغداد این دختر را بحبالهء نکاح خویش در آورده است. چغری بک بر مرو و بلخ حکمرانی میکرده است و در سال 429 در مرو خطبه بنام او خوانده وی را سلطان السلاطین نامیده اند. و رجوع به جغربک و جقری بک و میرجغری و امیر جغری و چغر بیک و چغری سلجوقی و داودبن میکائیل داود ترکمان و ملک داود سلجوقی و سلجوقیان شود و نیز برای مزید اطلاع بر شرح حال و زندگی این شخص به کتب: تاریخ بیهقی، تاریخ سیستان، راحة الصدور راوندی، نزهة القلوب، کامل ابن اثیر و اخبار الدولة السلجوقیه رجوع شود.

چغریدن.

[چَ دَ] (مص)(1) بمعنی التفات کردن باشد. (برهان). التفات کردن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بمعنی ترسیدن و واهمه نمودن هم آمده است. (برهان). ترسیدن. (آنندراج) (فرهنگ نظام) (شرفنامهء منیری). ترسیدن و واهمه نمودن. (ناظم الاطباء). چغزیدن. بیمناک شدن. و رجوع به چغر و چغرنده و چغریده و چغزیدن شود. || برگشتن. (ناظم الاطباء).
(1) - مصحف جغزیدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چغریده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف) بمعنی ترسیده و واهمه کرده و بیم برده باشد. (برهان). ترسیده. (آنندراج). ترسیده و بیم کرده و واهمه نموده. (ناظم الاطباء). جغزیده. و رجوع به چغریدن و چغزیده شود. || به معنی التفات کرده هم آمده است. (برهان). التفات کرده. (ناظم الاطباء). و رجوع به جغز و چغزیدن شود.

چغری سلجوقی.

[چِ یِ سَ] (اِخ)چغری بک سلجوقی. ابوسلیمان داودبن میکائیل بن سلجوق، برادر طغرل سلجوقی و پدر الب ارسلان. امیرجغری. میرجغری. و رجوع به چغربیک و چغری بک شود.

چغز.

[چَ] (اِ) غوک بود آن که در آب بانگ زند و فاض (؟) (1) و بتازی غنجموس [ کذا ](2)گویندش. (فرهنگ اسدی چ اقبال). غوک باشد یعنی وزغ. (حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال). بمعنی غوک است که بزغ باشد. (از حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال). نام جانوری است که آن را وزق و غوک خوانند و بعربی ضفدع گویند. (برهان قاطع)(3) غوک. (انجمن آرا) (آنندراج) (غیاث) جانوری است آبی که آن را غوک و مکل و بک نیز گویند. (جهانگیری). وزغ و غوک و ضفدع. (ناظم الاطباء). جانوری آبی که نامهای دیگرش وزغ و غوک و بک است. (فرهنگ نظام). چغزابه. قورباغه. قرباغه. مِزَغ. (در لهجهء اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه و سبزوار). غنجموش. قاس. بزغ. جانوری از نوع جانوران ذوحیاتین که هم در آب و هم در خشکی زندگی کند. نوعی جانور که در آب روان یا آبهای راکد شنا کند و بانگی مخصوص دهد :
هر چند که درویش پسر فغ زاید
در چشم توانگران همه چغز آید.
ابوالفتح بستی (از فرهنگ اسدی).
ای دهن باز کرده ابله وار
سخنان گفته همچو وغوغ چغز.
نجیبی (از فرهنگ اسدی).
بداندیش ورا خواهم که لکلک میزبان باشد
که مار و چغز باشد خور چو باشد میزبان لکلک.
دهقانعلی شطرنجی.
اندرپلیدزادگی و پاک زادگی
تو چغز حوض کوثر و من شیم کوثرم.سوزنی.
می خورد شه بر لب جو تا سحر
در سماع از بانگ چغزان بی خبر.مولوی.
از قضا موشی و چغزی باوفا
برلب جو گشته بودند آشنا.مولوی.
این سخن پایان ندارد گفت موش
چغز را روزی که ای فخر وحوش.مولوی.
و رجوع به غوک و قورباغه و چغزپاره و چفزواره شود. || صدا و آواز وزق. (برهان). آواز غوک. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغزیدن شود. || بمعنی ناله و زاری هم آمده است. (برهان). بمعنی ناله آمده. (جهانگیری). ناله و زاری. (ناظم الاطباء). || ترس و بیم را نیز گویند. (برهان). ترس و بیم. (ناظم الاطباء). چغر. و رجوع به چغر شود. || جراحتی که دهانش بسته شود لیکن در روی آن چرک جمع شده باشد. (برهان). جراحتی که دهنش بهم آمده باشد و چرک در میان آن جمع شده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (غیاث). جراحتی که دهانش بسته شود و در درون آن چرک باشد. (ناظم الاطباء). زخمی که دهنش بسته است و در درون آن چرک جمع شده. (فرهنگ نظام). ریشی سرباز نکرده و ریم در وی جمع آمده. زخم سربسته و چرکین :
تا بنشکافی به نشتر ریش چغز
کی شد او نیکو و کی گردید نغز؟
مولوی (از جهانگیری).
(1) - قاس. (تصحیح مؤلف).
(2) - غنجموش. (تصحیح مؤلف).
(3) - در فارسی ژغز (بفتح اول و سکون دوم). ژغز (بفتح اول و دوم)، چغز (بضم اول) و غیره تلفظ های غلط است. (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین).

چغز.

[چَ غَ] (اِ) بوتهء گیاهی است شبیه به درمنه لیکن مانند جاروب سفید میباشد. (برهان). بوتهء گیاه سپیدمانند درمنه شبیه بجاروب. (انجمن آرا) (آنندراج). بوتهء گیاهی باشد که بغایت سفید شود، مانند درمنه بود و شباهت تمام بجاروب داشته باشد. (جهانگیری) (رشیدی). بوتهء گیاهی سفید و شبیه به درمنه. (ناظم الاطباء). چوز. (جهانگیری) (رشیدی). ژاژ. (جهانگیری) (رشیدی) :
چون چغز گشت بناگوش چو سیسنبر تو
چند تازی پس این پیرزن زشت چغاز؟
ناصرخسرو.

چغزابه.

[چَ بَ / بِ] (اِ مرکب) مرادف چغزواره و «چغزپاره» و «جامهء خواب بک» و «جُل وزغ» و «جامهء غوک» و «بزغمه» که جملگی بمعنی سبزی بالای آب است و غوک در آن باشد. (از انجمن آرا ذیل لغت چغز) (از آنندراج). جل وزغ و طحلب. (ناظم الاطباء). چغزاوه. چغزباره. چغزلاوه. بَزَغْسَمَه. گیاهی سبزرنگ که در آب نمو میکند و منزل و مأوای وزغ در آن است. گیاه سبزی که بر روی آبهای راکد می نشیند و در تداول عامه جل وزغ نام دارد. و رجوع به چغزاوه و چغزباره و چغزپاره و چغزلاوه و چغزواره و بزغمه و بزغسمه و طحلب و جل وزغ شود. || غوک و وزغ. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغز شود.

چغزانیدن.

[چَ دَ] (مص) چغزیدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغزیدن شود. || کشانیدن غوک را. (ناظم الاطباء).

چغزاوه.

[چَ وَ / وِ] (اِ مرکب) طحلب و جل وزغ. (ناظم الاطباء). چغزابه و رجوع به چغزابه و چغزباره و چغزپاره و چغزلاوه و چغزواره شود. || کف سبزی که به روی آبهای راکد می نشیند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغزپاره و چغزلاوه و چغزواره شود.

چغزباره.

[چَ رَ / رِ] (اِ مرکب) سبزی بالای آب ایستاده که جامهء غوک و بزغسمه نیز گویند. (رشیدی). سبزه بستهء روی آب که نام مشهورش جل وزغ است. (فرهنگ نظام). چغزابه و چغزپاره و چغزواره. طحلب. جامهء غوک. و رجوع به چغزابه و چغزاوه و چغزپاره و چغزواره شود.

چغزپاره.

[چَ رَ / رِ] (اِ مرکب) جل وزق را گویند و آن چیزی باشد مانند ابریشم سبز که در آبهای ایستاده بهم رسد و بعربی «طحلب» خوانند. (برهان) (آنندراج). طحلب و جل وزغ. (ناظم الاطباء). چغزاوه و چغزباره و چغزواره و چغزلاوه. جل مزغ (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به چغز و چغزاوه و چغزباره و چغزواره و چغزلاوه شود. کف سبزی که بر روی آبهای راکد می نشیند. (ناظم الاطباء). مرادف چغزاوه و چغزپاره و چغزواره. (از ناظم الاطباء). خزهء روی آب. و رجوع به چغزاوه و چغزپاره و چغزلاوه و چغزواره شود.

چغزلاوه.

[چَ وَ / وِ] (اِ مرکب) طحلب و جل وزغ. (ناظم الاطباء). سبزه ای که بر سرآبهای راکد پدید آید. غوک جامه، بزغمه. بزغسمه، جل بزغ. عَذبَة. عَذِبَة. عِرمِض. عِرماض. غَلفَق. ناضر. (منتهی الارب). جامهء غوک. چیزی مانند ابریشم سبزرنگ که بر روی آبهای ایستاده بهم رسد. چغزابه و چغزباره و چغزپاره و چغزواره. رجوع به چغز و چغزابه و چغزباره و چغزپاره و چغزاوه شود. || کف سبزی که بروی آبهای راکد می نشیند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغزاوه و چغزپاره و چغزواره شود. || پوشش سبزی که بر روی خشت و سنگ مرطوب پیدا آید. قشر سبزرنگ نازکی که بر روی بعضی سنگ ها و خشت های نمناک پدید آید و آنها را سبز و لغزان کند. (از منتهی الارب ذیل لغت ورس). و رجوع به وَرَس شود.

چغزواره.

[چَ رَ / رِ] (اِ مرکب) بمعنی چغزپاره است که جل وزغ و جامهء غوک و طحلب و بزغسمه (1)باشد. (برهان). جل وزغ را گویند، و آن چیزی باشد مانند ابریشم سبز که در آبهای ایستاده بهم رسد و بعربی طحلب خوانند. (آنندراج). مرادف چغزپاره و چغزابه و «جامهء خواب بک» و «جل وزغ» و «جامهء غوک» و «بزغمه» و جملگی بمعنی سبزیی است که بالای آب است و غوک در آن باشد. (از انجمن آرا ذیل لغت چغز). سبزی بالای آب ایستاده که جامهء غوک و بزغسمه نیز گویند. (رشیدی). طحلب و جل وزغ. (ناظم الاطباء). سبزهء بستهء روی آب که نام مشهورش جل وزغ است. (فرهنگ نظام). همان جامهء غوک است. (شرفنامهء منیری). و رجوع به چغز و چغزاوه و چغزپاره و چغزلاوه شود. || کف سبزی که بروی آبهای راکد می نشیند. (ناظم الاطباء). رجوع به چغزاوه و چغزپاره و چغزلاوه شود.
(1) - در برهان بغلط «برغشمه» آمده است.

چغزیدن.

[چَ دَ] (مص) بمعنی ناله و زاری کردن باشد. (برهان). بمعنی ناله و زاری. (انجمن آرا) (آنندراج). زاری و ناله کردن. (ناظم الاطباء). آه و ناله کردن. گریه و ندبه کردن. در چغزیدن هم آمده :
در فنا جلوه شود فایدهء هستیها
پس نباید ز بلا گریه و در چغزیدن.
مولوی (از انجمن آرا).
|| بمعنی ترسیدن و واهمه نمودن هم آمده است. (برهان). ترسیدن و واهمه نمودن. (ناظم الاطباء). چغزیدن. بیم کردن. و رجوع به چغریدن(1) و چغزیده شود. || شکایت نمودن. (ناظم الاطباء). || التفات کردن. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغریدن شود. || فریاد کردن غوک. (ناظم الاطباء). بانگ کردن غوک. رجوع به چغز شود.
(1) - یکی محرف دیگریست.

چغزیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف) بمعنی ترسیده و واهمه کرده و بیم برده باشد. (برهان). و رجوع به چغزیدن و چغریدن(1) شود. ناله و زاری کرده :
چند گردیده چو دولاب در این بحر عذاب
سرفرو برده و چغزیده چو بوتیمارید.
مولوی (از انجمن آرا).
رجوع به چغزیدن شود.
- درچغزیده؛... از حضرت تو میطلبیم که ما را از این اوصاف نگاهداری و اوصاف حیات اهل بهشت دهی که ایشان شمه ای دارند از اوصاف تو که ما آوازهای ذرایر سوختهء پرتوزهء درچغزیدهء برجوشیدهء آن صفات حیوانیم. (معارف بهاء ولد چ فروزانفر ص 73).
(1) - یکی محرف دیگر یست.

چغ غری.

[چُ غُ] (اِ) گودال (در لهجهء قزوینیان). (یادداشت بخط مؤلف).

چغک.

[چُ غُ] (اِ)(1) گنجشک را گویند و بعربی عصفور خوانند. (برهان). گنجشک را گویند. (انجمن آرا)(2) (آنندراج) (جهانگیری). چغوک و گنجشک و عصفور. (ناظم الاطباء). بزبان اهل خراسان، گنجشک که پرنده ای کوچک است. (فرهنگ نظام). بنجشک. و رجوع به کانجشک و بنجشک و عصفور شود.
(1) - در لهجهء کرمانجی کردستان ترکیه و سوریه Cukو Cevik (گنجشک) «پرندگان در کردی 33» در فارسی نیز چغو، چکوک، چکک، چغوک، چغنه، جوکک آمده، گاه معنی «جغد» و گاه «گنجشک» و گاه «پرنده ای» بدان داده اند. هنینگ پس از ذکر این اختلافات گوید: معنی درست چکوک، چگوک، چکاو، چکاوک، چکاوه بمعنی «Iark»
(Henning, Sogdian Ioan-Words. BSOS
. 196. note I)«X»
انگلیسی (ابوالملیح) است ولی در کردی و مشهد (coghok) و در جنوب خراسان (cughuk) بمعنی گنجشک استعمال میشود. (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین).
(2) - مؤلف انجمن آرا نویسد: «با جیم عربی نیز صحیح بلکه اصح است زیرا که جهنده است نه رونده، جهیدن و چغیدن بمعنی جستن مترادفند، جغوک، جهنده چنانکه رموک، رم کننده».

چغل.

[چَ غَ] (اِ) چین و شکنچ را گویند. (برهان). چین و شکنج. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چین و شکنج باشد و آن را «ژنگ» نیز خوانند. (جهانگیری). چین و شکن. (فرهنگ نظام). || (اِ) ظرفی باشد لوله دار که آن را از چرم دباغت کردهء بلغار دوزند و بعربی «مطهره» خوانند. (برهان). ظرفی چرمین که از آن آب خورند و اکثر مسافران همراه دارند. (انجمن آرا) (آنندراج). ظرفی بود که از چرم بلغار بدوزند و بر آن لوله هم نصب کنند و از آن آب بخورند و اکثر مسافران دارند. (جهانگیری). ظرفی لوله دار جهت آب برداشتن که از چرم دباغت کردهء بلغار دوزند. (ناظم الاطباء). ظرف آب چرمی لوله دار که بیشتر مسافران استعمال میکردند. (فرهنگ نظام). ظرفی چوبین برای نگاه داشتن آب یا خوردن آب از آن که در گذشته بکار مسافران یا شکارچیان و غیره می آمده است.

چغل.

[چُ غَ] (اِ) سلاحی است که جوشن گویند و در روزهای جنگ میپوشند. (برهان). نوعی از سلاح جنگ که بعربی جوشن خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از سلاح که در روز جنگ میپوشند و آن را جوشن هم نامند. (جهانگیری). جوشن یعنی سلاحی که در روزهای جنگ پوشند. (ناظم الاطباء). نوعی از سلاح که در روز جنگ میپوشیدند و نام دیگرش جوشن بوده. (فرهنگ نظام). زره. جامه ای که از حلقه های آهنین ترتیب داده شده و مخصوص پوشیدن در جنگ بوده است :
چغل به پیش خدنگش چو شیطنست و شهاب
زره به پیش سنانش چو سوزنست و حریر.
حکیم نزاری (از انجمن آرا).
نه همچون دیگران زآهن چغل پوش
سلاح عصمت یزدانش بردوش.
خسرو دهلوی (از انجمن آرا).

چغل.

[چُ غُ] (ص، اِ) شخصی باشد که آنچه از مردم بیند یا شنود بحاکم و داروغه و عسس یا جای دیگر نقل کند، بسبب آنکه آزار و نقصان بمردم و رنجش میان مردمان بهم رسد، و این قسم شخص را «سخن چین» گویند و بعربی «نمام» خوانند. (برهان). سخن چین که پیش مردم به بدی سعایت کند و فعل او را «چغلی» گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). بمعنی غماز؛ از لغات ترکی. (غیاث). بدبختی را گویند که چون سخنی از کسی بشنود یا فعلی مشاهده نماید که از افشای آن به او آزاری و آسیبی برسد اظهار کند و او را «سخن چین» نیز نامند و بتازی «نمام» خوانند. (جهانگیری). نمام و سخن چین و خفیه نویس که آنچه از مردم بیند و یا شنود جهت آزار آنان برای حاکم و داروغه و جز آن نقل و یا نویسد. (ناظم الاطباء). سخن چین که حرف کسی را برای افساد بدیگری رساند و در تکلم امروز ایران بمعنی مطلق شکایت از کسی است نزد دیگری. (فرهنگ نظام). چغلی کننده و چغلی دهنده. خبرکش. خبرچین. جاسوس. عوان. و رجوع به چغل خور و چغل خوری و چغلی شود.

چغل.

[چِ غِ] (اِ) گل و لای که چکل هم گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (رشیدی). گل و لای باشد و آن را چکل هم نامند. (جهانگیری). مبدل چکل، بمعنی گل و لای. (از فرهنگ نظام).

چغل خور.

[چُ غُ خوَر / خُر] (نف مرکب)سخن چین و نمام و افتراکار. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغل و چغل خوری شود.

چغل خوری.

[چُ غُ خوَر / خُر] (حامص مرکب) سخن چینی و نمامی و افتراکاری. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغل و چغل خور شود.

چغلوبالا.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان که در 47 هزارگزی جنوب باختری قیدار و 34 هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 387 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء قزل اوزن. محصولش غلات، انگور و میوه جات صیفی. شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چغلو پایین.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان که در 47 هزارگزی جنوب باختری قیدار و 36 هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است. و 137 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء قزل اوزن. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چغلوندی.

[چَ غَ وَ] (اِخ) نام محلی کنار راه خرم آباد به بروجرد، میان «تجره» و «آب سرد» در 45 هزارگزی خرم آباد.

چغلی.

[چُ غُ] (حامص) کارپنهان مردمان را بکسی گفتن. (ناظم الاطباء). عمل شخص چغل. (از رشیدی). سعایت. تضریب. خبردادن خطا و جرم کسی به بزرگتری. خبرچینی. نمامی. عمل بعضی از شاگردان دبستانها و دبیرستانها که خطاهای یکدیگر را به آموزگار یا دبیر اطلاع میدهند. و رجوع به چغل و چغل خوری و چغلی کردن شود. || غیبت. (ناظم الاطباء).

چغلیق.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس که در 89 هزارگزی شمال خاوری گنبد و 3 هزارگزی قره ناوه واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل که 546 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات حبوبات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چغلی کردن.

[چُ غُ کَ دَ] (مص مرکب)گناه نهفتهء کسی را به آنکس که جزا تواند داد بقصد ایذاء گفتن. غَمز. در تداول کودکان و نوآموزان، کار بد کسی را به معلم یا بزرگی گفتن تا بدکار را تنبیه کند. خطای همبازی یا همشاگردی یا همکار را نزد بزرگتران فاش ساختن. و رجوع به چغل و چغل خور و چغل خوری و چغلی شود.

چغمونستن.

[چَ نِ تَ] (هزوارش، مص)(1)بلغت زند و پازند بمعنی استادن باشد که بعربی قیام خوانند. (برهان) (آنندراج). بلغت زند استادن و قیام کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - هز، j (a) knimonistan، پهلوی estatanایستادن (یونکر 87) این کلمه را محققان yeqemuntanخوانند «نیبرگ 297» همریشهء قیام عربی. (حاشیهء برهان قاطع به دکتر معین).

چغمین.

[چَ] (اِخ) جغمین. بفارسی، نام بلده ای است. (تاج العروس). نام قریه ای است از قرای خوارزم.

چغنت.

[چَ نُ] (اِ) بمعنی چغیت است که پشم و پنبه باشد که در میان نهالی و لحاف و قبا و مانند آن کنند و بعربی «حشو» گویند. (برهان) (آنندراج). حشو و چغبت. (ناظم الاطباء). چغنست. چغنوت. و رجوع به چغبت و چغنست و چغنوت شود.

چغند.

[چَ / چُ غَ] (اِ) موی را گویند که در پس سر گره کرده باشند. (برهان) (آنندراج). موی را گویند که بر قفا گره کرده باشند. (آنندراج). موی که در پس سر گره کرده باشند. (ناظم الاطباء). موی سر که بر قفا گره زده باشند.

چغندر.

[چُ غُ دَ / دُ](1)(اِ) حویجی باشد که در آشها داخل کنند. (برهان). معروف است و در آشها کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). سبزه ای است خوردنی مثل ترب که شلغم نیز گویند. (شرفنامهء منیری). بهندی، کنگلو. (از شرفنامهء منیری). گیاهی که ریشهء آن کلفت و لحمی است و بتازی «سلق» نامند و پختهء آن از اغذیهء لذیذ و شیرین است و برگ چغندر و خود آن را در آشها و بورانی ها داخل میکنند و نیز چغندر را در تغذیهء حیوانات بکار میبرند و از نوعی از آن قند و الکل میسازند. (ناظم الاطباء). سبزیی است خوردنی با ریشهء بزرگ. (فرهنگ نظام). گیاهی دوساله که در سال اول برگهای گسترده دارد و ریشهء آن اندوختهء قندی میسازد و در سال دوم ساقهء گلدار آن تشکیل یافته اندوخته را بمصرف میرساند. ساکارز در برگهای بزرگ چغندر در هنگام روز در برابر نور ساخته میشود و شب به ریشه رفته در آنجا ذخیره میشود و طبقات متوالی ریشه ضخیم میگردد. رنگ ریشه های چغندر ممکن است زرد یا سفید یا سرخ تیره باشد. (گیاه شناسی گل گلاب ص 274).(2) نام گیاهی که بیخ و ریشهء آن که در زیر زمین رشد میکند انواع گوناگون ریز و درشت و کم شیرینی و پرشیرینی دارد و نوع معروف آن چغندر قند است که در کارخانه ها بمصرف تهیهء قند میرسد و تفاله یا ملاس این نوع چغندر را در تغذیهء حیوانات مصرف میکنند یا بجای کود در تقویت بعضی زراعتها بکار میبرند و نوع دیگرش چغندر معمولی است که از پختهء آن روستائیان و بعضی اهالی شهرستانها تغذیه میکنند و خام آن را نیز بمصرف تغذیهء حیوانات علفخوار میرسانند. چقندر. چندر. لبلاب. سِلق.. چکندر. شلغم. شوندر. صوطر :
سراپای بعضی و بعضی کیاکن
چو اندر مغاک چغندر چغندر.
عمعق.
چارارکان مختلف در دیگ آش سرکه هست
رو پیاز و مس چغندر دنبه سیم و گوشت زر.
بسحاق اطعمه.
-امثال: جائی که گوشت نیست چغندر پهلوان است.
جائی که گوشت نیست چغندر سالار است.
چغندر گوشت نشود دشمن دوست نشود.
زیره بکرمان میبرد چغندر به هرات.
فلان است نه برگ چغندر.
و رجوع به چغندر پخته و چغندر قند و چقندر و چگندر و چندر و لبو شود.
(1) - Betterave. (2) - چگندر = چندر طبری، caogol، مازندرانی کنونی cangel «واژه نامه 298»، گیلکی coghandar؛ در برخی از لهجه های ایران Codar، این گیاه از نباتات مرز و بوم های بحرالروم شناخته شده است. در میان لغات پهلوی نام گیاه یافته نشد. در مقدمة الادب زمخشری و کتاب الابنیهء ابومنصور هروی «سلق» چغندر و چگندر یاد شده است. (شکر. بقلم پور داود. یغما 3: 1) در اصطلاح علمی Betaازتیرهء اسفناجیان Chenopiaceesدارای جنسهای متعدد است و در ریشهء حجیم آن مواد غذایی بسیار مخصوصاً قند اندوخته میشود. (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین).

چغندر پخته.

[چُ غُ دَ رِ پُ تَ / تِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) چغندری که آن را در آب یا بوسیلهء بخار پخته باشند یا با آتش کباب کرده باشند تا لایق خوردن آدمیان باشد. در تداول بیشتر مردم ایران آن را لَبو گویند.

چغندر قند.

[چُ غُ دَ رِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از چغندر که به کار ساختن شکر و قند آید. قسمی چغندر که در کارخانه های بزرگ یا کارگاههای کوچک بوسایل صنعتی و شیمیائی قند و شکر از آن بدست آورند. آقای مسعود کیهان در کتاب جغرافیای اقتصادی خود در بارهء چغندر قند چنین نوشته اند: «چغندر بر دو نوع است: یک قسم آن که فعلاً هم زراعتش در ایران معمول میباشد برای خوراک اهالی و بعضی اوقات بحیوانات هم میدهند، زراعت این قسم چغندر را میتوان گفت تفننی و در کنار جالیزهای صیفی کاشته میشود، موقع کشت آن بهار و محصول آن در اوائل زمستان بدست می آید. این چغندر معمولاً قرمز و سفید و ریشهء آن مدور است. قسم دیگر که اهمیت زراعتی و صنعتی دارد «چغندر قند» است. در ایران سابقاً زراعت کمی از این قسم چغندر شده و نتیجهء خوبی داده و حتی قند و شکر هم بمقدار قلیلی از آن بدست آمده ولی بعد کارخانهء قندسازی که در «کهریزک» بنا شده بود تعطیل گردید. (این کارخانه پس از مدتی تعطیل دوباره بکار افتاد). این اواخر دولت بخیال تأسیس کارخانهء قندسازی افتاد و برای انتخاب محل زراعت چغندر قند متخصصینی از «چک اسلواکی» جلب و متخصصین مزبور در کرج و سایر نقاط امتحاناتی نموده و و راپرتهائی بدولت تقدیم داشته اند، حاکی از آنکه نتیجهء آزمایشها بسیار درخشان و امید بخش بوده است و نشان میداده است که مقدار قند چغندر کرج 5 ر 23 درصد است در صورتی که در کشور چک اسلواکی مقدار قند چغندر بطور متوسط 16 و گاه 20 درصد میباشد و نیز مقدار محصول چغندر در کرج هر هکتار 51 تن بوده و در کشور چک اسلواکی حداکثر محصول در زمین های مرغوب از 40 تن در هر هکتار تجاوز نمیکند». (از کتاب جغرافیایی اقتصادی کیهان ص 100 و 101 و 102). سپس آقای کیهان در کتاب خود به تصمیم گرفتن دولت در جلب و استخدام متخصصین خارجی برای نظارت در کشت چغندر و انتخاب بذر خوب و اراضی مرغوب اشاره میکنند و چنانکه میدانیم دنبالهء این آزمایشها و نتیجهء تصمیم دولت بدانجا منتهی می گردد که کارخانهء قند کهریزک براه افتاد و کارخانه های دیگری نیز بتدریج در مرکز و استانهای کشور تأسیس شد و کشت چغندر قند در ایران توسعه یافت. و نیز آقای مهندس ریاحی در کتابی بنام «کلیات صنعت قندسازی» که از انتشارات دانشگاه تهران است در فصل چهارم ذیل عنوان «چغندر قند و ترکیبات و زراعت آن» چنین نوشته اند: «برای روشن شدن مطالبی که بعدها مورد بحث قرار میگیرند لازم است که قبلا بدانیم چغندر چیست ؟ از کجا آمده؟ از چه موادی ترکیب شده و این مواد چه خواصی دارند و ارزش صنعتی آنها چه اندازه است.
به عقیدهء «کاندل»(1) گیاه شناس سویسی (1778 -1841 م.) چغندر از نوع وحشی آن که در سواحل مدیترانه و سواحل دریای خزر و جزائر کاناری و عراق و هند شرقی بحالت خودرو میروید منشعب شده است. بموجب مستندات تاریخی مللی که تمدن بسیار قدیمی داشته اند مانند چینیها و ایرانیان وهندیها و یونانیها و رومیها از خیلی پیش از میلاد مسیح چغندر را میشناخته و مورد استفاده قرار میداده اند و برای اثبات این نظریه مبادرت به تشریح اسناد زیر می نمائیم:
1 - هرودوت مورخ شهیر و قابل اعتماد یونانی نوشته است «چغندر بمصرف تغذیهء» کارگران و استادکارانی که اهرام مصر را ساخته اند میرسیده است» چون تاریخ تقریبی ساختمان اهرام عمدهء مصر را مورخان چنین تعیین نموده اند: خئوپس(2) 2800 ق.م. (خفرن) کفرن(3) 2850 ق.م. میسرینس(4)1800 ق.م. پس چغندر را مصریان قدیم بین 2 تا 3 هزار سال پیش از میلاد مسیح اهلی کرده و مورد استفاده قرار میداده اند و مخصوصاً به اهمیت غذائی آن پی برده و در جیرهء غذائی کارگرانی که باید قدرت روزانهء زیادی بمصرف برسانند سهمی برای چغندر قائل شده بودند. در اینجا این سؤال پیش می آید آیا ایرانیان قدیم که در حدود پانصد سال پیش از میلاد و بلکه بیشتر با مصریها در جنگ بودند و گاهی نیز آنجا را اشغال کرده اند چغندر را با خود به ایران آورده و کشت آن را متداول نموده اند یا از چین و هند زراعت چغندر به ایران وارد شده است. جواب این سؤال بی نهایت مشکل و هنوز هیچ سند صحیح یا دلیل قطعی در این باره بدست نیامده است.
2 - پلین(5) طبیعی دان مشهور رومی در کتاب خود نوشته است: «یونانیان دو نوع چغندر تشخیص داده اند: سیاه و سفید، رومیها بسته بزمان کشت چغندر را بنوع پائیزه و بهاره تقسیم نموده اند، معهذا میتوان چغندر را در ابتدای تابستان هم کشت نمود. چغندر را نشاء مینمایند».
3 - کلو ملا(6) رومی که در قرن اول میلادی میزیسته و کتابی راجع به امور فلاحتی نوشته است چنین میگوید: «تخم چغندر را موقعی که «انار» گل میکند می کارند و وقتی که پنج برگه شد مانند «کلم» جابجا «نشاء» میکنند، اگر کافی باشد در تابستان و اگر کافی نباشد در پائیز موقعی که فصل باران شروع می شود عمل نشاء را انجام میدهند.» و در جای دیگر مینویسد: «یونانیان بوسیلهء بیل چغندر را که برگ آن سبز و پایه سفید باشد در زمین قوی میکارند».
4 - یک نویسندهء رومی دیگر بنام «پالادیوس»(7) در کتاب فلاحتی خود چنین نوشته است:
«چغندر را اواخر بهمن میکارند و امکان دارد در تمام فصل تابستان نیز آن را کاشت، زمین مرطوب و سبک و پرقوت را دوست دارد وقتی که چهار یا پنج برگه شدجابجا میکنند و ریشه های آن را در حین جابجا کردن بکود آغشته مینمایند احتیاج به بیلچه زدن بپای آن و کود زیاد دارد». از این اسناد چنین استنباط میشود که در قرون اولی میلادی چغندر هم در یونان و هم در روم کاشته میشده و معمولاً آن را خزانه نموده و سپس در فصل مناسب جابجا میکرده اند. لیپمان(8) عقیده دارد اولین عالمی که چغندر را از لحاظ علمی مورد مطالعه قرار داده است، سزالپیوس(9) میباشد و نیز معتقد است که در قرن چهارم میلادی در سواحل شمالی اروپا چغندر بوسیلهء اقوامی که از نژاد «سلت» بوده اند زراعت میشده است.
6 - در قرن 16 «اولیویه دسر»(10) فرانسوی در کتاب فلاحت خود راجع بچغندر چنین مینویسد: «یکنوع هویج بنام چغندر در این اواخر از ایتالیا بکشور ما آمده است که ریشه های بزرگ و قرمزی دارد و برای خوراک بسیار مطبوع است. با گوشت میپزند در این صورت هم قرمزی رنگ آن مطبوع است و هم طعم شیرین آن که مانند قند است.... فصل کشت آن کمی زودتر از فصل کشت هویج است و چون ریشه مورد مصرف است لذا باید زمین خوب آماده شود تا ریشه بتواند مواد غذائی لازم جذب کند و بزرگتر گردد.»
7 - از قرن 17 ببعد علاوه بر چغندر خوراکی گفتگو از کشت چغندر علوفه ای هم بمیان آمده است و این نوع چغندر از چغندر سفید خوراکی منشعب شده است.» در هر حال سابق بر این برای چغندر خواص داروئی ذکر نموده اند و بعدها هم ریشه و هم برگ آن یکی از مواد غذائی بشر گردیده است و تا چند قرن پیش چغندر قبلاً خزانه و سپس نشاء میگردید. از وقتی که وجود قند در چغندر و امکان استخراج آن کشف گردید این گیاه سال بسال اهمیت بیشتری کسب نمود تا امروز که در تمام دنیا مجموعاً بیش از «یکصد و پنجاه ملیون تن» در سال تولید میشود. تا اواسط قرن 16 م. چغندر منحصراً از لحاظ ارزش غذائی مورد نظر بوده است. «اولیو دوسر» فرانسوی در کتابی که بنام «تآتر فلاحت» در 1575 م. تألیف کرده نوشته است که: «هرگاه عصارهء چغندر را خوب بجوشانند و قوام آورند شربتی مانند شربت نیشکر بدست می آورند». بعدها د ر1747م. «بارون سیژیس موند مارگراف»(11) عضو فرهنگستان علوم «برلن» نظریه بالا را تأیید و حتی اظهار داشت که از ریشهء چغندر سفیدی که در آلمان کشت میشود توانسته است قندی شبیه بقند نیشکر استخراج نماید. بنابراین چغندر از این تاریخ بصورت قطع و مسلم دارای ارزش صنعتی نیز شده است. بنا بعقیدهء گیاه شناسان، سواحل اروپا موطن اصلی چغندر(12) بوده است. این نبات در سال اول مواد غذائی مورد نیاز خود را در ریشه ذخیره میکند و سال بعد این مواد را بمصرف تولید شاخه و گل و دانه میرساند و از لحاظ شکل دارای سه قسمت متمایز میباشد. 1 - سر چغندر (طوقه) که رستنگاه برگها میباشد و اندکی از خاک بیرون است. 2 - بدنهء چغندر که قطورترین قسمت تشکیل میدهد. 3 - دم یا انتهای چغندر که ریشه های فرعی از آن منشعب میگردند. بموجب آزمایشهائی که «شوبرت»(13) بعمل آورده، نسوج بدنهء چغندر بیش از دو قسمت و دم چغندر بیش از سر چغندر مواد قندی دارد و با مراجعه به اشکال با طرز تقسیم قند در قسمتهای مختلف ریشهء چغندر آشنا میشویم. چون سه قسمت مختلف ریشهء چغندر هر کدام ارزش صنعتی بخصوصی از لحاظ مواد قندی و غیر قندی دارند، لذا علمای فن مطالعات عمیقی در این باره نموده اند و نتیجهء این مطالعات را در سه جدول زیر منعکس میکنیم...». سپس مؤلف کتاب، نتیجهء مطالعات دانشمندان را در چند جدول منعکس کرده، آنگاه در بارهء «ترکیبات چغندر قند» چنین مینویسد:
«چغندر بوسیلهء قسمت های سبز خود کربن هوا و با کمک ریشه ها ئیدرژن، اکسیژن، ازت، پتاس، سدیم و یک عدهء دیگر فلزات و شبه فلزات را که در خاک هستند جذب مینماید و آنها را بترکیبات آلی و معدنی معینی تبدیل میکند و نسوج خود را (مخصوصاً ریشه) تشکیل میدهد. کمی از این ترکیبات غیر قابل حل و بیشتر آنها قابل حل در آب هستند، بنابراین اگر بوسیله ای آب چغندر را از مواد جامد آن جدا کنیم در آزمایشهای بعدی خواهیم توانست هم ترکیبات مواد جامد و هم ترکیبات مواد تشکیل دهندهء آب چغندر را تعیین کنیم و اندازه بگیریم. برای نیل به این هدف میتوانیم بترتیب زیر عمل کنیم. هرگاه نمونه یا نمونه های چغندر را رنده و تبدیل به خلال نمائیم و سپس تمامی خلال حاصل شده را در دستگاهی که عیناً شبیه بماشین گوشت خردکنی است به قطعات بسیار ریز تبدیل کنیم، در این صورت مخلوطی بدست می آوریم که در آن تکه های ریز چعندر در آب آن شناور است. اگر تمامی این مخلوط را در کیسه ای از کنف یا پنبه بگذاریم و آنقدر تحت فشار قرار دهیم تا تمامی مایع یا عصاره از پارچه خارج گردد در داخل کیسه قسمت جامد چغندر که آن را «سلف» می نامیم باقی میماند. تناسب مقدار سلف و عصاره بشرح زیر میباشد:
سلف 4 - 6 درصد وزن چغندر.
عصاره 94 - 96 درصد وزن چغندر.
سلف چغندر از موادی ترکیب شده که در آب حل نمیشود ولی برعکس عصاره عبارت از آب چغندر و کلیهء مواد قابل حل در آن میباشد. از نظر کلی میتوان گفت که عصارهء چغندر از سه قسمت متمایز بتناسب زیر تشکیل شده است:
1 - آب 74 - 78 درصد وزن چغندر.
2 - مواد قندی 14 - 20 درصد و گاهی هم بیشتر وزن چغندر.
3 - مواد غیر قندی یعنی کلیهء مواد قابل حل در آب غیر از مواد قندی که در حدود 2 - 3 درصد وزن چغندر میباشد».
آنگاه مؤلف در جدولی بتفصیل تجزیهء چغندر را برحسب تاریخ کشت نشان داده و بعد مینویسد:
«... باید اذعان نمائیم که در ایران بمناسبت نداشتن آزمایشگاههای بسیار مجهز و دقیق تاکنون کسی موفق نشده است جدول ترکیبات چغندر ایران را تهیه نماید، ولی از آزمایشهای انجام شده میتوانیم نتایج زیر را بصورت مسلم اظهار نمائیم:
1 - ساکارز در چغندر ایران بیش از چغندرهای اروپائی میباشد و مقدار آن از حداقل 17 تا حداکثر 20 و 21 درصد وزن چغندر نیز میرسد چنانکه کارخانهء قند «شاه زند» در بهره برداری 1318 ش. مقدار 11288 تن چغندر مصرف نموده که متوسط مواد قندی کلیهء این چغندرها 8/20 درصد بوده است.
2 - بهمان اندازه که مواد قندی بالا میرود آب چغندر کمتر میشود. بنابراین وزن یکمتر مکعب چغندر ایرانی در شرایط مساوی بمراتب بیشتر از یک متر مکعب چغندری است که در اروپا بدست می آید.
3 - تا آنجائی که موفق شده ایم آزمایش نمائیم استنباط کرده ایم که مواد غیر قندی چغندر ایرانی اندکی کمتر از چغندرهای اروپائیست.
بنابدلایل بالا در شرایط کاملاً مساوی درجهء تمیزی(14) عصارهء چغندر ایرانی (که عبارت از نسبت مواد قندی بمجموع مواد قندی و غیر قندی میباشد) از چغندر اروپائی بیشتر است.»
آنگاه مؤلف کتاب، خواص مواد عمدهء تشکیل دهندهء چغندر، بخصوص «ساکارز» را که مهمترین مادهء متشکلهء چغندر است شرح داده و بعد به بحث دربارهء «زراعت چغندر قند» و «بذر چغندر» پرداخته و نوشته است: «چغندر گیاهی است دوساله بدین ترتیب که در سال اول ریشهء آن بزرگ شده و در سال دوم ساقه و گلها میرویند و دانه تولید میگردد. برگهای چغندر عامل تهیهء قند برای ذخیره شدن در ریشه بوده و وزن آنها همیشه با مقدار قند ریشه نسبت مستقیم دارد. بطور کلی در بعضی نژادهای چغندر برگها صاف و در برخی دیگر موج دارند. برگهای موجدار علامت پرقندی ریشهء چغندر است و بهمین دلیل در چغندرهای علوفه ای هم سطح برگ صاف بوده و هم تعداد آنها کمتر از تعداد برگهای چغندر قند میباشد. شکل ریشه در انواع چغندرهای مختلف فرق میکند مثلاً در چغندرهای قند ریشه ها همیشه در زیر خاک مانده و شکل مخروطی دارند که دو شیار در طرفین آن وجود دارد. در داخل این دو شیار ریشه های ثانوی یا «ریشه چه» دیده میشوند. چغندرهای علوفه ای، دارای ریشهء بزرگ به اشکال مختلفه (از خمره مانند گرفته الی گرد) بوده و بعضی اوقات تا نصف ریشه از خاک بیرون هستند. در چغندرهای الکل گیری یا نیم قندی (صنعتی) ریشه کمی بزرگتر از چغندر قند و خیلی کوچکتر از چغندر علوفه ای میباشد شکل ریشه از نژادی به نژاد دیگر فرق میکند. بطور کلی چغندر قندی که طول ریشهء آن کم است بهتر و آسانتر از جاکنده میشود. بنابراین برداشت حاصل آن آسان میشود. در داخل یک نژاد چغندر هر چه شیارهای دو طرف ریشه گودتر و ریشه های نازک آن زیادتر باشد نسبت در صد قند بیشتر میباشد.»سپس مؤلف موضوع سبز شدن و نمو کردن چغندر قند را مورد بحث قرار داده مینویسد: «... در طول مدت زندگی چغندر و در تاریخهای مختلف از مزارع چغندر نمونه برداری کرده و در اثر آزمایش نتایج زیر بدست آمده است: از 20 خرداد یک بوته چغندر بطور متوسط 15 گرم ریشه تا 58 گرم برگ، یک ماه بعد (20تیر) 200 گرم ریشه، 338 گرم برگ و یک ماه بعد (20 مرداد) 556 گرم ریشه، 336 گرم برگ و در 20 شهریور 971 گرم ریشه، 176 گرم برگ دارد.
بنابراین از اول خرداد تا اواخر تیر در نمو برگها و بعداً در نمو ریشه ها سرعت حاصل میشود وزن برگها از 1 مرداد ماه ببعد کم میشود. مقدار درصد قند از اول زندگی تا آخر بتدریج در ریشه ها زیاد میشود و از طرف دیگر مقدار قند و آب موجود در ریشه تقریباً مقداری است ثابت... هر قدر چغندر را دیرتر از زمین بکنند مقدار قندش بیشتر خواهد بود، ولی باید دانست که این عمل تا موقعی ادامه دارد که سرمای زمستانه شروع نشده و رشد و نمو چغندر ادامه دارد. همینکه سرمای زمستانه شروع شد ممکن است در اثر سرما یا سایر عوامل دیگر مقداری «ساکارز» مبدل بقندهای دیگر از قبیل «گلوکز» و غیره شود و درنتیجه مقدار درصد قند قابل استخراج چغندر تنزل کند. علاوه بر این وقتی دیر برداشت شود در اثر بارانهای پائیزه و گل شدن زمین عملیات برداشت مشکل خواهد شد».
سپس مؤلف دربارهء «بهترین شرایط نمو چغندر» و «امراض و آفات چغندر» و طریقهء مبارزه با آفتها و انتخاب بذر و چگونگی کشت و برداشت محصول بتفصیل بحث کرده آنگاه در فصل پنجم و ششم کتاب موضوع «شیمی قند»، «خواص فیزیکی و شیمیایی ساکارز»، «ترکیبات ساکارز..»، «خواص داروئی قند و شکر» و بالاخره «چگونگی تولید قند در گیاهان مخصوصاً «چغندر قند» را مفصلاً مورد بحث قرار داده و بعد در مقدمهء فصل هفتم زیر عنوان «آزمایشهائی که در ایران نسبت بچغندر قند انجام شده است» چنین مینویسد:
«از موقعی که کشت چغندر قند مجدداً در ایران آغاز گردید، وزارت کشاورزی کم و بیش سعی نموده است آزمایش های متعددی از تاریخ کشت،تاریخ تنک کردن فواصل بوته ها، فواصل دفعات آبیاری، اثر کودهای مختلف، تاریخ برداشت و غیره بعمل آورد.
مزارع کرج برای انجام این قبیل آزمایشها انتخاب شده بود. برای اینکه خوانندگان محترم از نحوهء این نوع آزمایشها و نتایجی که از آنها بدست آمده آگاه باشند لازم است. اطلاعات مختصری در این کتاب گنجانیده شود...» سپس مؤلف تا پایان فصل هفتم بحث خود را دربارهء نتایج آزمایشهائی که در سالهای 1312 و 1313 ه . ش. بعمل آمده و از پرونده های وزارت کشاورزی استخراج کرده است. (و مؤلف معتقد است که به نتیجهء این آزمایشها نمیتوان اطمینان کامل داشت) و نیز آزمایشهائی که در سالهای 1313 و 1331 در «کرج» انجام شده (ولی مؤلف این آزمایشها را فوق العاده دقیق و قابل اطمینان دانسته است) ادامه داده و جدولهائیرا که نمودار این آزمایشها میباشد در صفحات کتاب گنجانیده است. آنگاه در فصل هشتم از کشورهای تولیدکنندهء قند (از چغندر یا نیشکر) در جهان نام برده و صنعت قندسازی ایران را نیز در این فصل شرح داده است و چون در کارخانه های قندسازی ایران برای تهیهء قند از چغندر استفاده میشود و چغندر قندی که در ایران بعمل می آید در این کارخانه ها بمصرف میرسد، اینک با استفاده از مندرجات فصل هشتم این کتاب نام کارخانه های قندی را که در ایران مشغول کار و بهره برداری میباشند. و اسم کارخانه هایی را که در آینده نصب و آمادهء بهره برداری خواهند شد با نام محل و ظرفیت تقریبی هر یک در ذیل می آوریم:
الف: کارخانه هائی که بسرمایهء دولت تأسیس شده و مشغول کارند:
اسم کارخانهمحلظرفیت اسمی
کهریزککهریزک. جنوب تهران150 تن
کرجکرج مغرب تهران350 "
شاه آبادشاه آباد غرب.350 "
شاه زندشاه زند اراک.350 "
مرودشتشمال شیراز1000 "
فسافسا350 "
بردسیرکرمان350 "
تربت حیدریهتربت حیدریه700 "
آبکوهمشهد650 "
چنارانچناران،مشهد350 "
ارومیّهشمال ارومیّه700 "
میاندوآبمیاندوآب650 "
ب: کارخانه هایی که سرمایه داران ایرانی با استفاده از کمک دولت (قانون پشتوانهء اسکناس) در صدد تأسیس برآمده اند و محل این کارخانه ها در جاهائیکه برای کشت چغندر قند مناسب است پیش بینی شده و در آیندهء نزدیک بهره برداری از آنها بمرحلهء عمل خواهد رسید:
اسممحل ظرفیتاسمی
فریمانفریمان1000 تن
شیروانشیروان.قوچان1000 "
شاهرودشاهرود500 "
اصفهاناصفهان1000 "
کوارجنوب شیراز1000 "
همدانشمال همدان1000 "
آذربایجانهنوز معین نشده1000 "
مؤلف کتاب سپس نتیجه گرفته است که هرگاه کلیهء برنامه هائی که در دست اجرا میباشد بمرحلهء عمل درآید و کارخانه های دولتی که از چغندر، قند میسازند، تکمیل شوند تولید قند کشور بدین صورت خواهد بود که سالانه 150 هزارتن از کارخانه های دولتی و 120 هزارتن از کارخانه های ملی قند (از محصول چغندر) تولید خواهد شد. و رجوع به کتاب «کلیات صنعت قندسازی» تألیف مهندس ابراهیم ریاحی فصل 4 و 5 و 6 و 7 و 8 و کتاب «جغرافیایی اقتصادی تألیف مسعود کیهان ص 100 و 101 و 102 و چغندر و «قند چغندر» شود.
(1) - Candolle. (کئوپس = خئوپس).
(2) - Cheops
(3) - Chephren.
(4) - Mycerinos.
(5) - Pline.
(6) - Collumella.
(7) - Palladius.
(8) - Lippmann.
(9) - Cesalpius.
(10) - Olivier de Serres.
(11) - Baron Sigismond Marggraf.
(12) - Beta aritima.
(13) - Schubart.
(14) - Quotient.

چغندرکار.

[چُ غُ دَ] (نف مرکب) آن کس که چغندر کارد. آنکه چغندرکاری کند. کشت کنندهء چغندر. و رجوع به چغندر و چغندرکاری و چغندر کاشتن شود. || کنایه از مالک یا زارعی که در ملک یا زمین خود برای مصرف کارخانهء قند چغندرکاری دارد.

چغندرکاری.

[چُ غُ دَ] (حامص مرکب)عمل کشت چغندر. کشتن چغندر در ملکی یا زمینی. و رجوع به چغندر و چغندرکار و چغندر کاشتن شود.

چغندر کاشتن.

[چُ غُ دَ تَ] (مص مرکب)کشت چغندر کردن، زراعت کردن چغندر. کشتن چغندر در زمین برای خوردن یا مصرف کردن در کارخانه های قند. و رجوع به چغندر و چغندرکار و چغندرکاری شود.

چغندر کشک.

[چُ غُ دَ کَ] (اِ مرکب)کشک و چغندر. خوراکی که از مخلوط شدن چغندر و کشک حاصل آید. در تداول تهرانیان: کشک و لبو، مخلوطی از چغندر پخته و کشک. و رجوع به چغندر شود.

چغنده.

[چَ غَ دَ / دِ] (نف) آن کس که میچغد. آنکه میچخد. و رجوع به چغیدن شود.

چغنست.

[چَ نَ] (اِ) چغبت و چغنت و حشو. (ناظم الاطباء). پشم و پنبه ای که در میان لحاف و نهالی و قبا و مانند آن کنند. که درون نهالی و بالش و لحاف و ابره و آستر قبا و جز آن گذارند. و رجوع به چغت و چغنت و چغنوت(1) شود.
(1) - صور مختلف محرف یک کلمه است.

چغنوت.

[چَ] (اِ) چغبت و چغنت و چغنست و حشو. (از ناظم الاطباء). و رجوع به چغبت و چغنت و چغنوت شود.

چغنه.

[چَ نَ / نِ / چَ غَ نَ / نِ] (اِ) نام سازی است که نوازند. (برهان). نام سازی است. (جهانگیری). || مخفف چغانه است و آن چوبی باشد میان شکافته که چند جلاجل بر آن تعبیه کرده اند. (برهان). مخفف چغانه است. (انجمن آرا) (آنندراج). سازی که چغانه نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
بیا مطرب آن چغنه کز یک فغان
کشد زاهدان را به دیر مغان.
خسرو (از انجمن آرا).
|| نوائی از موسیقی. (ناظم الاطباء).

چغنه.

[ چُ نَ / نِ] (اِ) گنجشک را گویند و به عربی عصفور خوانند. (برهان). گنجشگ باشد. (جهانگیری). گنجشک و عصفور. (ناظم الاطباء). چُغُک و چُغو و چُغوک :
شوم چون بوم و گرسنه چون زاغ
خُرد چون چغنه سست چون کوتر.
پوربها (از جهانگیری).
رجوع به چُغُک و چُغو و چُغوک شود. || ابابیل. (ناظم الاطباء).

چغو.

[چَ / چُ] (اِ) مرغی است از جنس بوم. (فرهنگ اسدی). نوعی از جغد باشد و آن مرغی است نحس و نامبارک. (برهان). جنسی از جغد بود. (اوبهی). جغد. (ناظم الاطباء). جغد. بوف. کوف. کُنگر. کوچ :
اگر بازی اندر چغو کم نگر
و گر باشه ای سوی بطان مپر.
ابوشکور (از فرهنگ اسدی).(1)
|| مخفف چغوک هم هست که گنجشک باشد. (برهان). گنجشک که آن را چغوک نیز گویند. (از انجمن آرا) (آنندراج). گنجشک. (ناظم الاطباء).
(1) - مؤلف انجمن آرا این شعر ابوشکور را در معنی گنجشک شاهد آورده است.

چغواره.

[چَ رَ / رِ] (اِ مرکب) مخفف چغزواره. وزغ. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغزباره و چغزپاره. و چغزواره شود. || جل وزغ. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغزواره شود.

چغور سعد.

[چ سَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قراء و مراتع شیروان که آن را «چخور سعد» هم گویند و در سال 906 ه . ق. الوندمیرزای ترکمان در این محل با شاه اسماعیل جنگ کرده است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 259).

چغوک.

[چُ یاچَ] (اِ) بمعنی گنجشک باشد. (برهان). بمعنی چغک است و آن را چغنه نیز خوانند. (جهانگیری). چغو. (آنندراج). گنجشک و عصفور. (ناظم الاطباء). چغوک و چغک و چکوک و عصفور :
چون ماهی شیم کی خورد غوطه چغوک؟
کی دارد جغد خیره سر لحن چکوک؟
لبیبی.
ز زعفران و سقنقور و مغز جلغوزه
بمشک و عنبر و مغز چغوک آمیزد.
حکیم نظام الملک (از جهانگیری).
-امثال: صد چغوک با پر و بالش نیم من است.
رجوع به چغک و چغو و چکوک شود. || پرنده ای باشد مشهور به سرخاب. (برهان از مؤید الفضلاء). سرخاب. (غیاث از سراج اللغات). یک نوع مرغ آبی. (ناظم الاطباء). مرغکی است مثل گنجشک که در صحرا میان درمنه آشیان نهد و او را بتازی «قبره» خوانند و «ابوالملیح» نیز گویند و افسر دارد چون هدهد و بصبح فروتر از همه مرغ ها بانگ کند و صفیرش بغایت نیکو است و اصفهانیان او را «موژه» گویند و در بعضی دیار خراسان «جَل» و «بکله» نیز خوانندش. (اوبهی). صورتی از چکاوک.

چغو کل.

[چُ کُ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 16 هزارگزی خاور مشهد و یک هزارگزی شمال کشف رود واقع است. جلگه و سردسیر است و 86 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت مالداری و قالیچه بافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چغوکی.

[چُ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور که در 24 هزارگزی جنوب خاوری نیشابور واقع است. آبادیی است گرمسیر با اراضی کویر و شوره زار که مسیر بادهای موسمی بلوک عشق آباد میباشد و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چغولوند.

[چُ وَ] (اِخ) تیره و شعبه ای از طایفهء بیرانوند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 67). رجوع به بیرانوند شود.

چغیدن.

[چَ دَ] (مص) به معنی سعی کردن و کوشش نمودن باشد. (برهان) (آنندراج). کوشیدن و سعی کردن. (ناظم الاطباء). || دم زدن. (برهان) (آنندراج). دم زدن و نفس کشیدن. (ناظم الاطباء). || چخیدن. ستیزه کردن و بر روی کسی جستن :
خدایا راست گویم فتنه از توست
ولی از ترس نتوانم چغیدن.(1)ناصرخسرو.
(1) - ن ل: چخیدن. و در این صورت شاهد نیست.

چفاله.

[چَ لَ / لِ] (اِ) فوج و خیل مرغان را گویند. (برهان) (آنندراج). جوق و خیل مرغان. (جهانگیری). تبدیل جغاله است، که صاحب برهان چنانکه رسم اوست مکرر کرده. (انجمن آرا). فوج و گروه مرغان. (ناظم الاطباء). جغاله و جفاله :
آمد تازان ز هند مرغ بهاری
روی نهاده بما چفاله چفاله.(1)ناصرخسرو.
رجوع به جغاله و جفاله شود.
(1) - ن ل: ... جفاله جفاله.

چفت.

[چَ] (اِ) چوب بندی باشد که تاک انگور و بیارهء کدو و امثال آن را بر بالای آن اندازند. (برهان) (ناظم الاطباء). || تاک و «مو» و درخت انگوری که شاخه های آن را از روی خاک تا سر دیوار باغ بالا برده به میخی که بر دیوار کوبیده اند می بندند یا سنگی بر سر شاخه ها بسته از آن سوی دیوار می آویزند تا شاخه ها بر زمین نیفتد و بهمان صورت رشد و نمو کند. || تالار را نیز گویند و آن عمارتی باشد که از چوب و تخته سازند. (برهان).(1)تالار و سقفی خمیده مانند طاق و آن را چفته نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). تالار باشد. (جهانگیری). تالار و عمارتی که از چوب و تخته سازند. (ناظم الاطباء) :
خامه زده عطارد در لاجورد گردون
بنوشته نام سلطان بالای چفت منبر.
خاقانی (از انجمن آرا).
رجوع به چفته شود.
(1) - طبری eaft (خوابگاه گوسفندان). (نصاب طبری 287) (از حاشیهء برهان چ دکتر معین).

چفت.

[چُ] (ص) تنگ و چسبان باشد که نقیض فراخ و گشاد است. (برهان). تنگ و چسبان که چست نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). جامهء تنگ و چسبان را گویند و آن را چست نیز خوانند. (جهانگیری). ضد گشاد و فراخ. (ناظم الاطباء). سفت و تنگ و چسبان. (ناظم الاطباء). چِفت (به لهجهء اهالی خراسان). || (اِ) چوبی را نیز گفته اند که در زیر عمارت شکسته نهند تا نیفتد. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). تیری که مانند پشت بند جهت نگاهداری بنا قرار میدهند. (ناظم الاطباء). تیری که در زیر عمارت شکسته نصب کنند تا نیفتد. (ناظم الاطباء).

چفت.

[چِ] (اِ)(1) زنجیر در خانه را گویند. (برهان).(2) زنجیر در که بسته شود. (انجمن آرا) (آنندراج). زنجیر در را گویند. (جهانگیری). زنجیر در خانه. (ناظم الاطباء). مقابل رزه. حلقه ای که بر چارچوب در نصب کنند و زنجیر در را بر آن حلقه استوار سازند و چون بخواهند در را مقفل سازند قفل را از آن حلقه بگذرانند. (اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). حلقهء آهنینی که بر چارچوب یا بر یک لت در نصب کنند و رزه یا زنجیر را بر آن حلقه اندازند تا در باز نشود. مادگی آهنین که به رزه افکنند و قفل را از سوراخ آن گذرانند زُلفی. (اصطلاح اهالی فیض آباد بخش تربت حیدریه).
-امثال: دستش به چفت میرسد؛ که بمزاح آمادگی دختری را برای شوهر کردن معنی میدهد.
و رجوع به چفت و بست شود. || سفت و محکم و تنگ و چسبان. (در تداول روستائیان فیض آباد بخش تربت حیدریه).
(1) - Maraillon. (2) - نیز Ceft ترکی مأخوذ از فارسی جفت بضم اول (اوستایی yuxta) بمعنی زوج، عموماً دو عدد و خصوصاً یک جفت گاوی که به گردون بندند، سپس بمزرعهء شخم زده و شخم زدن و مساحتی از زمین که یک جفت گاو در یکروز میتواند شخم بزند اطلاق شده (دائرة المعارف اسلام) در پاوه ای Caeftبمعنی خمیده «ک. اورامان 121». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چفتان.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «آبادیی است متعلق به طارم». (از مرآت البلدان ج 4 ص 251).

چفت پایه.

[چَ / چِ یَ / یِ] (اِ مرکب)چفته پایه. پایهء چفت. پایهء مو. پایهء تاک. چوب یا شاخهء درختی که درخت انگور را بوسیلهء آن راست نگه دارند. پایه های مصنوعی که برآرند یا درختهای دیگر که پایه سازند مو و امثال آنرا :... و بهر درخت بادام یک مو برآن گیرند، هم انگور نیکو بردهد و هم بادام، و حاجت به چفت پایه نباشد. (فلاحتنامه).رجوع به چفت و چفته شود.

چفت فلک.

[چَ تِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گنبد آسمانی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چفت شود.

چفتک.

[چَ / چُ تَ] (اِ) نام مرغی است درازگردن که پیوسته در کنار آب نشیند و او را «کاروانک» نیز گویند و با چرغ و باز شکارش کنند. (برهان). مرغی است درازگردن که در کنار آبها نشیند و باز شکارش کند. (انجمن آرا) (آنندراج). پرنده ای است که او را چوبینه و کاروانک نیز گویند. (شرفنامهء منیری). جانوری است که گوشت آن خالی از لذتی نباشد وکاروانک نیز گویند. (جهانگیری). مرغی درازگردن که پیوسته در کنار آب نشیند و کاروانک و کلنگ نیز گویند. (ناظم الاطباء). چفنک. چگرنه. و رجوع به کاروانک و چفنک و چکرنه شود.

چفت کردن.

[چِ کَ دَ] (مص مرکب) در را با زنجیر بستن. (ناظم الاطباء). و رجوع به چفت شود. || محکم کردن و سفت کردن (در تداول روستائیان خراسان). || کنایه از خموش شدن و پرگوئی نکردن و حرف مفت نزدن. (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه).

چفت کلادیزآباد.

[چَ تِ کَ] (اِخ)دهی از دهستان بالاتجن بخش مرکزی شهرستان شاهی که در 5 هزار و پانصدگزی جنوب باختری شاهی و 3 هزارگزی باختر راه شوسهء شاهی به تهران واقع است دشت و معتدل است و 730 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء تیلق دره و از چاه. محصولش برنج، غلات، صیفی، پنبه و کنجد، مختصر ابریشم و کتان. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان بافتن پارچهء ابریشمی و کتانی و راهش مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چفتگی.

[چَ / چِ تَ / تِ] (حامص) خم زلف و چوب و غیره. (فرهنگ اسدی چ اقبال در لغت خم ص 344). خمیدگی. انحناء :
همیشه تا که زنخدان و زلف دوست بود
ز روی گردی گوی و ز چفتگی چوگان.
فرخی.
رجوع به چفت و چفتن شود.

چفت مقوس.

[چَ تِ مُ قَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سقف طاق مانند و خمیده چون چوگان. (رشیدی). و رجوع به چفت شود.

چفتن.

[چَ تَ] (مص) دریافتن. و فهمیدن. (ناظم الاطباء).

چفت و بست.

[چِ تُ بَ] (اِ مرکب) چفت و بند. چفت و رزه. زلف و زنجیر. (در اصطلاح اهالی فیض آباد بخش تربت حیدریه).
-امثال: فلانی دهنش چفت و بست درستی ندارد؛ یعنی یاوه گوی است و راز نگهدار نیست.
و رجوع به چفت و چفت و بند و چفت و رزه شود.

چفت و بند.

[چِ تُ بَ] (اِ مرکب) چفت و بست. چفت و رزه. زلف و زنجیر (در اصطلاح اهالی فیض آباد بخش تربت حیدریه). زنجیر و حلقه ای که به آن وسیله در خانه یا در صندوق و جز آن را بسته یا قفل کنند. و رجوع به چفت و چفت و بست و چفت و رزه شود.

چفت و رزه.

[چِ تُ رَ زَ / زِ] (اِ مرکب)چفت و بست. چفت و بند. و رجوع به چفت و چفت و بست و چفت و بند شود.

چفته.

[چَ تَ / تِ] (اِ) سر گوسفند(1) را گویند. (برهان). سر گوسفند. (جهانگیری).(2) سر گوسپند. (رشیدی) (ناظم الاطباء). چفده. (ناظم الاطباء). || (ص) خمیده و دوتا و کژ بود. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 486). خیده و خمیده (از فرهنگ اسدی چ اقبال ص 512). بمعنی خم و خمیده باشد. (برهان).(3)بمعنی خمیدگی آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). خمیده بود. (جهانگیری). خمیده و کج. (غیاث). خمیده و کژ شده و دوتا گشته. (شرفنامهء منیری). خمیده و خم شده. (ناظم الاطباء). چفده. (ناظم الاطباء). جفته. دوتا. کوز. کوژ. دولا. منحنی. بخم. چنبری. کمانی. چنبروار :
شدم پیر بدینسان و تو هم خود نه جوانی
مرا سینه پرانجوخ و تو چون چفته کمانی.
رودکی.
که من چفته شدم جانا و چون چوگان فروخفتم
گرم بدرود خواهی کرد بهتر رو که من رفتم.
دقیقی.
ز عشق خویش مگر زلف او بر آن رخسار
شکسته شد که چنین چفته گشت چنبروار.
عنصری.
سیب و بهی را درخت و بارش بنگر
چفته و پرزر همچو چتر فریدون.
ناصرخسرو.
قدم چون تیر بود چفته کمان کرد
تیر مرا تیر و دی به رنج و تحامل.
ناصرخسرو.
امروز همی ضعیف بینی
این قامت چفتهء نزارم.ناصرخسرو.
تا بود گردان به گرد خاک آسایش پذیر
چنبر گردون بی آسایش نیلوفری،
همچو عنبر باد چفته همچو نیلوفر کبود
قد و خد حاسدت از رنج و از بداختری.
سوزنی.
عاشق زار نی و پیکر او
زرد و چفته بسان عاشق زار.وطواط.
ای بسا شب که تو در خلوت و من تا بسحر
از قد چفتهء خود حلقهء در ساخته ام.
اثیرالدین اخسیکتی.
قد اعدا ز عنا چفته همی دار چو لام
دل حساد همی رخنه بغم دار چو سین.
انوری (دیوان ج1 ص392).
ز سوزندگی راه بختش گرفت
بدان آهن چفته سختش گرفت.نظامی.
تنم از باد گنه چفته تر از قامت نون
دلم از وسعت غم تنگتر از حلقهء میم.
شوریده (از فرهنگ ضیاء).
و رجوع به جفته و چفته بالا و چفته پشت و چفته پیکر و چفته شدن و چفته کردن و چفته کمان و چفده شود. || (اِ) بهتان و تهمت. (برهان). تهمت. (جهانگیری) (رشیدی). بهتان و تهمت و گمان بد. (ناظم الاطباء). تهمت. (فرهنگ نظام) :
من برسخا و تربیتت کیسه دوخته
حساد می نهند بتضریب چفته ام.
کمال الدین اسماعیل (از جهانگیری).
|| برابر و قرین را نیز گویند. (برهان). برابر و قرینه. (جهانگیری).(4) برابر و قرین. (ناظم الاطباء) :
خدایگان بزرگا و پادشاه صدور
که با نفاذ تو هست از قضا فراموشم...
و گر به چفته نهد با قبای کحلی خویش(5)
همی برآید ازین غصه دمبدم هوشم.
انوری (از جهانگیری).
|| چوب بندی تاک انگور و امثال آن را هم گفته اند. (برهان). چفت انگور که بتازی «عریش» گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (رشیدی). داربست و وادیج و وایج و واییج و چوب بندی تاک انگور و جز آن. (ناظم الاطباء). چفت. جفت. جفته. داربست مو. چوب بست برای گسترانیدن درخت مو. داربست تاک. چفتهء رز. چفته بندی. و رجوع به چفت و جفته و ادیج و وایج و واییج و چفته بندی شود. || چوبی بمقدار سه وجب که طفلان بردست گرفته برسر چوب کوچکی سرتیز بقدر یک وجب آنچنان زنند که چوب کوچک برهوا جهد و در وقت برگشتن برکمر آن زنند تا دور رود و آن را بعربی «مقلاة » خوانند. (برهان). چوبی بقدرسه وجب که کودکان بردست گرفته و برکمر چوب کوچکتری بقدر یک وجب زنند و بازی کنند. (ناظم الاطباء). یکی از دو چوب بازی مخصوص اطفال که چفته بزرگتر و «پل» کوچکتر است و نام دیگر این بازی «الک دولک » است که در اصفهان «تک» نام دارد. (از فرهنگ نظام). در تداول اهالی خراسان، این بازی را لُوچُمبَه گویند. چوب بزرگ در بازی « چالیک». چوبی که کودکان تهرانی در بازی «الک دولک» آن را «الک» نامند. || طاق ایوان و عمارت. (برهان). عمارتی که سقفش خمیده باشد، مانند طاق. (انجمن آرا) (آنندراج) (رشیدی). طاق و ایوان عمارت. (ناظم الاطباء). چفت. جفته. طاق و سقف و ایوان خمیده شکل. و رجوع به جفته و چفت شود. || در یزد، چوگانی راست و منقش را گویند که بطول نیم ذرع یا سه چارک است و در «گوبازی» بکار میرود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || چیزی چون چتر و سایبان: پس شاه اسکندر با دختر در این مناظره بودند که چتر و چفته(6) و فیلان خاص لشکر برسیدند. (اسکندرنامهء خطی نسخهء متعلق به سعید نفیسی). || نوعی از خیار است که خیارچنبر و خیارچفته نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || قسمی از انگور است. (فرهنگ نظام).
(1) - ظ. سرای گوسپند، چه در طبری caftخوابگاه گوسفند است. (حاشیهء برهان قاطع چ دکترمعین).
(2) - مؤلف جهانگیری در توضیح این معنی نویسد: «شیخ نظامی در اسکندرنامه آورده که: چون اسکندر ذوالقرنین بر سر زنگیان رفت و تقارب فریقین روی نمود، میانهء طلایهء سکندر و طلایهء زنگیان جنگ واقع شد و غلبه مر زنگیان را دست داد. این امر باعث خوف لشکر سکندر شد و چون سکندر براین حال وقوف یافت، «طوطیانوش» حکیم را که در علم موسیقی مهارت کامل داشت نزد «پلنگ» پادشاهزادهء زنگیان بطلب صلح فرستاد و «پلنگ» فرمود که «طوطیانوش » را کشتند و خون او را در طشتی ریخته نزد او آوردند و آن طشت را بر لب نهاده در کشید. چون خبر در لشکر سکندر انتشار یافت بیم و هراس لشکر زیاده شد چنانچه بهیچوجه روبروی زنگیان نتوانستند شد. سکندر دفع این حادثه را بدینوجه اندیشید که جمعی را فرستاد که از اطراف لشکر «پلنگ» زنگی چند را بدست آوردند و بحضور سکندر حاضر ساختند، سکندر مطبخی خود را طلب داشته در خفیه به او گفت که چون من یکی از زنگیان را بفرمایم که بکشند و سر او را بتو دهند که پخته بجهت من بیاوری، باید که تو سر زنگی را «خاک خفت» کنی، یعنی در خاک پنهان سازی و «چفته» را که عبارت از سرگوسفند است «لفچه» کنی یعنی از استخوان جدا نمایی چه «لفچه» گوشت بی استخوان را گویند؛ و بپزی تا متمایز نشود که سر زنگی است یا «چفته» و نزد من بیاوری چون نظر سکندر بر زنگیان گرفتار آمد فرمود که یکی از آنها را بکشتند بنوعی که مرقوم شد بعمل آوردند و مطبخی بموجب اشاره کار بست و لفچهای سرگوسفند را پخته نزد سکندر آورده سکندر آنرا در حضور بقیهء زنگیان خورده و دیگران را رها کرد تا رفته در میان لشکر خود گفتند که ؛ بیت:
چنان میخورد زنگی خام را
که زنگی خورد مغز بادام را
چون این خبر در لشکر «پلنگ» منتشر گشت خوف عظیم در میان زنگیان افتاد و همینکه سکندر متوجه زنگیان گشت، شکست بر لشکر زنگ افتاد و «پلنگ» کشته گشت. این بیت از این داستان است که به اشتهاد مرقوم میشود:
بفرمود تا مطبخی در نهفت
نهد چفته آنرا کند خاک خفت
بیاورد آن زیرک هوشمند
برو لفچهای سر گوسفند».
نوشتهء مؤلف جهانگیری بدینجا پایان می پذیرد، لیکن مؤلف انجمن آرا (لله باشی) معتقد است که صاحب جهانگیری در استناد خود بخطا رفته و شعر نظامی را بغلط شاهد آورده است ودرین باره می نویسد: صاحب فرهنگ «جفته» را «چفته» خوانده در جهانگیری افسانه ای دراز ذکر کرده و از نظامی اشعار شاهد آورده که به تدبیر اسکندر «چفته» یعنی سر گوسفند را بدل سرکلهء زنگی پخته آوردند و اسکندر خورد و بعد ازین تفصیل معلوم میشود که «جفته» بوده یعنی بدل دادن و چیزی را بچیزی جفت کردن و بر کسی مشتبه نمودن و «جفته بمعنی کلهء سر دیده نگردید و الله اعلم، از سیاق نظم شعر معلوم میشود که «جفته» است چنانکه گفته:
بفرمود تا مطبخی در نهفت
نهد جفته و آن را کند خاک جفت.
یعنی بدل سر زنگی کلهء گوسفند پخته بیاورد و سر زنگی را جفت خاک کند، شعر: «بیاورد خوان زیرک هوشمند» اگر «چفته» بمعنی کله و سرگوسفند بود، در اینجا نیز میگفت:
بیاورد خوان زیرک هوشمند
بخوان اندرآن چفتهء گوسفند».
مؤلف «آنندراج» نیز ظاهراً با نظر «لله باشی» موافق بوده و نوشتهء وی عیناً ذیل لغت «چفته» بی آنکه شخصاً عقیده ای ابراز کند، نقل کرده است. مرحوم وحید دستگردی نیز در «شرفنامه» شعر نظامی را بدین صورت:
بفرمود تا مطبخی در نهفت
نهد جفته و آنرا کند خاک جفت.
آورده و در حاشیه نوشته است: «جفته نهادن» کنایه از مکر و حیله است، گر چه در فرهنگها این معنی ثبت نشده. نهد جفت و آنرا - نسخه. در خسرو شیرین فرماید:
همان جفته نهاد آن سیم ساقش
بجفتی دیگر از خود کرد طاقش.
دو بیت یعنی طباخ را بفرمای که حیله و مکری کند و سر زنگی را جفت خاک کرده دفن سازد و سر گوسفندی را جوشانیده پس از پختن پیش شاه بیاورد». (شرفنامهء نظامی چ وحید ص 106).
اینک از مجموع این نوشته ها نتیجه میگیریم که ظاهراً «چفته» در شعر نظامی صحیح نمی نماید و طبق نسخ معتبر «جفته» صحیح است و محتمل است قول مؤلف انجمن آرا در این مورد درست باشد.
(3) - از: caftan? ) jaftan, caftidhan) (حاشیهء برهان چ دکتر معین).
(4) - مؤلف انجمن آرا نویسد: «... و اینکه صاحب جهانگیری نبشته که معنی چهارم چفته برابر و قرینه است و قطعهء «انوری» را آورده است، آن نیز خطاست و قطعه این است:
خدایگان بزرگان و پادشاه صدور
که بانفاذ تو هست از قضا فراموشم
یکی ز آتش جور سپهر بازم خر
که از تجاسر آن همچو دیگ میجوشم
عجب مدار که امروز مر مرا دیده ست
در آن لباجه که تشریف داده ای دوشم
ز بهر خسرو سیارگان همی خواهد
که عشوه ای بخرم و آن لباجه بفروشم
اگر به جفته نهد با قبای کحلی خویش
همی برآید ازین غصه دمبدم هوشم.
از این قطعه نیز ثابت میشود که این را هم «چفته» به جیم فارسی مفتوح خوانده و برابر و قرین معنی کردن خطاست. حکیم گفته خلعتی که بمن داده، سپهر میخواهد بخرد برای آفتاب و من نخواهم فروخت اگر نیز با قبای کحلی خویش مبادله خواهد کرد، از این غبن جانم خواهد برآمد و راضی نخواهم شد. معلوم شد که «جفته» بمعنی مبادله و معاوضه است، چنانکه سابقاً در بابت تبدیل سر گوسفند و سرزنگی مذکور شد» (انجمن آرا ذیل لغت چفته).
(5) - ن ل: وگر به جفته نهد... و رجوع به حاشیهء 2 نقل از انجمن آرا شود.
(6) - این کلمه را بدین معنی جای دیگر ندیده ام و ظاهراً چیزی چون چتر و سایبان باشد، یا اینکه چتر و چفته از اتباع است. (مؤلف).

چفته.

[چَ تِ] (اِخ) دهی از بخش سنجایی شهرستان کرمانشاهان که در 40 هزارگزی خاور راه فرعی شاه آباد به گهواره واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات دیمی و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و تهیهء ذغال و هیزم و راهش مالرو است که در تابستان اتومبیل هم میتوان برد. گله داران این آبادی در زمستان برای قشلاق به حدود نفت شاه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چفته.

[چَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان سرقلعه (گرمسیر ولدبیگی) بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان که در 7 هزارگزی شمال باختری سرقلعه، کنار راه فرعی باویسی به سرپل ذهاب واقع است. دشت و گرمسیر است و 350 تن سکنه دارد. آبش از چاه و سرآب سر قلعه. محصولش غلات، حبوبات دیمی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در زمستان قریب 200 خانوار از ایل ولدبیگی برای زراعت و تعلیف احشام خود در اطراف این آبادی ساکن میشوند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چفته بالا.

[چَ تَ / تِ] (ص مرکب)خمیده قد. کوژپشت. آنکه قامتی خمیده دارد. چفته پشت. چفته پیکر. چفته شکل :
چفته بالا و خسته رخسارند
کوفته مغز و سوخته جانند.مسعودسعد.
رجوع به چفته و چفته پشت و چفته پیکر و چفته شکل شود.

چفته بند.

[چَ تَ / تِ بَ] (اِ مرکب) چفته. جفته. چفته بندی. وادیج. واییج. چوب بندی تاک انگور و امثال آن. داربست مو. شاخه هایی از درخت یا چوبهائی که بر پا داشته اند تا درخت انگور را بر آن بگسترانند. و رجوع به چفت و چفته و چفته بندی شود.

چفته بندی.

[چَ تَ / تِ بَ] (حامص مرکب، اِ مرکب) چفت و چفته. داربست مو. داربست. چفته بند. وادیج. واییج.و رجوع به چفت و چفته و چفته بند شود.

چفته بینی.

[چَ تَ / تِ] (ص مرکب)آنکس که بینی خمیده دارد. اَقعَم. و رجوع به چفته شود.

چفته پشت.

[چَ تَ / تِ پُ] (ص مرکب)خمیده پشت. کوژپشت. قوزی یا کسی که پشتش از پیری یا بسبب دیگر خمیده شده است. پیر منحنی یا کسی که پشتش انحناء دارد. منحنی پشت :
حکیم نوزده چون پیر چفته پشت شود
گهی که از پس خود کندهء جوان بیند.
سوزنی.
چفته پشتی نعوذ بالله قوز(1)
چون کمانی که برکشند به توز.نظامی.
رجوع به چفته و چفته پشتی شود.
(1) - ن ل:.. نعوذ بالله کوز.

چفته پشتی.

[چَ تَ / تِ پُ] (حامص مرکب) کوژی. پشت خمی. قوز داشتن. خمیده پشت بودن. منحنی بودن پشت. و رجوع به چفته و چفته پشت شود.

چفته پیکر.

[چَ تَ / تِ پَ / پِ کَ] (ص مرکب) چفته بالا. چفته قامت. خمیده بالا. آنکس که قامتی بشکل هلال دارد. چفته شکل :
دوش چون خورشید را مصروع خاور ساختند
ماه نو را چون حمایل چفته پیکر ساختند.
خاقانی.
رجوع به چفته و چفته بالا و چفته شکل شود.

چفته دره.

[چَ تِ دَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند، بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 36 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 6 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء غیب غلام میباشند که در ساختمان و سیاه چادر زندگی میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چفته دره.

[چَ تِ دَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 16 هزارگزی جنوب خاوری صحنه و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء کرمانشاه به همدان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات دیمی. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چفتهء زانو.

[چَ تَ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) خم زانو. خمیدگی زانو. مفصل زانو. و رجوع به چفته شود.
(1) - Jarret.

چفته شدن.

[چَ تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) چفتیدن. خمیده شدن. کوژ شدن. منحنی شدن. خم شدن پشت یا قامت :
که من چفته شدم جانا و چون چوگان فروخفتم
گرم بدرود خواهی کرد بهتر رو که من رفتم.
دقیقی (از فرهنگ اسدی).
چون موی شدم لاغر و چون زر شده ام زرد
چون چنگ شدم چفته و چون زیر شدم زار.
فرخی.
شد تیره همچو موی تو روی چوماه تو
شد چفته همچو زلف تو سرو روان تو.
سنائی.
زرد شده ناچشیده شربت عشق
چفته شده ناکشیده فرقت یار.رشید وطواط.
رجوع به چفته و چفته کردن و چفتیدن شود.

چفته شکل.

[چَ تَ / تِ شَ / شِ] (ص مرکب) کج و چوله. کج و معوج. آن کس که اندام و هیکلی ناراست و بیقواره و ناموزون دارد. چفته بالا و چفته پیکر. منحنی شکل :
لنگ و لوک و چفته شکل و بی ادب
سوی او میغیژ و او را میطلب.مولوی.
رجوع به چفته و چفته بالا و چفته پیکر شود.

چفته کردن.

[چَ تَ / تِ کَ دَ] (مص مرکب) خم کردن. خماندن. خمیده کردن. منحنی کردن قامت یا پشت و جز آنها :
ورهمی چفته کند قد مرا گو چفته کن
چفته باید چنگ تا بر چنگ ترک آواکند.
منوچهری.
رجوع به چفته و چفته شدن شود.

چفته ونیت.

[چَ تِ وُ نَ] (اِخ) دهی از دهستان ایوان بخش گیلان شهرستان شاه آباد که در 9 هزارگزی باختر جوی زر و 4 هزارگزی جنوب راه شوسهء شاه آباد به ایلام واقع است. دشت و سردسیر است و 350 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کنگر. محصولش غلات، برنج، حبوبات، توتون و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. اهالی این آبادی چادرنشین اند و در زمستان به گرمسیر غربی ایوان و حدود سومار میروند. مزرعهء چشمه دانوک هم جزء این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چفتیدن.

[چَ دَ] (مص) خمیدن. خم شدن قامت یا پشت. چفته شدن :
چو شد سال آن پادشا بر دو هفت
بنالید و آن سرو نازان بچفت.فردوسی.
رجوع به چفته و چفته شدن شود.

چف چف.

[چَ چَ] (ص، اِ) زنی که آرام نگیرد و به یک شوهر اکتفا نکند و اصل آن جاف جاف است. (از لغت محلی شوشتری، خطی).

چفچه.

[چَ چَ / چِ] (اِ) در دیوان مسعودسعد (چ مرحوم یاسمی ص 177) در چیستانِ «ظاهراً چنگ» این بیت آمده :
پشتش چو چفچه چفچه و آن چفچه ها همه
در بسته همچو پهلوی مردم بیکدگر.
مسعودسعد.
و معنی آن معلوم نشد.

چفدر.

[چَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان که در 29 هزارگزی شمال باختر سنقر و 5 هزارگزی شمال سراب سورن آباد واقع است. دامنه و سردسیر است و 190 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس و راهش مالرو است اما در تابستان از میدان اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چفده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف) بمعنی خمیده و خم شده باشد. (برهان). مرادف و تبدیل چفته است، یعنی خمیده. (انجمن آرا) (آنندراج). چفته و خمیده و خم شده باشد. (ناظم الاطباء). جفته :
یکی چون درخت بهی چفده از بر
یکی گردنی چون سپیدار دارد.ناصرخسرو.
و رجوع به جفته و چفته شود. || (اِ) خوشهء انگور. || سر گوسپند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چفته شود. || گمان بد. (ناظم الاطباء).

چفرسته.

[چَ رُ تَ / تِ] (اِ) ماشورهء جولاهگان باشد. (برهان). بمعنی «جغرشته» و صورتی از تلفظ و نوشتهء آن است. (از انجمن آرا) (آنندراج). ریسمان که برتاتره پیچند و جامه ببافند و «ماشوره» گویند. (رشیدی). ماشورهء جولاهگان. (ناظم الاطباء). ماشوره. (فرهنگ نظام). جغرسته و جفرشته و چغرسته. و رجوع به جغرسته و جفرسته و چغرشته شود. || ریسمان خامی را نیز گویند که در وقت رشتن پنبه بر دوک پیچیده شود. (برهان). ریسمان خامی که در وقت رشتن بر دوک پیچد. (ناظم الاطباء). ریسمانی که بر چوبی پیچند و با آن پارچه بافند. (فرهنگ نظام). جفرسته و چفرسته و جغرشته. و رجوع به جغرسته و جفرسته و چغرشته شود.

چفرسته.

[چَ رَ تَ / تِ] (اِ) کلبتین و انبر مانندی که جراحان بدان رگها را گیرند. (ناظم الاطباء).

چفسا.

[چَ] (نف) چسبنده. چفسنده. چپسنده. چفسان. چسبان. و رجوع به چفسان شود.

چفسان.

[چَ] (نف) چسبان. چسپان. دوسان. چفسنده. چسبنده. لازب. هر چیز که چسبناک و لزج باشد.

چفساندن.

[چَ دَ] (مص) چسباندن. دوساندن. چسبانیدن. چفسانیدن. و رجوع به چفسانیدن شود.

چفساننده.

[چَ نَ دَ / دِ] (نف) چسباننده و دوساننده. الصاق کننده.

چفسانی.

[چَ] (حامص) لزوجت و الصاق و پیوستگی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چفساندن و چفسانیدن شود.

چفسانیدن.

[چَ دَ] (مص) چسبانیدن. دوسانیدن. الصاق. لَتّ. مُُطابَقَه. (منتهی الارب). و رجوع به چفساندن و چفسیدن شود.

چفسانیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف) چفسانده شده. چسبانیده شده. مَضبوء. (منتهی الارب). و رجوع به چفسانیدن و چفسیدن شود.

چفسندگی.

[چَ سَ دَ / دِ] (حامص)چسبندگی. دوسندگی. چسبناکی. و رجوع به چفس شود.

چفسنده.

[چَ سَ دَ / دِ] (نف) چسبنده. دوسنده. لاصق. لازب.

چفسیدگی.

[چَ دَ / دِ] (حامص)چسپیدگی و التصاق و پیوستگی. (ناظم الاطباء). دوسیدگی. خاصیت چسبندگی داشتن، چسبناک بودن. و رجوع به چفسیدن شود.

چفسیدن.

[چَ دَ] (مص)(1) بمعنی چسبیدن است خواه چیزی را بچیزی بچسبانند و خواه بدست محکم بگیرند. (برهان). بمعنی چسبیدن. (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری) (رشیدی). چسپیدن و ملصق شدن و پیوستن. (ناظم الاطباء). مبدل چسپیدن است. (فرهنگ نظام). چپسیدن و چسپیدن. ملصق شدن. دوسیدن. بشلیدن. التصاق. التزاق. التساق. و رجوع به چپسیدن و چسپیدن شود :
در فناها این بقاها دیده ای
بر بقای جسم خود چفسیده ای.مولوی.
تو زآبی دان و هم برآب چفس
چونکه داری آب از آتش متفس.
مولوی (از انجمن آرا).
سعی در تنقیص قدر خویش کرد
هرکه کرد اهمال در تکمیل نفس
بارها ای نفس نافرمان شوم
گفتمت از حرص بر دنیا مچفس.
ابن یمین (از انجمن آرا).
و رجوع به چپسیدن و چسبیدن و چسپیدن شود. || میل کردن و منحرف شدن از راست :پس چون از آتش سخن بتفسید و از جادهء آزرم بچفسید. (مقامات حمیدی).
- برچفسیدن؛ بمعنی پیوستن و متصل شدن بچیزی یا کسی : مرا الله می آرد و میبرد هر زمانی، گوئی من به الله برچفسیده ام. (کتاب المعارف).
تو ز طفلی چون سببها دیده ای
در سبب از جهل برچفسیده ای.مولوی.
از خیال دشمن و تصویر اوست
که تو بر چفسیده ای بر یار و دوست.
مولوی.
- فروچفسیدن به چیزی؛ بمعنی سخت و محکم گرفتن آنچیز را : با تاج سرخ و به هر دو دست بر شمشیر فروچفسیده. (مجمل التواریخ و القصص). و بدست چپ بر قبضهء شمشیر فروچفسیده. (مجمل التواریخ والقصص).
(1) - چسپیدن = چپسیدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چفسیدنی.

[چَ دَ] (ص لیاقت) دوسیدنی چسبیدنی. چپسیدنی. هر چیز که خاصیت چسبندگی دارد. و رجوع به چفسیدن شود.

چفسیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف) چسپیده. (ناظم الاطباء). دوسیده. ملصق.

چفل.

[چَ فَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان لفسجان بخش مرکزی شهرستان لاهیجان که در 6 هزارگزی باختر لاهیجان، کنار راه شوسهء سیاهکل واقع است. جلگه ای و مرطوب است با هوای معتدل که 366 تن سکنه دارد. آبش از سفیدرود. محصولش برنج، ابریشم، چای، کنف و صیفی کاری و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چفلان.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «نام قلعه ای است از قلاع دره جزو محال خراسان». (از مرآت البلدان ج 4 ص 251).

چفنک.

[چُ / چَ نَ] (اِ) مرغی است درازگردن که آن را کاروانک خوانند. (برهان). کاروانک و بوتیمار. (ناظم الاطباء). چفتگ. چکرنه. مرغ درازگردنی که غالباً در کنار آب نشیند و او را با چرغ و باز شکار کنند. و رجوع به چفتک و چکرنه شود.

چفود.

[چِ] (اِ) جهود و یهود و تیداک. (ناظم الاطباء). پیرو حضرت موسی و کسی که متدین بدین وی باشد. و رجوع به جهود و تیداک شود.

چق.

[چَ] (اِ) چوبی باشد که ماست را بدان زنند تا مسکه و کره از آن جدا شود. (برهان). چوبی که بدان چغرات زنند. (آنندراج). چوبی که بدان ماست را بشورانند تا مسکه برآرد. (ناظم الاطباء). جغ. چغ. شیرزنه. و رجوع به جغ و چغ شود.

چق.

[چُ] (اِ) مخفف چوق است و آن چوبی باشد که بر گردن گاو گردونکش نهند. (برهان) (آنندراج). چوبی که بر گردن گاو گردونکش بندند. (ناظم الاطباء). چغ و چوق و جغ و جوغ و یوغ. چوبی که برگردن یک یا دو گاو نهند و ابزار شیار کردن زمین یا کوبیدن خرمن را بدان چوب بندند. و رجوع به چغ و جغ و جوغ و یوغ شود. || گاه بر گاو گردون هم اطلاق کنند. (برهان) (آنندراج). گاو گردونکش. (ناظم الاطباء).

چق.

[چِ] (اِ) بمعنی چِغ میباشد. (از آنندراج) (از فرهنگ نظام). پرده ای که از نی و یا حصیر درست کرده بر در اطاق آویزان کنند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چق شود.

چقا.

[چُ / چَ] (اِ) در لهجهء کردی بمعنی تپه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5 ذیل چقا).

چقا.

[چَ / چُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مشک آباد بخش فرمهین شهرستان اراک که در 45 هزارگزی جنوب فرمهین متصل به راه آهن اراک واقع است. دشت و سردسیر است و 307 تن سکنه دارد، آبش از قنات. محصولش غلات، ارزن، بنشن، چغندر قند و صیفی. شغل اهالی زراعت و قالیبافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چقا.

[چَ / چُ] (اِخ) دهی است از دهستان فارسینج اسدآباد شهرستان همدان که در 33 هزارگزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد و 7 هزارگزی فارسینج واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 800 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، توتون، لبنیات، عسل و انگور. شغل اهالی زراعت، گله داری و تربیت بوقلمون، صنایع دستی زنان قالیبافی و راهش مالرو است. این آبادی در دو محل که به فاصلهء یک هزارگز واقع اند چفابالا و چقاپائین نامیده میشوند و سکنهء چقابالا 350 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چقاالهی.

[چَ اِ لا] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که در 12 هزارگزی خاور کوزران، کنار رودخانهء مرک واقع است. دشت و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از سراب میرعزیزی. محصولش غلات، حبوبات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است ولی در تابستان اتومبیل هم میتوان برد. گله داران این آبادی در زمستان به گرمسیر حدود قصرشیرین می روند و بوسیلهء موتور از آب رودخانهء مرک استفاده میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چقاامان.

[ چَ اَ] (اِخ) دهی است از بخش سومار شهرستان قصرشیرین که در 6 هزارگزی جنوب سومار و 4 هزارگزی مرز ایران و عراق واقع است. دامنه و گرمسیر است و 70 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کنگیر. محصولش غلات، لبنیات، مختصر پنبه، ذرت و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقابراله.

[چَ بِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج که در 5 هزارگزی جنوب کامیاران، کنار راه شوسهء کرمانشاه و سنندج واقع است. جلگه و سردسیر است و 121 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقابل.

[چَ بَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است در سه فرسخی نهاوند که خاکش متصل بخاک بروجرد است. محلی است کوهستانی و در زمستان پربرف که در سمت جنوب چشمهء آب و دره ای دارد که بدرهء باغ معروف است و آب چشمه به سمت شمال جاری است و اراضی مزرعه را که متصل به کوه است آبیاری میکند. این آبادی قریب 200 تن جمعیت دارد و قسمتی از محصولش دیمی است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 251).

چقابل.

[چَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان بابالی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد که در 9 هزارگزی خاور چقلوندی، کنار راه شوسهء چقلوندی به بروجرد واقع است. جلگه و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. آبش از رود بابالی. محصولش غلات، حبوبات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن سیاه چادر و راهش اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفهء بیرانوند میباشند که در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام ییلاق و قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقابل.

[چَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 42 هزارگزی باختر کوهدشت و 42 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است. جلگه و معتدل است و 120 تن سکنه دارد. آبش از رود خسروآباد. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راهش اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفهء کونانی بوده در سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقابل.

[چَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان رومشکان بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 42 هزارگزی جنوب کوهدشت و 2 هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد بکوهدشت واقع است. جلگه و معتدل است و 600 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان بافتن جل و سیاه چادر و راهش اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفهء امرائی میباشند که در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقابلک علی رضا.

[چَ بَ لَ عَ رَ] (اِخ)دهی است از دهستان ماهیدشت بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 8 هزارگزی شمال رباط ماهیدشت و یک هزارگزی چقابلک محمدزمان خان واقع است. دشت و سردسیر است و 400 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات، حبوبات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است که در تابستان با اتومبیل هم میتوان رفت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقابلک قلعه.

[چَ بَ لَ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بخش مرکزی کرمانشاهان که در 6 هزارگزی شمال رباط ماهیدشت و 2 هزارگزی قمشه لر زنگنه واقع است. دشت و سردسیر است و 265 تن سکنه دارد. آبش از قنات و از رودخانهء مرک. محصولش غلات، حبوبات دیم و چغندرقند. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است اما در تابستان از طریق قمشه اتومبیل هم میتوان برد. این آبادی به قلعهء خواجه باشی نیز مشهور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقابلک محمدزمان خان.

[چَ بَ لَ مُ حَمْ مَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 7 هزارگزی شمال رباط ماهیدشت و یکهزارگزی چقابلک قلعه واقع است دشت و سردسیر است و 105 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش جز از راه فرعی قلعه داراب خان اتومبیل رو نیست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقابور.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان رومشکان شهرستان خرم آباد که در 51 هزارگزی جنوب باختری کوهدشت و 51 هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء خرم آباد بکوهدشت واقع است. جلگه و معتدل است و 180 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راهش اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفه امرائی میباشند. و در سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقابور.

[چَ] (اِخ) دهی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد که در 5 تا 8 هزارگزی خاور گهواره، کنار راه مالرو عمومی گهواره بگردنهء امیرخان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 520 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات، سبزی، توتون، حصیر و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است اما در تابستان از گهواره اتومبیل هم میتوان برد. سکنهء این آبادی از تیرهء گهواره میباشند و چشمهء ارغوانی بدین آبادی متصل است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقابهار.

[چَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بادندپور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 30 هزارگزی شمال خاوری شاه آباد و 3 هزارگزی شمال شوسهء کرمانشاه به شاه آباد واقع است. دشت و سردسیر است و 212 تن سکنه دارد. آبش از نهر چهارزبر. محصولش غلات دیم و لبنیات و شغل اهالی گله داری و زراعت است. در زمستان بیشتر ساکنین این آبادی به گرمسیر گچ قصرشیرین میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاپهنه.

[چُ پَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 19 هزارگزی باختر الیگودرز، کنار راه مالرو دولت آباد به بادکی واقع است. جلگه و معتدل است و 396 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه اتومبیل رو است. این آبادی را چقاآسیاب هم مینامند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقاجان علی.

[چَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال، بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 17 هزارگزی جنوب باختری صحنه و 32 هزارگزی جنوب شوسهء کرمانشاه واقع است. دشت و معتدل است و 110 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء گاماسیاب، محصولش غلات، حبوبات، توتون و پنبه. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است اما در تابستان از طریق فراش اتومبیل هم میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاجنگا.

[چَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان منصوری بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 23 هزارگزی جنوب خاوری شاه آباد کنار راه فرعی شاه آباد به پلنگ گرد واقع است. دشت و سردسیر است و 847 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء سراوند. محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. بیشتر سکنهء این آبادی در زمستان بگرمسیر گیلان غرب میروند. این آبادی در دو محل نزدیک بهم که یکی در جنوب و دیگری در شمال رودخانه واقع است. به علیا و سفلی مشهور میباشد و آثار قلعهء خراب قدیمی بر روی تپهء مجاور آبادی دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاچاق.

[چَ] (اِ صوت مرکب)(1) صدا و آواز پیاپی خوردن تیر باشد بجایی. (برهان). آوار تیغ و تیر و جز آن که به بدن انسان درخورد و این لفظ مطابق لهجهء ترکان است. (آنندراج) (غیاث). صدا و آواز برخورد پیاپی تیر بر جایی. (ناظم الاطباء). چخاچخ و چقاچق و چکاچک و چکاچاک. صدا و آواز تراق تراقی که از زدن تیر یا شمشیر و جز آن به چیزی یا جایی برآید. و رجوع به چخاچخ و چقاچق و چکاچاک و چکاچک شود.
(1) - اسم صوت، در ترکی «چقاچق» بفتح اول و چهارم بهمین معنی است (جغتایی 284) (حاشیهء برهان چ معین).

چقاچق.

[چَ چَ] (اِ صوت مرکب) بمعنی چقاچاق است که صدا و آواز پیاپی خوردن تیر باشد بر جایی. (برهان). بمعنی چقاچاق است. (آنندراج). صدا و آواز برخورد پیاپی تیر بر جایی. (ناظم الاطباء). چخاچخ و چکاچاک. و رجوع به چخاچخ و چقاچاق و چکاچاک شود.

چقا چوبین.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد که در 6 هزارگزی شمال باختر گهواره واقع است و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاحسین.

[چَ حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پائین، بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 16 هزارگزی شمال باختری رباط ماهیدشت و یک هزارگزی راه فرعی قلعهء داراب خان واقع است. دشت و سردسیر است و 125 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش غلات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا حمام.

[چَ حَمْ ما] (اِخ) نام تپه ای است در 19 هزارگزی شمال نفت شاه، کنار راه شوسهء نفت شاه به قصرشیرین که پاسگاه مرزبانی دارد و در زمستان قشلاق عده ای از طوایف قلخانی گورانی است. این محل آبش از رودخانهء کنگاکش میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا خندق.

[چَ خَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرگاه بخش ولییان شهرستان خرم آباد که در 4 هزارگزی شمال خاوری ماسور و 2 هزارگزی شمال راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. جلگه و معتدل است و 100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء خرم آباد. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء میر هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقاخور.

[چَ خُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از محال اربعهء اصفهان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 251). و رجوع به چغاخور شود.

چقاده.

[چَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان جوشقان بخش میمهء شهرستان کاشان که در 22 هزارگزی خاور میمه واقع است. کوهستانی و سردسیر است. و 250 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، لبنیات و مختصر میوه جات. شغل اهالی زراعت و بافتن کرباس و چادرشب و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چقا رسول.

[چَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در13 هزارگزی جنوب خاوری کوهدشت و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد به کوه دشت واقع است. تپه ماهوری و معتدل است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، لبنیات و پشم، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن سیاه چادر و طناب و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقارضا.

[چَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که در هزار و پانصدگزی جنوب خاوری کوزران کنار راه فرعی کوزران بکرمانشاه واقع است. دشت و سردسیر است و 60 تن سکنه دارد. آبش از سراب. محصولش غلات، حبوبات دیم و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است اما در تابستان اتومبیل هم میتوان برد. عده ای از گله داران در تابستان برای تعلیف احشام به این آبادی می آیند و در زمستان به گرمسیر ذهاب قصرشیرین میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقازال.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 30 هزارگزی باختر الیگودرز و 6 هزارگزی جنوب راه آهن دورود به اراک واقع است. جلگه و معتدل است و 218 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چاه. محصولش غلات، چغندر و پنبه، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقازرد.

[چَ زَ] (اِخ) محلی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 12 هزارگزی شمال شوسهء شاه آباد به قصر شیرین واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 455 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات دیم و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است ولی در تابستان از سراب حنان اتومبیل هم میتوان برد. اهالی این محل عموماً در زمستان برای تعلیف احشام بحدود باغچه و قطار قصرشیرین میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا زرد.

[چَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 18 هزارگزی باختر کرمانشاه و 3 هزارگزی سیمینه واقع است. دامنه و سردسیر است و 442 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات، محصولش غلات حبوبات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است ولی در تابستان از سیمینه اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقازرد.

[چَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در دو هزاروپانصدگزی شمال رباط ماهیدشت و یکهزاروپانصدگزی کلیائی واقع است. دشت و سردسیر است و 235 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء مرک، محصولش غلات، حبوبات، صیفی و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است ولی در تابستان اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقازرد باغی.

[چَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 18 هزارگزی شمال باختر رباط ماهیدشت و 4 هزارگزی باختر چقاحسین واقع است. دشت و سردسیر است و 105 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء مرک، محصولش غلات دیم و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا زنبیل.

[چَ زَ] (اِخ) چوخه زنبیل. تپه ای نزدیک شوش.

چقاسبز.

[چَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان چرداول بخش شیروان شهرستان ایلام که در 14 هزارگزی جنوب خاوری چرداول و یک هزارگزی جنوب راه مالرو شیروان واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء چرداول، محصولش غلات، لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاسرائیل.

[چَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند. که در 31 هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند و 8 هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه و یک هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه و یک هزارگزی جنوب گاماسیاب واقع است. جلگه و سردسیر است و 255 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، توتون حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ایل ترکاشوند در زمستان به این آبادی می آیند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا سرخ.

[چَ سُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «تپه ای است میان باغات و آبادی شهر کرمانشاهان که چشم انداز بسیار خوبی دارد و همهء خانه ها و مساجد و بازارهای شهر از روی این تپه دیده میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 251).

چقا سعید.

[چَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان 5 بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان که در 3 هزارگزی جنوب خاوری هرسین و یکهزارگزی جنوب شوسهء هرسین و خرم آباد واقع است. دشت و سردسیر است و 440 تن سکنه دارد. آبش از قنات و رودخانهء کهریز. محصولش غلات حبوبات،چغندر قند، قلمستان و صیفی. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان بافتن گلیم جاجیم و جوال. و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا سفید.

[چَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 21 هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و 2 هزارگزی جنوب رودخانهء قره سو واقع است. دشت و سردسیر است و 194 تن سکنه دارد. آبش از سراب نیلوفر. محصولش غلات، حبوبات دیمی، صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راهش اتومبیل رو است. به این آبادی در اصطلاح اهل محل چقاچر نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاسلمان.

[چَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 6 هزارگزی باختر نورآباد و 2 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رود بادآور. محصولش غلات، توتون، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء نورعلی میباشند که در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقا سیف الدین.

[چَ سَ فُدْ دی] (اِخ)دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 18 هزارگزی شمال الیگودرز، کنار راه مالرو گورچل به خومپ بالا واقع است. جلگه و معتدل است و 631 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقاشکر.

[چَ شَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که در 18 هزارگزی شمال کوزران و 2 هزار وپانصدگزی خاور راه فرعی کوزران به ثلاث واقع است. دشت و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش غلات، حبوبات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است و در تابستان اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا صفر.

[چَ صَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوندپور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 32 هزارگزی شمال خاوری شاه آباد و 500 گزی راه شوسهء شاه آباد به کرمانشاه واقع است. دشت و سردسیر است و 285 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، چغندر قند، حبوبات، صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. بیشتر ساکنان این آبادی در زمستان به گرمسیر گچ قصر میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا طرم.

[چَ طُ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 51 هزارگزی شمال خاور الیگودرز، کنار راه مالرو لیلان به دارشو واقع است. جلگه و معتدل است و 441 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چاه. محصولش غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقاقاسم.

[چَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 17 هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و یکهزارگزی شمال راه فرعی و یک هزارگزی نیلوفر واقع است. دشت و سردسیر است و 164 تن سکنه دارد. آبش از فاضل آب و سراب نیلوفر، محصولش غلات، حبوبات دیمی، قلمستان، میوه جات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راهش در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاقزان.

[چَ قِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که در 5 هزارگزی شمال کوزران و2 هزارگزی خاور راه فرعی سنجابی به ثلاث واقع است. دشت و سردسیر است و 190 تن سکنه دارد. آبش از سراب. محصولش غلات، حبوبات، لبنیات، چغندر قند و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. گله داران این آبادی در زمستان به گرمسیر حدود قصرشیرین میروند و در این محل تپه ای از آثار ابنیهء قدیم وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا کبود.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوندپور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 23 هزارگزی جنوب خاوری شاه آباد و 2 هزارگزی سیاسیا واقع است دشت و سردسیر است و 670 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء راوند. محصولش غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. اهالی این آبادی که از طایفهء سیاسیا هستند. در زمستان به گرمسیر کاسه گران میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا کبود.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش حومهء مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 6 هزارگزی شمال کرمانشاه و باختر راه شوسهء کرمانشاه به طاق بستان واقع است. دشت و سردسیر است و 300 تن سکنه دارد. آبش از سراب طاق بستان و چشمه. محصولش غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات و مختصر میوه جات، و شغل بیشتر اهالی زراعت است. عده ای از آنان نیز کارگر تصفیه خانهء نفت کرمانشاه میباشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاکبود.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه که در 6 هزارگزی خاور کوزران و 4 هزارگزی شمال راه فرعی کوزران به کرمانشاه واقع است. دشت و سردسیر است و 1500 تن سکنه دارد. آبش از سراب عزیزی، محصولش غلات، حبوبات، لبنیات، صیفی، چغندر قند و برنج، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. در زمستان گله داران این آبادی به گرمسیر حدود قصر شیرین میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاکبود.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 15 هزارگزی شمال باختر کرمانشاه و یکهزارگزی شمال راه فرعی سراب به نیلوفر واقع است. دشت و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از فاضل آب نیلوفر، محصولش غلات، حبوبات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راهش در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقا کبود.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش چوار شهرستان ایلام که در 21 هزارگزی شمال باختری چوار و 21 هزارگزی باختر راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع است کوهستانی و سردسیر است و 85 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی قالیبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاکبود نقد علی.

[چَ کَ دِ نَ دِ عَ] (اِخ)دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که در 19 هزارگزی جنوب خاوری کوزران و یکهزارگزی خاور راه فرعی چهارزبر به کوزران واقع است. دشت و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، حبوبات دیم و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاکلبعلی.

[چَ کَ بِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوندپور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 30 هزارگزی شمال خاوری شاه آباد و یکهزارگزی شمال راه شوسهء شاه آباد به کرمانشاه واقع است. دشت و سردسیر است و 160 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، چغندرقند، صیفی، لبنیات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. بیشتر ساکنان این آبادی در زمستان به گرمسیر سرپل ذهاب میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاکوچ گینه.

[چَ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش کرند شهرستان شاه آباد که در 9 هزارگزی جنوب خاوری کرند و 1500 گزی خاور طلسم واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاگرک.

[چَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 60 هزارگزی جنوب باختری الیگودرز، کنار راه مالرو برچل به جیرگاه واقع است. جلگه و معتدل است و 189 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن قالی و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقا گل.

[چَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 7 هزارگزی جنوب خاوری شاه آباد و 2 هزارگزی وفائی واقع است. دشت و سردسیر است و 250 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء راوند، محصولش غلات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است اما در تابستان از راه بدروئی اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاگلان.

[چَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 4 هزارگزی شمال خاوری شهر کرمانشاه و 1500 گزی خاور راه شوسه در کنار رودخانهء قره سو واقع است. دشت و سردسیر است و 240 تن سکنه دارد. آبش از قره سو و قنات، محصولش غلات، حبوبات، صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاگلان.

[چَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 165 هزارگزی باختر صحنه و 4 هزارگزی شمال راه شوسهء کرمانشاه به همدان واقع است. دشت و معتدل است و 130 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء گاماسیاب و چشمه. محصولش غلات، برنج، چغندر قند، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چقاگنوژ.

[چَ گُ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که در 10 هزارگزی جنوب خاوری کوزران بر سر راه فرعی کوزران به چهارزبر واقع است. دشت و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چاه و سراب هفت آشان، محصولش غلات، حبوبات دیم، لبنیات و چغندر قند. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. در زمستان گله داران این محل به حدود نفت شاه میروند و در این آبادی تپه ای از آثار قدیم باقی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چقاگینو.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان باوندپور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که در 34 هزارگزی شمال خاوری شاه آباد و 3 هزارگزی ماهیدشت واقع است. دشت و سردسیر است و 30 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، حبوبات، چغندر قند، صیفی، پنبه و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج 5).

چقال بقال.

[چَقْ قا بَقْ قا] (اِ مرکب، از اتباع) بقال چقال. در تداول عوام، اشاره به صاحبان حرفه های کوچک و دکانداران کم بضاعت است، در مقام تحقیر و بی اعتنایی. و رجوع به بقال چقال و چغال شود.

چقالکان.

[چَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حسنوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که در 8 هزارگزی جنوب باختری الشتر، کنار راه شوسهء خرم آباد به الشتر واقع است. جلگه و سردسیر است و 210 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء قلقله، محصولش غلات، حبوبات، لبنیات و پشم، شغل. اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء حسنوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چقال مصطفی.

[چَ مُ طَ فا] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه که در 18 هزارگزی جنوب خاوری نقده و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء نقده به مهاباد واقع است. جلگه ای است باطلاقی با هوای معتدل که 191 تن سکنه دارد. آبش از گدار، محصولش غلات، چغندر، توتون، حبوبات و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چقاماران.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان میاندربند. بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 25 هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و 4 هزارگزی باختر راه شوسهء کردستان واقع است. دشت و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء لوچ و رودخانهء رازآور. محصولش غلات دیمی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راهش از طریق چشمهء خضر الیاس اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقاماران بی ابر.

[چَ نِ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان میاندربند. بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 55 هزارگزی شمال باختر شوسهء سنندج واقع است. دامنه و سردسیر است و 400 تن سکنه دارد. آبش از سراب بی ابر، محصولش غلات، حبوبات، برنج، چغندر قند، و میوه جات و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چقاموشان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 40 هزارگزی شمال باختری الیگودرز کنار راه مالرو مقصودآباد به هوش واقع است. جلگه و معتدل است و 216 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات، محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چقامیرزا.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 4 هزارگزی شمال شهر کرمانشاهان نزدیک تصفیه خانهء نفت کنار قره سو واقع است. دشت و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء قره سو و قنات و شغل اهالی زراعت و کارگری در تصفیه خانهء نفت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چقامیر که.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیونیج بخش کرند شهرستان شاه آباد که در 12 هزارگزی شمال کرند و 2 هزارگزی ده جامی واقع است. دشت و سردسیر است و 20 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و تهیه ذغال و هیزم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چقان.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از قرای خبوشان است که مشتمل بر چهار مزرعه است و رودخانه ای دارد که به رود اترک می ریزد و زراعت دیمی آن در اطراف قلعه کشت میشود. این آبادی دویست خانوار سکنه دارد که بسیاری از افراد آنها تفنگچی هستند». (از مرآت البلدان چ دانشگاه تهران ص 2232).

چقانرگس.

[چَ نَ گِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که در 21 هزارگزی جنوب خاوری کوزران و 2 هزارگزی خاور راه فرعی کوزران به چهار زبر واقع است. دشت و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چاه و نهر کاشنبه. محصولش غلات، حبوبات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. این آبادی تپه ای از آثار ابنیهء قدیم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چقانقدعلی.

[چَ نَ دِ عَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که در 20 هزارگزی جنوب خاوری کوزران و 2 هزارگزی خاور راه فرعی کوزران به چهارزبر واقع است. دشت و سردسیر است و 110 تن سکنه دارد. آبش از چاه، محصولش غلات، حبوبات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چقایی.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان سامن شهرستان ملایر که در 29 هزارگزی جنوب شهر ملایر و سه هزارگزی خاور راه شوسهء ملایر به بروجرد واقع است. جلگه و معتدل است و 125 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چقتای.

[چُ قَ] (اِخ) صورتی از جغتای، نام پسر دوم چنگیز. و رجوع به جغتای شود.

چقته.

[چُ تَ] (ِا) لهجه و تلفظی از «چوکده» در تداول بعضی از مردم گیلان و آن آلتی است که چوپانان یا شکارچیان گیلانی وقتی که برف زیاد بر زمین نشسته است به پای خود میبندند تا در برف فرو نروند. نوعی راکت(1) که در بعضی ولایات ایران دهقانان و چوپانان برای فرو نرفتن در برف آن را بکفش یا به پای خود می بسته اند. و رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 حاشیهء ص 1083 شود.
(1) - Raquette.

چق چق.

[چَ چَ] (اِ صوت) مخفف چقاچاق و چقاچق، که آواز پیاپی خوردن تیر و شمشیر و امثال آن است. چقه. (در اصطلاح مردم شوشتر). و رجوع به چقاچاق و چقه شود. || در اصطلاح اهالی مشهد و بعضی شهرستانها و روستاهای خراسان، کنایه از عیش و کیف و شادی است و رجوع به چق چق کردن شود.

چق چق کردن.

[چَ چَ کَ دَ] (مص مرکب) با زدن چیزی به چیز دیگر صدا و آواز برآوردن. || در اصطلاح مردم مشهد و اهالی بعضی از شهرستانها و روستاهای خراسان، عیش و عشرت و شادی و خوشی کردن ؛ چنانکه گویند: دیشب رفتیم و چق چق کردیم. یا آنکه گویند: بیا برویم چق چق کنیم.

چقچقه.

[چِ چِ قَ / قِ] (اِ) تلفظی از «جقجقه» یا «جغجغه» که نوعی اسباب بازی کودکانه است. و غ و غ ساهاب. جِرجِر چهره. || مخفف «چقون چقونک». (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). قلقلک. و رجوع به چقون چقونک شود.

چقچقی.

[چَ چَ] (ترکی، اِ) قسمی از ساز که از چوب سازند. (ناظم الاطباء).

چقر.

[چَ قَ] (ترکی، اِ) شرابخانه. (آنندراج). میخانه و شرابخانه و میکده. (ناظم الاطباء) :
ز واقفان چو نداند که یار در چقر است
بسوی مدرسه سیفی نمی رود ز چقر.
سیفی (از آنندراج).

چقر.

[چَقْ قِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان دره گز که در 3 هزارگزی جنوب خاوری دره گز و 2 هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی دره گز به لطف آباد واقع است. جلگه و معتدل است و 2316 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چقر.

[چَ ق قِ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبد قابوس که در 6 هزارگزی جنوب خاوری کلاله واقع است. دامنه و معتدل است و 300 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء دوچای، محصولش برنج، غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی بافتن پارچه های ابریشمی و نمدمالی و راهش از کلاله اتومبیل رو است. نمد این محل بخوبی معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چقر.

[چِ قِ] (اِخ) دهی از دهستان سدن رستاق بخش کردکوی شهرستان گرگان که در 12 هزارگزی خاور کردکوی و 3 هزارگزی جنوب راه شوسهء کردکوی به گرگان واقع است. دامنه و معتدل است و 145 تن سکنه دارد. آبش از قنات و رودخانه، محصولش برنج، غلات، حبوبات و توتون سیگار. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی بافتن شال و کرباس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چقرچای.

[چِ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان که در 19 هزارگزی شمال باختر سنقر و 6 هزارگزی گل سفید، کنار گاورود واقع است. دشت و سردسیر است و 275 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء گاورود، محصولش غلات، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس و راهش از گل سفید اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چقرلی.

[چَ ق قِ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبد قابوس که در 10 هزارگزی شمال خاوری کلاله واقع است. کوهستانی و دارای جنگل است و 400 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء یکه قوزه، محصولش برنج، غلات، لبنیات، عسل، حبوبات و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چقرمه.

[چِ قِ مَ / مِ] (اِ) غذائی از گوشت و تخم مرغ و پیاز. || هر چیز سخت چون چرم و مانند آن.

چقشور.

[چَ] (اِ) نوعی از کفش. (آنندراج). || قسمی از چاقشور سرخ رنگ. (ناظم الاطباء). و رجوع به چاقشور شود.

چقل.

[چَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان که در 11 هزارگزی خاور قلعه کلات و 41 هزارگزی شمال خاوری راه بهبهان به آرو واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 125 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، برنج، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری، صنایع دستی بافتن قالی، جاجیم و پارچه و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء دشمن زیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چقلوندرود.

[چَ قَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان دالوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد که در یک هزارگزی شمال خاوری زاغه و 2 هزارگزی شمال راه شوسهء خرم آباد به بروجرد واقع است. جلگه و سردسیر است و 340 تن سکنه دارد. آبش از سراب میرکه. محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن فرش و جاجیم و راهش مالرو است. کاروانسرای شاه عباسی این محل یادگار دورهء صفویه است. و ساکنین آبادی از طایفهء دالوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران، ج 6).

چقلوندی.

[چَ قَ وَ] (اِخ) نام یکی از بخش های شهرستان خرم آباد که در شمال خاوری شهرستان واقع و حدود آن به شرح زیر است: از باختر به کوه ریمله بخش حومه، از خاور به بخش سیلاخور شهرستان بروجرد، از شمال به کوه گرین بخش سیلاخور و از جنوب به کوه بلومان و بخش زاغه. موقعیت طبیعی این بخش کوهستانی و سردسیر است. آبش از رودخانهء هرو و نهرها و چشمه ها میباشد. محصولش غلات، حبوبات، صیفی و لبنیات و راههای بخش در مواقع خشکی اتومبیل رواند. مرکز بخش در 42 هزارگزی شمال خاوری شهر خرم آباد و کنار راه شوسهء واقع است و این بخش از 4 دهستان که شامل 109 آبادی است بشرح زیر تشکیل شده است:
دهستان بابلی با 29 آبادی و 4926 تن سکنه.
دهستان مال اسد با 30 آبادی و 5060 تن سکنه.
دهستان ورکو با 12 آبادی و 1428 تن سکنه.
دهستان آب سرده با 38 آبادی و 6090 تن سکنه.
ساکنین این بخش از تیره های مختلف بیرالوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چقلوندی.

[چَ قَ وَ] (اِخ) ده مرکزی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد که در کنار راه شوسهء چقلوندی به بروجرد واقع است. جلگه و سردسیر است و 450 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء هرو، محصولش غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن سیاه چادر، جاجیم و قالی و راهش اتومبیل رو است. مزارع کله جوب، قنات کیوارکوه، زغ زار زیرده و تپه مهدی جزء این ده میباشند و این بخش دارای دبستان، پاسگاه ژاندارمری، صندوق پست میباشد و مرکز ادارهء بخشداری در خاور آبادی واقع است. ساکنین از طایفهء سیاامیر چقلوند بوده در ساختمان و چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چقلی.

[چُ قُ] (حامص) چغلی. رجوع به چغلی شود.

چقلی کردن.

[چُ قُ کَ دَ] (مص مرکب)رجوع به چغلی کردن شود.

چقماچی.

[چَ] (اِ) ملامت و طعن و سرزنش. (ناظم الاطباء).

چقماق.

[چَ] (ترکی، اِ) بمعنی چخماق است که آتشزنه باشد. (برهان). آهنی که بر سنگ زده آتش برآورند. (آنندراج) (غیاث). آتشزنه و چخماق. (ناظم الاطباء). چخماق. سنگ چخماق. چقمق. و رجوع به چخماخ و چخماق و آتشزنه شود. || طعنه و سرزنش. (آنندراج). و رجوع به چقماچی و چقماقی شود.

چقماق.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای تربت حیدریه است که در سرحد واقع شده، چهل خانوار سکنه دارد و زراعتش از آب قنات مشروب می شود. ساکنین این آبادی بعضی بلوچ اند و در ملک قریه شریک میباشند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 251).

چقماقلو.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: « اسم دره ای است که در سمت شرقی دره میانه که یکی از دهات ملایر است و سه دانگ آن خالصه و سه دانگ دیگرش اربابی میباشد واقع شده و چشمهء آبی دارد که رعایای دره میانه در آنجا زراعت میکنند دره ای است با هوای سرد ییلاقی و تا دولت آباد پنج فرسنگ فاصله دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 251).

چقماقلو.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: « قلعه ای است از قلاع بجنورد که هوای ییلاقی و چشمهء آبی دارد و زراعتش دیمی است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 252).

چقماقی.

[چَ] (ص نسبی) منسوب به چقماق. (ناظم الاطباء). آن کس که چقماق میزند یا چقماق دارد. و رجوع به چقماق شود. || (اِ) طعن و سرزنش. (آنندراج). دشنام و سرزنش. || نوعی از تفنگ که داری سنگ و چقماق است. (ناظم الاطباء). تفنگ چقماقی. تفنگ چخماقی. و رجوع به چخماق شود.

چقمق.

[چَ مَ] (ترکی، اِ) مخفف چقماق است که آتشزنه باشد. (برهان). چقماق. و آتشزنه. (ناظم الاطباء). چخماخ. چخماق. چخمق. سنگ چخماق. و رجوع به چخماق شود.

چقندر.

[چُ قُ دَ] (اِ) نام حویجی است معروف که در آشها کنند. (برهان). (آنندراج). همان چغندر است. (از شرفنامهء منیری). و رجوع به چغندر و چغندر قند شود.

چقندرآب.

[چُ قُ دَ] (اِ مرکب) معنی این لغت بدرستی دانسته نشد، لیکن در زمان ما چغندر پخته را ورق کرده در ماست یا سرکه یا کشک ریزند و آن را تا مدتی نگاه توان داشت :... دیگر آنکه مردم خوارزم بیشتر خوردنیها می پوسانند. پس می خورند چون ترینه و چقندرآب و شلغم آب و غیرآن». (ذخیرهء خوارزمشاهی).

چقو.

[چَ] (اِ) همان چاقو است. (از آنندراج). تلفظی از «چاقو» در بعضی لهجه ها. آلتی تیز و برنده، دارای دسته و تیغه که اقسام کوچک و بزرگ دارد و بعضی اشخاص نیز نوعی از آن را با خود دارند. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه) و رجوع به چاقو شود.

چقورا.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است از مزارع میان ولایت اطراف مشهد که قدیم النسق است و در میان کال واقع شده با آب قنات مشروب میشود. (از مرآت البلدان ج 4 ص 252).

چقور قشلاق.

[چَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی شهرستان بیجار که در 28 هزارگزی جنوب خاوری حسن آباد و 3 هزارگزی باختر راه فرعی بیجار به زنجان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 220 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چقوریورت.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای قدیم النسق سهرورد زنجان است که خورده مالک و ده خانوار رعیت دارد. این قریه در کوهستان واقع است. و هوای ییلاقی دارد، محصولش غلهء دیمی و یونجه و صیفی کاری است و دو چشمهء آب هم دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 252).

چقوک.

[چَ / چُ] (اِ) چغو و چغوک که گنجشک باشد. چُُقُک. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به چغو و چغوک شود.

چقوکدان.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان لاشار بخش بمپور شهرستان ایرانشهر که در 73 هزارگزی جنوب بمپور و 2 هزارگزی باختر راه شوسهء بمپور به چاه بهار واقع است. جلگه و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از قنات، محصولش غلات، برنج، خرما و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چقو کل.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: قریه ای است از قرای شادکان از محال ارض اقدس که قدیم النسق است و دوازده خانه وار رعیت دارد و از رودخانهء کشف مشروب میشود. (از مرآت البلدان ج 4 ص 252).

چقون چقونک.

[چَ چَ نَ] (اِ مرکب)چقچقه، و آن چسپانیدن انگشتان است در زیر بغل یا پهلوی کسی تا به خنده افتد و خاراندان کف پا را نیز گفته اند. (لغت محلی شوشتر خطی). غلی بلی، و آن دست زدن به پهلوی کسی است که او را بد آید و بخندد. (لغت محلی شوشتر- خطی) قلقلک در اصطلاح مردم شوشتر. و رجوع به چقچقه شود.

چقونگنش.

[چُ گِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 9 هزارگزی جنوب گرمی و 7 هزارگزی راه شوسهء گرمی به بیله سوار واقع است. جلگه و گرمسیر است و 404 تن سکنه دارد. آبش از چشمه محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چقه.

[چِقْ قَ] (اِ) در تداول مردم شوشتر نام بازیی است کودکانه که پاره ای سفال را بر پشت یا کف دست نهند به هوا اندازند و بگیرند. (لغت محلی شوشتر- خطی). || (اِ صوت) در اصطلاح اهالی شوشتر صدا و آوایی که از خوردن دو چیز بیکدیگر برآید. (لغت محلی شوشتر - خطی). تقّه. تق تق و چق چق چقاچاق و چقاچق. و رجوع به چق چق شود.

چقیدن.

[چَ دَ] (مص) نیزه نصب نمودن و میخ فروکردن. || حمله کردن و بیگدیگر زدن. || خصومت کردن. (ناظم الاطباء). چخیدن. چغیدن. || همهمه شدن. (ناظم الاطباء). || درمانده شدن. (ناظم الاطباء). || چخیدن. چغیدن. دم زدن. و رجوع به چخیدن شود.

چقینه.

[چِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت که در 4 هزارگزی جنوب خاوری سبزواران بر سر راه فرعی سبزواران به کهنوج واقع است. جلگه و گرمسیر است و 97 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء هلیل. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چک.

[چَ] (اِ)(1) قباله باشد. به تازی صک گویند. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 276). قباله و برات باشد. (فرهنگ اسدی حاشیهء ص 276). برات وظیفه و مواجب و بیعانه و حجت و منشور و قبالهء خانه و باغ و امثال آن باشد و معرب آن صَک است. (برهان). قباله را گویند. (جهانگیری). برات و قبالهء خانه. (از انجمن آرا) (از آنندراج). قباله و برات. (رشیدی). برات و وظیفه و مواجب و حجت و منشور و بیعانه و قبالهء خانه و باغ و جز آن. (ناظم الاطباء). قبض و سند و حواله و خط. هر نوشته ای که بدهکار به طلبکار یا فروشنده به خریدار دهد. هر نوشته یا حواله یا خطی که بکسی دهند تا بموجب آن پول یا کالا و جز آن را از دیگری بگیرد. مطلق سند. صَکّ. قبالة. قِطّ. (منتهی الارب). بنچک. بنجاق :چون سال صد و نود اندر آمد هارون الرشید حج کرد و امین و مأمون را با خود ببرد و چون حج سپری کرد مردم موسم را گرد کرد و چک بنوشت یکی مأمون را و یکی امین را بدانچه ایشان را نامزد کرده بود و خود با ایشان به خانهء کعبه اندر شد و هر دو را سوگند داد و خلق هم به مزگت مکه اندر بودند بفرمود تا هر دو چک بر در کعبه بیاویختند و چون همی خواستند آویخت از دست آنکه همی آویخت بیفتاد و مردمان بفال کردند و گفتند اینکار تمام نشود. (ترجمهء طبری بلعمی). و بفرمود فضل بن ربیع تا آن چک که هارون نوشته بود و به خانهء کعبه آویخته بود بیاوردند و بدریدند. (ترجمهء طبری بلعمی). پس قریش همه گرد آمدند و با هم بنشستند به گواهی همه مردها که هیچکس با بنی هاشم سخن نگوید و این چک را از خانهء کعبه بیاویختند، وهب بن منبه بیامد و آن چک از آنجا برگرفت و بدرید. (ترجمهء طبری بلعمی).
هم نگذرم سوی تو هم ننگرم سوی تو
دل ناورم سوی تو اینک چک تبرا.(2)
کسائی (از فرهنگ اسدی).
ز هیتال تا پیش رود ترک
به بهرام بخشید و بنوشت چک.فردوسی.
به قیصر سپارم همه یک به یک
ازین پس نوشته فرستیم و چک.فردوسی.
چو باشد مناره به بیش ترک
بزرگان به پیش من آرند چک.فردوسی.
آن بزرگان گر شوندی زنده در ایام او
چک دهندی پیش او بر بندگی و چا کری.
معزی.
تا لوح آسمان چک ارزاق خلق شد
تو خلق را بمردی مضمون آن چکی.
سوزنی.
دیریست تا ریاست اصحاب را بحق
اندر کتابخانهء اسلاف تست چک.
سوزنی (از جهانگیری).
ملک الموت مال و عیسی حال
بذل بسیار و حرص اندک تست
مشتری چک نویس قدر تو بس
که سعادت سجل آن چک تست.خاقانی.
تا چک عافیت از حاکم جان بستانید
خط بیزاری آسایش و خور بازدهید.
خاقانی.
|| (اِ صوت) آواز زخم تیغ و صدایی که از چیزی برآید همچو شکستن چوب و نی و خوردن چیزی بر چیزی و امثال اینها. (برهان). آواز زخم تیغ و صدایی که از شکستن چوب و جز آن و از برخورد چیزی بر چیزی برآید. (ناظم الاطباء). مرادف «تق» و «دق» و ادات صوتی نظیر اینها. || (اِ) سخن را نیز گویند چه چکدان به معنی سخندان باشد. (برهان). سخن باشد (جهانگیری). به معنی سخن نیز آمده. (رشیدی). سخن. (ناظم الاطباء). || به معنی قطره و چکیدن هم هست، و به این معنی (چکیدن) به کسر اول هم آمده است. (از برهان)(3). به معنی چکه یعنی قطره نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). به معنی چکه یعنی قطره. (رشیدی). || مشتهء حلاجان. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (رشیدی) (ناظم الاطباء). || چوبی بود پنج شاخه و دسته دار به اندام پنجهء دست که دهقانان بدان غلهء کوفته شده را بر باد دهند تا از کاه جدا گردد و به عربی مدری(4) خوانند. (برهان). چوبی را خوانند که آن را سه شاخه و بیشتر نیز سازند و خوشه های کوفته را که در خرمن باشد بدان حرکت دهند تا باد خورد و دانه از کاه پاک گردد و آن را سکو نیز خوانند. (جهانگیری). چوبی که سه چهار شاخه کنند و خوشه های کوفتهء خرمن را بدان به باد دهند تا باد دانه از آن جدا کند. (انجمن آرا) (آنندراج). چوبی که سه شاخه و چهارشاخه و بیشتر نیز سازند و خوشه های کوفتهء خرمن بدان حرکت دهند تا باد خورد و دانه از کاه پاک گردد و «سکو» نیز گویند. (رشیدی). افزار پنچ شاخه و دسته دار که خرمن کوفته را بدان بر باد دهند. (ناظم الاطباء). یکی از افزار کار دهقانان که آلتی است چوبین دارای چهار و پنج شاخه و بیشتر به شکل پنجهء دست که دسته ای بلند دارد و دهقانان خرمن کوفته را که هنوز کاه و دانهء آن مخلوط است بدان وسیله به باد دهند تا باد کاه را دورتر برد و دانه ها بر جای ماند و بدین طریق غله از کاه و خاشاک پاک شود. چارشاخ. (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه) :
تا به غربیله همچو برزیگر
دانه از که به چک بسازد صاف.
فرالاوی (از انجمن آرا).
رجوع به چارشاخ و چک زدن شود. || بریدن شاخ درخت انگور و غیره باشد. (برهان). بریدن شاخ درخت انگور تا بار برآورد. (انجمن آرا) (آنندراج). بریدن شاخ انگور و غیره تا بار آورد. (رشیدی). قطع شاخهء درخت انگور و جز آن تا بار دهد. (ناظم الاطباء). || معدوم و نابود را هم گفته اند. (برهان). بمعنی معدوم و نابود در فرهنگ آورده. (انجمن آرا) (آنندراج). در فرهنگ به معنی معدوم و ناچیز آورده. (رشیدی). معدوم و نابود. (ناظم الاطباء) :
میادین اوهام در عرض او کم
بساتین فردوس بر صحن او چک.
اخسیکتی.(5)
|| بمعنی فک اسفل هم هست که چانه و زنخدان مردم و حیوانات دیگر باشد. (برهان). فک اسفل و زنخدان باشد. (جهانگیری). به معنی فک اسفل نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). به معنی فک اسفل و زنخدان نیز آمده. (رشیدی). فک اسفل و زنخدان. (ناظم الاطباء). مرادف چانه. کَلَفچ. (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به چانه و «چک و چانه» و چک و چانه زدن شود. || بترکی(6) امر بکشیدن است، یعنی بکش. (برهان). به ترکی، به معنی کشیدن و امر از کشیدن. (جهانگیری) (رشیدی). || در تداول مردم تهران و اهالی بعضی از شهرستانها به معنی تپانچه و سیلی و کشیده است. در اصطلاح تهرانیان؛ لطمه شدید و پرصدای است که با کف دست و سر انگشتان به صورت و چهرهء کسی زنند. تودهنی. و رجوع به سیلی و چک زدن شود.
- چک مسافر.؛ تذکره و پاسپورت. (ناظم الاطباء). پاسپورت. پروانهء عبور از مرز و مسافر به خارج از وطن. جَواز. (منتهی الارب).
- شب چک؛ شب برات. (ناظم الاطباء). شب نیمهء ماه شعبان. لیلة الصک :
چراغان در شب چک آنچنان شد
که گیتی رشک هفتم آسمان شد.
(منسوب به رودکی).
(1) - معرب آن «سک» و «شک» و «شاک»، و در ترکی نیز « چک» به معنی گره (عقده)، بند، دفتر، ورقهء گواهی، قباله، امضاء و بخت آمده (جغتایی 284). در انگلیسی بمعنی check و در فرانسه chequeو در فرهنگهای اروپایی و به تبع ایشان مؤلف «تفسیر الالفاظ الدخیلة» کلمه را از To checkانگلیسی به معنی رسیدگی کردن، ضبط کردن و مقابله گرفته اند و آن از انگلیسی وارد فرانسوی شده ولی استعمال این کلمه در فارسی قدیم است، چنانکه فردوسی به معنی معاهده و تصدیق نامه آورده. اسدی در لغت فرس (ص 276) گوید: «چک، قباله باشد، بتازی صک گویند.» و بیتی از کسائی مروزی شاهد آورده است. فرای R. N. Frye)) در معرفی تاریخ عرب تألیف هتی در Speculum طبع ماساچوست ج xxiv شمارهء 4 ص 587 کلمهء انگلیسی cheek را از پارسی «چک» دانسته و احتمال داده است که اصل آن چینی باشد و ارجاع به کتاب B. Laufer, Sino Iranica ص 560 کرده است. در صفحهء مزبور از کتاب اخیر بحث از «چاو» چینی است که در سال 693 ه . ق. به ایران رسیده - در صورتی که فردوسی (متوفی بین 411 -416) چک را استعمال کرده است. (حاشیهء برهان چ دکتر معین).
(2) - شاید این بیت در اصل بدین صورت: «هم نگذرم کوی تو، هم ننگرم روی تو- دل ناورم سوی تو...»بوده است لیکن حذف «با» در «به کوی» و «به روی» و «به سوی» از شاعران قدیم بعید مینماید و ممکن است بیت چنین باشد: هم نگذرم به کویت، هم ننگرم به رویت دل ناورم به سویت اینک چک تبرا. (یادداشت مؤلف).
(3) - مؤلف برهان و دیگر فرهنگ نویسان به تلفظ «چک» به کسر حرف اول در این معنی اشارتی کرده اند. لیکن در تداول عامه و بخصوص در اصطلاح روستائیان خراسان و شاید بیشتر ده نشینان ایران تلفظ این لغت و لغاتی چون: چکه و «چکله» و «چیکه» جز به کسر اول بصورت دیگر معمول و متداول نیست.
(4) - صحیح مذِری و مذِراة (هر دو بکسر اول) است. « اقرب الموارد». (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین).
(5) - مؤلف فرهنگ رشیدی این بیت را در خور تأمل میداند و می نویسد که مصراع اخیر بصورت «بساتین فردوس را صحن او چک» نیز دیده شده است. که معنی قباله و حجت مناسب آن است.
(6) - ترکی آذری cak (بکش) [ به کسر کاف ] . (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین).

چک.

[چُ] (اِ) مخفف چوک است که آلت تناسل باشد. (برهان). آلت تناسل را گویند و آن را چوک و لندو نیمور نیز نامند. (جهانگیری). آلت تناسل و به این معنی مخفف چوک است. (از رشیدی). چول و نره و آلت تناسل. (ناظم الاطباء). آلت تناسلی پسرهای نابالغ. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). چُل. (در تداول اهالی مشهد و فیض آباد بخش تربت حیدریه) :
از عیب در دهان تو افسرده خون چو کس
وز غصه آب گشته ز چشمت روان چو چک.
پوربهای جامی (از جهانگیری).
و رجوع به چل و چوک شود. || به زبان ترکی امر به زانو زدن بود، یعنی به زانوی در آی. (برهان).(1) زانو و بدین معنی مخفف چوک است. (از رشیدی). زانو. (ناظم الاطباء).
- بچک نشستن؛ به معنی: چندک زدن و چنباتمه زدن و برسر دو پای نشستن و نظایر اینها :
رای سوی گریختن دارد
دزد کز دورتر نشست بچک.
حکاک (از فرهنگ اسدی).(2)
رجوع به چوک و چک زدن شود.
(1) - در ترکی coK- MAK (بزانو نشستن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - اسدی «چک» را به معنی کسی که بر سر دو پای نشسته باشد نوشته و این شعر حکاک را شاهد آورده و حال آنکه در این شعر مراد شاعر حالت و وضع نشستن دزد است نه کسی که بر سر دو پای نشسته است.

چک.

[چِ] (اِ) قطره بود. (فرهنگ اسدی) چکه. چیکِّه و چیکلَه. (در تداول روستائیان فیض آباد بخش تربت حیدریه). قطره ای از آب یا هر قسم مایع دیگر :
چکی خون نبود از برتیره خاک
بکن سیمتن را سر از تیغ چاک.
(فرهنگ اسدی).
|| یک جانب از چهار جانب بجول باشد که آن را دزد هم گویند. (برهان) (جهانگیری) (رشیدی) (ناظم الاطباء). یک طرف از چهار طرف بجول که در نوعی بجول بازی آن را دزد هم مینامند. جیک. مقابل پُک. (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه) :
از برای مقامران فساد
آن یکی پُک نشیند آن یک چک.
شانی (از فرهنگ رشیدی).
|| گردکانی که مغز آن به آسانی برنیاید. (برهان) (جهانگیری) (رشیدی). گردویی که مغز آن به آسانی برنیاید. (ناظم الاطباء). نخکله. || به معنی نصف ربع هم هست که ثمن باشد یعنی هشت یک. (برهان). نیم ربع را نامند. (جهانگیری). نیم ربع یعنی ثمن چیزی. (رشیدی). ثمن و هشت یک و نصف ربع. (ناظم الاطباء). یک هشتم چیزی. یک قسمت از هشت قسمت هر چیز. || (اِ صوت) صدای افتادن قطرهء آب. صدایی که از افتادن قطرهء آب یا هر نوع مایع دیگر برآید. چک چک و چیک چیک.

چک.

[چِ] (اِخ) نام تیره ای از نژاد اسلاو. نامی که اسلاوهای بوهم بخود دهند(1). || نام زبانی که مردم بوهم و مراوی و سیلزی بدان تکلم کنند. و رجوع به چکسلواکی شود.
(1) - Tcheque.

چک.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 30 هزارگزی جنوب خاوری درمیان بر سر راه مالرو عمومی درمیان به دستگرد واقع است. دامنه و معتدل است و 9 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چک.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 4 هزارگزی جنوب خاوری درمیان واقع است. دامنه و معتدل است و 88 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چک.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 9 هزارگزی شمال باختری درمیان برسر راه شوسهء بیرجند و درمیان واقع است. جلگه و معتدل است و 120 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، چغندر و شلغم است. شغل اهالی زراعت و راهش اتومبیل رو است. در شمال خاوری این آبادی شورهء باروت نیز وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چکا.

[چَ] (اِ) چکاوک. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکاوک شود.

چکاب.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در 10 هزارگزی شمال خاوری فریمان و 4 هزارگزی شمال راه شوسهء قدیمی مشهد به فریمان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 318 تن سکنه دارد. آبش از قنات محصولش غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چکابه.

[چَ بِ] (اِ) چنبه. (ناظم الاطباء). چوپ گنده ای که در پس در اندازند. و رجوع به چکاگه و چنبه شود.

چکاته.

[چَ تِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نشتای شهرستان شهسوار که در 16 هزارگزی جنوب خاوری شهسوار و سه هزارگزی جنوب راه شوسهء شهسوار به چالوس واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چکاچاک.

[چَ] (اِ صوت) آواز و صدای ضربت تیغ و شمشیر و گرز باشد که از پی هم زنند. (برهان). آواز گرز و شمشیر که در پی هم زنند. (انجمن آرا) (آنندراج). آواز ضرب شمشیر و گرز که پی هم زنند. (رشیدی). چکاچک و صدای برخورد تیغ و شمشیر و گرز و جز آن بر جایی که پی هم زنند. (ناظم الاطباء). همان چاک چاک است. (شرفنامهء منیری). بانگ زخم شمشیر. چکاچک. چک چک. چقاچق. چقاچاق. چخاچخ حکایت که جملگی نام صوتی است که از برخوردن یا فرود آمدن پیاپی تیغ و شمشیر و گرز و نظایر اینها به گوش رسد چاک چاک. چک چاک آواز حاصل از برخورد شمشیر و تبر و گرز و تبرزین و مانند اینها به چیزی یا به هنگام زخم. جرنگ جرنگ و ترنگ ترنگ. صلیل. قعقعه :
برآمد چکاچاک زخم تبر
خروش سواران پرخاشخر.فردوسی.
برآمد چکاچاک زخم سران
چو پولاد با پتک آهنگران.فردوسی.
چکاچاک برخاست از هر دو روی
ز پرخاش خون اندرآمد بجوی.فردوسی.
شل و تیر پیوسته چون تار و پود
چکاچاک برخاست از گرز و خود.اسدی.
چو بر کوه سودی تن سنگ رنگ
به فرسنگ رفتی چکاچاک سنگ.اسدی.
رجوع به چخاچخ و چقاچق و چقاچاق و چکاچک و چک چک شود.

چکاچک.

[چَ چَ] (اِ صوت) مخفف چکاچاک است که صدای زدن شمشیر و گرز باشد از پی هم. (برهان). به معنی چکچاک است. (جهانگیری). همان چکاچاک است.که چخاچخ و چقاچق نیز گویند. (رشیدی). چکاچاک. (ناظم الاطباء) :
ز بیم چکاچک که آمد ز تیر
کفن گشت در زیر جوشن حریر.نظامی.
و رجوع به چخاچخ و چقاچاق و چقاچق و چکاچاک شود. || صدای برهم خوردن دندان را نیز گویند. (برهان). آواز برهم خوردن دندان باشد. (جهانگیری) (رشیدی). صدای برهم خوردن دندانها. (ناظم الاطباء). چکچک و صدای برهم خوردن دندانها از سرمای سخت یا از ترس و جز اینها. و رجوع به چکچک شود. || آواز زدن کاج و سیلی. آواز سیلی و لطمه و کاج پیاپی. صدای چک و تودهنی پی در پی :
به سخا و بزرگواری خویش
ببر از یال من چکاچک کاج.سوزنی.

چکاچک.

[چُ چُ] (اِ مرکب) سخنی و خبری را گویند که در افواه افتد. (برهان). خبری را گویند که در افواه افتد. (جهانگیری) (رشیدی). سخن که در افواه افتد. (انجمن آرا) (آنندراج). چک چک و پچ پچ. سخنی و خبری که در افواه افتد. (ناظم الاطباء) :
چکاچک شد این راز اندر میان
که گردیده بد شاه با رومیان.
زجاجی (از جهانگیری).
رجوع به چک چک شود.

چکاد.

[چَ] (اِ)(1) بالای سر را گویند عموماً. چه به لغت پهلوی «دوخ چکاد» بمعنی اصلع باشد. (برهان). به معنی تارک سر است. (انجمن آرا) (آنندراج). تارک سر را گویند عموماً. (جهانگیری) (رشیدی). مرادف هباک و کلال، بمعنی میان سر باشد. (از حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال ص106). میانهء سر که تار و تارک و هپاک و کاج هم گویند. (شرفنامهء منیری). فرق سر. (ناظم الاطباء). چکاده :
گر خیو را برآسمان فکنم
بی گمانم که بر چکاد آید.
طاهر فضل (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
شب و روز غرقه در احسان اویم
که تاجیست احسان او بر چکادم.سنائی.
خلاف نیست که تاج پرندگان باز است
اگر چه تاج وطن بر چکاد پوپو سود.
اثیراخسیکتی.
و رجوع به چکاده و چکاد و دوخ و روخ چکاد شود. || بالای پیشانی را گویند عموماً. (برهان). جبهه. (نصاب الصبیان). برآمدگی پیشانی. (ناظم الاطباء). پیشانی. (شرفنامهء منیری). چکاک و ناصیه. و رجوع به چکاک شود. || سرکوه را گویند خصوصا. (برهان). چنانکه پیشانی را چکاد گویند، سر کوه را نیز چکاد خوانند. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 106). قلهء کوه خصوصاً. (رشیدی). سر کوه. (شرفنامهء منیری). قلهء کوه. (ناظم الاطباء). کوه سر. تیغ کوه. چکاده :
بیامد دوان دیده بان از چکاد
که آمد ز ایران سپاهی چو باد.(2)فردوسی.
رجوع به چکاده شود.
|| به معنی سپرهم هست که به عربی جنه خوانند. (برهان). سپر. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). چکاده. و رجوع به چکاده شود.
(1) - پهلوی cakat (رأس، قله) (باروجا 247). cikat(سر) (یوستی. بندهش - 119) ارمنی cakat(پیشانی، جبهه). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: که آمد سپاهی ز ایران...

چکاده.

[چَ دَ / دِ] (اِ) بمعنی چکاد است که تارک سر باشد. (برهان). تارک سر. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (رشیدی). فرق سر. (ناظم الاطباء).چکاد و چکاه و میان سر :
نخستین پیش میدان شد پیاده
قدم غرقه در آهن تا چکاده.
شیخ عطار (از انجمن آرا).
و رجوع به چکاد و چکاه شود. || بالای پیشانی. (برهان). برآمدگی پیشانی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکاد شود. || سر کوه. (برهان). قلهء کوه خصوصاً. (رشیدی). قلهء کوه. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکاد شود. || سپر باشد که ترکان قلخان گویند. (برهان). سپر. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). و رجوع به چکاد شود.

چکار.

[چِ] (مرکب از چه (ادات استفهام)+ کار) کدام کار. (ناظم الاطباء). چه رسد. چه افتاده :
با ملک چه کار است فلان را و فلان را
خرس از در گلشن نه و خوک از در گلزار.
منوچهری.
نه قاضیم نه مدرس نه محتسب نه فقیه
مرا چکار که منع شرابخواره کنم.
(منسوب به حافظ).

چکارمان.

[چِ رِ] (اِخ) دهی از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز که در 10 هزارگزی جنوب خاوری قلعه زراس واقع است و 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چکاره.

[چِ رَ / رِ] (ص نسبی) (از: چه + کار + ه ، پسوند) اهل چه کار و عامل کدام عمل و شاغل کدام شغل. || (ص مرکب) نابکار. (ناظم الاطباء). رجوع به چکاری شود. || باطل و بیفایده. (ناظم الاطباء). رجوع به چکاری شود. || در تداول عامه، کنایه از کسی که بی علت و سبب و بدون جهت در امری و کاری مداخله کند، چنانکه گویند: فلان کس چکاره است؟

چکاری.

[چِ] (ص نسبی) نابکار. (ناظم الاطباء). رجوع به چکاره شود. || باطل. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکاره شود. || بی قدر و حقیر. (ناظم الاطباء).

چکاسه.

[چَ سَ / سِ] (اِ) خارپشت را گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). خارپشت را گویند و آن را ریکاسه و سیخول نیز نامند و بزبان (؟) تشی و به هندی ساهی و به زبان گیلان خورده خوانند و آن جانوری است که بر پشتش خارهای ابلق باشد مانند دوک و چون کسی قصد گرفتن کند چنان بدن خود را در هم فشارد که خارها از بدنش جدا شود و به آن کس خورد. (جهانگیری). خارپشت. (ناظم الاطباء). چکاشه. سُنقُرَه و «سُنقَرَه کَل». (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). بُزُنْقُرَه در تداول اهالی خراسان. و رجوع به چکاشه و ریکاسه و سیخول و خارپشت شود.

چکاشه.

[چَ شَ / شِ] (اِ) خارپشت را گویند. (از برهان) (از انجمن آرا). خارپشت. (ناظم الاطباء). چکاسه و ریکاسه و سیخول. و رجوع به چکاسه شود.

چکاط.

[چَ] (اِ) تارک سر باشد، بزبان خراسان. (از فرهنگ اسدی چ اقبال ص 228). چکاد. رجوع به چکاد شود.

چکاک.

[چَ] (اِ) به معنی پیشانی باشد که عرب ناصیه گویند. (برهان).(1) پیشانی و ناصیه. (ناظم الاطباء). چکاد و چکاده. و رجوع به چکاد و چکاده شود. || قباله نویس و منشورنویس را هم گویند. (برهان).(2)قباله نویس و منشورنویس. (ناظم الاطباء). چک نویس. و رجوع به چک شود. || آن را نیز گویند که در و گوهر سوراخ کند. (برهان).(3)آنکه در و گوهر را سوراخ میکند. (ناظم الاطباء). || قسمی انگور نامرغوب :
مکن تو فرق ز پیر و جوان که نکند فرق
شکال گرسنه انگور طائفی ز چکاک.
سوزنی.
(1) - مؤلف انجمن آرا نویسد: «در برهان گفته به معنی پیشانی باشد که عرب ناصیه گوید و این خطاست ؛ چکاد و چکاده بمعنی ناصیه و پیشانی نیست و تارک سر است» صاحب آنندراج هم این جملات را عیناً نقل کرده است.
(2) - لله باشی این معنی را نیز صحیح نمیداند و مینویسد: «... صکاک مشدد بمعنی قباله نویس است و عربی است و صک معرب چک است». مؤلف آنندراج هم بی هیچ اظهار نظری نوشتهء لله باشی را تکرار کرده است.
(3) - مصحف حکاک (عربی) با تصرف در معنی. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). مؤلف انجمن آرا این معنی را هم خطا دانسته و نوشته است: «... او حکاک است که در و گوهر سوراخ کند و نگین اسامی را حک کند». و صاحب آنندراج نیز نوشتهء لله باشی را عیناً نقل کرده است.

چکاگه.

[چَ گَ / گِ] (اِ) چوب گنده ای که پس در اندازند. (ناظم الاطباء). چکابه. چنبه.

چکاله.

[چِ لَ / لِ] (اِ) قطرات و قطره ها. (ناظم الاطباء). چکه ها. چیکله ها. (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه).

چکامه.

[چَ مَ / مِ] (اِ)(1) قصیده را گویند و آن مطلعی است با ابیات متوازنهء متشارکه در قافیه و ردیف زیاده برهفده بیت، مبتنی بر هفت شرط چنانکه نزد اهل این صنعت مبین است. (برهان). شعر و قصیده است. (انجمن آرا) (آنندراج). قصیده و چغامه. (ناظم الاطباء). چامه و سرواد و شعر و سرود و چگامه :
اگر قبول ملک افتد این چکامهء نغز
به آب سیم نگارمش بر صحیفهء زر.قاآنی.
رجوع به سرواد و چامه و چگامه و قصیده شود.
(1) - پهلوی cikamak (خسرو کواتان بند 13). (حاشیهء برهان قطع چ معین).

چکامه سرا.

[چَ مَ / مِ سَ] (نف مرکب)چکامه سرای و چکامه سراینده. شاعر و قصیده سرا. و رجوع به چکامه و چکامه سرای و چکامه سرایی شود.

چکامه سرای.

[چَ مَ / مِ سَ] (نف مرکب)چکامه سرا. سرایندهء چکامه. آن کس که چامه و قصیده سراید. شاعر چامه سرا. و رجوع به چکامه سرایی شود.

چکامه سرایی.

[چَ مَ سَ] (حامص مرکب) شاعری و قصیده سرایی. سرودن چامه و چغامه. شعرسرایی. و رجوع به چکامه و چکامه سرای و چکامه سرودن شود.

چکامه سرودن.

[چَ مَ / مِ سُ دَ] (مص مرکب) چامه و قصیده سرودن. شعر گفتن. شاعری و چغامه سرایی کردن. سخن نظم در شیوهء قصیده گفتن. و رجوع به چکامه و چکامه سرای و چکامه سرایی شود.

چکامه گوی.

[چَ مَ / مِ] (نف مرکب)گوینده و سرایندهء چامه. قصیده سرای. شاعر و چکامه سرا. آن کس که شعر از نوع قصیده سراید. و رجوع به چکامه و چکامه سرای شود.

چکان.

[چَ / چِ] (نف، ق)(1) بمعنی چکنده. (آنندراج). چکنده. (شرفنامهء منیری) :
قی افتد آن را که سر و ریش تو بیند
زان خلم و زان بفچ چکان بر سر و رویت.(2)
مایعی که در حالت چکیدن باشد. (ناظم الاطباء).(3) در حال چکیدن. حالت فروافتادن قطرات مایع از هر قبیل :
سوی لشکر خویش بنهاد روی
چکان خون ز بازوش چون آب جوی.
فردوسی.
تذروان به چنگال باز اندرون
چکان از هوا بر سمن برگ خون.فردوسی.
گل از بادهء ارغوانی به رشک
چکان از هوا مهر گانی سرشک.اسدی.
چکان خونش از استخوان می دوید
همیگفت و از هول جان می دوید.
سعدی (بوستان).
|| چکاننده. کسی یا چیزی که مایعاتی از قبیل آب یا خون هر نوع جسم سیال دیگر را بچکاند :
چو دیدند سیمرغ را بچکان
خروشان و خون از دو دیده چکان.
فردوسی.
- قطره چکان؛ و آن آلتی است مخصوص چکانیدن داروهای مایع در چشم و گوش و بینی یا برای استفاده در موارد دیگر. خون چکان. خوی چکان.
|| (فعل امر) امر از چکیدن. (شرفنامهء منیری). مخفف بچکان. و رجوع به چکاندن و چکانیدن شود.
(1) - مشتق از چکیدن. (آنندراج).
(2) - ن ل: قی اوفتد آن را که سر و روی تو بیند زان خلم و زان بفچ چکان بر بر و بر روی.
(3) - این صفت مرکب غالباً با موصوف استعمال میگردد مانند خون چکان و قطره چکان. (از ناظم الاطباء).

چکان.

[چِ] (حرف ربط + صفت / ضمیر)کلمهء استفهام، یعنی «چه که آن» و چه چیز. (ناظم الاطباء). مخفف کلمهء ترکیبی «چه که آن» بمعنی «زیراکه آن» «چرا که آن» || (صفت + اسم) مخفف «چه» و «کان». کدام کان؟ چه کان؟ (شرفنامهء منیری). چه نوع معدن و چه نوع کان؟ :
چه ماهی که ماهیتت کس نداند
چه کانی که از گل تو گوهر چکانی.
خواجو (از شرفنامهء منیری).

چکان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 36 هزارگزی شمال الیگودرز واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل که 504 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات. محصولش غلات، پنبه و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چکانا.

[چَ / چِ] () چکانیدن و چکیدن کنانیدن. (ناظم الاطباء).

چکاندن.

[چَ / چِ دَ] (مص) چکانیدن. قطره قطره ریختن مایعی را. تقطیر. پالودن :
کنون هفت سال است تا مهر من
همی خون چکاند ابر چهر من.فردوسی.
دری همی چکاند زری همی فشاند
کاندر جهان بماند پاینده تا به محشر.فرخی.
سخندانی که بشکافد مَثَل موی
سخنگویی که بچکاند مَثَل زر.فرخی.
رجوع به چکانیدن شود.
|| (اصطلاح نظام) تیراندازی با انواع تفنگهای کوچک و بزرگ ساچمه ای یا گلوله ای؛ کشیدن ماشه و تیرانداختن و تفنگ خالی کردن را گویند.

چکاننده.

[چَ نَ دَ / دِ] (نف) کسی یا چیزی که مایعی را قطره قطره فروچکاند. عامل چکانیدن. وسیلهء چکاندن. و رجوع به چکاندن و چکانیدن شود.

چکانه.

[چَ نَ / نِ] (اِ) بمعنی چغانه است. (اوبهی). || چِکَّه. لَکَّه :
پر مکن جام ای صنم امشب چو دوش
کت همه جامه چکانه برچکید.سنائی.

چکانیدن.

[چَ دَ] (مص) متعدی چکیدن. چکیدن کنانیدن (؟) و قطره قطره ریختن. (ناظم الاطباء). مایعاتی چون داروی چشم و نظایر آن را در چشم و گوش و غیره قطره قطره ریختن، با قطره چکان یا بوسیلهء دیگر. داروی مایعی را بر عضوی بیمار قطره قطره ریختن. تقطیر. (زوزنی) (منتهی الارب). بقطره فروریختن :
همی خون چکانید بر چرخ ماه
ستاره نظاره برآن رزمگاه.فردوسی.
بنگر به ستاره که بتازد ز پس دیو
چون زر گدازیده که بر قیر چکانیش.
ناصرخسرو.
گر سرکه چکاندت کسی بر ریش
می پاش تو بر جراحتش پلپل.ناصرخسرو.
تا کوه گرفتم ز فراقت مژه ام آب
چندان بچکانید که بر کوه نشان کرد.
سعدی.
و رجوع به چکاندن شود. || افشاندن. پاشاندن و پاشیدن. ریختن. ریخت و پاش کردن هر چیزی را :
پدر آنجا که سخن خواهد بشکافد موی
پسر آنجا که سخن گوید بچکاند در.
فرخی.
بجای باران از ابر طبع در افشان
در خوشاب چکاند ز ناودان سخن.سوزنی.
صدف وار باید زبان درکشیدن
که وقتی که حاجت بود در چکانی.سعدی.
حدیث خاک درت را ز چشم سلمان پرس
که کار اوست درین باب درچکانیدن.
سلمان ساوجی.
|| به فشار مایعی را به جایی درجهانیدن. مایعی را به فشار درون عضوی یا در محلی فروراندن. تزریق کردن. درچکانیدن و اندرچکانیدن: مثانه را از ریم پاک کنند به ماء العسل که در وی داروهای ادرارکننده پخته باشند، هم بخوردن و هم به زراقه در مجرای بول چکانیدن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و به زراقه در مجرای بول میباید چکانید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || چکاندن ماشهء تفنگ. فروخوابانیدن ماشهء تفنگ تا چاشنی بترکد و گلوله یا ساچمه از تفنگ خارج شود. کشیدن ماشه. انگشت بر ماشه نهادن و فشار بر آن وارد ساختن. دست به ماشهء تفنگ بردن و ماشه را فشردن. و رجوع به چکاندن شود.
- اندرچکانیدن؛ بمعنی ریختن مایعی در عضوی یا در جایی. به قطره فروریختن. قطره قطره ریختن دارویی یا مایعی : علاج چشمی که سرمازده باشد کاه گندم اندر آب پزند و آن آب نیم گرم بچشم اندر چکانند و عسل و عصارهء سیر اندر چکانیدن سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- درچکانیدن؛ به معنی تزریق کردن و به زور و فشار مایعی را بدرون عضوی یا جایی راندن: آنچه علاج مثانه است خاصه آن است که روغنها و داروهای محلل بمجرای قضیب درچکانند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).... و آن آب درمیچکانند تا پاک شود و هرگاه که بسوزد شیر زنان و روغن گل درچکانند. (ذخیره خوارزمشاهی).

چکاو.

[چَ] (اِ) چکاوک بود. (فرهنگ اسدی). مرغی است چند گنجشکی و بر سر خوجی دارد و بانگی زند خوش و تازیش قبره است. (فرهنگ اسدی حاشیهء ص 409). چکاوک بود و چکوک نیز گویند و به تازی قبره گویند. (فرهنگ اسدی حاشیهء ص 409). همان چکاوک و چکوک است که به تازی قبره گویند، آن مرغی باشد که آواز لطیف کند. (از فرهنگ اسدی چ اقبال حاشیهء ص 258 ذیل لغت چکوک). پرنده ای است اندکی از گنجشک بزرگتر و خوش آواز هم می شود و او را به عربی ابوالملیح خوانند(1). (برهان). نام جانوری است پرنده که از گنجشک اندک بزرگتر و خوش آوازتر بود و آن را جَل(2) نیز گویند و به تازی قبره و ابوالملیح خوانند و در عراق آن را هوزه نامند. (جهانگیری). نام مرغی است از گنجشک بزرگتر و تاج برسر دارد و آن را به عربی ابوالملیح و قبره میگویند. (انجمن آرا) (آنندراج). مرغی است از گنجشک اندک بزرگتر و خوش آواز بود و به هندی چندول گویند و تاج بر سر دارد و در عراق هوزه و به تازی قبره و ابوالملیح گویند. (رشیدی). مرادف چکاوک و چکاوه. (از جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از رشیدی). چکاوک و ابوالملیح. (ناظم الاطباء). کاکلی. صِفِرد. قنبره :
چو خورشید برزد سر از برج گاو
ز هامون برآمد خروش چکاو.فردوسی.
چنین گفت باگیو جنگی تژاو
که تو چون عقابی و من چون چکاو.
فردوسی.
بدانسان که شاهین رباید چکاو
ربود آن گرانمایه تاج تژاو.فردوسی.
وقت سحرگه چکاو خوش بزند در تکاو
ساعتکی گنج گاو ساعتکی گنج باد.
منوچهری.
کی تواند که همچو ماغ چکاو
بزند غوطه در میانهء آو.
سنایی (از انجمن آرا).
و رجوع به چکاوک و چکاوه و چغوک و چکوک و قبره و ابوالملیح شود. || چغانه را نیز گویند و آن چوبی باشد که میان بشکافند و چند جلاجل بر آن نصب کنند و سر آوازه خوانان بدان اصول نگاهدارند. (برهان). چغانه را نامند. (جهانگیری). به معنی چغانه نیز آورده اند. (انجمن آرا) (آنندراج) (رشیدی). یک نوع سازی که چغانه نیز گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغان و چغانه شود. || نام نغمه ای است از موسیقی که آن را نوای چکاوک نیز خوانند. (برهان) (جهانگیری) (رشیدی) (ناظم الاطباء). نام نوایی از موسیقی. (انجمن آرا) (آنندراج). نغمه و پرده و آهنگی از موسیقی. و رجوع به چغان و چغانه و چکاوک شود. || نوعی از مرغابی هم هست که آن را سرخاب میگویند. (برهان). نوعی از مرغابی و سرخاب. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکاوک شود.
(1) - پهلوی cakak (خسرو کواثان بند 25). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - فرهنگ رشیدی بنوشتهء جهانگیری که این پرنده را جَل نیز دانسته معترض است و این معنی را نادرست و خطا میداند مؤلف انجمن آرا و آنندراج هم نظر رشیدی را تأیید کرده اند.

چکاوک.

[چَ وَ] (اِ) همان چکوک است و آن مرغکی است چون گنجشک که به تازی قبره گویند. (از فرهنگ اسدی چ اقبال حاشیهء ص 258). مرغکی باشد که آواز لطیف کند و گروهی چکاو و چکوک گویندش و به تازی قنبره باشد. (از فرهنگ اسدی حاشیهء ص 258). مرغی باشد به بزرگی گنجشک و عربان قبره و ابوالملیح خوانند. (برهان). نام جانوری است پرنده که از گنجشک اندک بزرگتر و خوش آوازتر بود و آن را جل(1) نیز گویند و به تازی قبره و ابوالملیح خوانند و در عراق آن را هوزه نامند. (جهانگیری). مرغی است از گنجشک اندک بزرگتر و خوش آواز بود و به هندی چندول گویند و تاج بر سر دارد و در عراق هوزه و بتازی قبره و ابوالملیح گویند. (رشیدی). نام مرغی است از گنجشک بزرگتر و تاج برسر دارد و آن را به عربی ابوالملیح و قبره میگویند. (انجمن آرا) (آنندراج). پرنده ای از گنجشک کمی بزرگتر و خوش آواز که به تازی قبره و ابوالملیح گویند. (ناظم الاطباء). قنبره. کاکلی. (در بعضی لهجه ها) چاوک. خول. چنوک. قُبّر و قنبرة و قبرة. صِفِرد. عُلعُل. عَلعال. عُلَعِل. (منتهی الارب). مرادف چاوک و چکاو و چکاوه و چکک و چکوک :
هر چکاوک را رُسته زبر سر کلهی
زاغ در باغ گرفته به یکی کنج پناه.
منوچهری.
تا چکاوک بست موسیقار بر منقار خویش
ارغنون بسته ست بلبل بر درخت ارغوان.
امیر معزی (از جهانگیری).
بنگر به هوا بر به چکاوک که چه گوید
خیر و حسنت بادا خیرات و حسان را.
سنایی.
صفیر صلصل و لحن چکاوک و ساری
نفیر فاخته و نغمهء هزار آوا.خاقانی.
نوای چکاوک به از بانگ رود
برآورده با دشتبانان سرود.نظامی.
به گوش اندرش از هوای تموز
نوای چکاوک نیامد هنوز.نظامی.
و رجوع به چاوک و چکاو و چکاوه و چکوک و قبره و ابوالملیح شود. || نام نوایی است از موسیقی. (برهان) (جهانگیری) (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نام لحنی و آهنگی از دستگاههای موسیقی ایرانی. پرده ای از موسیقی. چغان و چغانه و چکاو :
زده به بزم تو رامشگران به دولت تو
گهی چکاوک و گه راهوی گهی قالوس.
منوچهری.
نوا گر نوای چکاوک بود
چو دشمن زند تیر ناوک بود.نظامی.
از نوای چکاوک اندر کوه
کبک در رقص کردن آمد باز.
سیف اسفرنگی (از انجمن آرا).
رجوع به چغان و چغانه و چکاو شود.
|| چغانه را نامند. (جهانگیری) (رشیدی). نام سازی که آن را چغان و چغانه نیز نامند: و رجوع به چغان و چغانه و چکاو شود. || بعضی گویند پرنده ای است که آن را سُرخاب میگویند. (برهان). نوعی از مرغ آبی است که آن را سرخاب نام است و به زبان هندی، نر آن را «چکوا» و ماده اش را «چکوی» گویند(2) و عادت آن چنان است که نر و ماده به شب از هم جدا شوند و یک جا خواب نکنند. (جهانگیری) (رشیدی). نوعی از مرغابی که سرخاب نیز گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکاو شود.
(1) - فرهنگ رشیدی می نویسد: «... در جهانگیری بمعنی « جل» گفته و سهو کرده». مؤلف انجمن آرا و آنندراج نیز در خطا بودن این معنی با فرهنگ رشیدی همداستانند.
(2) - بعضی از فرهنگ نویسان و پاره ای از مردم هند، میان «چکوا» و «چکاوک» بسبب مشابهت لفظی به غلط افتاده و «چکاوک» به معنی «قبره» و «ابوالملیح» را با «چکوا» یکی پنداشته اند و حال آنکه «قبره» مرغ شناگر نیست و «چکوا» نوعی مرغ آبی است که در فارسی آنرا«سرخاب» و «سرخابی» و ندرتاً چکاوک گویند و «چکاوک» به معنی قبره با چکاوک به معنی «سرخابی» در جنس و نوع فرق بسیار دارد. صاحب فرهنگ رشیدی و مؤلف انجمن آرا نیز این معنی را یادآور شده اند.

چکاوکش.

[چَ وَ] (اِ) چکاوک و قبّره. (ناظم الاطباء).

چکاوگاه.

[چَ] (اِ مرکب) جایی است در گوشهء کمان که گره سه سر با چلهء کمان در آنجا واقع میشود. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). موضعی است از گوشهء کمان که گره سر در آنجا واقع شود. (رشیدی). چکاوه گاه و چکاه. و رجوع به چکاوه گاه و چکاه شود.

چکاوه.

[چَ وَ / وِ] (اِ) چکاوک است که به عربی قبره خوانند. (برهان). مرادف چکاو و چکاوک. (از جهانگیری) (از رشیدی) (از انجمن آرا) (آنندراج). چکاوک و قبره. (ناظم الاطباء). عُلعُل و عُلَعِل و عَلعال. (منتهی الارب) :
بر فرق سر نرگس تر زرد کلاه
بر فرق سر چکاوه(1) یک مشت گیاه.
منوچهری.
رجوع به چکاو و چکاوک شود.
(1) - ن ل: چکاو.

چکاوه گاه.

[چَ وَ / وِ] (اِ مرکب) به معنی چکاوگاه است و آن جایی باشد در گوشهء کمان که گره سه سر یا چله در آنجا واقع می شود. (برهان). به همان معنی چکاوگاه است. (از رشیدی) (ناظم الاطباء). و رجوع به چکاوگاه و چکاه شود.

چکاه.

[چَ] (اِ) سر کوه را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). چکاد و چکاده و تیغ کوه و قلهء کوه. رجوع به چکاد و چکاده شود. || میان سر و فرق سر آدمی را نیز گفته اند. (برهان). میان سر و فرق آدمی. (ناظم الاطباء). تارک و چکاد و چکاده و فرق. و رجوع به چکاد و چکاده و تارک شود. || موضعی از گوشهء کمان که گره در آنجا واقع شود. (از انجمن آرا ذیل چکاو) (آنندراج). رجوع به چکاوگاه و چکاوه گاه شود.

چک بند.

[چَ بَ] (نف مرکب) در تداول اهالی طالقان، شکسته بند را گویند. آروبند. کسی که شکسته استخوانان را درمان کند. آن کس که استخوانهای شکستهء عضوی از اعضای بدن انسان یا حیوان را به هم پیوند دهد و با مهارت آنها را شکسته بندی کند.

چکچاک.

[چَ] (اِ صوت) صدا و آواز پی در پی زدن گرز و شمشیر و امثال آن باشد. (برهان) (آنندراج). آواز ضرب گرز و شمشیر که از پی هم زنند. (جهانگیری). آواز گرز و شمشیر که در پی هم زنند. (انجمن آرا). صدا و آواز برخورد پی در پی شمشیر و گرز و جز آن. (ناظم الاطباء). چکاچاک و چکاچک و چاک چاک و چک چک و چکچکاک و چکاکاچاک. تپ تاپ و شب شاپ :
ز چکچاک گرز و ز شپشاپ تیر
برآورد از جان دشمن نفیر.
اسدی (از جهانگیری).
رجوع به چاکاچاک و چکاچاک و چک چاک. شود.

چک چک.

[چَ چَ] (اِ صوت) صدای چکیدن آب و امثال آن باشد.(1) (برهان) (آنندراج). صدای چکیدن آب باشد قطره قطره. (جهانگیری). صدای چکیدن آب و مانند آن. (ناظم الاطباء). صدای پیاپی چکیدن آب. آوایی که از چکیدن قطرات پی در پی آب به گوش رسد. چیک چیک. (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به چک شود || صدای برهم خوردن دندانها را نیز گویند به سبب سرمای سخت و غیر آن. (برهان) (آنندراج). صوت برهم زدن دندان باشد از سرمای سخت یا وقت طعام خوردن. (جهانگیری) (رشیدی). صدای برخورد دندانها به هم. (ناظم الاطباء). تیک تیک. (در اصطلاح روستائیان فیض آباد بخش تربت حیدریه). || صدای پیاپی خوردن شمشیر و گرز باشد بر جایی. (برهان) (آنندراج). آواز زدن گرز و شمشیر و چوب و مشت و مانند آن بود که زود زود به هم زنند و آن را چکاچاک و چکچاک نیز خوانند. (جهانگیری). همان چکاچاک یعنی آواز ضربت شمشیر و گرز و چوب و مشت و مانند آن که پی هم زنند. (رشیدی). صدای برخورد گرز و شمشیر بجایی. (ناظم الاطباء). آواز پیوسته خوردن چیزی بزرگ یا خرد بچیزی دیگر از همان نوع. صدای برخورد پیاپی دو پاره سنگ یا چوب یا دو قطعه فلز و هر چیز مانند اینها. چاک چاک و چاکاچاک و طاق طاق و تق تق و چخاچخ و چقاچاق و چقاچق :
از آنکه تا بر همسایگان خجل نشود
همی زند زن من سنگ یافه بر چخماخ
مرا ز چکچک چخماخ یافه بازرهان
فرست هیزم تا دیگ برنهد طباخ.سوزنی.
رجوع به چاک چاک و چکاچاک و چکچاک شود.
(1) - امروز ciIk- ciIK گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چکچک.

[چُ چُ] (اِ) سخنی و چیزی را گویند که در افواه افتد. (برهان) (آنندراج). سخنی را گویند که در افواه افتد وچکاچک نیز خوانند. (جهانگیری). سخنی که در افواه افتد. (رشیدی) (انجمن آرا). سخنی که در افواه و السنهء مردم افتد. (ناظم الاطباء). هر خبر یا سخن یا واقعه ای که شایع شود و بر سر زبانها افتد و حس کنجکاوی افراد را برانگیزد. پِچ پِچ :
چک چکی اوفتاد در مسجد
از پی هزل و ضحک نز پی جد.(1)
سنائی (از انجمن آرا).
رجوع به چکاچک شود.
(1) - ن ل: چکچکی اوفتاده در مسجد
نز پی هزل و ضحک، از پی جد.

چک چک.

[چِ چِ] (اِ صوت) صدا و آواز سوختن فتیلهء چراغ است وقتی که تر باشد. (برهان) (آنندراج). آواز سوختن فتیلهء تر باشد. (جهانگیری). آواز سوختن فتیلهء تر شده. (رشیدی) (انجمن آرا). آواز و صدای سوختن فتیلهء چراغ وقتی که تر باشد. (ناظم الاطباء). صدائی که از سوختن فتیلهء تر شدهء چراغ برآید. جِز جِز و جیز جیز. (در تداول اهالی خراسان) :
کخ کخ(1) اندر فقیه(2) چیست خری
چکچک اندر چراغ چیست تری.
سنایی (از فرهنگ رشیدی).
|| آواز روغن داغ شده ای که در آن آب باشد. صدای داغ شدن روغن مخلوط به آب جیز جیز. جلیز جلیز. (در تداول روستائیان خراسان).
(1) - ن ل: خک خک
(2) - ن ل: سماع.

چک چکی.

[چِ چِ] (اِ) چکاوک و قبره. (در تداول مردم شوشتر به نقل از نسخهء خطی لغات شوشتری). || کارد یا چاقوی مخصوص آشپزخانه. (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه).

چکر.

[چِ کُ] (اِ) چوبی گرد که کودکان بدان بازی کنند. قسمی چوب برای نوعی بازی کودکانه که آن بازی را به عربی طَثّ خوانند. مِطَثَّه. (منتهی الارب).

چکرچمنی.

[چُ کُ چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان سرویزن بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت که در 12 هزارگزی جنوب ساردوئیه و 2 هزارگزی باختر راه مالرو جیرفت به راین واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 45 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء محمدی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چکر عطا.

[چُ کُ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتابای بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس که در 15 هزارگزی شمال خاوری گنبد واقع است. دشت و هوایش معتدل است و 150 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء گرگان. محصولش غلات دیمی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن قالی و پلاس میباشد. اهالی این آبادی چادرنشین بوده ییلاق قشلاق می کنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چکرنه.

[چِ کَ نَ / نِ] (اِ) مرغی است گردن دراز که او را کاروانک نیز گویند و به عربی مذکر او را کروای [ بر وزن انسان ]خوانند. (برهان). کاروانک که مرغی گردن دراز باشد. (ناظم الاطباء). چفتک و چفنک. مرغی درازگردن که پیوسته در کنار آب نشیند و او را با مرغان شکاری صید کنند. و رجوع به چفتک و چفنک و کاروانک شود.

چکرود.

[چُ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان اشکود بالا که در بخش رودسر شهرستان لاهیجان در 56 هزارگزی جنوب رودسر و 20 هزارگزی خاور سی پل واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چکره.

[چَ رَ / رِ] (اِ) قطره و ریزه های آب که وقت ریختن آب از جایی، آنها بر اطراف و جوانب بجهند و آن را به عربی «رشحه» خوانند. (برهان). قطره ریزه را گویند که از ریختن آب بجهد و آن را به تازی رشحه خوانند. (جهانگیری). قطره ریزه که از آب جهد و آن را به عربی رشحه گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از رشیدی). قطره و رشحه یعنی ترشح آب و جز آن بر اطراف و جوانب. (ناظم الاطباء). به معنی رشحه یعنی آبی که قطره قطره بچکد. (غیاث). مرادف چکله. (از انجمن آرا) (آنندراج) (از رشیدی). در این ایام بین العوام به چکه معروف است. (انجمن آرا). (آنندراج). پِشینگ (در اصطلاح اهالی خراسان) :
هفت دریا اندر او یک قطره ای
جملهء هستی ز موجش چکره ای.
مولوی (از انجمن آرا).
و رجوع به چکله و چکه شود. || مطلق آنچه از چیزی بچکد. (برهان). و رجوع به چکله شود. || حباب و کف آب و جز آن. (ناظم الاطباء).

چکری.

[چُ] (اِ) ریواس بود. (فرهنگ اسدی). ریباس. (حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال ص 522). نوعی از ریواس باشد. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج). نوعی از ریواس. (رشیدی) (ناظم الاطباء). ریباس یا ریواس باشد که حالا ریواش میگویند. (اوبهی). نوعی ریواس وحشی :
خواجه تتماج باید و سر بریان
سود ندارد مرا سفرجل و چکری.کسائی.
بهای یاسمن و چکریم فرست امروز.
سوزنی.
در کهستان بنام دولت تو(1)
سزد ار شاخ زر شود چکری.
شمس فخری (از جهانگیری).
(1) - ن ل: در قهستان به نام دولت او.

چکری.

[چُ] (هندی، اِ) به هندوستانی دختر را گویند.(1) (برهان) (آنندراج).
(1) - اردو «چهو کری» (دختر) «فرهنگ انگلیسی بارد و عبد الحق: Girl». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چکری.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت که در 41 هزارگزی جنوب خاوری سبزواران کنار رودخانهء هلیل واقع است و 206 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چکزبه.

[چَ زَ بَ / بِ] (اِ) کف و زبد. (ناظم الاطباء).

چک زدن.

[چُ زَ دَ] (مص مرکب)چنپاتمه زدن. چندک زدن. بچک نشستن. برسردو پای نشستن :
چو آنجا رسی زن در آن آب چک
که گردد نمک از گذارش سبک.
جامی (از فرهنگ رشیدی).
به دو زانو دمی که بنشیند
همچو اروانه ایست کو زده چک.
میلی (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به چک و چوک شود.

چک زدن.

[چَ زَ دَ] (مص مرکب) کشیده زدن. سیلی زدن. تپانچه زدن. صَفع. ذَحّ. با کف دست ضربهء سخت به صورت کسی نواختن. و رجوع به چک شود. || پاک کردن خرمن گندم کوفته از کاه بوسیلهء چک. چارشاخ زدن. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به چک شود.

چکس.

[چَ کَ] (اِ) نشینه و نشیمن چرغ و باز و شاهین و امثال آن را گویند. (برهان). نشینهء باز و جره و امثال آن. (از جهانگیری). نشینهء باز و باشه و امثال آن. (رشیدی). نشینهء باز و باشه و آن را «چکسه» [ بر وزن عکسه ]نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). چوبی که باز و باشه را بر آن نشانند. (غیاث). چوبی مخصوص نشستن مرغان دست آموز شکاری :
بر هوا پرنده باز و برزمین غرنده ببر
بر چکس باشد ز قهر و در قفس باشد ز جبر.
عبدالواسع جبلی (از فرهنگ رشیدی).
فریاد قمری از قفس افغان بازان از چکس
وز بانگ طاوس و مگس آواز گریه است و طنین.
عمیدی لوکری (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به چکسه شود. || به معنی خجالت و شرمندگی هم هست. (برهان). به معنی خجلت و شرمندگی. (جهانگیری) (آنندراج). به معنی خجلت و انفعال و شرمندگی. (انجمن آرا). خجالت و شرمندگی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکسیدن شود.

چکس.

[چَ] (اِ) پارچهء کاغذی که در آن دوا چیزهای دیگری می پیچند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکسه شود. || نشمین باز و چرغ و شاهین و جز آن. (ناظم الاطباء). و رجوع به چَکَس و چکسه شود. || هر چیز خرد و کوچک. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکسه شود. || وقت اندک. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکسه شود.

چک سبز علی.

[چَ کِ سَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان هویان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 34 هزارگزی جنوب باختری ماسور و 4 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل که 100 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء ویس کرم میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چکسلواکی.

[چِ کُ لُ] (اِخ)(1) از کشورهای کوهستانی اروپای مرکزی واقع بین آلمان و لهستان و اتریش و مجارستان و روسیه که دارای 128000 هزارگز مربع مساحت و 12 ملیون و 500 هزار تن جمعیت است. این کشور حکومت جمهوری دارد. و پایتخت آن پراها(پراگ) است و شهرهای معتبر و صنعتی این کشور «برنو»(2) و «پیلسن»(3) و براتیسلاوا(4) نام دارند. این مملکت کشوری است فعال که پایهء اقتصاد آن بر کشاورزی و صنعت استوار شده. محصول گندم، چغندرقند و کتان و شاهدانه و دیگر فرآورده های کشاورزیش بسیار و به حد وفور است. منابع زغال سنگ و لینییت و آهن و مس و نقره و اورانیوم دارد و در صنعت ذوب فلزات و فلزکاری و اسلحه سازی و نیز در صنایع مکانیکی از قبیل ساخت اتومبیل و سایر وسایل نقلیهء موتوری و ماشین های نساجی و چرم سازی قوی و نیرومند و پرمایه است و در ردیف ممالک صنعتی درجهء اول اروپا قرار دارد.
(1) - Tehecoslovaqui.
(2) - Berno.
(3) - Pilzen.
(4) - Bratislava.

چکسه.

[چَ سَ / سِ] (اِ) پارچهء کاغذی را گویند که عطاران در آن مشک و عنبر و سفوف و سنون و زرو دارو و امثال آن پیچیده باشند و آن درهم شکسته شده باشد. (برهان). کاغذی را گویند که در میان آن مشک و عنبر و زرو دارو و سفوف و سنون و امثال آن نهاده بپیچند و آن را بهندی «پری» خوانند. (جهانگیری). پارچهء کاغذی که مشک و عنبر و زر و دارو در آن پیچند. و به هندی «بری» گویند. (رشیدی). پارچه و کاغذ، برگ درخت که در آن دوا بسته و پیچیده باشند و به هندی آن را «بوریه» گویند. (آنندراج). کاغذی که زر و عنبر و مشک در آن پیچند. (انجمن آرا) (غیاث). پارچهء کاغذی که در آن دوا و چیزهای دیگر پیچند. (ناظم الاطباء) :
بنشست و یکی کاغذک چکسه برون کرد
گرد آمده از کدیه به جوجو نه بمثقال.
انوری (از جهانگیری).
|| نشیمن باز و باشه را نیز گفته اند. (برهان). نشینهء باز را نامند و آن را چکس نیز گویند. (از جهانگیری) نشینهء باز، مرادف چکس. (رشیدی). نشینهء باز و باشه وچکس نیز گفته اند. (انجمن آرا ذیل لغت چکس). نشمین باز و باشه را نیز گفته اند. (آنندراج). نشیمن باز و و چرغ و شاهین و جز آن. (ناظم الاطباء) :
عنان بمرکب توسن مده مگر به حساب
به چکسه باز نیاید چو اوج گیرد باز.
نزاری (از جهانگیری).
نزاری اگر دیده باشی کسی
که غماز را محرم راز کرد
چنان دان که از قوم نصرانیان
چلیپا کسی چکسهء باز کرد.نزاری.
و رجوع به چکس شود. || هر چیز که آن خرد و کوچک باشد. (برهان) (آنندراج). هر چیز خرد و کوچک. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکس شود. || وقت اندک. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکس شود.

چکسیدن.

[چَ کَ دَ] (مص)(1) بمعنی خجل شدن و شرمندگی کشیدن باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سرخ شدن و خجل شدن. شرمنده شدن. و رجوع به چکس شود.
(1) - از چکس + یدن (پسوند مصدری). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چکش.

[چَ کُ / چَکْ کُ] (اِ)(1) افزاری باشد زرگران و مسگران و آهنگران را و به عربی مطرقه خوانند. (برهان). ابزاری بود زرگران و آهنگران را و آن را بعربی مطرقه گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). دست افزاری است آهنگران را که بدان آهن را میکوبند. (از غیاث). مطرقه و افزاری آهنین مر زرگران و مسگران و آهنگران را که دستهء چوبین دارد. (ناظم الاطباء). چَکُّش در تداول امروزی. خایسک. چاکوچ. چکوچ. چَکّوش. (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه) :
تا سر بدوات خامه کرده
چون دسته بچکش استوار است.
وحید کلیم (از آنندراج).
رجوع به چاکوچ و چکوچ شود.
(1) - Marteau.

چکش.

[چَ کِ] (اِمص) چکیدن. (ناظم الاطباء). || گداز و ذوبان. (ناظم الاطباء).

چکش.

[چَ کَ] (اِ) نشستنگاه باز و جره و بلبل که به هندی «ادا» گویند. (غیاث از مصطلحات). تلفظی از چکس. و رجوع به چکس شود.

چکش پذیر.

[چَکْ کُ پَ] (نف مرکب)پذیرای چکش. درخور چکش خوردن. چکش خواره. و رجوع به چکش خواره و چکش خور و چکش پذیری و چکش خوارگی شود.

چکش پذیری.

[چَکْ کُ پَ] (حامص مرکب) خاصیت چکش خوری فلزات. و رجوع به چکش خوارگی و چکش خوردن و چکش خوری شود.

چکش خوارگی.

[چَکْ کُ خوَا / خا رَ / رِ] (حامص مرکب) رجوع به چکش خوری شود.

چکش خواره.

[چَکْ کُ خوَا / خا رَ / رِ](نف مرکب) رجوع به چکش خور شود.

چکش خور.

[چَکْ کُ خوَر / خُر] (اِمص مرکب) قابلیت تخته شدن و کوفته شدن. (ناظم الاطباء). || (نف مرکب)(1) فلزات چکش پذیر. مواد چکش خور. خایسک پذیر. و رجوع به چکش خوردن و چکش خوری شود.
(1) - Malleable.

چکش خوردن.

[چَکْ کُ خوَر / خُر دَ](مص مرکب) کوبیده شدن آهن یا فلز دیگر. تَطَرُّق.

چکش خوری.

[چَکْ کُ خوَر / خُر](حامص مرکب)(1) خایسک پذیری. قابلیت ورقه شدن فلز. و رجوع به چکش خور و چکش خوردن شود.
(1) - Malleabilite.

چکش زدن.

[چَکْ کُ زَ دَ] (مص مرکب)زر یا مس یا آهن را چکش کاری کردن. || چکش زدن برای کسی؛ کنایه است از سعایت وی کردن و بدگویی کردن از او نزد دیگران.

چکش کاری.

[چَکْ کُ] (حامص مرکب)چکش زدن فلزات را. کوبیدن و صاف کردن زر یا مس یا آهن و جز اینها. چکش زنی فلزات: نقرهء صاف را تاب داده چندان چکش کاری کنند که بوی سرب نماند. (آیین اکبری از آنندراج ذیل لغت چکش). و رجوع به چکش و چکش زدن شود.

چکشه.

[چَ شِ] (اِخ) دهی از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز که در 12 هزارگزی شمال باختری سقز و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء سقز به میاندوآب واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چکک.

[چُ کُ / کَ] (اِ)(1) مرغی خرد است. (فرهنگ اسدی). بر وزن و معنی چغک است که گنجشک باشد، و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است. (برهان). گنجشک را نامند و آن را چغوک نیز گویند. (جهانگیری). بچه گنجشک بود و گویند مرغکی است سخت خرد. (حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال ص 272) (از اوبهی). مرغکی است خرد. (شرفنامهء منیری). چغک و چغو و چغوک و چگک و چگوک. عصفور :
اگر بازی اندر چکک کم نگر(2)
و گر باشه ای سوی بطان مپر.
بوشکور (از فرهنگ اسدی).
رجوع به چغک و چغو و چغوک و چگک و چگوک شود. || بند و طناب ابریشمی را نیز گویند، و به این معنی به فتح ثانی هم گفته اند. (برهان) (آنندراج). ابریشم را گویند. (جهانگیری). بند ابریشمی. (رشیدی). دوال ابریشم و آن را چلک نیز گویند. (شرفنامهء منیری). طناب ابریشمین. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکگ و چلک شود.
(1) - در فرهنگ آنندراج (چاپ قدیم و جدید) نوشته شده است: «بر وزن و معنی چنچک است که گنجشک باشد...» ولی گذشته از اینکه هیچیک از این دو لغت (چنکک و کنچک) بدین صورت بمعنی گنجشک نیامده اساساً لغت چکک بر وزن چنچک نمی تواند بود و گمان می رود که در اصل «بر وزن و معنی چغک که گنجشک باشد...» بوده و اشتباهاً بدین صورت چاپ شده است.
(2) - ن ل: اگر بازی اندر چغو کم نگر. (فرهنگ اسدی ص 414 ذیل لغت چغو).

چکک.

[چَ کَ] (اِ) نام نوایی است که مطربان زنند. (فرهنگ اسدی). نغمه و آهنگی از موسیقی :
بامدادان بر چکک چون چاشتگاهان بر شخج
نیمروزان بر لبینا شامگاهان بر دنه.
منوچهری (از فرهنگ اسدی).

چک کشی.

[چَ / چِ کَ / کِ](حامص مرکب)(1) اصطلاحی در امور بانکی. گرفتن پول از حساب شخصی بوسیلهء چک یا حواله دادن پولی بکسی بدان وسیله. داد و ستدهای بانکی بوسیلهء چک. چک نویسی.
(1) - Tirage.

چک کشیدن.

[چَ / چِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) حواله کردن به بانک بوسیلهء چک. نوشتن یک یا چند برگ از دسته چک بانکی و دادن به بانک و گرفتن پول یا دادن چک به افراد به جای پول نقد. صادر کردن حوالهء بانکی بوسیلهء چک.

چکک لو.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای از توابع بلوک بیضای فارس است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 352).

چکگ.

[چُ کُ] (اِ) طناب ابریشمین. (ناظم الاطباء). مرادف چکک و چلک. و رجوع به چکک و چلک شود.

چکگی.

[چَ کَ] (حامص) عمل شخص چکه و لوده. لودگی. مزاحی. چگونگی چکه. مسخرگی. دلقکی. لودگی سخت. و رجوع به چکه شود.

چکل.

[چَ کَ] (اِ) چغل و مطهرهء چرمین. (ناظم الاطباء). و رجوع به چغل شود.

چکل.

[چِ کِ] (اِخ) تلفظی دیگر از چگل که نام شهری است در ترکستان. رجوع به چگل شود.

چکله.

[چَ لَ / لِ] (اِ) مطلق آنچه از جایی بچکد. (برهان). هر چه از جایی بیفتد. (ناظم الاطباء). || قطره و چکیدن را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). چک و چکره و چکه. چیکلَه. (در لهجهء روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به چک و چکره و چکه شود. || ناصیه. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکاک شود.

چکله.

[چُ لَ / لِ] (اِ) نام مرغی شکاری. (ناظم الاطباء).

چکلیز.

[چَ] (اِ) درد زائیدن. (ناظم الاطباء).

چکمان.

[چَ ] (اِ) قسمتی از لباس که روی لباسها پوشند. (ناظم الاطباء). چکمن. و رجوع به چکمن شود.

چکمن.

[چَ مَ] (اِ) قسمتی از لباس که روی لباسها پوشند. (ناظم الاطباء). چکمان. و رجوع به چکمان شود.

چکمه.

[چَ مَ / مِ] (ترکی، اِ)(1) در ترکی، موزه را گویند.(2) (آنندراج) (غیاث). مأخوذ از ترکی، موزهء ساقه بلند و کفش مسافر. (ناظم الاطباء). قسمی پوتین ساقه بلند چرمین. پوتین ساقه بلند مخصوصی که معمولاً افسران ارتش یا اشخاص دیگر در اسب سواری پوشند. پای پوش چرمین بلندساق که بیشتر در اسب سواری و چوگان بازی از آن استفاده کنند.
- چکمه به گردن؛ کنایه از عذرخواهی و زینهارجویی و پوزش طلبی. و چکمه به گردن انداختن یا چکمه به گردن پیش کسی رفتن نیز اشاره به تسلیم شدن و عذر گناه رفته خواستن است.
- چکمهء مرحاج؛ کنایه از چکمهء بسیار بزرگ و پاره پاره. مؤلف غیاث و صاحب آنندراج نویسند: «... مرحاج مخفف میرحاج است که قافله سالار حاجیان باشد و این لقب شخصی بوده است که پاهای گنده و دراز داشته و موزهء او اکثر پاره پاره میشده و در میان لوطیان این مثل مقرر شده که حریف را میگفته اند: از اینجا برو و گرنه کونت را چون چکمهء مرحاج کنم. چنانکه میرنجات در شعر آورده است:
خصم تیرآور اگر دم زند آماجش کن
بزنش کفتگی و چکمهء مرحاجش کن.
(از آنندراج و غیاث ذیل لغت چکمهء مرحاج).
(1) - Botte. (2) - در ترکی نیز (بهمین معنی) «جغتایی 285». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چکمه پوش.

[چَ مَ / مِ] (نف مرکب)پوشندهء چکمه. کسی که چکمه در پای کند آنکس که پوتین ساق بلند را پای افزار کند :
سفر میکند از سرت عقل و هوش
شد از فکر چقشور چون چکمه پوش.
طاهر وحید (از آنندراج).

چکمه دوز.

[چَ مَ / مِ] (نف مرکب) دوزندهء چکمه. کفش دوزی که در دوختن چکمه تخصص دارد. استاد کفاش که چکمه تواند دوخت. آنکس که پوتین ساق بلند دوزد.

چکمه دوزی.

[چَ مَ / مِ] (حامص مرکب)دوختن چکمه. عمل چکمه دوز.

چکمه سیاه.

[چَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان دالوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد که در 13 هزارگزی خاور زاغه و 4 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به بروجرد واقع است. جلگه و سردسیر است و 160 تن سکنه دارد. آبش از سراب چکمه سیاه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن فرش و جاجیم و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء دالوند می باشند که برای تعلیف احشام خود به قشلاق اطراف میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چکمیزک.

[چَ زَ] (اِ مرکب)(1) بیماریی است که به سبب آن بول آدمی یا حیوانات دیگر قطره قطره میچکد و آن را بعربی تقطیرالبول خوانند. (از برهان). مرضی که بول قطره قطره بچکد و به تازی تقطیرالبول گویند. (جهانگیری). مرضی که میز یعنی بول قطره قطره چکد و به تازی تقطیرالبول گویند. (رشیدی). چکه چکه میزیدن و شاشیدن و آن مرضی است که بول آدمی قطره قطره چکد و آن را بعربی تقطیر البول گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). سلس البول؛ شاشیدن قطره قطره. شاش بند. (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). چکه چکه آمدن بول. و رجوع به چکمیزک زده و چکمیزک شدن شود.
(1) - از «چکه» و «میز» بمعنی ادرار و «ک» پسوند نسبت.

چکمیزک زده.

[چَ زَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مبتلا به چکمیزک. (ناظم الاطباء). آنکه بولش قطره قطره چکد. اَمثَن. (منتهی الارب). کسی که بیماری تقطیرالبول دارد. بیمار مبتلا به سلس البول. و رجوع به چکمیزک و چکمیزک شدن شود.

چکمیزک شدن.

[چَ زَ شُ دَ] (مص مرکب) به بیماری چکمیزک مبتلا گشتن. سلس البول گرفتن. قطره قطره شاشیدن. مَثن. (منتهی الارب). و رجوع به چکمیزک زده شود.

چکن.

[چَ / چِ کَ / کِ] (ترکی، اِ) نوعی از کشیده و زرکش دوزی و بخیه دوزی باشد. (برهان). نوعی از کشیده بود. (جهانگیری). نوعی از کشیده و زرکش دوزی. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از کشیده که از ابریشم الوان بر جامه و غیره نقش کنند. (غیاث). زرکش دوزی و بخیه دوزی. (ناظم الاطباء). چکین :
خروس وار سحرخیز باش تا سر و تن
به تاج لعل و قبای چکن بیارایی.
کمال الدین اسماعیل (از جهانگیری).
دلم به سوزن غم خسته باد همچو چکن
ز آستانهء تو پای اگر کشیده کنم.
رضی الدین نیشابوری.
رجوع به چکن دوزی و چکین شود.

چکن.

[چَ کَ] (اِ) در لهجهء قزوینی، به معنی ذقن و زنخ و زنخدان است. چک و چانه، در تداول اهالی قزوین. و رجوع به چک شود.

چکن.

[چِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز که در 30 هزارگزی باختر سراسکند و 14 هزارگزی راه آهن میانه به مراغه واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل که 243 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چکنامه.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِ مرکب) قبالهء اراضی و فهرستی که دارای حدود و اراضی است و فرمان ملکیت املاک خالصهء دیوان که به کسی داده شود. (ناظم الاطباء). و رجوع به چک شود.

چکندر.

[چُ کُ دَ] (اِ) چغندر. (ناظم الاطباء). همان چکندر و چقندر است. تلفظی از نام حویج معروف که انواع گوناگون دارد و نوعی از آن را در آش یا کشک یا دیگر غذاها ریخته بخورند : علی را چشم درد کرد گفت [ رسول ص ] از این مخور و از این خور، یعنی چکندر بکشک جوپخته. (کیمیای سعادت).
سیردندان و چکندر لب و باتنگان لب
شاعری نیست چو تو از حد کش تا کشمیر.
سوزنی.
من به مشتی چو چکندر سی و دو دندانت
در نشانم به دو لب چون بدو باتنگان سیر.
سوزنی.
و اگر چکندر بپزند و به آبکامه و روغن زیت چون آچاری سازند و پیش از طعام بخورند طبع را نرم کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).رجوع به چغندر و چقندر و چگندر شود.

چکن دوز.

[چَ / چِ کِ / کَ] (نف مرکب)چکن دوزنده و کسی که چکن دوزی میکند. (از ناظم الاطباء). آنکس که زرکش دوزی و بخیه دوزی کند. کسی که بر پارچه و جامه و قبا، با ابریشم الوان چکن دوزی کند : شما همه موزونیها و... داشتید و همه را مشاهده کردید و در طبع شما نقش آن گرفت همچو شکل چکن دوزان، چون در این جهان آمدید راه غلط کردید و آن را فراموش کردید. (کتاب المعارف). رجوع به چکن و چکن دوزی شود.

چکن دوزی.

[چَ / چِ کَ / کِ] (حامص مرکب) جامه و قبایی را که چکن دوخته باشند. (از برهان ذیل چکن). آن پارچه را که چکن دارد خوانند. (از انجمن آرا ذیل چکن) (از آنندراج ذیل چکن). جامه ای که در آن چکن دوخته باشند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکن شود. || عمل چکن دوز. دوختن چکن بر پارچه و جامه و قبا. ابریشم دوزی روی پارچه و لباس. و رجوع به چکن و چکن دوز شود.

چکنویس.

[چَ / چِ نِ] (نف مرکب)برات نویس و قباله نویس و مستوفی. (ناظم الاطباء). صکاک. شروطی. ثبات. و رجوع به چک شود.

چکنه.

[چِ نَ / نِ] (اِ) در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه، به معنی خرده مالک است، چنانکه گویند: آب چکنه یا ملک چکنه یا گلهء چکنه به معنی آب یا ملک یا رمه ای که متعلق به چندین مالک و صاحب است.

چکنه.

[چَ نَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «دو قریه است در سر ولایت نیشابور که یکی را چکنه علیا و دیگری را چکنه سفلی نامند و این دو قریه خالصهء دیوانی و قدیم النسق اند و هوایی سردسیری دارند و از آب چشمه مشروب میشوند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 352). و رجوع به چکنه بالا و چکنه پائین شود.

چکنه بالا.

[چَ نَ] (اِخ) مرکز بخش سرولایت شهرستان نیشابور که در 90 هزارگزی شمال باختری نیشابور بر سر راه شوسهء عمومی سبزوار به مشهد و قوچان واقع است. این محل کوهستانی و معتدل است و 915 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، پنبه و میوه. شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه و گلیم و راهش اتومبیل رو است. در این آبادی اداره های دولتی بخشداری، ژاندارمری، پست و تلگراف، نمایندهء آمار، دفتر ازدواج و طلاق و دبستان دولتی وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چکنه پائین.

[چَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور که در 4 هزارگزی جنوب چکنه بالا واقع است. کوهستانی و معتدل است و 1417 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راهش اتومبیل رو است. این آبادی دبستان دولتی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چکو.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان منکور بخش حومهء شهرستان مهاباد که در 55 هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 36 هزارگزی باختر راه شوسهء مهاباد به سردشت واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 107 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء بادین آباد. محصولش غلات، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چک و اسلواکی.

[چِ وَ اُ لُ] (اِخ) رجوع به چکسلواکی شود.

چکوج.

[چَ] (اِ) مرادف چکوچ. (از ناظم الاطباء). و رجوع به چکوچ شود.

چکوچ.

[چَ] (اِ)(1) خایسک و مطرقه. (از فرهنگ اسدی چ اقبال ص 287 ذیل لغت خایسک). چکش استادان مسگر و زرگر. (از برهان) (آنندراج). چکش باشد وچاکوچ نیز خوانند. (جهانگیری) (از رشیدی). چکش مسگری و زرگری (ناظم الاطباء). و رجوع به چاکوچ و چکوج و چکش شود. || ابزاری باشد سرتیز و دسته دار مر آسیابان را که بدان آسیا را تیز کنند. (برهان) (آنندراج). دست افزاری باشد سرتیز که دسته داشته باشد و بدان روی آسیا را درشت سازند تا غله بزودی آرد شود. (جهانگیری) (از رشیدی). سنبه ای که بدان دندان آسیا تیز کنند. (شرفنامهء منیری). ابزاری که بدان سنگ آسیا را تیز میکنند. (ناظم الاطباء). چُلوچ. چَلوچ. (از برهان). و رجوع به چلوچ شود. || به معنی تیز کردن آسیا هم هست. (برهان) (آنندراج). تیز کردگی سنگ آسیا. (ناظم الاطباء).
(1) - در ترکی عاریتی و دخیل «چکوچ» «چکوش» بمعنی ابزاری فلزی که کارگران بکاربرند چکش آهنگر «جغتایی 285». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چک و چانه.

[چَ کُ نَ / نِ] (اِ مرکب، از اتباع) به معنی فک اسفل دهان و چانهء زنخ. (از آنندراج). فک اسفل زنخ و چانهء ذقن. (غیاث). پک و پوز. دک و پوز. دک و دهن. لب و لوچه. چک و چیل. مجموع چانه و فک پائین، چنانکه در تداول عامه گویند: با مشت چک و چانه اش را خرد کرد، یا چک و چانهء فلان کس را شکست، یا آب از چک و چانه اش سرازیر شد. و نیز چک و چانه میت را بستن، در تداول عامه مصطلح است و مراد از آن بستن چانه و فک اسفل میت است بطوری که دهان مرده باز نماند :
فوقی زیاد کن طلب بوس و لاتخف
ایندم که ساغرش به چک و چانه آشناست.
فوقی یزدی (از آنندراج).
رجوع به چک و چانه زدن شود.
|| کنایه از قابلیت و استعداد. (آنندراج) (غیاث). عرضه و قابلیت و استعداد و این کلمه را در مقام طعنه و سرزنش نیز میگویند، مانند: فلان چک و چانهء این کار را ندارد، یعنی استعداد و قابلیت آن را ندارد. (ناظم الاطباء). در این معنی مرادف «تن و توش» و « دک و پوز» و «سر و وضع» است و بیشتر در مورد کسانی که توانایی انجام کاری را ندارند بکار میرود، چنانکه در تداول عامه گویند: فلان کس چک و چانه اینکار را ندارد. یا با این چک و چانه کاری از او ساخته نیست :
منصور در اندیشهء حلاجی خود باش
پوچ است انالحق ز تو با این چک و چانه.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| و نیز در تداول عامه مرادف با ریخت و شکل و قیافه است. چنانکه گویند: چک و چانه اش را ببین. مؤلف آنندراج نویسد چک و چانه اش ببینید، یعنی قیافه اش دریابید و این در مقام تحقیر گویند.
- بی چک و چانه؛ یعنی بی گفت و شنود و بی کم و زیاد و بی بر و برگرد. و رجوع به چک و چانه زدن شود.

چک و چانه زدن.

[چَ کُ نَ / نِ زَ دَ](مص مرکب) در اصطلاح مردم بازاری و سوداگران مرادف چانه زدن و اصرار هر یک از دو طرف معامله در مراعات سود خویشتن است. سماجت فروشنده در پایین نیاوردن قیمت جنس و تقاضای مکرر خریدار در کاستن بهای آن. گفت و گوی بایع و مشتری بر سر بهای جنس مورد معامله. مکاس کردن مُماکَسَة. تخفیف خواستن مشتری از بایع یا افزودن طلبیدن بایع از مشتری. و رجوع به چانه زدن شود. || پوچ گوئی کردن و یاوهء بسیار گفتن. (ناظم الاطباء). کنایه از سخن بیهوده گفتن و وراجی کردن.

چک و چیل.

[چَ کُ] (اِ مرکب، از اتباع)مرادف چک و چانه و چک و پوز و دک و و دهن و لب و لوچه، چنانکه گویند: آب از چک و چیلش می آمد. و رجوع به چک و چانه شود.

چکودر.

[چَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان شوریچه بخش سرخس شهرستان مشهد که در 66 هزارگزی جنوب باختری سرخس برسر راه مالرو عمومی سرخس به مزدوران واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 600 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چکوسر.

[چِ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن که در 8 هزارگزی فومن و 2 هزارگزی شمال شفت که راه فرعی دارد واقع است. جلگه و مرطوب و هوایش معتدل است و 1105 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء شفت و استخر. محصولش برنج، چای، ابریشم و جالیز. شغل اهالی زراعت و زغال فروشی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج 2).

چکوش.

[چَ] (اِ) چِکّوش. (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). تلفظی از چکش و چکوچ که به معنی افزار دست زرگران و مسگران و آهنگران است. و رجوع به چاکوچ و چکوش و چکوچ شود.

چکوک.

[چَ] (اِ) چکاوک باشد. (فرهنگ اسدی). مرغکی چون گنجشک که آواز لطیف کند و او را به فارسی چکاو و چکاوک و به عربی قبره و «قنبره» نیز گویند. (از حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال ص 258). چکاوک که ابوالملیح باشد. (برهان) (از آنندراج). چکاوک. (ناظم الاطباء) :
ای غوک چنگلوک چو پژمرده برگ کوک
خواهی که چون چکوک بپری سوی هوا.
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
چون ماهی شیم کی خورد غوطه غوک
کی دارد جغد خیره سر لحن چکوک.(1)
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
آنکه شهباز همتش گه صید
کرکس چرخ بشکرد چو چکوک.
شمس فخری.
و رجوع به چکاو و چکاوک شود. گنجشک باشد و آن را چغوک و کلک نیز خوانند. (جهانگیری). رجوع به چُکوک شود. || بعضی گویند پرنده ای است که آن را سرخاب میگویند. (برهان) (آنندراج). || نام گیاهی است که آن را خرفه گویند و بعربی بقلة الحمقا خوانند. (برهان) (آنندراج). گیاه خرفه که «پرپهن» نیز گویند و بزرگتر«خر چکوک» نامند. (از رشیدی). نام گیاهی است که آن را خرفه نیز گویند. (جهانگیری). گیاهی است. (شرفنامهء منیری). خرفه. (ناظم الاطباء). و رجوع به خرفه شود. || نام نغمه ای است از موسیقی. (برهان) (آنندراج). نام نوائی از موسیقی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکاوک شود.
(1) - بقرار نوشتهء مصحح فرهنگ اسدی این شعر در نسخه چنین بوده است:
چون ماهی شیم که خورد غوطه چوغوک
تا دارد جغد خیره سر لحن چکوک.
و صورت متن تصحیح قیاسی است: ولی در صورت متن هم مصراع اول با مصراع دوم در وزن اختلاف دارد و وزن مصراع اول نادرست است و ظاهراً باید این مصراع بصورت: چون ماهی شیم کی خورد غوطه چغوک باشد زیرا «چغوک» در فرهنگ به معنی نوعی مرغ آبی هم آمده است و بدین طریق وزن و معنی مصراع هر دو صحیح است. (یادداشت مؤلف).

چکوک.

[چُ] (اِ)به معنی گنجشک باشد. (برهان) (آنندراج). گنجشک و چغوک. (ناظم الاطباء). چغک و چغو و عصفور. و رجوع به چغک و چغوک و گنجشک شود.

چکول.

[چُ] (اِ) برنج نارس (درتداول مردم گیلان). در اصطلاح گیلانیها برنج نارسی که هنوز آمادهء درو کردن و به مصرف رسانیدن نیست.

چکونه.

[چِ نَ / نِ] (اِ) هوبره و کاروانک. (ناظم الاطباء).

چکوور.

[چِ وَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کنگران بخش صومعه سرای شهرستان فومن که در 14 هزارگزی شمال صومعه سرا و 9 هزارگزی شمال خاوری طاهر گوراب واقع است. جلگه و معتدل است و 444 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء ناسال. محصولش برنج، جالیز. شغل اهالی زراعت و صید ماهی و مرغابی و راهش مالرو است و بوسیلهء قایق به قریه های کرانهء مرداب و بندر پهلوی نیز میتوان رفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چکه.

[چَ / چِکْ کَ] (اِ) به معنی قطره باشد. (برهان). قطره و جزء بسیار کوچک از هر مایعی که کروی شکل باشد. (ناظم الاطباء). چکره و چکله. چِکَّه و چیکَّه. (در تداول اهالی مشهد و روستائیان خراسان). رجوع به چکره و چکله و چکه چکه شود.

چکه.

[چَ کِ / کَ] (ص)(1) کوچک و خرد را گویند. (برهان) (آنندراج). کوچک، خرد و خرده. (ناظم الاطباء).
(1) - در ترکی با تشدید دوم به معنی بسیار کوچک شقیقه و دو جانب جمجمه است. «جغتایی 286». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چکه.

[چَ کَ / کِ] (ص) در تداول عامه شخص لوده و مزاح کن و مسخره را گویند. آنکه بسیار مسخرگی کند و بخندد و بخنداند. کسی که همهء امور را به لاغ و خوش طبعی و استهزاء گذراند و نسبت به پیش آمدهای صعب، لاابالی و ولنگار باشد. آنکه از تمسخر شدن نرنجد و خود مایل به هزل و مسخرگی باشد. بی عار و بی بند و بار. سخت لوده و بسیارمزاح. آنکس که طبع لاابالی گونه دارد.

چکه.

[چَ کَ / کِ] (اِ) در زبان آذری، بمعنی آبکشی است که از ترکه و چوب تر سازند پالودن چلو و پلو را. صافی و سله ای که از چوب تر و باریک ساخته شود. (یادداشت به خط مؤلف).

چکه چکه.

[چِکْ کَ چِکْ کَ] (ق مرکب)قطره قطره. چیکه چیکه. (در بسیاری لهجه ها). قطره های آب یا هر مایع دیگر که پی در پی چکد. رجوع به چکه شود.

چکه کردن.

[چِکْ کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب) فرو ریختن قطرات آب از سقفهای تیرپوش و کاه گلی گاه بارانهای بسیار. ریختن قطرات آب باران از سقف های سست و نااستوار به درون خانه. چکیدن آب باران و برف به قطره های پیاپی از سقف های کاه گلی کهنه و گل اندود نشده. اَوچَک (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). آب چک کردن سقف و غیره. جَدّ. (از منتهی الارب). و رجوع به چکه و چکیدن شود.

چکی.

[چَ / چَکْ کی] (اِ) سوراخ میان سنگ آسیا که بدان سنگ بر دور محور گردش میکند. (ناظم الاطباء).

چکی.

[چَ] (ق) درتداول عامه، اصطلاحی است در مبادله و فروش اجناس و اشیاء، بدین معنی که چیزی را ناسنجیده و نپیموده و وزن ناکرده داد و ستد کنند، چنانکه گویند: این گردوها. این کرباسها، این گندمها چکی به چند؟ تخمینی. چوب انداز. ناکش. بدون شمارش. بدون وزن. مقابل کش و منی :
این ته بساط حسن که داری چکی به چند
تا نقد جان بیارم و یکجا قپان کنم.؟

چکیانگ.

[چِ] (اِخ)(1) نام ایالتی در کشور چین که بیش از 25 میلیون تن سکنه دارد. مرکز این ایالت شهر «هانگ چیو» است.
(1) - Tche-Kiang.

چکیدگی.

[چَ دَ / دِ] (حامص) تقطیر. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکیدن و چکیده شود.

چکیدن.

[چَ / چِ دَ] (مص)(1) اندک ریخته شدن. (آنندراج). معروف است. (غیاث). ریزان شدن مایع به شکل قطره. (ناظم الاطباء). ریختن مایع به شکل قطره. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). اِنمِجاج. تَقَطُّر. تَکَوُّر. رَش. قَطَر. قَطر. قُطور. وَدق. استیداف. ترشح. و شلان. ریختن آب یا اشک یا هر مایع دیگر بصورت قطره های پیاپی. قطره قطره ریختن هر نوع مایع یا آنچه مذاب شده و بصورت مایع در آمده است :
همی می چکد گویی از روی او
همی بوی مشک آید از موی او.فردوسی.
آن خون که میخوری همه از دل همی چکد
دل غافل است و تو بهلاک دل اندری.
فرخی.
وآن قطرهء باران که برافتد به گل زرد
گویی که چکیده ست گل زرد به دینار.
منوچهری.
رزبان آمد حلقوم همه بازبرید
قطره ای خون به مثل از گلوی کس نچکید.
منوچهری.
اگر به قول تو جاهل خدای کار کند
از آسمان نچکد بر زمین من مطری.
ناصرخسرو.
ابر آب زندگانی اوست من زنده شدم
چون یکی قطره ز ابرش در دهان من چکید.
ناصرخسرو.
قومی از آب دست او که چکید
بر عذارم گلاب دیدستند.خاقانی.
هر کجا از خجندیان صدریست
زآتش فکرت آب میچکدش.خاقانی.
مردک سنگدل چنان بگزید
لب دختر که خون ازو بچکید.سعدی.
برون جست و خون از تنش می چکید
همی گفت و از هول جان می دوید.سعدی.
زنهار که خون می چکد از گفتهء سعدی
هرک اینهمه نشتر بخورد خون بچکاند.
سعدی.
چه عارض است که در آفتاب زرد خزان
بهار میچکد از خط همچو ریحانش.
صائب (از آنندراج).
ز نوک آن مژه امروز میچکد آتش
مگر به آبلهء دل رسید نیشترش.
صائب (از آنندراج).
چندین عبث بسوخت دل لخت لخت ما
چون شمع سرنگون چکد آتش ز بخت ما.
طاهر وحید (از آنندراج).
رجوع به چک و چکه و چکاندن و چکیده شود. || تقطیر شدن و مقطر شدن. (ناظم الاطباء). تقطیر شدن. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). گرفتن عرق چیزی بوسیلهء تبدیل کردن مایع به بخار و بخار به آب. و رجوع به چکیده شود. || به معنی چکاندن و چکانیدن :
چو همزاد را آنچنان بسته دید
دل خسته از دیده بیرون چکید.فردوسی.
با اینهمه باران بلا برسر سعدی
نشگفت اگرش خانهء چشم آب چکیده ست.
سعدی.
|| پاره شدن و ترکیدن :
درگه او قبلهء بزرگان گردد
تا بچکد زهرهء مخالف ملعون.فرخی.
برکُه بچکید زهرهء تنّین
در بیشه بکاست جان شیرنر.مسعودسعد.
وزایشان یکی روبیل بود، هر وقت که در خشم شدی یک نعره زدی چنانکه هر که بشنیدی زهرهء او بچکیدی و باز بیهوش شدی. (قصص الانبیاء ص81).
- برچکیدن؛ بمعنی ریختن آب یا خون یا هر نوعی مایع دیگر بر جایی یا برچیزی :
تو گفتی مگر آسمان برکفید
ز خورشید خون برزمین برچکید.فردوسی.
بلرزید خسرو چو او را بدید
سرشکش ز مژگان به رخ برچکید.
فردوسی.
- فروچکیدن؛ به معنی فروریختن و فروافتادن انواع مایعات از جایی یا برجایی :
زواله اش چو شدی از کمان گروهه برون
ز حلق مرغ به ساعت فروچکیدی خون.(2)
کسایی.
خط مشکبوی و خالت به مناسبت تو گویی
قلم غبار می رفت و فروچکیده خالی.
سعدی.
(1) - از چک + یدن (مصدری). (از حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: ز حلق مرغ بساعت فرو چکیدی گل

چکیدن.

[چُ دَ] (مص) مکیدن. (از برهان ذیل چکیده) (از رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). چوشیدن و چشیدن :
پستان آب می چکد ایرا که دایه اوست
طفل نبات را طلبد دایه جابجا.
مولوی (از رشیدی).
رجوع به چُکیده شود.

چکیده.

[چَ دَ / دِ] (اِ) گرز را نیز گویند که به عربی عمود خوانند. (برهان). گرز را نیز گویند و آن را به تازی عمود خوانند. (جهانگیری) (رشیدی). گرز را نیز گویند که عمود باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). گرز و عمود. (ناظم الاطباء) :
چکیدهء تو ز مغز یلان کند اعلام
حسام تو ز سر دشمنان دهد پیغام.
شمس دهستانی (از انجمن آرا).

چکیده.

[چَ / چِ دَ] (ن مف) هر نوع مایع به قطرات فروریخته شده. آب یا خون یا هرمایع دیگر که قطره قطره از جایی یا برجایی ریخته و افتاده باشد. رجوع به چکیدن شود. || مقطر و تقطیر شده و بیرون تراویده. (ناظم الاطباء). هر چیز که شیره و عصارهء آن بوسیله جوشاندن یا بصورت دیگر از طریق تقطیر گرفته شود، چون چکیدهء کاسنی و چکیدهء شاهتره و بید و جز آن. مطلق عصاره و شیرهء هر چیز.
- چکیدهء جگر؛ کنایه از خون جگر است. (از آنندراج) :
غذای جان و تنم از چکیدهء جگر آمد
هرآنچه کاستم از خویش هم بخویش فزودم.
حاتم مشهدی (از آنندراج)
- چکیدهء خفقان؛ کنایه از نالهء دردآمیز و این استعاره است نه لفظ مقرری. (از آنندراج) :
مده به نغمهء ما گوش خاطر ای مطرب
چکیدهء خفقان قابل شنیدن نیست.
طالب آملی (از آنندراج).
- چکیدهء مژه؛ کنایه از اشک. (از آنندراج) :
به روزگار غمت لحظه لحظه گردون را
چکیدهء مژه ام نائب نجوم شود.
طالب آملی (از آنندراج).
|| ماست و پنیر و نظایر آن که آبش به وسایل مختلف گرفته شده باشد: چنانکه ماست را در مشک یا در کیسه کنند و چون آب ماست به تدریج کاسته شود آن را ماست چکیده خوانند. نَثیثَة. (منتهی الارب). || به معنی زبده و نخبه و برگزیدهء چیزی یا کاری، چنانکه گویند فلان کس چکیدهء علم یا ادب یا هنر است، و نیز چکیدهء مطالب و چکیدهء اخبار در مورد خبر و مطلب ملخص و منتخب بکار برند.

چکیده.

[چُ دَ / دِ] (ن مف) به معنی مکیده باشد که از مکیدن است. (برهان). به معنی مکیده که چشیده و چوسیده نیز گویند. (از رشیدی). به معنی مکیده که چشیده و چوشیده و جوشیده و چشیده نیز گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج). مکیده. (ناظم الاطباء). و رجوع به چکیدن شود.

چکیده خون.

[چَ / چِ دَ / دِ] (اِ مرکب)خون چکیده. کنایه از شراب لعلی انگوری باشد. (برهان). کنایه از می انگوری باشد. (انجمن آرا). کنایه از می سرخ. (آنندراج). شراب لعلی. (ناظم الاطباء). کنایه از شراب سرخ رنگ که از انگور سازند :
درده از آن چکیده خون ز آبلهء تن رزان
کآبلهء رخ فلک برد عروس خاوری.خاقانی.

چکیزک.

[چُ زَ] (اِ) سوزاک. نوعی بیماری که در مجرای بول آدمی به هم رسد. || بیماری تقطیر بول که در مثانه پدید آید. (از فرهنگ شعوری ج 1 ص 337). چکمیزک. بیماری سلسلة البول. و رجوع به چکمیزک شود.

چکین.

[چِ] (ترکی، اِ) به معنی چکن است که نوعی از کشیده و زرکش دوزی و بخیه دوزی باشد. (برهان) (آنندراج). به معنی چکن است. (جهانگیری). زرکش دوزی. (ناظم الاطباء). در ترکی به معنی نوعی از زردوزی روی پشم. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). و رجوع به چکن شود. || در ترکی به معنی سبزه و علف. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). || در ترکی گوش است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چکین.

[چِ] (اِخ) نام ولایتی هم هست. (برهان) (آنندراج). نام ولایتی. (ناظم الاطباء). مصحف «چکیل» که تلفظ جغتایی نام این ولایت است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). چگل. و رجوع به چگل شود.

چکین.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان رامند بخش بوئین شهرستان قزوین که در 24 هزارگزی بوئین و 36 هزارگزی راه عمومی واقع است و 672 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، چغندر قند، باغات اشجار و سردرختی. شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چکین قورچی.

[چَ] (اِخ) نام یکی از سرکردگان سپاه مغول : و چکین قورچی با لشکری بسیار از مغولان در رسیدند. (تاریخ جهانگشای جوینی ج 1 ص 89).

چکینی.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان اکراد ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران که در 56 هزارگزی شمال باختری کرج و 6 هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین واقع است و 75 تن سکنه دارد. آبش از قنات و رود کردان. محصولش غلات، بن شن، چغندر قند، صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش از طریق آبیک ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چگاء .

[چِ] (اِخ) دهی از بخش چوار شهرستان ایلام که در 12 هزار و پانصدگزی باختر چوار و 12 هزارگزی باختر راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع است و 50 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چگار.

[چَ] (اِ) چکاد و چکاده. (ناظم الاطباء). مصحف چکاد. و رجوع به چکاده شود.

چگال.

[چَ] (ص) هر چیز گران و سنگین و کثیف و درهم نشسته باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (آنندراج). چیز گران و کثیف. (جهانگیری) (رشیدی). گران و سنگین و کثیف و درهم نشسته. (ناظم الاطباء). هر جسم جامد که ذرات آن بسیار بهم نزدیک و در هم فشرده است :
پیش طبعش گران هوای سبک
پیش حلمش سبک زمین چگال.
رضی الدین نیشابوری (از آنندراج).
|| (اِ) سپر تیرانداز. (ناظم الاطباء).

چگاله.

[چَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان بیرگان بخش اردل شهرستان شهر کرد که در 48 هزارگزی شمال باختری اردل، نزدیک به راه عمومی واقع است و 130 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات، کتیرا، پشم و روغن. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چگالی.

[چَ] (حامص) حالت و چگونگی چگال. تکاثف. رجوع به چگال و تکاثف شود.

چگامه.

[چَ مَ / مِ] (اِ) قصیدهء شعر باشد. (فرهنگ اسدی). سرواد و چغامه و چکامه. (از فرهنگ اسدی چ اقبال حاشیهء ص 107) قصیدهء شعر را گویند. (برهان). قصیده را گویند و آن را چغامه نیز خوانند. (جهانگیری). قصیده که آن را چغامه نیز گویند. (رشیدی). همان چغامه و چامه است که قصیده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). قصیده و چکامه و چغامه. (ناظم الاطباء) :
چوگردد آگه خواجه ز حال نامهء من(1)
به شهریار رساند سبک چگامهء من.
ابوالمثل (از فرهنگ اسدی).
بدین حال افزون بود کرد نامه
که معینش در بود و لفظش چگامه.(2)
ابو المثل(از فرهنگ اسدی).
همه پوچ و همه خام و همه سست
معانی از چگامه تا بساوند.(3)
لبیبی (از جهانگیری).
رجوع به چامه و چغامه و چکامه و سرواد و قصیده شود.
(1) - ن ل: ... ز کارنامهء من.
(2) - در این بیت و دیگر ابیاتی که «چگامه» دارد نسخه بدل «چکامه» نیز آمده است و برعکس.
(3) - ن ل: همه یاوه همه خام و همه سست - معانی با حکایت تا پساوند. و نیز مصراع دوم بصورت: «معانی از چکامه تا پساوند» هم در بعضی جاها دیده شده است. و رجوع به چکامه شود.

چگان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 11 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و یک هزارگزی شمال راه ارابه رو مراغه به قره آغاج واقع است. دره و معتدل است و 597 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء چکان. محصولش غلات، چغندر، توتون، کشمش بادام و کرچک. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چگان.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مارز بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 180 هزارگزی جنوب کهنوج و 6 هزارگزی جنوب راه مالرو مارز به رمشک واقع است و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چگانی.

[چَگْ گا] (اِ) نوعی از خربزهء شیرین باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). نوعی از خربزه باشد. (جهانگیری) (از رشیدی). نوعی از خربزه است که شیرین است و از شدت شیرینی و حلاوت چسبنده است و در شیراز چیز چسبنده را چگنی و چگنه گویند. (انجمن آرا) (آنندراج).

چگاو.

[چَ] (اِ) تلفظی از چکاو و چکاوک و چکاوه که نام مرغی است بزرگتر از گنجشک و خوش آواز که به عربی آن را قبره و ابوالملیح خوانند. رجوع به چکاو و چکاوک و چکاوه شود.

چگاوک.

[چَ وَ] (اِ) لهجه ای از چکاوک و چکاو و چکاوه. رجوع به چکاوک و چکاو و چکاوه شود.

چگاه.

[چَ] (اِ) سرکوه را گویند. (آنندراج). و رجوع به چکاد و چکاه شود. || میان سر و فرق سر آدمی را نیز گویند. (آنندراج). رجوع به چکاد و چگاه شود.

چگاه.

[چِ] (ق مرکب) (از: «چه» و «گاه»)که ظاهراً در لهجهء قدیم خراسان معنی زمان و گاه و هنگام و وقت میداده است.
- هر چگاه؛ به معنی هر گاه و هرزمان و هروقت : منقول است که: هر چگاه دوستی و مهمانی نزدیک او میامد چون از خدمت آن عزیز فارغ می شد آب و علف پیش مرکب او میگذاشت. (انیس الطالبین نسخهء کتابخانهء دهخدا ص 47). فرمودند به ناودان کعبه نظر کن که هر چگاه به طرف چپ محراب این مسجد متوجه می باشی قبلهء تو راست ناودان کعبه خواهد بود. (انیس الطالبین ص124). و من هر چگاه قصد می کردم که یکی از ایشان را بگیرم دیگری می آمد. (انیس الطالبین ص 185). هر چگاه ترا در سفر مهمی پیش آید توجه بما نمای. (انیس الطالبین ص 80). هر چگاه این کلاه را بینی ما را یاد کنی. (انیس الطالبین ص 112). نیز رجوع شود به کتاب انیس الطالبین ص 6 و 11 و 48 و 49 و 56 و 58 و 162 و 164 و 194 و 225 و 226.

چگاه.

[چِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهمنی سردسیر بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان که در 29 هزارگزی جنوب خاوری قلعه اعلا مرکز دهستان واقع است و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چگر.

[چُ گُ] (ترکی، اِ) چگور. قسمی ساز روستایی. آلتی خشن و درشت از ذوی الاوتار ترکان را. نوعی آلت موسیقی و ساز سیمی ساده که بیشتر در میان افراد ترکمان متداول است. و رجوع به چگور شود.

چگرچی.

[چُ گُ] (ترکی، ص مرکب)کسی که چگر تواند نواخت. چگورچی. چگرزن. ساززن. آن کس که چگر زدن و چگور نواختن تواند. و رجوع به چگر و چگر زدن و چگرزن و چگورچی شود.

چگرد.

[چِ گِ] (اِ)(1) نام قسمی از درختان جنگلی که در جنوب ایران و بخصوص در بلوچستان و چاه بهار دیده شده است. نوعی درخت جنگلی که نامهای دیگر آن «طلح» و «سیال» و «ببله» است. رجوع به کتاب جنگل شناسی ج 2 ص 134 و کتاب درختان جنگلی ایران ص 177 شود.
(1) - Acacia seyal. Arbre a gomme. Acacia giraffae.

چگر زدن.

[چُ گُ زَ دَ] (مص مرکب)نواختن سازی که چگر و چگور نام دارد. ساززدن. چگر نواختن. عمل چگرزن و چگرچی و چگورنواز. بوسیلهء چگر مطربی کردن. و رجوع به چگر و چگور و چگرچی و چگر زن شود.

چگرزن.

[چُ گُ زَ] (نف مرکب) زننده و نوازندهء چگر. چگرچی. آنکس که هنر چگرزدن و چگور نواختن داند. کسی که در چگر زدن مهارت دارد. و رجوع به چگر و چگور و چگرچی و چگرزدن و چگورزدن شود.

چگرنه.

[چَ گَ نَ / نِ] (اِ) مرغی گردن دراز که آن را کاروانک نیز گویند. (آنندراج). تلفظی از جگرنه و چکرنه. کاردانک. و رجوع به جگرنه و چکرنه شود.

چگک.

[چُ گُ] (اِ) بر وزن و معنی چغک باشد که گنجشک است. (برهان). گنجشک را گویند. و آن را چغک و چغوک نیز گویند. (جهانگیری). گنجشک که چغوک و چقک نیز گویند. (رشیدی). گنجشک و چغوک و چغک. (انجمن آرا) (آنندراج). چغوک و گنجشک. (ناظم الاطباء). چغو و چکک و چکوک و چگوک. عصفور :
اگر کند طیران در هوای همت تو(1)
ز چنگ شاهین باز آورد شکار چگک.(2)
شمس فخری (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به چغک و چغوک و چکک و چکوک و چگوک شود.
(1) - ن ل:... در هوای دولت او.
(2) - ن ل:... شکار چگوک.

چگل.

[چِ گِ] (اِخ) (1) ناحیتی است و اصل او از خلخ است و لکن ناحیتی است بسیارمردم و مشرق او و جنوب او حدود خلخ است مغرب وی حدود تخس است و شمال وی ناحیت خرخیز است. (حدود العالم ص 52). نام شهریست از ترکستان که مردم آنجا بغایت خوش رو می باشند، و در تیراندازی عدیل و نظیر ندارند. (برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). شهری است به ترکستان که منسوب بدانجا را چگلی گویند و به خوبرویی و تیراندازی معروفند. (انجمن آرا) (آنندراج). یکی از شهرهای معروف ترکستان قدیم. نام شهری است از ترکستان قدیم که ظاهراً مردم آن شهر به زییایی معروف بوده اند، و بدین مناسبت شاعران در اشعار خود خوبرویان را بدین شهر نسبت داده یا به مردم این شهر تشبیه کرده اند : «... و هرچیزی که از ناحیت خلخ افتد و از ناحیت خرخیز افتد از چگل نیز خیزد». (حدود العالم).
گفتم که گر دو تیر گشاید سوی چگل
گفتا یکی چگل بستاند یکی ختن.فرخی.
گرهی را نهالها ز چگل
گرهی را نهالها ز ختن.
فرخی (از دیوان ص 308).
ملکی کو ملکان را سر و مایه شکند
لشکر چین و چگل را به طلایه شکند.
منوچهری.
بی دلکان جان و روان باختند
با ترکان چگل و قندهار.منوچهری.
ز ترک چگل خواست چینی کمان
به جم گفت کای نامور میهمان.اسدی.
پری روی ریدک هزار از چگل
ستاره صد و کوس زرین چهل.اسدی.
آنچه نی را کرد شیرین جان و دل
و آنچه خاکی یافت زآن نقش چگل.
مولوی.
ندانم از چه گل است آن نگار یغمایی
که خط کشید بر اوصاف نیکوان چگل.
سعدی.
طمع کرده یاران چین و چگل
چو سعدی وفا ز آن بت سنگدل.سعدی.
محقق همان بیند اندر ابل
که در خوبرویان چین و چگل.سعدی.
چون اثر دندان عاشق بر اندام بت چگل و گیسوی ضیمران سیاه و دراز چون شب عاشقان بیدل. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 26).
به مشک چین و چگل نیست بوی گل محتاج
که نافه هاش ز بند قبای خویشتن است.
حافظ.
- شمع چگل؛ کنایه از معشوق یا هر زیبارخی :
سوختم در چاه صبر از بهر آن شمع چگل
شاه ترکان فارغ است از حال ما کو رستمی.
حافظ.
تو بدین نازکی و سرکشی ای شمع چگل
لایق بزمگه خواجه جلال الدینی.حافظ.
صفای خلوت خاطر از آن شمع چگل جویم
فروغ چشم و نور دل از آن ماه ختن دارم.
حافظ.
رجوع به چگلی شود.
(1) - بتلفظ جغتائی «چکیل». «جغتایی 286». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چگل.

[چِ گِ] (اِ) گل و لای و لجن را گویند. (از برهان) (ناظم الاطباء).

چگل.

[چِ گُ] (اِخ) دهی از بخش میان کنگی شهرستان زابل که در 8 هزارگزی شمال باختری ده دوست محمد، نزدیک راه افغانستان واقع است. جلگه و معتدل است و 352 تن سکنه دارد.آبش از رودخانهء هیرمند. محصولش غلات، پنبه و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چگلک.

[چَ گَ لَ] (ترکی، اِ) توت فرنگی. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - Fraisier.

چگلمش.

[چِ گِ مِ] (ترکی، ن مف) در زبان ترکی، به معنی کشیده شده. (از غیاث) (از آنندراج). اما صحیح کلمه چکلمش است.

چگلی.

[چِ گِ] (ص نسبی) منسوب به شهر چگل. (ناظم الاطباء). منسوب به «چگل» که شهری از ترکستان قدیم است. کسی یا چیزی که از شهر چگل خیزد. و رجوع به چگل شود. || کنایه از مرد یا زن زیباروی و خوش آب و رنگ. و رجوع به چگل شود.

چگلیز.

[چِ] (اِ) نام گیاهی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چگلین شود.

چگلین.

[چِ] (اِ) نام گیاهی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چگلیز شود.

چگن.

[چِ گِ] (ترکی، اِ) به معنی «چکن» و «چگین» است که نوعی از زرکش دوزی و بخیه دوزی است :
خروس وار سحرخیز باش تا سر و تن
بتاج لعل و قبای چگن بیارایی.
(از دقایق الحقایق).
رجوع به چکن و چکین شود.

چگندر.

[چُ گُ دَ] (اِ) بمعنی چغندر باشد. (برهان) (از جهانگیری). همان چغندر است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). مرادف چغندر. (رشیدی). چغندر. (ناظم الاطباء). چندر و چقندر : حسن را گفت که بدکان آن مرد شو چندانکه شلغم و چگندر است بخر و بیار. (اسرارالتوحید چ بهمنیار ص 65). رجوع به چغندر و چقندر و چندر شود.

چگنی.

[چِ گِ] (اِخ) چگینی. نام طایفه ای است از طوایف قشقایی که تعداد 300 خانوار است و محل سکونت آنها در حوالی سمیرم میباشد. (از جغرافی سیاسی کیهان ص 82). رجوع به چگینی شود.

چگنی.

[چِ گِ] (اِخ) نام یکی از بخشهای خرم آباد که از سمت خاور به شهرستان خرم آباد، از باختر به بخش طرهان، از شمال به بخش سلسله و دلفان و از سمت جنوب به بخش ویسیان محدود است. اراضی این بخش قسمتی جلگه و قسمتی در دامنهء کوه یا کوهستانی است و آب و هوای معتدل دارد. آبش از رودخانه و چشمه ها. محصولش غلات، حبوبات و صیفی. راهش در تابستان از طریق خرم آباد و کوهدشت اتومبیل رو است. مرکز بخش چگنی در 36 هزارگزی خرم آباد واقع است و از آثار قدیم، بنای دو امامزادهء معروف به باباعباس و حیات الغیب با قلعهء مخروبه و پل مخروبهء مهم کنگان که پایه های آن باقی است در آن محل برجای مانده است. این بخش از سه دهستان: دوره، ناوه کش و سماق تشکیل یافته که جمعاً بیش از 11 هزاروپانصد تن سکنه دارند. و ساکنین بخش از طایفه های بهرامی، طولانی، شاهیوند، سادات، حیات الغیب و چگنی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چگور.

[چُ] (ترکی، اِ) چگر. قسمی ساز روستایی. نوعی ساز سیمی ساده که بیشتر در میان ترکمانان متداول است. و رجوع به چگر شود.

چگورچی.

[چُ] (ترکی، ص مرکب) رجوع به چگرچی شود.

چگور زدن.

[چُ زَ دَ] (مص مرکب) رجوع به چگرزدن شود.

چگوک.

[چُ] (اِ) بمعنی چغوک است که گنجشک باشد. (برهان) (از جهانگیری) (از آنندراج). گنجشک که چغوک و چغک نیز گویند. (رشیدی). چغوک. (ناظم الاطباء). چکوک و چگک. عصفور :
آنکه شهباز همتش گه صید
کرکس چرخ بشکرد چو چگوک.(1)
فخری (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به چغک و چغوک و چکوک و چگک شود.
(1) - ن ل:... چو چکوک.

چگوک.

[چَ] (اِ) چکاوک را گویند که بعربی قبره خوانند. (برهان). چکاوک. (ناظم الاطباء). چکاو. چکاوه. رجوع به چکاو و چکاوک و چکاوه شود.

چگونگی.

[چِ نَ / نِ] (حامص مرکب)(1)طبیعت و طریقهء هر چیز و کیفیت. (ناظم الاطباء). حال. وضع. طور. حالت. کیف. چونی. هویت. ماهیت. کیفیت : و کیفیت بود چون چگونگی چیزها. (کشف المحجوب سجستانی 17).... چگونگی حال قاید منجوق از وی پرسید. (تاریخ بیهقی).
آنکه نداند چگونگیت نداند
کهنه سرایا که تو ز بهر چرائی.ناصرخسرو.
... پیش از حدوث خطر و معاینهء شر چگونگی آن را شناخته باشد. (کلیله و دمنه). رجوع به چگونه و کیفیت و چونی شود. || شرح و تفسیر. شرح و توضیح. سرگذشت. (ناظم الاطباء): ایارده؛ چگونگی پازند است. (صحاح الفرس). چنانکه بیارم چگونگی آن برجای خویش. (تاریخ بیهقی). || حقیقت. (ناظم الاطباء). حاق مطلب. بیان واقع. || (اصطلاح فلسفه) ابن سینا آن را بجای کیفیت بکار برده، همچنانکه «چندی» را نیز بجای کمیت آورده است : و این را چگونگی خوانند و بتازی کیفیت. (دانشنامهء علایی چ خراسانی ج 1 ص 85). الله را چگونگی نباشد. (کتاب المعارف).
(1) - از چگونه (چگونک) + ی (مصدری)، پهلوی cegonih (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چگونه.

[چِ نَ / نِ] (ص مرکب، ق مرکب)(1)کلمهء استفهام است. (از آنندراج). بطور استفهام استعمال میشود یعنی از چه نوع و در چه وضع و در چه حالت و چه طور. (ناظم الاطباء). به چگونه. به چه طور. به چه طرز. چسان. به چه نحو. به کدام سان. چون. چه. چه جور. چه نوع. چه شکل. کَیفَ. (منتهی الارب) :
دریا دو چشم و بر دل آتش همی فزاید
مردم میان دریا و آتش چگونه پاید.
رودکی.
روی وشی وار کن بوشی ساغر
باغ نگه کن چگونه وشی وار است.
خسروی.
عمر چگونه جهد از دست خلق
باد چگونه جهد از باد خون.کسائی.
ریشی چگونه ریشی چون مالهء پت آلود
گویی که دوش تا روز با ریش گوه پالود.
عماره.
چرا باشتاب آمدی گفت شاه
چگونه سپردی چنین دور راه؟فردوسی.
بگویم ترا من نشان قباد
که او را چگونه ست رسم و نهاد.فردوسی.
به بهرام گفت ای سرافراز مرد
چگونه ست کارت به دشت نبرد؟فردوسی.
آنکه خوبی از او نمونه بود
چون بیارائیش چگونه بود؟عنصری.
تو چگونه رهی که دست اجل
بر سر تو همی زند سرپاس.عنصری.
چگونه داند انگشتری که زرگر کیست
چگونه داند صراف خویش را دینار
چو نیست دانش بر کار خویش دایره را
چگونه باشد دانا بخالق پرگار.ناصرخسرو.
دمنه پرسید چگونه بود آن حکایت ؟ (کلیله و دمنه)... و خردمند چگونه آرزوی چیزی کند که رنج و تعب آن بسیار باشد. (کلیله و دمنه).
دل هدیهء تو کردم آن را نخواستی
جان تحفه میفرستم آن را چگونه ای.
سید حسن غزنوی.
چو شکرم به گداز اندر آب دیدهء خویش
چگونه آبی، آبی به گونهء مرجان.سوزنی.
شب درست چه داند به خواب نوشین در
که شب چگونه به پایان همی برد رنجور.
سعدی.
دیدی که چگونه حاصل آمد
از دعوی عشق روی زردی.سعدی.
چگونه شکر این نعمت گزارم
که زور مردم آزاری ندارم.سعدی.
چگونه می بینی این دیبای معلم را بر این حیوان لایعلم. (گلستان سعدی). || (از: چه تعجب + گونه) مرادف چه. چه جور. چه نوع و جز اینها :
تهنیت خواهم گفتن که خداوند مرا
پسری داد خداوند و چگونه پسری.
فرخی.
چرا که خواجه بخیل و زنش جوانمرد است
زنی چگونه زنی، سیم ساعد و لنبه.(2)
عماره.
- بی چگونه؛ مرادف بیچون که صفت خداوند است :
زنده به آبند زندگان که چنین گفت
ایزد سبحان بی چگونه و بی چون.
ناصرخسرو.
- هر چگونه؛ به معنی هر چند و هر قدر و هر اندازه : حربا که با آفتاب همی گردد، هر چگونه که گردد. (التفهیم).
زیرا که همی هر چگونه باشد
هم بگذرد این مدت شماری.ناصرخسرو.
(1) - (از : چه + گونه) پهلوی cegon (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: فلّه.

چگونی.

[چِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که در 100 هزارگزی شمال باختری بندرعباس بر سر راه فرعی بندرعباس به لار واقع است و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چگیدن.

[چَ دَ] (مص) چکیدن. و رجوع به چکیدن شود.

چگینه کش.

[چ نِ کُ] (اِخ) دهی از دهستان همت آباد شهرستان بروجرد که در 14 هزارگزی جنوب خاوری بروجرد و 7 هزارگزی خاور راه شوسهء بروجرد به دورود واقع است. جلگه و معتدل است و 117 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چگینی.

[چِ] (اِخ) نام یکی از مشهورترین ایلات اطراف قزوین که ییلاقشان در قاقزان و قشلاقشان در طارم سفلی است. (از جغرافیایی سیاسی کیهان ص 368 و 369). نام طایفه ای از ایلات کرد ایران که قریب دو هزار خانوارند. و در نواحی و اطراف سفیدرود، تنگ گاو شمار، رودخانه کشکان، رود خرم آباد و کوه مله شبانان سکونت دارند و شغل عمومی آنان تربیت اغنام است. در محل اقامت این طایفه که از مناطق خوش آب و هواست محصولاتی از قبیل مازو، بلوط گزانگبین و قلقاف به فراوانی عمل می آید. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 66).

چگینی.

[چَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه که در 5 هزارگزی خاور کوزران و دو هزاروپانصدگزی شمال راه فرعی سنجابی به کرمانشاه واقع است. دشت و سردسیر است و 260 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و سراب تیران. محصولش غلات، حبوبات، چغندر قند، لبنیات و قلمستان. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. گله داران این محل در زمستان به حدود قصرشیرین میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چل.

[چَ] (اِ) بندی باشد که از چوب و علف و سنگ و گل و خاک در پیش رودخانه و جوی ببندند. (برهان) (از جهانگیری). بندی که از چوب و کاه و سنگ و علف در پیش رودخانه و جوی ببندند و « ورغ» گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از رشیدی). بندروغ و بندی که از چوب و نی و علف و گل و لای و خاک در جلو رودخانه و نهر بندند. (از ناظم الاطباء). سد و بندی از سنگ و خاک و چوب و مانند اینها که دهقانان و آبیاران جلو رود یا نهر یا جوی برآرند. بَرق (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به بند و بندروغ (بندورغ) شود.

چل.

[چَ] (فعل امر) امر به رفتن، یعنی برو و بهندی نیز همین معنی دارد. (برهان).(1) امر از رفتن بود. (جهانگیری). امر از چلیدن یعنی رفتن و به زبان هندی به همان معنی استعمال شود. (انجمن آرا) (آنندراج). امر از چلیدن به معنی رفتن و این مشترک است در فارسی و هندی. (غیاث). کلمهء امر از چلیدن. یعنی برو. (ناظم الاطباء). امر از چلیدن یعنی رفتن و به زبان هندی نیز مستعمل است، اما حق آن است که اصل هندی است و فارسیان استعمال کرده اند. (رشیدی) :
اگر چه غرقه ای از فضل او نمید مباش
به علم کوش و ازین غرق جهل بیرون چل.
ناصرخسرو (از فرهنگ رشیدی).
از چلچل تو پای من زار شد کچل
من خود نمیچلم تو اگر میچلی بچل.
امیرخسرو (از فرهنگ رشیدی).
(1) - در سانسکریت alc (برو) از ریشهء alc(حرکت کردن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چل.

[چُ] (اِ) آلت تناسل را گویند. (برهان) (از جهانگیری). آلت تناسل که چول نیز گویند. (رشیدی). آلت تناسل را گویند وچُر نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). آلت تناسل و نره. (ناظم الاطباء). آلت تناسل پسران خردسال (در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به چر و چوک و چول شود.

چل.

[چِ] (ص) اسبی است که دست راست و پای چپ او سفید باشد. (برهان). اسبی بود که دست راست و پای چپ آن سفید باشد و آن را اشکل و اشکیل نیز نامند. (جهانگیری) (رشیدی). اسبی که دست راست و پای چپ او سفید باشد و آن را اشکیل خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). اسب دست راست و پای چپ سفید. (ناظم الاطباء) :
کلوس کج دم و چپ شوره پشت آدم گیر
یسار عقرب و چل سم سفید کام سیاه.(1)
(از جهانگیری).
رجوع به اشکل و اشکیل شود.
(1) - ن ل:
کلوس و کژدم و چپ شوره پشت و آدم گیر.
یسار و عقرب و چل سم سفید و کله سیاه.

چل.

[چِ] (عدد، ص، اِ) مخفف چهل هم هست که به عربی اربعین خوانند. (برهان). مخفف چهل. (از جهانگیری ) (از رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). مخفف چهل که عدد معروف است. (غیاث). تعیین عددی به معنی چهل. (ناظم الاطباء). مخفف چهل که در شمار از سلسلهء عشرات و ده برابر چهار می باشد، چنانکه چل روز به جای چهل روز و چل سال به جای چهل سال و چل شب و چل هزار به جای چهل شب و چهل هزار و نظایر اینها گفته یا نوشته آید :
دگر آنکه گفتی که چل ساله مرد
ز برنا فزونتر نجوید نبرد
ابر میسره چل هزار دگر
همه ناوک انداز و پرخاشخر.
فردوسی.
همی برد بدخواه را بسته دست
ز خویشان او نیز چل بت پرست.
فردوسی.
نقد شش روز از خزانهء هفت گردون برده ام
گرچه در نقب افکنی چل شب کران آورده ام.
خاقانی.
بزرگ امید چون گلبرگ بشگفت
چهل قصه به چل نکته فروگفت.
نظامی.
به صورت آدمی شد قطرهء آب
که چل روزش قرار اندر رحم ماند
و گر چل ساله را عقل و ادب نیست
به تحقیقش نشاید آدمی خواند.سعدی.
علم و فضلی که به چل سال دلم جمع آورد
ترسم آن نرگس مستانه به یغما ببرد.
حافظ.
چل سال بیش رفت که من لاف می زنم
کز چاکران پیرمغان کمترین منم.
حافظ.
رجوع به چهل شود.

چل.

[چِ] (ص) مردم کم عقل و نادان و احمق و گول. (برهان) (از ناظم الاطباء). بی عقل و احمق و گول. (جهانگیری) (از رشیدی). احمق و خفیف العقل. (انجمن آرا) (آنندراج). احمق. (غیاث). دیوانه. خُل. خلک. سبک مغز. سفیه. کودن.

چل.

[چِ] (اِ) در لهجهء قزوین، چوبها و نخی که در فاصلهء دو چرخ پنبه ریسی است. || در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه، به غربال بزرگی اطلاق شود که سوراخهای فراخ دارد و بیشتر در پاک کردن گندم یا جو از کاه و خاشاک به کار رود.

چل.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان میرزاوند بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد که در 42 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 273 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء چل. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان فرشبافی و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء میرزاوند می باشند و برای تعلیف احشام به ییلاق می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چل.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان بلده بخش نور شهرستان آمل که در 8 هزارگزی جنوب خاوری بلده واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 300 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. اغلب سکنهء این آبادی برای تأمین معاش و کارگری به حدود میان رود سفلی و نائیج میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چل.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد که در 32 هزارگزی شمال باختری اردل واقع است. جلگه است و جنگل بلوط دارد. آبش از چشمه و رودخانهء محلی. محصولش غلات دیمی و آبی. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان بافتن قالی و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چلا.

[چِ] (اِ) چهل روزی که مرتاضان چله نشینند. (ناظم الاطباء). || چهل روز ایام نفاسی، یعنی آن مدت پس از زائیدن که زن در آن ناپاک میباشد. (ناظم الاطباء).

چلاجور.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیرون یشم بخش کلاردشت شهرستان نوشهر که در 11 هزارگزی شمال خاور حسن کیف و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء مرزان آباد- کلاردشت واقع است. کوهستانی و معتدل است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چلارس.

[چِ رِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 12 هزارگزی جنوب باختری رودسر و یک هزارگزی شمال خاور املش واقع است. جلگه و معتدل و مرطوب است و 350 تن سکنه دارد. آبش از شلمان رود. محصولش برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چلاس.

[چَ] (ص) کسی را گویند که پیش از انداختن سفره از هر رنگ یا هر طَبَق لقمه ای چند طعام بخورد و او را به عربی لَوّاس خوانند. (از برهان). کسی را گویند که پیش از گشودن سفره و آوردن آن از هر دیگ یا هر طبق لقمه بردارد و بخورد و او را به عربی لواس گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج). اکول و لواس و کسی که پیش از گستردن سفره از هرطبق یا هردیگ چیزی بخورد. (ناظم الاطباء). و رجوع به لواس شود.

چلاسی.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان بخش شهرستان تنکابن که در 8 هزارگزی جنوب باختری تنکابن واقع است. جلگه و معتدل و مرطوب است و 210 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء تبرم. محصولش برنج، مرکبات و چای. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چلاغ.

[چُ] (ترکی، ص) شل و شیشله. (ناظم الاطباء). آنکه یک پای ندارد یا یک پای او فالج دارد. و رجوع به چلاق شود. || آنکه دست ندارد یا یک دست وی خشکیده و فالج شده است. و رجوع به چلاق شود.

چلاق.

[چُ] (ترکی، ص) آدمی شل. (آنندراج). چلاغ. در ترکی «چولاق» به معنی دست شکسته است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). ترکی است، به معنی اشل و اعوج و کسی که دست یا پای شکسته یا بریده دارد لیکن بیشتر در پا مستعمل است. کسی که یک دست یا هر دو دست او پیچان و کج باشد. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی).
- امثال: وقت کار کردن چلاقم، وقت خوردن قلچماقم! و رجوع به چلاغ شود.

چلاقو.

[چُ] (اِخ) دهی از دهستان کله بور بخش مرکزی شهرستان میانه که در 22 هزارگزی جنوب خاوری میانه و 5 هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز واقع است. کوهستانی و معتدل است و 297 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چلاقی.

[چُ] (حامص) چلاق بودن. چگونگی دست یا پای چلاق. و رجوع به چلاق شود. || کسی که به مسخرگی دست خود را کج گیرد و به چلاق بودن تظاهر کند. (لغت محلی شوشتر،نسخهء خطی). || (اِ) مطلق مردم بازاری و مسخرگان. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).

چلاک.

[چَ] (اِ) جانوری است که سرگین گردانک گویند و به عربی جُعَل خوانند. (برهان) (آنندراج). جعل و سرگین گردانک. (ناظم الاطباء). چلانک. کَوَز. (در تداول اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به جعل و چلانک شود. || عینک. (ناظم الاطباء).

چلالی.

[چَ / چِ] (اِ) سبدی باشد که زنان پنبهء گلوله کرده و ریسمان ریسیده را در آن نهند. (برهان) (آنندراج). سبدی که زنان پنبهء گلوله کرده و ریسمان ریسیده و جز آن در وی نهند. (ناظم الاطباء).

چلالی.

[چَ] (اِخ) دهی از بخش دهلران شهرستان ایلام که در 33 هزارگزی شمال باختری دهلران و 31 هزارگزی شمال راه شوسهء دهلران به نصریان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 30 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، روغن و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین این آبادی از طایفهء دوستعلی وند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چلان.

[چَ] (اِ) مکتوب اطلاع از جانب زمین دار به حاکم که مال الاجارهء وی حاضر است برای پرداختن. (ناظم الاطباء). عنوان قسمی نامهء اداری در اصطلاح مأموران وصول مالیات ارضی و تحصیلداران سابق که فعلاً مصطلح و معمول نیست.

چلان.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر که در 17 هزارگزی باختر اهر و 3 هزارگزی راه شوسهء تبریز به اهر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 89 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء اهر و چشمه. محصولش غلات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چلاندن.

[چِ دَ] (مص) چلانیدن. در تداول عامه، به معنی فشردن و فشاردن. و فشار دادن چیزی. یا چنانکه جامهء شسته را برای کم شدن آب آن، یا هندوانه را برای تمیز دادن کالی یا رسیدگی آن یا غورهء انگور را برای گرفتن و جدا کردن آب آن، و غیره فشردن. (لغت محلی شوشتر). رجوع به چلانیدن شود.
- غوره چلاندن (چلانیدن)؛ در تداول عامهء تهرانیان؛ کنایه از گریه کردن و اشک ریختن.

چلانک.

[چُ / چَ نَ] (اِ) بازیی است که کوزه گردانک خوانند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). بازیی است که آن را کوزه گردان نیز گویند. (جهانگیری) (رشیدی). یک نوع بازی مر کودکان را که کوزه گردانک نیز میگویند. (ناظم الاطباء). || جانوری باشد که عرب جُعَل گویند. (برهان). جانوری است که آن را سرگین گردانک هم نامند و به تازی جعل گویند. (جهانگیری) (از رشیدی). جعل را نیز گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). جعل و سرگین گردانک. (ناظم الاطباء). کرم سرگین که آن را «خبزدوک» و «دیلمک» و «سرگین غلطانک» و «سرگین گردانک» و «سرگین غلطان» و «سرگین گردان» و «کشتک» و «گوی گردانک» و «گوی گردان» نیز گویند و به تازیش جُعَل نامند و هندیان کیروره خوانند. (از شرفنامهء منیری). چلاک.

چلان کوه.

[چَ] (اِخ) نام کوهی است در ملک یمن. (برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء) :
بکوهی بر شد از تشویش انبوه(1)
که خوانندش در آن کشور چلان کوه.
نزاری (از جهانگیری)(2)
|| کوهی است در چین. (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - ن ل: به کوهی برشد از تشویش واندوه.
(2) - صاحب رشیدی وانجمن آرا و آنندراج نیز این بیت را شاهد آورده اند و چون در معجم البلدان وحدود العالم کلمهء «چلان کوه» دیده نشد بالاخره مسلم نگردید که این کوه چنانکه صاحب برهان نوشته است در ملک یمن بوده یا بنا به نوشتهء رشیدی و دیگران به کشور چین تعلق داشته است.

چلانه.

[چِ نِ] (اِخ) دهی از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار که در 43 هزارگزی جنوب خاوری بیجار و 7 هزارگزی شمال خاوری سلامت آباد و راه شوسه واقع است. تپه ماهوری و معتدل است و 115 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء تلوار. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه و راهش مالرو است، لیکن در فصل تابستان از سلامت آباد با اتومبیل هم میتوان بدانجا رفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چلانی.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج که در 20 هزارگزی جنوب خاوری پاوه و 4 هزارگزی باختر راه اتومبیل رو کرمانشاه به پاوه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 156 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات، و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چلانیدن.

[چَ دَ] (مص) فشار دادن و منضغط کردن. (ناظم الاطباء). و رجوع به چلاندن شود.

چلاو.

[چُ] (اِ) به معنی خشکهء برنج. (آنندراج) (غیاث). طعامی که از برنج سازند، و با خورشها خورند وخشکه برنج نیز گویند. (ناظم الاطباء). چلو. خوراکی که از برنج با روغن یا کره سازند و آن را با کباب یا انواع خورشهای دیگر خورند. و رجوع به چلو و چلوکباب و چلوخورش شود.

چلاو.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از بلوکات طبرستان و مازندران میباشد که فعلاً تیول منشی الممالک است و قلعه ای قدیمی و کهنه دارد. این آبادی را چلاون هم نامیده اند». (از مرآت البلدان ج 4 ص 254). و رجوع به چلاون شود. نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان آمل است. این دهستان تقریباً در 45 هزارگزی جنوب آمل در دامنه و میان دره های کوهستان جنگلی واقع است و هوای این آبادی غالباً مه آلود و معتدل می باشد. آب آن از چشمه سارهای کوهستان. محصول عمده اش غلات، لبنیات و عسل. شغل عمدهء ساکنان دهستان گله داری و زراعت و صنعت زنان بافتن پارچه های ابریشمی برای لباس مردان است. این دهستان از 19 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده که جمعیت آن در حدود 2100 تن می باشد و قراء مهم آن، گنگرج کلا، تبارو و باشاکلا است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چلاون.

[چَ ؟] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از بلوکات طبرستان و مازندران میباشد که تیول منشی الممالک است و قلعه ای قدیمی و کهنه دارد و آن را به نام «چلاو» هم می نامند. صاحب تاریخ طبرستان در شرح عزیمت امیر تیمور به تسخیر طبرستان گوید: حضرت صاحبقران از برکهء تاش و راه سرخس به ولایت نسا آمد، امرا شیخ علی بهادر و سونجک بهادر و مبشر بهادر به رسم منقلای صف لشکر آراسته در موضع کاوکراح به قراول امیر ولی رسیدند و جنگ سخت درپیوست. مبشر را تیری بر دهان رسیده و دو دندان او از بیخ برآمد و با وجود این زخم خصم خود را به دست آورد و سرش از تن جدا کرده پیش حضرت صاحبقران آورد. آن حضرت بر جلادت او آفرین کرده موضع کاوکراح به رسم سیورغال به او ارزانی داشت و قلعه درون را به جنگ گرفته کوتوال آن را به یاسا رسانیدند و به راه چلاون و دهستان، از آب کرکان گذشته در نواحی کبودجامه و شاسمان نزول فرمود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 254). و رجوع به چلاو شود.

چلاه.

[چُ] (اِ) سنج. (ناظم الاطباء). چلب و چلپ. و رجوع به چلب و چلپ و سنج شود. || جولاه و نساج. || رقص لشکری و سپاهی. (ناظم الاطباء).

چلب.

[چَ لَ] (اِ) سنج را گویند و آن دو پارچه برنج تنک و پهن باشد که در بازیگاهها و نقاره خانه ها برهم زنند و بنوازند. (برهان) (از جهانگیری). دو طبقهء پهن که از برنج سازند و می نوازند و سنج نیز گویند. (رشیدی). دو طبقچه که از برنج سازند و برهم زنند، در جنگ و عروسیها متداول است و آن را سنج نیز گویند و صنج معرب آن است. (انجمن آرا). قسمی آلت موسیقی بدون سیم که از دو صفحهء مدور برنجین ساخته شده که هر صفحه رابه یک دست گیرند و آن دو رابه هم زده نوایی از آنها برآورند و در تداول عامه، سنج نامیده می شود و اکنون نیز زدن سنج در دسته های عزاداری بخصوص در دستهء زنجیرزنها معمول است. چلاه. چلپ :
چو یک پاس بگذشت از تیره شب
ز پیش اندرآمد خروش چلب.
فردوسی.
اندر آن صحرا که شیران دولشکر صف کشند
و آسمان از بر همی خواند بر ایشان افترب
چشمهء روشن نبیند دیده از گَرد سپاه
بانگ تندر نشنود گوش از غو کوس و چلب.
فرخی.
رجوع به چلاه و چلپ و سنج شود.
|| به معنی شور و غوغا و فتنه هم آمده است. (برهان ). آشوب و فتنه. (جهانگیری). غوغا و آشوب و فتنه. (رشیدی) (انجمن آرا). جلب. هیاهو و جنجال. چلپ. شغب :
ای امتی که ملعونْ دجال کرد کر
گوش شما ز بس چلب و گونه گون شغب.
ناصرخسرو.
بر دین خلق مهتر گشتندی این گروه
بومسلم ار نبودی و آن شور و آن چلب.
ناصرخسرو.
ز مهر و کینش غمگین عدو و شاد ولی
ز دست و تیغش بیدار امن و خفته چلب.
قطران.
رجوع به جلب و چلپ شود.

چل بسم الله.

[چِ بِ مِل لاه] (اِ مرکب)مخفف چهل بسم الله. تعویذی از مس یا برنج که برگردن طفل آویزند دفع چشم زخم و عین الکمال را. تعویذی برنجین یا از جنس دیگر که بر آن بسم الله یا آیات قرآن و خطوط و علاماتی نویسند و بر گردن طفل کنند برای دفع مضرت چشم بد.

چلبک.

[چَ بَ] (ترکی، اِ) چلپک و چربک. در ترکی جغتایی نانی است که خمیرتنک ساخته در روغن پزند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل لغت چلپک) :
نسیم چلبک و حلوا به مردگان چو رسد
به بوی هر دو برآرند دست و سر ز قبور.
بسحاق.
رجوع به چلپک و چربک شود.

چلبله.

[چُ بُ لَ / لِ] (اِ) شتاب و اضطراب. (برهان). اضطراب و شتاب و بیقراری. (ناظم الاطباء). شتاب و اضطراب. (لغت محلی شوشتر، نسخهء خطی). || چیزی را گفته اند که بطریق انعام یا صلهء شعر و جادو به کسی دهند. (برهان) (از رشیدی). به معنی چیزی که به طریق انعام و صله به کسی دهند. (انجمن آرا) (آنندراج). صله و انعام شعر و جز آن. (ناظم الاطباء). || (ص) با شتاب و مضطرب را گویند. (جهانگیری). شتابکار و مضطرب. (رشیدی). شتابزده و مضطرب. (انجمن آرا) (آنندراج). مضطرب. (ناظم الاطباء) :
ای ز نور رای تو خورشید رخشان(1) در حجاب
وی ز جود دست تو ابر بهاری چلبله.
ظهیر فاریابی (از جهانگیری).
(1) - ن ل:... خورشید تابان.

چل بند.

[چِ بَ] (اِ مرکب) جامه ای رقاصان را. چهل بند و نوعی جامهء مخصوص رقاصان که از پارچه های مختلف به الوان گونه گون سازند. جامه ای رقاصان را که دامنهای آن به رنگهای مختلف بر زبر یکدیگر است و دیده شود. پیراهن مخصوصی که غالباً رقاصهای کولی پوشند و چینها و یلانهای دامن گشاد و بلند آن از پائین به بالا به الوان مختلف و به شمارهای بسیار نمودار است، و بدین مناسبت در مثل هر چیز رنگارنگ و تکه تکه را به چهل بند رقاصه ها تشبیه کنند.

چلبی.

[چَ لَ] (ترکی، اِ) در ترکی به معنی آقا و خواجه و سرور. بلسان الروم سیدی. (ابن بطوطه).

چلبی.

[چَ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بزچاو بخش وفس شهرستان اراک که در 15 هزارگزی جنوب کمیجان بر سر راه نیمه شوسهء کمیجان به اراک واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 556 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، ارزن، ذرت، بنشن، پنبه، انگور و قلمستان. شغل اهالی زراعت، گله داری و قالی بافی و راهش نیمه شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چلبی.

[چَ لَ] (اِخ) (حسام الدین..) حسام الدین چلبی. چلبی افندی. ابن اخی ترک. عباس اقبال در کتاب «تاریخ مفصل ایران» ضمن شرح حال مولوی رومی و چگونگی نظم مثنوی در بارهء عزیزترین شاگردان جلال الدین محمد مولوی رومی چنین نگاشته است:
«حسن بن محمد بن اخی ترک ملقب و معروف به حسام الدین چلبی (متوفی 683 ه . ق.) که جلال الدین محمد بلخی رومی فرزند بهاءالدین محمد بن حسن خطیبی بکری (604 -672) مثنوی معروف خود را به تشویق وی نظم کرده، چه حسام الدین که میل و شوق مریدان مولانا را به قرائت منظومات عرفانی سنائی و شیخ عطار می دیده از مولانا درخواست کرده است که منظومه ای مثنوی به همان روش بگوید، و مولانا در مواقعی که حال و شوری داشته شش دفتر مثنوی را به وزن منطق الطیر عطار و الهی نامهء سنایی گفته و حسام الدین آنها را نوشته است. مولوی مدتی قبل از سال 662 به نظم دفتر اول مثنوی شروع کرده ولی همین که آن دفتر را به انجام رسانده به مناسبت فوت زوجهء حسام الدین در سال 662، دو سال از ادامهء آن کار خودداری نموده و در 664 دنبال آن را گرفته است. (تاریخ مفصل ایران، تألیف عباس اقبال ص 535 و 536). استاد فروزانفر در کتاب زندگانی مولانا، شرح حال مفصل چلبی را چنین نوشته اند:
«حسام الدین حسن بن محمد بن حسن که مولانا وی را در مقدمهء مثنوی مفتاح خزائن عرش و امین کنوز فرش و بایزید وقت و جنید زمان می خواند اصلاً از اهل ارمیه است، بدین جهت مولانا وی را در مقدمهء مثنوی «ارموی الاصل» گفته است و خاندان او به قونیه مهاجرت کرده بودند و حسام الدین در آن شهر بسال 622 ه . ق. تولد یافت. چلبی، که در اشعار مولانا و در کتب تذکره بر وی اطلاق شده عنوان دیگر حسام الدین و بمنزلهء لقبی است که از اصل معنی عمومی چلبی «سیدی» به طریق تقیید و تخصیص عام به خاص منصرف و در اصطلاح متقدمان به حسام الدین اختصاص یافته است. علاوه بر لقب حسام الدین و عنوان چلبی او به ابن اخی ترک نیز معروف بوده و علت این شهرت آن است که پدران وی از سران طریقهء فتوت و فتوت آموز فتیان و جوانمردان بوده اند و چون این طایفه به شیخ خود اخی میگفته اند به نام اخیه یا اخیان مشهور گردیده اند و حسام الدین را هم بمناسبت آنکه پدر و جدش شیخ فتیان بوده اند «ابن اخی ترک» گویند. حسام الدین هنوز مراهق نشده بود که پدرش درگذشت «تمامت اکابر و مشایخ زمان و ارباب فتوت او را پیش خود دعوت کردند، چه تمامت اخیان معتبر ممالک تربیهء آبا و اجداد او بودند و فقاع از ایشان می گشودند همچنان علیحده صحت صحبت هر یک را به امعان نظر دریافته با جمیع لالایان و جوانان خود راست به حضرت مولانا آمده سرنهاد و خدمت آن حضرت را اختیار کرده خدمتکاران و جوانان خود را دستور داد تا هر یک باکساب خود مشغول شوند و از حاصل اسباب و املاک مالابد او را مهیا گردانند و هر چه داشت به دفعات نثار آن حضرت کرد و چنان شد که هیچش نماند تا حدی که لالایان تشنیع زدند که هیچ اسباب و املاک نماند، فرمود که اسباب خانه را بفروشید، بعد از چند روز گفتند که به غیر از ما هیچ دیگر نماند فرمود الحمدلله رب العالمین که متابعت ظاهر (سنت) رسول الله میسر شد، شما را نیز حسبةً لله و طلباً لمرضاته به عشق مولانا آزاد کردم. در آن ایام که شیخ صلاح الدین برگزیده و خلیفهء مولانا بود حسام الدین در خدمت وی به شرائط بندگی و ارادت قیام میکرد و سر تسلیم در پیش می داشت و چون صلاح الدین خرقه تهی کرد. نظر به جانبازی و فداکاریی که از آغاز در بندگی مولانا کرده بود مقبول آن حضرت شد و هر چه از عالم غیب حاصل می شد همه را به حضرت چلبی حسام الدین فرستاده او را مقدم اصحاب و سرلشکر جنود الله گردانید. اخلاص و حسن ارادت نخستین به حدی در مولانا کارگر افتاده بود که حسام الدین را برکسان و پیوستگان خود ترجیح میداد و هر چه از عالم غیب ملوک و امرا و مریدان متمول از اسباب و اموال دنیاوی فرستادندی همان ساعت به چلبی حسام الدین فرستادی و عنان تصرف و تصریف امور را بدست او بازداده بود. مگر روزی امیر تاج الدین معتز مبلغ هفتاد هزار درم سلطانی فرستاده بود فرمود که همه را برگیرند و به چلبی حسام الدین برند، سلطان ولد فرموده باشد در خانه هیچ نیست و هر فتوحی که می آید خداوندگار به چلبی می فرستد، پس ما چه کنیم؛ فرمود که بهاءالدین والله بالله تالله که اگر صدهزار کامل زاهد را حالت مخمصه واقع شود و بیم هلاکت باشد و ما را یکتا نان باشد آن را هم به حضرت چلبی فرستیم. دوستی و عنایت مولانا با چلبی بدانجا رسیده بود که خاطرش بی وجود او شکفته نمی گشت و در مجلسی که چلبی حضور نداشت مولانا گرم نمی شد و سخن نمی راند و معرفت نمی گفت. یاران این معنی را دریافته بودند و در اینگونه مجالس بیش از هر چیز وجود حسام الدین را لازم میشمردند. از مقدمهء مثنوی و سرآغازهای دفتر چهارم و پنجم و ششم این کتاب به خوبی میتوان دانست که حسام الدین در چشم مولانا چه مقام بلندی داشته و تا چه حد مورد عنایت و علاقه بوده است. یاران و مریدان مولانا در طول مدت مهذب و مؤدب شده بودند و این بار بر فرط عنایت مولانا حسد نمی بردند و برخلاف چلبی انکار ننمودند و همه در پیشگاه او سر نهادند. گذشته از آنکه چلبی خلافت مولانا و سمت مقدمی و پیشوایی مریدان داشت به پایمردی تاج الدین معتز شیخ خانقاه ضیاءالدین وزیر نیز گردید و اگر چه در روز اجلاس او به شیخی بعضی کمر مخالفت دربستند و فتنه برخاست ولی آخرالامر هواخواهان چلبی غالب آمدند و او صاحب دو مسند گردید». (کتاب زندگانی مولانا تألیف استاد فروزانفر صص 102 - 107). سپس استاد فروزانفر در موضوع «آغاز نظم مثنوی» چنین می نگارند: «بهترین یادگار ایام صحبت مولانا با حسام الدین بی گمان نظم مثنوی است که یکی از مهمترین آثار ادبی ایران و بی هیچ شبهتی بزرگترین و عالی ترینِ آثار متصوفهء اسلام می باشد و سبب افاضه و علت افادهء این فیض عظیم از وجود مولانا همانا حسام الدین چلبی بوده است. به اتفاق روایات چون چلبی دید که یاران مولانا بیشتر به قرائت آثار شیخ عطار و سنائی مشغولند و غزلیات مولانا اگر چه بسیار است ولی هنوز اثری که مشتمل بر حقایق تصوف و دقایق آداب سلوک باشد از طبع مولانا سر نزده است بدین جهت منتظر فرصت بود تا شبی مولانا را در خلوت یافت و از بسیاری غزلیات سخن راند و درخواست نمود تا کتابی به طرز الهی نامهء سنائی (یعنی حدیقه) یا منطق الطیر به نظم آرد. مولانا فی الحال از سر دستار خود کاغذی که مشتمل بود بر 18 بیت از اول مثنوی یعنی از «بشنو از نی چون حکایت میکند» تا «پس سخن کوتاه باید والسلام» بیرون آورد و بدست حسام الدین چلبی داد. جذب و کشش حسام الدین که در قوت از جذب شمس کمتر نبود بار دیگر دریای طبع مولانا را که نسبةً آرامشی داشت به جنبش درآورد و شور و بیقراری دیگر داد و مولانا روز و شب قرار و آرام نمی گرفت و به نظم مثنوی مشغول بود و شبها حسام الدین در محضر وی می نوشت و مجموع نوشته ها را به آواز خوب و بلند بر مولانا می خواند و چنانکه ابیات مثنوی حاکی است بعضی شبها نظم مثنوی تا سپیده دم از هم نمی گسست و گفتن و نوشتن تا به صبحگاه می کشید. چون مجلد اول به انجام رسید، حرم حسام الدین در گذشت و او پراکنده دل و مشغول خاطر گردید و طبع مولانا هم که طالب و مشتری نمی دید از ملولان روی درکشید و دو سال تمام نظم مثنوی به تعویق افتاد تا بار دیگر تفرق خاطر چلبی به جمعیت بدل شد و خواهان آغاز نظم و انجام مثنوی گردید.... صحبت مولانا با چلبی 15 سال امتداد یافت و یاران از اثر صحبت آن شیخ کامل و این طالب مشتهی موائد فوائد می بردند و به ارادت تمام به خدمت آنان مسابقت می ورزیدند. و این 15 سال مولانا از هجوم و آشوب ناقصان تا حدی آسوده خاطر بود و همین آسایش براحت ابد و اتصال مولانا به عالم قدس منتهی گردید. (کتاب زندگانی مولانا، تألیف استاد فروزانفر صص 107 - 110). رجوع به چلبی افندی و حسام الدین چلبی شود.

چلبی.

[چَ لَ] (اِخ) (سلطان محمد) فرزند یلدیرم بایزیدخان بن مرادخان بن اورخان بن عثمان خان غازی. وی از پادشاهان بزرگ عثمانی بوده و پس از استیلای تیمور با پایان دادن به اختلاف برادران دولت عثمانی را دوباره تأسیس کرده است. نامبرده در سال 781 ه . ق. متولد شده و در 824 در سن 43 سالگی زندگی را بدرود گفته است و مدت سلطنتش به جز دوران فترت 8 سال بوده است. رجوع شود به قاموس الاعلام ترکی ج 3.

چلبی.

[چَ لَ] (اِخ) (علی پاشا) فرزند احمدپاشا بیگلربیگی تونس. وی در زمان سلطنت سلطان عثمان ثانی به صدارت عظمی رسیده و در زمان سلطان احمدخان (1026 ه . ق.) با مقام وزارت سمت والی تونس را داشته و در زمان سلطان مصطفی خان (1027) نیروی دریایی زیر فرمان او بوده است. نامبرده در این مقام به سال 1028 در دریای سیاه 6 فروند از کشتی های دشمن را محاصره و توقیف کرد و بدین مناسبت مورد تشویق و محبت سلطان قرار گرفت، او در 1029 از طرف سلطان عثمان خان شهید به صدارت عظمی منصوب شد و یک سال بعد (1030) درگذشت. رجوع شود به قاموس الاعلام ترکی ج 3.

چلبی.

[چَ لَ] (اِخ) (مصطفی پاشا) وی از مردم استانبول بوده و در زمان سلطنت سلطان مصطفی خان چهارم مقامها و منصب های مهمی داشته و سرانجام در سال 1223 ه . ق. به مقام صدارت رسیده و 14 ماه در این سمت باقی بوده است. نامبرده به سبب مفسده جویی عاقبت از صدارت معزول و محبوس گردید و پس از جلوس سلطان محمودخان ثانی تبعید شد و یک سال پس از تبعید درگذشت. و رجوع شود به قاموس الاعلام ترکی ج 3).

چلبی افندی.

[چَ لَ اَ فَ] (اِخ) مرشد طایفه ای در اویش مولویه در قونیهء آسیای صغیر. (از کتاب از سعدی تا جامی تألیف ادوارد برون، ترجمهء حکمت ص 540). شیخ حسام الدین، حسن بن محمد بن الحسن بن اخی ترک که مرید ملای روم بوده و مولوی، مثنوی مشهور خود را به تشویق وی سروده است، حسام الدین چلبی. و رجوع به چلبی حسام الدین و حسام الدین چلبی شود.

چلبی زاده.

[چَ لَ دَ / دِ] (اِخ) اسماعیل، عاصم افندی. فرزند رئیس الکتاب کوچک محمد افندی چلبی. وی در زمان سلطان مصطفی خان ثانی سمت شیخ الاسلامی داشته و در سال 1153 ه . ق. سمت قضاوت یافته سپس در سال 1172 به مقام مفتی اعظم رسیده و 8 ماه در این سمت باقی مانده و در سال 1173 رحلت کرده است. نامبرده در بیشتر علوم زمان خود متبحر بوده و به نظم و نثر آثاری نغز و لطیف داشته است. و رجوع شود به قاموس الاعلام ترکی ج 3.

چلپ.

[چَ لَ] (اِ) دو طبقهء پهن که از برنج سازند و برهم زنند در جنگ و عروسیها متداول است و آن را سنج نیز گویند و صنج معرب آن است. (آنندراج). سنج که دو پارچهء برنج تنک و پهن و گرد باشد و در سازها به هم زنند و بنوازند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چلاه و چلب و سنج شود. || به معنی غوغا و آشوب و فتنه. (آنندراج). شور و غوغا. (ناظم الاطباء). جلب. چلب . و رجوع به جلب و چلب شود.

چلپاسه.

[چَ سَ / سِ] (اِ) نوعی از ضب است که سوسمار باشد و آن را وزغه نیز گویند و آن کوچکترین اجناس سوسمار است و بعضی گویند حربا عبارت از اوست و او عقرب را درست فرو می برد و گوشت او سم قاتل است، اگر در شراب افتد و بمیرد آن شراب هلاک کننده باشد. (برهان). معروف است و نام او تبدیلات دارد. (از انجمن آرا). جانوری شبیه به حربا که در سقف خانه ها باشد، به هندی چهپگلی گویند. (آنندراج) (غیاث). کرپاسو. کرپاسه. کرپاشه. کربایس. کربایش. مارمولک.کربس. کربش. کربسو. کربشو. کربسه. کربشه. کِلپَسَه. (در لهجهء اهالی خراسان). مارپلاس. سوسمار کوچک زهردار. (ناظم الاطباء). و رجوع به کرپاسه و کرپاسو و کربسو و کربشو و کربسه شود.

چلپایه.

[چِ یِ] (اِخ) یکی از منازل مابین راور کرمان و طبس که در صحرای لوت واقع است. (ناظم الاطباء).

چلپ چلپ.

[چِ لَ / لِ چِ لَ / لِ] (اِ صوت) آواز راه رفتن در زمینی که آب کمی در آن باشد. (لغت محلی شوشتر،نسخهء خطی). صدایی که از شلوار و جامهء تر هنگام راه رفتن یا دویدن برخیزد، یا آوایی که از راه رفتن یا دویدن بر زمین آبناک برآید. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). شلپ شلپ. || آواز کشیدن پاشنهء کفش بر زمین در راه رفتن. (لغت محلی شوشتر،نسخهء خطی). چلیک چلیک. تلق تلق. تلیک تلیک.

چلپچی.

[چَ چِ لَ] (ترکی، اِ) بمعنی طشتی که در آن دست شویند و این ترکی است و مردم از ناواقفی چلمچی گویند. (آنندراج از نصاب ترکی).(1)
(1) - مؤلف غیاث الغات می نویسد که: بعضی از ناواقفی این لغت را چلمچی گویند، و این تلفظ را نادرست میداند.

چلپک.

[چَ پَ] (ترکی، اِ) نانی که خمیر آن را تنک ساخته در میان روغن بریان کرده باشند. (برهان). نانی را گویند که در میان روغن بریان کنند و آن را چواک نیز خوانند. (جهانگیری). نانی که میان روغن بریان کنند و چواک و چربک نیز گویند. (رشیدی). نان تنک در میان روغن بریان کرده که آن را چربک نیز گویند و اصل همین است. (انجمن آرا). کنایه از نان تنک خمیری که در روغن بریان کنند و در مغلیه رواج دارد که در شب قدر یا در روز عید در خانه های همدیگر می فرستند و پزندهء آن را چلپک پز نیز گویند. روغن جوشی (در تداول اهالی خرسان). (از آنندراج). مرادف چربک. (از آنندراج). قسمی از نان روغنی تنک. مرادف چلپل. (ناظم الاطباء) :
انبارخانهء جو و گندم از آن من
دستار خوان چلپک و حلوا از آن تو.
میرزاقلی میلی (از جهانگیری).
منعمی را چو رسد موت، گدا را چه نشاط
که به ماتمکده اش چلپک و حلوا قحط است.
طغرا (از آنندراج).
رجوع به چربک و چلبک و چلپل و چواک و چلپک پز شود.

چلپک پز.

[چَ پَ پَ] (نف مرکب) پزندهء چلپک. (از آنندراج ذیل چلپک). آن کس که در پختن چلپک مهارت دارد. کسی که چلپک پزد و چلپک پختن داند :
ماه چلپک پز نخواهد شد به عاشق مهربان
کز خمیر او نمی آید کسی را بوی نان.
سیفی (از آنندراج).
رجوع به چلپک شود.

چلپل.

[چِ پَ] (اِ) قسمی از نان روغنی تنک. (ناظم الاطباء).

چل پله.

[چِ پِلْ لَ / لِ] (اِ مرکب) چهل پله. آب انبار که چهل پله گودی آن است. آب انبار بسیار گود هر چند که دارای چهل پله نباشد. آب انبار چل پله ای. هر آب انبار پرگود اگر چه پله های آن از چهل تا بیشتر یا کمتر باشد.

چلت.

[چَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان قیلاب بالا بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد که در 32 هزارگزی شمال خاور حسینیه و 26 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. تپه ماهوری و گرمسیر است و 240 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء بلارود. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی فرشبافی و راهش مالرو است. ساکنین آبادی از طایفهء شادانه اند و برای تعلیف احشام به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چلتاج.

[چِ] (ص مرکب، اِ مرکب) مرغ یا خروسی که تاج بزرگ زیبا و از هم ریخته دارد. قسمی خروس که تاج بزرگ و شعبه شعبه دارد. خروسی که تاج بزرگ و شاخ شاخ دارد. خروسی که تاج چندنورد دارد.

چل تکه.

[چِ تِکْ کِ / کَ] (ص، اِ مرکب)پارچه ای که از کناره های ماهوت بریده دوزند. پارچه ای که از مجموع تکه پاره های مربع شکل ماهوت یا پارچهء دیگر دوخته شود. پارچه ای که از ده ها تکه ماهوت چارگوش که بیکدیگر دوخته اند، فراهم آمده است.
- لحاف چل تکه؛ لحاف که رویهء آن از قطعات مربع شکل پارچه های رنگارنگ باشد.

چلتوک.

[چَ] (اِ) شلتوک. برنج با پوست. برنج پوست نگرفته. برنج پوست ناکنده. برنجی که هنوز از پوست برنیاورده باشند. شالی. برنج از پوست برنیامده. و رجوع به شالی و شلتوک و چلتوک زار شود.

چلتوک زار.

[چَ] (اِ مرکب) شلتوک زار. زمینی که در آن برنج کارند. برنج زار. شالی پایه. شالی زار. و رجوع به شالی پایه و شالی زار شود.

چلتو وشندیز.

[ ] (اِخ) از قرای ورامین تهران است. (مرآت البلدان ج 4 ص 255).

چلته.

[چِ تِ] (اِ) جبهء سطبر و دولائی سپاهیان. || جوشن. (ناظم الاطباء).

چلچراغ.

[چِ چِ] (اِ مرکب)(1) نخلی باشد از چوب یا نقره که چراغهای بسیار در آن می افروزند. (آنندراج). نخلی چوبین و یا برنجین و یا نقرگین که چراغ بسیار در آن افروزند. (ناظم الاطباء). نوعی جار یا قندیل بزرگ که انواع بلورین یا سیمین و زرین در ساختمانهای مجلل برای روشن کردن سالنها بکار برند. چراغ واره. چراغ بره. چراغواره. چراغدان :
بهار آمد آن کیمیاساز باغ
کز او بوتهء گل شود چلچراغ.طغرا(از آنندراج).
نیست یکشب که ز سوز دل صدپارهء ما
چلچراغی به سر تربت ما روشن نیست.
تأثیر (از آنندراج).
|| در بعضی رسایل به معنی نوعی از آتش بازی دیده شده. (آنندراج).
(1) - Lustre.

چلچل.

[چِ چِ] (ص) خال خال. گل باقلی. قورباغه ای. با خالهای سپید و سیاه یا کبود و سیاه چون هندوانهء چلچل یا مرغ چلچل و غیره. ابلق، که گلهای درشت به غیر رنگ زمینه دارد.

چلچلک.

[چِ چِ لَ] (اِخ) چشمهء چلچلک. مؤلف مرآت البلدان نویسد: «چشمه ای است متعلق به نواکه از جنوب به شمال جاری است و نیم سنگ آب دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 232).

چلچله.

[چِ چِ لَ / لِ] (اِ) لاک پشت و سنگ پشت را گویند. (برهان). لاک پشت. (از جهانگیری) (از رشیدی) (از انجمن آرا) (آنندراج). لاک پشت و سنگ پشت. (ناظم الاطباء) :
چلچله بنشست و صوفی ره نیافت(1)
چلچله صدبار به زآن چل چله.
قاسم انوار(از جهانگیری).
|| به معنی غلیواج هم آمده است. (برهان). بعضی به معنی غلیواج گفته اند. (رشیدی). در بعضی نسخه ها بمعنی غلیواج آمده است. (جهانگیری). غلیواز و چغنه. (ناظم الاطباء). || در تداول امروزی، بمعنی پرستو.(2)پرستوک. فرستوک. ابابیل. خطاف. بُلوَیَه. (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به پرستو شود.
(1) - ن ل: چلچله بگذشت صوفی ره نیافت.
(2) - Hirondelle.

چلچلی.

[چِ چِ] (حامص مرکب) خلی. بوالهوسی. عمل دیوانگان. در تداول عامه گویند: مرد که به چهل سال رسید اول چل چلیش است، یا مرد چل ساله تازه اول چل چلیش است.

چل دختران.

[ِچ دُ تَ] (اِخ) گنبدی است در ولایت. (آنندراج) :
بس که در سر هست زاهد را نهان ذوق جماع
می نماید گنبد چل دختران عمامه اش.
قبول (از آنندراج).
|| نام زیارتگاهی در ایران. (ناظم الاطباء). مزاری در تهران. امامزاده ای درتهران.

چلر.

[چِ لَ] (اِ) قسمی درخت. نامی است که در نوز مازندران به «الاش» و «راش» دهند. نامی که در «نور» به «فاگوس سیلواتیکا»(1)دهند. نبع. درختی است که چوب آن برای ساخت پارو و دستهء بیل یا برای سوخت استعمال می شود و در جنگلهای ایران از آن موجود است و برای کاغذسازی نیز مفید می باشد. و رجوع به «الاش» و «راش» شود.
(1) - Fagus silvatica.

چلریز.

[چُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لیریائی بخش پاپی شهرستان خرم آباد که در 25 هزارگزی جنوب باختری سپیدشت و 13 هزارگزی باختر ایستگاه چم سنگر واقع است و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چل ساله.

[چِ لَ / لِ] (ص نسبی)چهل ساله، مرد یا زنی که چهل سال از تاریخ ولادتش گذشته است. هرکس چهل سال عمر کرده باشد. مرد یا زن چهل ساله :
دگر آنکه گفتی که چل ساله مرد
ز برنا فزونتر نجوید نبرد.فردوسی.
|| هرآنچه از عمر وی چهل سال گذشته باشد. (ناظم الاطباء). هر چیز که چهل سال برآن گذشته باشد.

چلستان.

[چُ لَ] (ترکی، اِ) در ترکی؛ دشت بی آب. (غیاث).

چل ستون.

[چِ سُ] (ص مرکب، اِ مرکب)نام عمارتی که ستونهای بسیار داشته باشد. (آنندراج). هر بنایی که دارای ستون زیاد باشد. (ناظم الاطباء). مسجد یا عمارت بزرگ :
چنان تیرها در کمان بند بود
که هر خانه اش چل ستون می نمود.
کلیم (از آنندراج).
|| (اِخ) قصر معروف چهل ستون در اصفهان که از بناهای مشهور عهد صفویه است و هم اکنون در شهر اصفهان جزء ابنیهء تاریخی مراقبت و نگهداری میشود. باغ چل ستون اصفهان. عمارت چل ستون، در اصفهان. و رجوع به «قصر چهل ستون» ذیل لغت اصفهان و «چهل ستون» شود. || عمارت سلطنتی کلاه فرنگی قزوین از بناهای شاهان صفویه.

چلسکاندن.

[چِ لِ دَ] (مص) چلسکانیدن. پلاساندن. پژمراندن. فلسکاندن. و رجوع به چلسکانیدن شود.

چلسکانیدن.

[چِ لِ دَ] (مص)چلسکاندن. پلاسانیدن. پژمرانیدن. فلسکانیدن. و رجوع به چلسکیدگی و چلسکیدن و چلسکاندن شود.

چلسکیدگی.

[چِ لِ دَ / دِ] (حامص)پژمردگی. پلاسیدگی. فلسکیدگی. و رجوع به چلسکیدن و چلسکیده شود.

چلسکیدن.

[چِ لِ دَ] (مص) در تداول عامه، سخت پژمرده و لاغر و ترنجیده شدن. فلسکیدن. پژمردن. پلاسیدن. پلاسیده شدن. سخت پژمردن. و رجوع به فلسکیدن و چلسکیدگی و چلسکیده شود.

چلسکیده.

[چِ لِ دَ / دِ] (ن مف) در تداول عامه، به معنی پژمرده و پلاسیده و ترنجیده. فلسکیده. پژمرده شده.

چلسکیده فلسکیده.

[چِ لِ دَ / دِ فِ لِ دَ / دِ] (ص مرکب، از اتباع) پژمرده شده. پژمریده. پلاسیده. و رجوع به چلسکیدن و چلسکیدگی و چلسکیده شود.

چلسه.

[چَ سَ] (ص) خُرد. (صحاح الفرس). کوچک. مقابل بزرگ :
بنشست و یکی کاغذک چلسه برون کرد
حاصل شده از کدیه به جو جو نه به مثقال.
انوری (از صحاح الفرس).

چلش.

[چُ لُ] (اِ) گیاهی است ترش که در آشها اندازند. (آنندراج) گیاهی ترش که در آشها کنند و ترشک نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
بود آش دیگش ز روی ترش
که هرگز نخورده ست غیر از چلش.
طاهر وحید (از آنندراج).

چلشته خور.

[چِ لِ تَ / تِ خُ] (نف مرکب)شخصی که از کسی منتفع شده و به همین توقع همیشه پیرامون او می گردد. (ناظم الاطباء). چشته خور. آنکه چون یک یا دو بار از کسی محبت یا منفعتی بیند، پیوسته چشمداشت تکرار و توقع مهربانیها و سودرسانی های بسیار دارد. و رجوع به چشته خور شود. || دل آزرده و دل آزار و رنجور. (ناظم الاطباء). || آویزان. (ناظم الاطباء).

چل صبح.

[چِ صُ] (اِ مرکب) یعنی آن چهل صباح که در آن تخمیر طینت آدم شده. (آنندراج). آن چهل صبح که در تخمیر خمیر طینت آدم گذشت. (شرفنامهء منیری). چهل صبحی که گل آدم تخمیر شده بود. (ناظم الاطباء). مخفف چهل صبح. و به همان معنی. (از آنندراج) :
نوروز نوشروانشهی چل صبح و شش روزش رهی
جاسوس بختش زآگهی دی علم فردا داشته.
خاقانی.
چل صبح و هشت خلد به نام محمد است
زآن عقل حا و میم برین حال دال یافت.
سلمان (از شرفنامه).
رجوع به چهل صبح شود.

چل صدهزار.

[چِ صَ هِ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) مخفف چهل صدهزار که در شمار برابر چهارملیون است. مساوی چهل مر، چونکه هر مر در اصطلاح قدما برابر صدهزار بوده است. هشت کرور :
درم چند باید؟ بدوگفت مرد
دلاور شمار درم یاد کرد
چنین گفت کای پرخرد مایه دار
چهل مر درم، مرمری صدهزار
از اندازهء لشکر شهریار
کم آمد ز دینار چل صدهزار.فردوسی.

چل طوطی.

[چِ] (اِخ) مخفف چهل طوطی که نام کتابی افسانه ای است. نام افسانه ای معروف از مکر زنان که روستایی زادگان باسواد را بخواندن آن رغبتی است. و رجوع به چهل طوطی شود.

چلغوز.

[چَ] (اِ) در تداول عامه، فضلهء مرغ خانگی و کبوتر و نظایر اینها. فضلهء مرغ و گنجشک و کبوتر و نظایر آن. فضلهء یکبارهء ماکیان یا کبوتر. فضلهء مرغان و پرندگان. || در اصطلاح عامه، لغتی است که به مجاز و بر سبیل توهین و تحقیر به افراد کوچک جثه و کوتاه قد اطلاق شود. مجازاً دشنامی است تحقیرآمیز به افراد مورد اهانت. در مقام توهین به کسی گویند که بخواهند وی را خرد و حقیر و غیرقابل اعتنا جلوه دهند.

چلغوزه.

[چِ زَ] (اِ) چیزی است مانند فستق. (فرهنگ اسدی). بار درخت صنوبر باشد، به اعتبار کنگره های آن که هر یک به منزلهء غوزه است. (برهان). بار درخت صنوبر باشد. (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). مجازاً بار درخت صنوبر. (غیاث). به عربی، حب الصنوبر الکبار. (از ذخیرهء خوارزمشاهی) (بحر الجواهر). فِندُق. (منتهی الارب). جِلَّوز. (منتهی الارب) (السامی). بندق. جلغوزه، که چیزی است مانند فستق و باریکتر از آن. چیزی چون پسته که مقوی باه است :
یکسو کَشمَش چادر، یکسو نهمش موزه
این مرده اگر خیزد ورنه من و چلغوزه.
رودکی (از فرهنگ اسدی).
و اگر در شانه دردی باشد، داروهای درد نشاننده با آن بیامیزند، چون تخم کتان و لعاب آن و جوز و چلغوزه و فندق و تخم خطمی و صمغ بسفایج و صمغ گوز. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
هرکرا نیست ذوق چلغوزه
هست در خورد ریش او بوزه.
آذری (از انجمن آرا).
رجوع به جلغوزه شود. || درخت صنوبر باشد، چون غوزهء آن بسیار است آن را چلغوزه گویند و معرب آن جِلغَوز باشد. (جهانگیری) (رشیدی). درخت صنوبر به اعتبار آن که غوزهء آن بسیار است، بنابراین آن را چلغوزه نامند. (انجمن آرا) (آنندراج) (از غیاث). سوسن. به عربی، صنوبرالکبار :
بود گندم گزی بالا سرافراز
سرِ چلغوزه گوید با فلک راز.
امیرخسرو (از جهانگیری).
رجوع به سوسن و صنوبر شود.

چلفتی.

[چُ لُ] (ص) در تداول عامه، چون به دنبال دست و پاآید (دست و پا چلفتی) معنی بی عرضه و نالایق و بی دست و پا دهد، چنانکه گویند: فلان کس دست و پا چلفتی است، یعنی عرضه و لیاقت انجام کاری را ندارد.

چل قادی.

[چُ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود، بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 31 هزارگزی خاور الیگودرز، کنار راه مالرو خاکوار به چالگه واقع است، کوهستانی و معتدل است و 134 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چلقب.

[چِ قَ] (اِ) به معنی چلته است. (غیاث) (آنندراج). چلقد. و رجوع به چلته و چلقد شود.

چلقد.

[چِ قَ] (اِ) بمعنی چلته است. (غیاث) (آنندراج). مرادف چلته و چلقب است که جبهء ستبر و دولایی سپاهیان معنی دهد. و رجوع به چلته شود. || مرادف چلته و چلقب که به معنی جوشن نیز باشد. و رجوع به چلته شود.

چلقوز.

[چَ] (اِ) فضلهء هر نوع مرغ و رجوع به چلغوز شود. || در اصطلاح عامه، در مقام تحقیر و توهین بافراد خردجثه گفته شود. رجوع به چلغوز شود.

چلقوزه.

[چِ زَ / زِ] (اِ) همان چلغوزه است. و رجوع به چلغوزه شود.

چلقی.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 90 هزارگزی شمال فریمان و 10 هزارگزی شمال راه شوسهء مشهد به سرخس واقع است. دامنه و معتدل است و 286 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چلک.

[چَ لُ] (اِ) دو پارچه چوب است که اطفال بدان بازی میکنند، یکی بقدر سه وجب و دیگری به مقدار یک قبضه و هر دو سر چوب کوچک نیز می باشد. (برهان). چالیک است. (جهانگیری). چالیک و چِلِک و چلیک. (از رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). دو پارچهء چوب یکی کوچکتر و دیگری بزرگتر که کودکان بدان بازی کنند. (ناظم الاطباء). دو پاره چوب الک دولک که نوعی بازی کودکانه است. و رجوع به چالیک و الک دولک و چلک بازی شود.

چلک.

[چِ / چُ] (اِ) کفچهء دیگ را گویند. (برهان). کفچهء دیگ. (جهانگیری) (رشیدی). کفچه و کفگیر. (ناظم الاطباء). || خنصر. (ناظم الاطباء). انگشت دست که میان انگشت وسطی و بنصر است. || انگشت کوچک. (ناظم الاطباء). انگشت بنصر و کوچکترین انگشت دست.

چلک.

[چُ لَ ] (اِ) طناب ابریشمی باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || کلافه را نیز گویند، خواه کلافهء ریسمان و خواه کلافهء ابریشم باشد. (برهان). کلافهء ابریشم. (از انجمن آرا) (از آنندراج). کلافهء ریسمان و یا ابریشمی. (ناظم الاطباء).

چلک.

[چُ] (اِ) چمچه و ملاغه و ملعقه. (ناظم الاطباء).

چلک.

[چَ لَ] (ترکی، اِ) در ترکی، به معنی کاسهء چوبین. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || دلو برای کشیدن آب. (حاشیه برهان قاطع چ معین).

چلک.

[چَ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین که در 99 هزارگزی ضیاء آباد و 9 هزارگزی راه شوسه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 452 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات. نخود، عدس و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن جوال و ریسمان و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء غیاثوند می باشند و در زمستان به قشلاق طارم میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چلک.

[چَ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومه بخش کوچصفهان شهرستان رشت که در 5 هزارگزی خاور کوچصفهان و یکهزار و پانصد گزی شمال راه شوسهء کوچصفهان به لاهیجان واقع است. جلگه و معتدل است و 213 تن سکنه دارد. آبش از توشاجوب سفیدرود. محصولش برنج و صیفی. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چلک.

[چِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان چلندر بخش مرکزی شهرستان نوشهر که در 15 هزارگزی خاور نوشهر و یکهزارگزی راه شوسهء نوشهر به بابلسر واقع است، دشت و معتدل و مرطوب است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء محلی. محصولش برنج و عسل. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چلکاسر.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رحمت آباد بخش رودبار شهرستان رشت که در 30 هزارگزی شمال خاوری رودبار و 16 هزارگزی رستم آباد واقع است. کوهستانی و معتدل است و 190 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری، مکاری و شال بافی است و راهش بر سر راه عمومی رستم آباد به صارلو و مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چلک باز.

[چَ لُ] (نف مرکب) طفلی که چلک بازی کند. بازی کنندهء الک دولک. کودکی که چلک بازی داند. و رجوع به چلک و چلک بازی شود.

چلک بازی.

[چَ لُ] (حامص مرکب)بازی کردن با چوبهای چلک. الک دولک بازی کردن. عمل چلک باز. چالیک بازی. عمل کودک چالیکی و رجوع به چالیک و چلک و الک دولک و چلک باز شود.

چلک چلک.

[چِ لِ چِ لِ] (اِ صوت) آواز کفش های پاشنه خوابیده هنگام راه رفتن کسی که از این نوع کفش در پای دارد. نقل صوت کفش آنگاه که به سبکی و کاهلی روند. صدای کفش هایی از نوع نعلین به هنگام راه رفتن با آنها، چلیک چلیک، چلپ چلپ. و رجوع به چلپ چلپ و چلیک چلیک شود.

چلکدان.

[چَ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت که در 8 هزارگزی جنوب لشت نشاء واقع است. جلگه و مرطوب است و 432 تن سکنه دارد. آبش از توشاجوب سفیدرود. محصولش برنج، ابریشم و چای. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چل کلید.

[چِ کِ] (ص مرکب) صفت جامی که درویشان با خود دارند. جام چل کلید.

چلکیت.

[چَ لَ کَ] (اِخ) در زبان هندی نام یکی از ذوذنب های عالی در اثیر. و رجوع به کتاب تحقیق ماللهند ص 316 ذیل جدول: «المذنبات العالیة فی الاثیر» شود.

چلکیت.

[چَ لَ تَ] (اِخ) در زبان هندی، نام یکی از ذوذنب های متوسط، در جو. و رجوع به کتاب تحقیق ماللهند ص 317 ذیل جدول: «المذنبات المتوسطة فی الجو» شود.

چلگان.

[چَ لِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان که در 24 هزارگزی شمال خاوری زنجان و 24 هزارگزی راه مالرو و عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 648 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه، محصولش غلات و میوه جات. شغل اهالی زراعت، چوبداری و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چلگرد.

[چِ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان شوراب، بخش اردل شهرستان شهرکرد که در 90 هزارگزی شمال باختری اردل، وصل براه کوه رنگ واقع است. کوهستانی و معتدل است و 21 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، عدس، کتیرا، پشم، روغن و گزانگبین. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راهش مالرو است. تونل کوهرنگ در فاصلهء 2هزارگزی این آبادی ساخته شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چل گزی عجم.

[چِ گَ عَ جَ] (اِخ) نام یکی از روستاهای ناحیهء شبانکارهء بلوک دشتستان فارس. (از فارسنامهء ناصری).

چل گزی عرب.

[چِ گَ عَ رَ] (اِخ) نام یکی از روستاهای ناحیهء شبانکارهء بلوک دشتستان فارس. (از فارسنامهء ناصری).

چل گل.

[چِ گُ] (اِ مرکب) نام روغنی است که خاصیت دارویی دارد و در خانه سازند یا عطاران فروشند. روغن چل گل.

چلگی.

[چِلْ لَ] (حامص) چل روزگی نوزاد. چهل روزگی ولادت نوزاد. روز چهلم تولد طفل.

چلگی.

[چِلْ لَ / لِ] (حامص) در تداول عامه، به معنی چل روزگی یا چهل سالگی است و بیشتر در مورد چهل روزگی کودک نوزاد مصطلح است.

چلم.

[چَ لَ / چِ لِ] (اِ) چیزی که تنباکو در آن گذاشته آتش بر آن نهند. (آنندراج). مأخوذ از هندی؛ به معنی سر غلیان گلی. (از ناظم الاطباء). مرادف چلیم و سر قلیان (مجموعهء مترادفات ص 119). حقهء قلیان:
باقر، چلمی چو نافهء آهو کو
چون فاخته تا چند زنم کو کوکو
در محشر اگر آتش دوزخ بینم
فریاد برآورم که تنباکو، کو.
باقر کاشی (از آنندراج).
و رجوع به چلیم شود. || در افغانستان به معنی مطلق قلیان متداول است. نوعی قلیان که کوزهء آن نارگیل است. || نوعی از مخدرات از قبیل بنگ و چرس. قسمی بنگ که درویشان بکار برند. نوعی بنگ و قسمی از مخدرات.

چلم.

[چَ لَ] (اِ) در گرگان؛ به «همیشک» که درختچه ای است کوچک و در همهء نقاط جنگلهای شمال موجود است، گویند. در تلفظ گرگانیان درختی است که نام علمی آن «داناراسمزا»(1) می باشد. و رجوع به همیشک شود.
(1) - Danae Racemosa.

چلم.

[چَ لَ] (اِ) به لغت اهالی مازندران، چگلگ و توت فرنگی. (ناظم الاطباء).

چلم.

[چِ لُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی) چهلم و چیزی که در مرتبهء چهل واقع شده باشد. (ناظم الاطباء).

چلمان رود.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اشگور پایین بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 32 هزارگزی جنوب رودسر و 20 هزارگزی جنوب رحیم آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 55 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، بنشن و ارزن. شغل اهالی زراعت، گله داری و شالبافی و راهش مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چلمبر.

[چِ لِ بُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین که سردسیر و کوهستانی است و 287 تن سکنه دارد، آبش از چشمه سار. محصولش غلات و باغات. شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چل مرد.

[چِ مَ] (اِ مرکب) چوب گنده و مضبوطی که پس در بسته گذارند. (ناظم الاطباء). از بعضی ثقاة مسموع است که دو چوبی است سوراخ کرده بر پشت در بردو تختهء در نصب کنند و چوبی دیگر در آن اندازند برای استحکام. (از آنندراج).(1) کلون. کلید :
چل مرد در سرای سنبل خان اند(2)
جمعی که به هند راندهء ایرانند.
سلیم (از آنندراج).
|| در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه پایه، و ستونی از خشت و گل است که پشت دیوار شکسته برآرند و بدان وسیله موقتاً دیوار را از سقوط نگهدارند. ستونی از سنگ و خشت و گل که به شکل «گونیا» پشت دیوار شکسته یا کج شده طوری بنا کنند که دیوار برضلع عمودی «گونیا» تکیه دارد و قاعدهء گونیا مماس بر زمین است.
(1) - صاحب آنندراج این لغت را «چل مرد در» ضبط کرده ولی صحیح همان «چل مرد» است و «در» یا «در سرای» و این قبیل اضافات جزء لغت نتواند بود.
(2) - صاحب آنندراج نویسد: «... و سرای سنبل خان نام جایی در ایران که مکان احمقی بوده». (از آنندراج ذیل لغت چلمرد در).

چلمردان.

[چِ مَ] (اِ مرکب) پارچهء چرمی زیر قلتاغ زین. (ناظم الاطباء).

چل مردی.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان میاندورود بخش مرکزی شهرستان ساری که در 16 هزارگزی جنوب خاوری نکا واقع است. کوهستانی و معتدل و دارای جنگل است و 410 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء محلی. محصولش غلات، برنج، پنبه و صیفی. شغل اهالی زراعت است و راه فرعی به نکا دارد. در این آبادی ایستگاه حمل چوب قرار دارد و قراء کسمینان و کیان خیل جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چلمله.

[چَ مَ لَ / لِ] (ص) بمعنی مفت و رایگان باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). رایگان. (از جهانگیری) (رشیدی). مفت و رایگان و بدون زحمت. (ناظم الاطباء) :
علم حق آن است زآنسو کش عنان
عامه را ده جمله علم چلمله.
ناصرخسرو(از جهانگیری).

چلمن.

[چُ مَ] (ص)(1) چِل. در تداول عامه، کسی که زود فریب خورد. گول. در اصطلاح عوام؛ مرادف پخمه و پپه و پفیوز است. فریب خوار. آنکه به فریب مال وی توان ستد. غَیّی. نادان. سفیه. ابله. هپل هپو. ضعیف عقل. دبنگ. هالو. خل. و رجوع به پخمه و پپه و چل و چلمنی شود.
(1) - Bon Homme.

چل منار.

[چِ مَ/ مِ] (اِخ) نامی که به قسمتی از خرابه های استخر (تخت جمشید) می دهند. و رجوع به چل مناره و چهل مناره شود.

چل مناره.

[چِ مَ رِ] (اِخ) عبارت از تخت سلیمان علیه السلام است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). تخت سلیمان، در فارس. (از ناظم الاطباء). || عمارت جمشید را نیز گویند(1) و آن یکصدوچهل ستون بوده و بر بالای آن قصری ساخته بوده اند یکصدوشصت گز. (برهان). عمارت جمشید را نیز گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج). تخت جمشید که در فارس واقع است. (از ناظم الاطباء). چل منار :
وربلندی درشت میخواهی
میلی از چل مناره در برگیر.
سعدی(صاحبیه).
رجوع به چل منار و چهل مناره شود.
(1) - «در میان خرابیهای (ظ: خرابه های) عمارت جمشیدی توتیای هندی یابند... اکنون مردم ستونهایی که در آن عمارت مانده چهل منار میخوانند». (نزهة القلوب مقالهء 3 چ لسترانج 1331 ص 121 در ذکر اصطخر) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چلمنی.

[چُ مَ] (حامص) در تداول عامه، به معنی گولی و سادگی و پخمگی است. فریب خوارگی. ابلهی. سفاهت. پفیوزی. و رجوع به چلمن شود.

چلمه سرا.

[چَ مِ سَ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان ماسال بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش که بازار ماسال در اراضی این قصبه واقع شده و مسافت آن تا رضوانده 21 هزارگز و تا طاهرگوراب 9 هزارگز است و برسر راه مالرو عمومی رشت به خلخال قرار دارد. جلگه و مرطوب است و 379 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء ماسال، محصولش برنج و ابریشم، شغل اهالی زراعت و دکانداری و راهش اتومبیل رو است. در این آبادی به تازگی بناهای خوبی ساخته شده و دارای بخشداری، ادارهء آمار، فرهنگ، دبستان 6 کلاسه و پزشک، بهداری است.روزهای شنبه بازار عمومی در این محل تشکیل میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چلمه سنگ.

[چُ مِ سَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قلعه ای است در تربت سرجام». (از مرآت البلدان ج 4 ص 259). و در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است: «دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 25 هزارگزی شمال خاوری فریمان و 22 هزارگزی خاور راه شوسهء عمومی فریمان به مشهد واقع و دامنه و معتدل است و 201 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و چغندر. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. این آبادی را به اصطلاح محلی «چهل من سنگ» نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چلمه سنگ بالا.

[چُ مِ سَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 23 هزارگزی شمال خاوری فریمان و 20 هزارگزی خاور راه شوسهء عمومی فریمان به مشهد واقع شده و دامنه و معتدل است و 200 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، بنشن. شغل اهالی زراعت، و مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چلمیان.

[چُ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان گیلخواران بخش مرکزی شهرستان شاهی که در 5 هزارگزی جنوب باختری جویبار واقع شده و دشت و معتدل و مرطوب است. و 70 تن سکنه دارد. آبش از چاه و آب بندان. محصولش برنج، پنبه، غلات، صیفی، کنجد و کنف. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چلنبر.

[چَ لَمْ بَ] (اِخ) دهی از دهستان گیوی بخش سنجبد شهرستان هروآباد که در 10 هزارگزی فادر مرکز بخش گیوی و 10 هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه واقع است. این دهستان کوهستانی و سردسیر است و در کوههای طالش دارای مزارع و مراتع بسیار می باشد و 278 تن سکنه از ایل شاطرانلو دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چلنچو.

[چَ لَ] (ص) کسی را گویند که لباس و رخوت خود را زود چرکن و ملوث گرداند. (برهان). کسی که چرکن و ملوث باشد و جامهء خود را کثیف نگاه دارد. (انجمن آرا) (آنندراج). چرکین و آنکه خود را چرکین نگه دارد. (ناظم الاطباء). کسی یا چیزی که چرکین و ناپاک باشد. || کسی که عقلش ناقص باشد. (از انجمن آرا) (از آنندراج). و رجوع به چل شود. || مرد بی نزاکت. (ناظم الاطباء).

چلندر.

[چَ لَ دَ] (اِخ) مؤلف انجمن آرا نویسد: «نام قریه ای است در رستمدار تبرستان، نزدیک «کورشید» که منوچهر پس از فرار از افراسیاب بدانجا آمده خندقی برگرد خود و سپاه خود زد و آب دریا را در آن انداخت و آنجا متحصن شد و عیال و بنهء خود را به قلعهء «مور» که مانهیر می نامیده اند فرستاد، و صاحب تاریخ مازندران گفته است که در دامن آن کوه که « مور» برفراز آن بوده غاری وجود داشته است که هنوز به دژ منوچهر موسوم است والله اعلم». (از انجمن آرا ذیل لغت چلندر) (از آنندراج ذیل لغت چلندر).

چلندر.

[چَ لَ دَ] (اِخ) یکی از روستاهای کجور شهرستان نوشهر که در طول راه شوسهء نوشهر به بابلسر واقع شده و هوای آن چون سایر نقاط ساحلی معتدل و مرطوب می باشد و محصول عمده اش برنج است. این دهستان از 9 آبادی تشکیل شده و در حدود 1700 تن سکنه دارد. مرکز دهستان قریهء چلندر و قراء مهمش عبارت از دزدک، همزه ده و ملکار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چلندر.

[چَ لَ دَ] (اِخ) ده مرکزی دهستان چلندر بخش مرکزی شهرستان نوشهر که در 19 هزارگزی خاور نوشهر و 3 هزارگزی جنوب راه شوسهء نوشهر به بابلسر واقع است. دشت و معتدل است و 430 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء محلی و چشمه، محصولش برنج. شغل اهالی زراعت و تهیهء چوب و زغال و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چلنک.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از قرای قدیم النسق ناحیهء برا کوه قاینات است که تقریباً 1100 تن سکنه دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 259).

چلنگ.

[چِ لَ] (اِخ) دهی از بخش شیب آب شهرستان زابل که در 12 هزارگزی شمال باختر سکوهه و 5 هزارگزی باختر راه شوسهء زابل به زاهدان واقع است. جلگه و گرمسیر است و 2100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء هیرمند. محصولش غلات، صیفی، لبنیات و پنبه. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه، گلیم و کرباس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چلنگدار.

[ ] (اِخ) دهی جزء دهستان برغان بخش کرج شهرستان تهران که در 29 هزارگزی شمال راه شوسهء کرج به قزوین واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 170 تن سکنه دارد. آبش از رود کردان. محصولش غلات، باغات میوه و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است و از طریق کردان ماشین هم می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چلنگر.

[چِ لِ گَ] (ص)(1) چلینگر. چیلانگر. آنکه آهن آلات خرد از قبیل زنجیر و انبر و میخ و امثال آن سازد. آهنگر که چیزهای آهنین خرد و ریز چون میخ و زنجیر و جزآن سازد. کسی که قفل و کلید و چفت و زره و چیزهای آهنین خرد از این قبیل سازد یا تعمیر کند. قفل ساز. سازندهء قفل و کلید و نظایر آنها. آنکه چلنگری داند و چلنگری کند. و رجوع به چلنگرخانه و چلنگری شود.
(1) - Serrurier.

چلنگرخانه.

[چِ لِ گَ نَ / نِ] (اِ مرکب)چلینگرخانه. دکان چلنگری. کارگاه چلنگر. جایی که چلنگر در آنجا بساط چلنگری خود را گسترده. خانه و مغازهء چلنگر. محل چلنگر. جای کسب قفل ساز. و رجوع به چلنگر و چلنگری شود.

چلنگری.

[چِ لِ گَ] (حامص) قفل و کلیدسازی. ساختن چیزهای خرد آهنین از قبیل قفل و کلید و چفت و رزه و میخ و انبر و نظایر اینها. عمل چلنگر. کار و پیشهء قفل ساز. و رجوع به چلنگر شود. || (اِ) دکان و کارگاه چلنگر. رجوع به چلنگرخانه شود.

چلو.

[چِ / چُ لَ / لُو] (اِ) چلاو. (ناظم الاطباء). خشکه برنج. غذایی که از برنج سازند و با خورشها خورند. در تداول عامه، خوراکی است که از برنج خالص با روغن یاکره پزند و آن را با کباب یا خورش دیگر خورند. مطبوخ برنج بدون آنکه با چیزهایی از قبیل ماش و عدس و رشته و نظایر اینها مخلوط باشد. و رجوع به چلاو و چلوکباب و چلوکبابی و چلوی شود.

چلو.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از قلاع بجنورد است که در کنار رودخانهء سیم بار واقع شده و زراعتش از آب این رودخانه مشروب میشود. این آبادی هوایی گرمسیری و شصت خانوار سکنه دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 256).

چلو.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان اندیکا بخش قلعه زراس شهرستان اهواز که در 42 هزارگزی خاور قلعه زراس واقع است. جلگه و گرمسیر است و 350 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش گندم، جو و برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چلو.

[چِ لُ] (اِخ) دهی از دهستان دهو بخش میناب شهرستان بندرعباس که در 12 هزارگزی باختر میناب و 4 هزارگزی باختر راه مالرو سیریک به میناب واقع است. جلگه و گرمسیر است و 300 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش خرما. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چلو.

[چِ لُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوَشک بخش بافت شهرستان سیرجان که در 85 هزارگزی جنوب خاور بافت بر سر راه فرعی بافت به اسفندقه واقع است و 8 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چلو.

[چِ لُ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه بخش اردل شهرستان شهر کرد که در 30 هزارگزی شمال باختر اردل واقع است. کوهستانی و معتدل و دارای جنگل است و 455 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانه. محصولش غلات آبی و دیمی، انگور، گردو و گوجه. شغل اهالی زراعت و زغال سوزی، صنایع دستی بافتن قالی و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چلوار.

[چِلْ] (اِ) پارچهء پنبه ای سفید آهارداری که از آن پیراهن و زیرجامه و دیگر جامه ها سازند. چلواری. (ناظم الاطباء) :
آن را که به سر چند گزی چلوار است
بینی که چه پیچ و خمش اندر کار است.
آصف ابراهیمی.
رجوع به چلواربافی و چلواری شود.

چلوار.

[چِلْ] (اِخ) دهی از دهستان اندیکا بخش قلعه زراس شهرستان اهواز که در 45 هزارگزی خاور قلعه زراس واقع است. جلگه و گرمسیر است و 70 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش گندم، جو و برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چلواربافی.

[چِلْ] (اِ مرکب)(1) دستگاه و کارگاهی که در آنجا چلوار میبافند. کارخانهء چلواربافی. جای بافتن چلواری. و رجوع به چلوار و چلواری شود.
(1) - کارخانهء چلواربافی صنیع الدوله، اولین کارخانهء بافندگی بود که به ایران آمد.

چلواری.

[چِلْ] (ص نسبی، اِ) پارچهء پنبه ای سفید آهارداری که از آن پیراهن و زیرجامه و دیگر جامه ها سازند. (از ناظم الاطباء). چلوار. (ناظم الاطباء). در تداول عامه؛ چلوار را گویند که پارچه ای نخی و سفیدرنگ و لطیف است و از آن برای دوختن پیراهن و جامه های زیرین و ملافه و روبالش و بسیاری لوازم دیگر در خانواده ها زیاد بکار برند. رجوع به چلوار و چلواربافی شود.

چلوان.

[چَلْ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «آبادیی از چارمحال اصفهان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 260). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: «دهی از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد که در 15 هزارگزی شمال شهرکرد و یک هزارگزی راه پل زمان خان به شهرکرد واقع است. دامنهء کوه و هوایش معتدل است و 191 تن سکنه دارد. آبش از زاینده رود. محصولش برنج و غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است». (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چلوپز.

[چِ / چُ لَ / لُو پَ] (نف مرکب) آنکه چلوپزی داند. پزنده و طبخ کنندهء چلو. طباخی که در پختن چلو تخصص دارد. کسی که چلوپزی را پیشه دارد. آنکس که در چلوپزخانه کار چلو پختن با اوست. چلوی. و رجوع به چلو و چلوپزخانه و چلوپزی و چلوی شود.

چلوپزخانه.

[چِ / چُ لَ / لُو پَ نَ / نِ] (اِ مرکب) دکان چلوی. مغازهء چلوپزی. جایی که در آنجا چلوپزند و فروشند. محل کار چلوپز. و رجوع به چلو و چلوپز و چلوپزی شود. || در اصطلاح بعضی از طبقات، آشپزخانه و مطبخ منزل را گویند. محلی از خانه که مخصوص پختن غذاست. مطبخ.

چلوپزی.

[چِ / چُ لَ / لُو پَ] (حامص مرکب) عمل چلوپز. شغل چلوی. پختن چلو. و رجوع به چلو و چلوپز شود. || (اِ مرکب) دکان و مغازهء چلوپز. رجوع به چلوپزخانه و چلوی شود.

چلوچ.

[چَ / چُ] (اِ)(1) افزاری باشد که آسیابانان سنگ آسیا را بدان تیز کنند. (برهان) (آنندراج). دست افزاری که سنگ آسیا را بدان تیز کنند. (ناظم الاطباء). چاکوچ و چکوچ. افزاری سرتیز و دسته دار که آسیابانان برای تیز کردن سنگ آسیا بکاربرند. و رجوع به چاکوچ و چکوچ شود.
(1) - مصحف چکوچ. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چل وچو.

[چِ لُ چَ] (اِ مرکب، از اتباع) در تداول عامهء تهرانیان، به معنی خبرهای دروغ و شایعات بی اساس است. مرادف هو و چو. اراجیف. خبرهای شایع و دروغ. شایعات دروغین. خبرهای بی اصل. اخبار دروغ که بپراکنند. و رجوع به چل وچو افتادن و چل وچو انداختن و چل وچوانداز شود.

چل وچو افتادن.

[چِ لُ چَ اُ دَ](مص مرکب) شایع شدن خبرهای دروغین و بی اساس. هوافتادن. پراکنده شدن شایعات دروغین در افواه. منتشر شدن خبرهای بی اصل. و رجوع به چل وچو انداختن و چل وچوانداز شود.

چل وچو انداختن.

[چِ لُ چَ اَ تَ](مص مرکب) منتشر کردن خبرهای دروغین. شایعات بی اساس پراکندن. جعل و نشر خبر کردن. هو انداختن. به دروغ خبری در افواه پراکندن. و رجوع به چل وچو و چل وچو افتادن و چل وچوانداز شود.

چل وچوانداز.

[چِ لُ چَ اَ] (نف مرکب)ناشر خبرهای دروغین و بی اساس. آنکه اخبار و شایعات بی اصل و ناصحیح در افواه پراکند. یاوه سرا. جاعل و ناشر خبرهای دروغ. کسی که چل وچواندازی پیشه دارد. چوانداز و خبرساز. و رجوع به چل وچو و چل وچو افتادن و چل وچوانداختن شود.

چلوچوب.

[چَ / چُ لَ / لُو] (اِ مرکب) سیخ کباب را گویند. (برهان) (آنندراج). همان جلوچوب است. (شرفنامهء منیری). سیخ کباب. (ناظم الاطباء). جلو. سیخ کباب چوبین. و رجوع به جلو و جلوچوب شود.

چلوخورش.

[چِ / چُ لَ / لُو خُ رِ] (اِ مرکب) غذایی مرکب از چلو و قسمی خورش. نوعی خوراک ایرانی که از برنج آب کش و یک قسم خورش و گوشت یا سبزی ترکیب شود. چلو با خورش، و رجوع به چلو و خورش شود.

چلوصاف کن.

[چِ / چُ لَ / لُو کُ] (اِ مرکب) چلو صافی. ظرفی از مس یا چوب که سوراخهای ریز دارد و چلو جوشیدهء در آب را در آن ریخته آبش را بگیرند. سله. پالاوَن. صافی. آبکش. و رجوع به چلوصافی شود.

چلوصافی.

[چِ / چُ لَ / لُو] (اِ مرکب) ظرف مخصوص صاف کردن آب چلو. آبکش.پالاوَن. سماق پالا. سماق پالان. چلوصاف کن. صافی. سله. و رجوع به چلوصاف کن شود.

چلوک.

[چَ] (اِ) ریسمانی است که برگردن اسبان بندند. (برهان) (از جهانگیری) (از رشیدی) (انجمن آ را) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). عنان اسب. فسار. افسار. اَوسار، (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). جلو. پالهنگ و رجوع به جلو شود. || رسنی که به گردن آسیا بندند. (شرفنامهء منیری). و رجوع به چُلوک شود.

چلوک.

[چُ] (اِ) ریسمانی که چون آن را بر چرخ آسیابندند چرخ از گردش بازمیماند. (ناظم الاطباء).

چلوکباب.

[چِ / چُ لَ / لُو کَ / کِ] (اِ مرکب) (از: چلو + کباب) غذای معروف و مطبوع ایرانی که در بیشتر شهرهای ایران برای پختن و فروختن آن به مشتریان، محل های مخصوص وجود دارد. غذایی مرکب از چلو ساده و کباب، که غالباً با تخم مرغ و پیاز و ترشی و دوغ مصرف کنند. خوراکی ایرانی که آن را از چلو یعنی برنج پختهء آبکش شده با کباب یعنی گوشت به ورقه های نارک بریده شده (برگ) یا کوبیده فراهم آرند و در چلوکبابی ها فروشند. و رجوع به چلو کبابی شود.

چلوکبابی.

[چِ / چُ لَ / لُو کَ] (اِ مرکب)محل تهیه و فروش چلوکباب. آنجا که به مشتریان چلوکباب فروشند. دکان چلوکباب پزی. شهرت مغازه هایی که مخصوص پختن و فروختن چلوکباب است. در تداول عامه، محلی را گویند که از خواستاران چلوکباب در آنجا پذیرایی شود. و رجوع به چلوکباب شود.

چلوگ لوث.

[ ] (اِخ) نام کوهی در صفحات ارمنستان. و رجوع به تاریخ ایران باستان ج3 ص2616 شود.

چلوند.

[چِلْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش آستارای شهرستان اردبیل که در 15 هزارگزی جنوب آستارا، بر سر راه شوسهء آستارا به انزلی واقع است. محلی است جنگلی و مرطوب با هوای گرمسیری که 1481 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و قنات. محصولش برنج، صیفی کاری و غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیهء زغال از چوبهای جنگل و راهش شوسه است. این آبادی محل سکونت ایل چلوند می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چلونک.

[چَ نَ] (اِ) درخت و بوتهء خربزه را گویند. (برهان) (آنندراج). همان جلونک است. (شرفنامهء منیری). جلنگ. بیاره و بتهء خربزه و هندوانه و کدو و خیار و نظایر اینها. و رجوع به جلنگ و جلونک شود. || تخم خربزه یا گل آن. (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام شخصی بوده است. (برهان) (جهانگیری) (رشیدی).

چلونک.

[چَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان پسکوه بخش قاین شهرستان بیرجند که در 72 هزارگزی جنوب باختری قاین و 41 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی قاین به بیرجند واقع است. جلگه و گرمسیر است و 141 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چلوی.

[چِ / چُ لَ / لُو] (ص نسبی)چلویی. در تداول عامه؛ به کسی گویند که چلوپزی یا چلوفروشی پیشه دارد. چلوپز. مدیر چلوپزخانه. آنکه چلوپزی و چلوفروشی کند. و رجوع به چلو و چلوپز و چلویی شود.

چلوی.

[چَ لَ] (اِخ) دهی از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه که در 6 هزارگزی جنوب کوزران و 4 هزارگزی باختر راه فرعی کوزران به چهار زبر واقع است. دشت و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چاه و نهر دوکتان. محصولش غلات حبوبات دیم، مختصر چغندر قند و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. در زمستان گله داران به گرمسیر حدود ذهاب می روند و زارعین نعورآباد که خرابه است در این ده ساکن میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چلویر.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز که در 43هزارگزی شمال ایذه واقع است کوهستانی و گرمسیر است و 290 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش گندم و جو. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چل ویک منبر.

[چِ لُ یَ / یِ مِمْ بَ] (اِ مرکب) در اصطلاح عامه نذری است که در شب عاشورا یا شب یازدهم محرم چهل ویک شمع در چهل ویک جا که منبر و روضه خوانی است، به نیت برآورده شدن حاجات یا سلامت و بقاء عزیزان افروزند. نذری به قصد روا شدن حاجتها و حصول مرادها، بدین ترتیب که در شب دهم یا یازدهم عاشورا به چهل و یک خانه که محل روضه خوانی است رفته، در هر خانه بر پایهء هر منبر شمعی افروزند و جمعاً چهل و یک شمع روشن کنند.

چله.

[چِلْ لَ / لِ] (اِ) ریسمانی باشد که از پهنای کار جولاهگان زیاد آید و آن را ببافند و به انگشت پیچیده در جایی گذارند. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). تار جولایان که در مقابل پود است. (از لغت محلی شوشترنسخهء خطی). چند رشته نخ از مجموعهء نخهایی که تارهای پارچهء نخی یا ابریشمی را تشکیل دهد (در تداول جولاهگان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). || زه کمان را نیز گویند.(1)(برهان) (انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). چلهء کمان. وتر. جُلاهِق. (منتهی الارب). و رجوع به زه شود :
نرمی مکن که سختی ایام میکشی
از آهن است چله کمان کیاده را.
محسن تأثیر (از آنندراج).
(1) - به این معنی در ترکی «چلی» بکسر اول و «چلیه» آمده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چله.

[چِلْ لَ / لِ] (اِ)(1) چهل روز باشد که زن بنشیند از بعد زادن تا بدانگه که پاک شود، بدان چهل روز به گرمابه نشود و نماز نکند. گویند به چله در است. (فرهنگ اسدی). چهل روز ایام نفاس زن پس از زائیدن. (ناظم الاطباء) :
برافشاندم خدوآلود چله در شکاف او
چو پستان مادر اندر کام بچه یْ خرد در چله.(2)
عسجدی (از فرهنگ اسدی).
|| چهل روزی که درویشان در گوشه ای نشینند و روزه دارند و عبادت کنند. (برهان). چهل روزی که درویشان و مرتاضان برای ذکر و فکر و طاعت و عبادت خلوت گزینند. (انجمن آرا). ایام معهود که مرتاضان در آن خلوت گزینند و ریاضت کشند. (آنندراج). چهل روزی که مرتاضان و درویشان در گوشه ای نشسته روزه دارند و عبادت میکنند. (ناظم الاطباء).صوم الاربعین. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از دائرة المعارف اسلام). مدت چهل روز که صوفیه در ریاضت گذرانند. عبادت خاص یا ریاضت و ترک حیوانی در مدت چهل روز مرصوفیان و مرتاضان را. چهل روزی که در آن مرتاضان و درویشان چله نشینند. چهل روز ترک حیوانی گفتن و دیگر ریاضات ورزیدن :
پس از پنجاه چله در چهل سال
مزن پنجه درین حرف ورق مال.نظامی.
|| چهلم مرگ عزیزی، چون اربعین امام حسین(ع) چلهء امام. روز چهلم مرگ عزیزی که درآن روز عزاداری کنند و مراسم خاص به جای آرند. چهلمین روز مرگ کسی که در آن روز مجلسی برای طلب آمرزش او به پای دارند و اِطعام مساکین کنند و بازماندگان و منسوبان وی به سر خاک مرده روند. روزی که در آن چلهء مرگ عزیزی را گیرند. روزی که عزای چهلم مرده را منعقد سازند. || چهلمین روز عمر کودک، که در آن روز مراسم چل روزگی طفل را گیرند. روز چهلم تولد نوزاد. چهلم کودک نوزاده. چهل روز اول عمر نوزاد، که در چل روزگی طفل را شست و شوی داده، آب چله ریزند. روز چهلم ولادت طفل که در آن روز چلهء کودک را گیرند و آب چلهء طفل را ریزند. و رجوع به چهلم شود. || اربعین. (نصاب). مطلق اربعین، اعم از چهل روز یا چهل سال. مخفف چهله. چهل روز :
چله ای در خم برآر و چله ای اندر سبو
همچو می صافی شو آنگه در دل مینا نشین.
باقرکاشی (از آنندراج).
و رجوع به اربعین شود. || در تداول عامه، به قسمتی از فصل زمستان و تابستان اطلاق شود. مدتی معین از فصل زمستان و نیز تابستان. رجوع به ترکبیات این کلمه شود.
- چلهء بزرگ (... زمستان و ... تابستان)؛ چهل روز از موسم زمستان که آغاز آن مطابق اول دی ماه، (هفتم دی ماه جلالی) و پایانش دهم بهمن ماه (شانزدهم دی ماه جلالی) است. و چهل روز از موسم تابستان که اول آن مطابق است با اول تیر ماه (پنجم تیرماه جلالی) و آخر آن دهم مرداد ماه (شانزدهم مرداد ماه جلالی) میباشد.
- چلهء تابستان؛ چهل روز اول فصل تابستان که در اصطلاح عامه، چلهء بزرگ نیز نامیده می شود، و گاه کنایه از گرمای سخت هم باشد؛ چلهء تابستون.
- چلهء زمستان؛ همان چلهء بزرگ است و گاه در تداول عامه، کنایه از سرمای سخت باشد. چلهء زمستون.
- چلهء کوچک (... زمستان، ... تابستان)؛ در تداول عامه، بیست روز از فصل زمستان و بیست روز از فصل تابستان را شامل است، بدین ترتیب که بیست روزهء زمستان، از دهم بهمن ماه (هفدهم بهمن ماه جلالی) شروع شود و آخر بهمن ماه (پنجم اسفند ماه جلالی) به آخر رسد، و بیست روزهء تابستان، آغاز آن از دهم مرداد ماه (شانزدهم مرداد جلالی) و پایان آن آخر مرداد (ششم شهریور جلالی) باشد.
(1) - از چل (چهل) + ه (نسبت). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - این بیت را اسدی برای چل روز نفاس زن شاهد آورده، لیکن بیشتر احتمال آن می رود که در این شعر مراد از چله، چهل روزگی کودک باشد.

چله.

[چُلْ لَ] (اِ) به معنی آلت تناسل است که چر و چل و چورک و چول نیز گویند :
برافشاندم خدوآلود چله در شکاف او
چو پستان مادر اندر کام بچه ی خرد در چله.
عسجدی (از فرهنگ اسدی).

چله.

[چِلْ لَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش گیلان شهرستان شاه آباد که در قسمت علیای دره کیلان؛ که دره ای است در جهت شمال باختری بجنوب خاوری، واقع است و سلسله کوه سرکش، مله نی، کوه کچل و قلاجه در شمال و سلسله کوه سرابان باباگیر و بلاله در جنوب این دهستان قرار دارند هوای قسمت علیای دهستان سردسیر و قسمت سفلی معتدل است و ساکنین دهستان در داخل آن ییلاق قشلاق کرده در سیاه چادر و آلاچیق زندگی می کنند. دامنهء کوه های شمال دهستان که برآفتاب است محل قشلاق و دامنهء کوه جنوبی که بر نسار است محل ییلاق ساکنین است. آبش از چشمه سارهای متعدد و زه آب رودخانهء محلی، محصولات عمده اش غلات، پنبه، ذرت، لبنیات، مختصر توتون و سایر محصولات دیمی است و راهش راه شوسهء گیلان به شاه آباد و ایلام است که از وسط این دهستان می گذرد. دهستان چله دارای سیزده مزرعه و 5000 نفر سکنه است و اسامی مزارع و چشمه سار و تعداد خانوار تقریبی آنها به شرح زیر است:
مزرعه چهارمله 20 خانوار
چال وارگه 150 "
چال آب کبود 20 "
چشمه نظامی 120 "
چشمه زینل خانی 60 "
مزرعه سماوات 25 "
مزرعه بندگیوه کش 70 "
مزرعه زیارتگاه حضرت سلیمان 50 "
مزرعه برآفتاب 70 "
مزرعه نسار 70 "
مزرعه نسارو برآفتاب 50 "
مزرعه کلاه دراز امیر خان 80 "
مزرعه داربید جولنمیر 100 "
جمع. 885 خانوار.
(از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چله.

[چِ لَ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 21 هزارگزی جنوب باختری کرمانشاه و 2 هزارگزی قیماس واقع است. دشت و سردسیر است و 285 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء مرک. محصولش غلات، حبوبات، لبنیات و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش از طریق قیماس اتومبیل رو است. این آبادی در دو محل به چله علیا و چله سفلی مشهور است که سکنهء چله علیا 205 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چله.

[چِلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 54 هزارگزی باختر الیگودرز و انتهای راه مالرو سراوند واقع است. کوهستانی و معتدل است و 116 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چله افشاندن.

[چِلْ لَ / لِ اَ دَ] (مص مرکب) زه کمان را به حرکت در آوردن و تکان دادن. چلهء کمان را کشیدن و رها کردن :
بی عقاب تیر هر سو صد شکار افکنده ام
چله از شصت هنر چون برکمان افشانده ام.
ثنائی (از آنندراج).
رجوع به چله شود.

چله بری.

[چِلْ لَ / لِ بُ] (حامص مرکب)رجوع به چله بری کردن شود.

چله بری کردن.

[چِلْ لَ / لِ بُ کَ دَ](مص مرکب) در قدیم عملی از قبیل عزائم بوده است که فعلاً چگونگی آن معلوم نیست، و اینک اصطلاحی است میان بانوان که چون کسی از روی چیزی چون جامه یا ظرفی مکرر و پیاپی آید و رَوَد، گویند، چله بری مکن، یا چرا چله بری می کنی. در تداول بانوان تهرانی، چون کسی از روی جامهء گسترده و نظایر آن پیاپی و بسیار آید و رود، عمل او را چله بری کردن نامند و به تعریض گویند: چله بری میکنی ؟ در اصطلاح بانوان، مجازاً بسیار آمدن و شدن را گویند. از روی چیزی چون سفره یا جامهء گسترده، مکرر رفت و آمد کردن.

چله بستن.

[چِلْ لَ / لِ بَ تَ] (مص مرکب) زه بستن. چله برکمان بستن. کمان را چله و زه کردن. زه بستن کمان را :
کمانگر به نیروی فیض الست
تواند بقوس قزح چله بست.
ملاطغرا (از آنندراج).
زآسمان نتوان طرفی از فغان بستن
به زور چله نشاید به این کمان بستن.
شریف الهام (از آنندراج).
رجوع به چله شود.

چله خانه.

[چِلْ لَ / لِ نَ / نِ] (اِ مرکب)خانه ای که مرتاضان ایام چله در آن بسربرند. (آنندراج). آنجائی که در مدت روزه داشتن توقف کرده و در را بروی خود می بندند. (ناظم الاطباء). جای چله نشستن. محل ریاضت کشیدن و چله گرفتن چله نشینان. جای اعتکاف صوفیان و زهاد :
به چشم کم منگر در دوات تیره دلم
که چله خانهء یوسف درون چاه من است.
صائب (از آنندراج).
با این قد خمیده نگشتیم گوشه گیر
در چله خانه ای ننشیند کمان ما(1).
زکی ندیم (از آنندراج).
رجوع به چله شود.
(1) - صاحب آنندراج این بیت را نیز درمعنی چله خانهء زاهدان و مرتاضان شاهد آورده است. لیکن واضح است که کمان به شیوهء زاهدان در چله خانه ننشیند بلکه دراین بیت چله و زه کمان را به ایهام آورده است و شاید چله خانه کمان جایی باشد که در آنجا کمان را چله و زه کنند.

چله خانه.

[چِلْ لَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان صوفیان بخش شبستر شهرستان تبریز که در 7 هزارگزی خاور شبستر و 2 هزارگزی راه شوسه و خط آهن تبریز به مرند واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 389 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش ماشین رو است. این آبادی در دو محل بفاصلهء 2 هزارگز بنام چله خانهء بالا و چله خانهء پایین مشهور است و سکنهء چله خانهء بالا 318 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چله خانه.

[چِلْ لَ نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کلیبر بخش کلیبر شهرستان اهر که در 11 هزارگزی جنوب خاوری کلیبر و 5 هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 21 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چله خانه.

[چ ِلْ لَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان آغمیون بخش مرکزی شهرستان سراب که در 13 هزارگزی شمال خاوری سراب و 8 هزارگزی راه شوسهء سراب به اردبیل واقع است. جلگه و معتدل و جدیدالاحداث است و 12 تن سکنه دارد. آبش از کهریز. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چله خانه.

[چِلْ لَ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهاباد بخش بافق شهرستان یزد که در 60 هزارگزی شمال باختر بافق به شهرنو و خرانق واقع است. جلگه و گرمسیر است و 81 تن سکنه دارد. محصولش غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چله دادن.

[چِلْ لَ / لِ دَ] (مص مرکب)مراسم چهلم مرگ کسی را بوسیلهء اطعام مساکین بجا آوردن. اطعام کردن چهل روز پس از مرگ کسی. مشروبات و مأکولات دادن به فقرا و مساکین و دیگر اشخاص در روز چهلم مرگ عزیزی یا بزرگی. چله گرفتن و مراسم چهلم مرده را برگزار کردن. و رجوع به چله و چله گرفتن شود.

چله دار.

[چِلْ لَ / لِ] (نف مرکب) کمانگر. (آنندراج). سازندهء کمان. کمان ساز. متخصص ساختن و چله بستن کمان :
کشیده کمان را چو از روی کار
طلبکار تیرش شده چله دار.
طغرا (از آنندراج).
|| در تداول عامه، کسی است که در روز چهلم مرگ عزیزی عزاداری کند و مراسم چله را برگزار سازد. آنکه چله داری کند. و رجوع به چله و چله داری و چله داری کردن شود.

چله داری.

[چِلْ لَ / لِ] (حامص مرکب)عزاداری در چهلم مرگ کسی. عمل چله دار. و رجوع به چله داری کردن و چله داشتن شود.

چله داری کردن.

[چِلْ لَ / لِ چِ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) مراسم عزای چهلم مرگ کسی را به پاداشتن. در روز چهلم مرگ کسی مراسم خاص عزاداری را به جای آوردن. چله گرفتن. چله داشتن. || مراسم چله نشین صوفیان :
مال یتیمان خوری پس چله داری کنی
راه مزن بر یتیم دست بدار از چله.(1)سنائی.
و رجوع به چله و چله دار و چله داری و چله داشتن و چله گرفتن شود.
(1) - در این شعر سنائی در هر دو مصراع «چله» بدون تشدید لام آمده که گذشته از مراعات وزن و ضرورت شعری تلفظ صحیح این کلمه نیز به همین صورت است و « چله» به تشدید لام بعداً رایج شده است.

چله داشتن.

[چِلْ لَ / لِ / چِ لَ / لِ تَ](مص مرکب) آداب چله نشینی را معمول داشتن. معتکف چله خانه بودن. به عبادت و ریاضت مخصوص چله مشغول بودن. چله نشینی کردن و چله نشین بودن. شرایط و آداب چهل روزهء عبادت مخصوص را به جای آوردن :
گله در چول و غله اندر چال
نتوان داشت چله از سر حال.اوحدی.
بر سر پای چله داشته ام
وآن نه از بهر زله داشته ام.اوحدی.
رجوع به چله و چله نشین و چله نشینی شود. || در روز چهلم مرگ کسی عزاداری کردن چله داری کردن. چلهء مرگ عزیزی را به پا داشتن. در چهلمین روز مرگ کسی مشغول عزاداری بودن. و رجوع به چله و چله دار و چله داری و چله داری کردن و چله گرفتن شود.

چله ریسک.

[چِلْ لَ / لِ سَ] (اِ مرکب)چرخ ریسک. چرخ ریس. پرنده ای خرد که آوازی دراز دارد. قسمی پرنده که در اوائل بهار آید و آوازی بس طولانی و دراز دارد. نوعی پرنده که پیش از نوروز و در اواخر زمستان چون پروانهء بهار آید و آوازی دراز و با زیر و بم بسیار دارد، و آن را چرخ ریسک و «پوستین بکن حریر بپوش» نیز گویند. و رجوع به چرخ ریسک شود.

چله کردن.

[چِلْ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) زه کردن کمان را. کمان را چله بستن :
از زبر دستان که خواهد این کمان را چله کرد
بادهء پرزور چون نگشود ز ابرو چین ترا.
صائب (از آنندراج)
رجوع به چله و چله بستن شود.

چله گاه.

[چِلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد که در 23 هزارگزی جنوب خاوری لردگان کنار راه لردگان واقع است. جلگه و معتدل است و 338 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن جاجیم و قالی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چله گرفتن.

[چِلْ لَ / لِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) چله داشتن و چله نشستن. به آداب و شرایط چله نشینان و مرتاضان عمل کردن. || در تداول عامه، کنایه از نذر و نیاز کردن، به امید رواشدن حاجتی نذوراتی دادن یا دعا و نماز خواندن و روزه گرفتن. || مراسم چهلم مرگ کسی را به پاداشتن و چله داری کردن. در روز چهلم مرگ عزیزی عزاداری کردن و مراسم خاص چله را به جای آوردن. بر سر خاک کسی چهل روز پس از مرگش جمع شدن و آمرزش روح مرده را طلب کردن و فقرا و مساکین را پول یا طعام دادن. و رجوع به چله و چله داری و چله داشتن شود.

چله گیر.

[چِلْ لَ / لِ] (نف مرکب) گیرندهء چله. || (اِ مرکب) زه گیر، و آن انگشتانه ای است از پوست که تیراندازان انگشت نر (ابهام) در آن کنند. (یادداشت بخط مؤلف). ختیعة. (یادداشت به خط مؤلف).

چله ناب.

[چِلْ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوزمدل بخش ورزقان شهرستان اهر که در 14 هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر واقع است. کوهستانی و معتدل است و 276 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن جاجیم و گلیم و راهش ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چله نشستن.

[چِلْ لَ / لِ نِ شَ / شِ تَ](مص مرکب) بقصد ریاضت و عبادت. معتکف چله خانه شدن. برای انجام ریاضات و عبادات چهل روزه، گوشهء انزوا گرفتن. ترک لذایذ دنیوی گفتن و در گوشهء خلوتی بعبادت و ریاضت مشغول شدن. مراسم و آداب چلهء مخصوص مرتاضان و درویشان را به جای آوردن. و رجوع به چله و چله نشستن شود. || در تداول عامه، کنایه از خانه نشستن و کم معاشرت بودن و از دوستان کناره گرفتن است؛ چنانگه گویند: فلان کس چله نشسته، یعنی کمتر از خانه بیرون می آید و با رفقا و دوستان معاشرت نمیکند.

چله نشین.

[چِلْ لَ / لِ نِ] (نف مرکب)چلّه نشیننده. کسی که در چله خانه می نشیند و روزه داشته ریاضت می کشد. (ناظم الاطباء). آن کس که چهل روز به ریاضت و عبادت نشیند. مرتاضی که چهل روز ترک حیوانی کند. معتکف چله. آنکه در گوشهء خلوت به شرایط و آداب چله نشستن عمل کند.آن کس که در کار چله داشتن و چله نشستن است. مرتاض یا زاهد یا درویش چله گیر. || به معنی مطلق گوشه گیر و منزوی و معتکف. هرکس که در محلی گوشه گیرد و اعتکاف گزیند :
چون دل من به دوستی چله نشین دیر شد
طاعت و زاهدی خود زیر ستانه یافتم.
عطار.
|| به اصطلاح لوطیان، آلت تناسل. (آنندراج). به اصطلاح لوطیان، نره. (ناظم الاطباء).

چله ور.

[چِلْ لَ وَ] (اِخ) دهی جزء دهستان رحمت آباد بخش رودبار که در 24 هزارگزی شمال باختری رودبار و 10 هزارگزی رستم آباد واقع است. کوهستانی و معتدل است و 136 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء سیاه رود. محصولش برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و مکاری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چلی.

[چِ] (حامص) به معنی حمق و بی عقلی. (غیاث ازجهانگیری) (آنندراج). خلی. چلمنی. احمقی و دیوانگی، ابلهی. سفاهت. و رجوع به چلی کردن شود. || بعضی به معنی نامردی نوشته اند. (غیاث) (آنندراج).

چلی.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان که در 11 هزارگزی جنوب باختری لنده و 72 هزارگزی شمال راه شوسهء بهبهان واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری، صنایع دستی زنان بافتن قالی، قالیچه، گلیم و جوال و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء طیبی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چلیاسر.

[چِلْ سَ] (اِخ) دهی از بخش بندپی شهرستان بابل که در 39 هزارگزی جنوب بابل واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 170 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء محلی. محصولش لبنیات. شغل اهالی گله داری و راهش مالرو است. در این محل یک استخر عمیق طبیعی وجود دارد و اهالی این آبادی در زمستان برای تعلیف احشام به حدود قشلاق بندپی میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چلی بالا.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان کتول بخش علی آباد شهرستان گرگان که در 24 هزارگزی جنوب علی آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 135 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات، ارزن و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن شال و کرباس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چلیپا.

[چَ] (اِ)(1) صلیب باشد. (فرهنگ اسدی). صلیب نصاری باشد و آن داری است که به اعتقاد ایشان عیسی علیه السلام را برآن کشیده صلیب کرده اند، و مشابه ترسایان از طلا و نقره سازند و به جهت تیمن و تبرک برگردن آویزند. (از برهان). صلیب را گویند که نصاری دارند. (جهانگیری). چوب چهارگوشه و سه گوشه که بصورت داری است که بعقیدهء نصاری حضرت عیسی را علی نبینا و علیه السلام بر آن کشیده اند. (از رشیدی). چوبی باشد به صورت داری چهارگوشه که به عقیدهء نصاری حضرت عیسی (ع) را بر آن کشیده اند و صلیب معرب آن است. (انجمن آرا) (آنندراج) (غیاث). خاج و صلیب نصاری که چوبی باشد چهارگوشه و به شکل دار یعنی داری که به اعتقاد عیسویان حضرت مسیح را برآن کشیده اند. (ناظم الاطباء) : و آن چوب را که گفتند عیسی را بر آن بردار کردیم ملک برگرفت و قبله ساخت و آن چلیپاست که ترسایان دارند و چون نماز کنند اندر پیش خویش دارند. و ترسایان ایدون دعوی کنند که عیسی را برآن چوب بر دار کردند. (ترجمهء طبری بلعمی). قیصر... دستی خلعت فرستاد از جامهء خاص خویش دیبای نسیج منقش به نقش چلیپا. (ترجمه طبری بلعمی).
آن زاغ را نگه کن چون می پرد(!)(2)
مانند یکی قیرگون چلیپا.
عمارهء مروزی (از فرهنگ اسدی).
به هامون سپاه و چلیپا نماند
به دژها صلیب و سکوبا نماند.فردوسی.
که اوریغ بد نام آن شارسان
بدو در چلیپا و بیمارسان.فردوسی.
چو بر جامهء ما چلیپا بود
نشست اندر آیین ترسا بود.فردوسی.
چو مهر از بر نامه بنهاد گفت
که با من مسیح و چلیپاست جفت.
فردوسی.
بود تا مایهء ایمان شهادت
بود تا قبلهء ترسا چلیپا.فرخی.
بندد کمر و سجده کند زلف سیاهش
چون از لب و انگشت کند شکل چلیپا.
معزی.
گر چلیپا داشتی آواز درد
هفت زنار از نهان دربستمی.خاقانی.
به دست آرم عصای دست موسی
بسازم زان عصا شکل چلیپا.خاقانی.
عیسی به مناجات به تسبیح خجل گشت
ترسا ز چلیپا و ز زنار برآمد.عطار.
رجوع به چلیپاوش و چلیپاخم و چلیپا کردن و صلیب شود. || آنچه به شکل دار از طلا و نقره سازند و ترسایان بر گردن آویزند و بر سر او زنار نیز نصب کنند. (ناظم الاطباء). || سه گوشه ای باشد که براهمه و هنود از طلا و نقره و امثال آن سازند و به رشتهء زنار کشند. (برهان). سه گوشه شکلی از زر و نقره و مس و چوب و امثال آن که براهمه در زنار اندازند. (از شرفنامهء منیری). سه گوشه ای که هنود و براهمه از طلا و نقره سازند و به رشتهء زنار کشند. (ناظم الاطباء) :
بی چلیپای خم مویت و زنار خطت
راهب آسا همه تن سلسله ور باد پدر.
خاقانی.
سر زلفت که ز اسلام کناری دارد
در میانْ عادت زنار و چلیپا آورد.
سلمان (از شرفنامه).
|| هر خط منحنی را نیز گفته اند. (برهان). کج و منحرف نوشته. (از آنندراج). هر خط منحنی. (ناظم الاطباء). نوعی نوشتن. نوشتن مشق با خط های اریب. نوشتن کلمه ای برکلمه ای مشق خط را :
تا گل روی تو از خط چلیپا سبز شد
از هجوم رنگ چون آیینه دلها سبز شد.
حسین خالص (از آنندراج).
و رجوع به چلیپا نوشتن شود. || کنایه از زلف معشوق هم هست. (برهان). (آنندراج). مجازاً به معنی کجدار و پُرخم. (غیاث). زلف معشوق. (ناظم الاطباء) :
همه دانند که مقصود دعا آمین است
اگر افتاد ز خط زلف چلیپا در پیش.
حسین خالص (از آنندراج).
رجوع به چلپیاخم شود.
(1) - مأخوذ از آرامی صلیبا (عربی صلیب). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - وزن این مصراع بصورتی که در فرهنگ اسدی آمده درست نیست.

چلیپائیان.

[چَ] (اِ)(1) تیره ای از گیاهان گلدار دولپه ای و جداگلبرگ که گل شب بو نمونهء کامل این تیره است. (از گیاه شناسی تألیف گل گلاب ص 207).
(1) - Cruccires.

چلیپاپرست.

[چَ پَ رَ] (نف مرکب)صلیب پرست. خاج پرست. پرستندهء صلیب. کنایه از شخص مسیحی مذهب. عیسوی. نصرانی. ترسا. اهل تثلیث. یکتن از ارباب تثلیث. آن کس که مذهب مسیح دارد. مسیحی :
چو بندوی دید آن بزد پشت دست
به خوان بر به روی چلیپاپرست.فردوسی.
چلیپاپرستان رومی گروه
چنانند ازو وز سپاهش ستوه.اسدی.
با لا بر آر نفس چلیپاپرست از آنک
عیسی تست نفس و صلیب است شکل لا.
خاقانی.
رجوع به چلیپا و چلیپاپرستی شود.

چلیپاپرستی.

[چَ پَ رَ] (حامص مرکب)پرستیدن خاج و صلیب. پرستش صلیب. پیروی مذهب مسیح. مسیحی بودن. عیسی مذهبی. مذهب مسیح داشتن. عیسوی مذهب بودن. نصرانیت. ترسایی. پیروی از عقیدت اهل تثلیث. و رجوع به چلیپا وچلیپاپرست شود.

چلیپاخم.

[چَ خَ] (ص مرکب) کنایه از زلف معشوق. زلف خم اندر خم. زلف چلیپایی :
زلفش چلیپاخم شده لعلش مسیحادم شده
زلف و لبش با هم شده ظلمات و حیوان دیده ام.
خاقانی.
لعل مسیحا دمش در بن دیرم نشاند
زلف چلیپاخمش بر سرِ دارم ببرد.خاقانی.
رجوع به چلیپا شود.

چلیپا داشتن.

[چَ تَ] (مص مرکب)صلیب داشتن. خاج داشتن :
گر به مسجد روم ابروی تو محراب من است
ور در آتشکده، زلف تو چلیپا دارم.سعدی.
رجوع به چلیپا شود.

چلیپا ساختن.

[چَ تَ] (مص مرکب)ساختن صلیب. ساختن خاج از زر یا نقره یا مس و غیره. تَصلیب. (منتهی الارب).

چلیپا سوختن.

[چَ تَ] (مص مرکب)سوختن خاج و صلیب. آتش زدن صلیب و خاج. || ظاهراً کنایه از مخالفت کردن با دین مسیح و اظهار دشمنی با ترسایان و مسیحیان :
در هری این ساحری دیدی به ترک و روم شو
تا چلیپا سوختن بینی تو در چین و خزر.
سنائی.
رجوع به چلیپا شود.

چلیپا کردن.

[چَ کَ دَ] (مص مرکب)منحنی کردن. خم کردن. خماندن.
- پشت کمان و تیر چلیپا کردن؛ کنایه است از نهادن تیر در کمان برای تیراندازی :
پشت کمان و تیر چلیپا کند به رزم
تا اسم روم و رسم چلیپا برافکند.خاقانی.
- چلیپا کردن خویشتن را؛ ظاهراً کنایه از خم کردن و منحنی کردن خویشتن در مقام تعظیم و تکریم کسی و اظهار کوچکی کردن :
کسی را که اندیشه ناخوش بود
بدان ناخوشی رای او کش بود
همی خویشتن را چلیپا کند
به پیش خردمند رسوا کند.فردوسی.
رجوع به چلیپا شود.

چلیپا نوشتن.

[چَ نِ وِ تَ] (مص مرکب)قسمی در هم نوشتن برای آموختن خوش نویسی. کج و مکرر نوشتن کلمات به قصد خوب شدن خط. درهم و برهم نوشتن. شیوه ای مخصوص نوآموزان خط در مشق خوش نویسی کردن. و رجوع به چلیپا شود.

چلیپاوار.

[چَ] (ص مرکب) صلیبی و خاج شکل. (ناظم الاطباء). به شکل چلیپا. چلیپاوش.صلیب مانند. و رجوع به چلیپا و چلیپاواری و چلیپاوش شود.

چلیپاواری.

[چَ] (حامص مرکب)خاج شکلی و وضع صلیبی. (ناظم الاطباء). به شکل چلیپا بودن چیزی. خاج شکلی و چلیپاوشی و صلیب مانندی. شبیه بودن به صلیب در شکل و وضع. و رجوع به چلیپا و چلیپاوار شود.

چلیپاوش.

[چَ وَ] (ص مرکب) چلیپاوار. صلیب مانند. به شکل خاج.
- زلف چلیپاوش؛ کنایه از زلف پرچین وشکن. زلف خم اندرخم و شکن درشکن :
حلقهء آن جعد او سلسله جنبان کیست
زلف چلیپاوشش آفت ایمان کیست.
مولوی(از آنندراج).
رجوع به چلیپا و چلیپاوار شود.

چلیپای فلک.

[چَ یِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شکلی که از تقاطع خط محور و خط معدل النهار حاصل میگردد. (ناظم الاطباء).

چلی پایین.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان کتول بخش علی آباد شهرستان گرگان که در 18 هزارگزی جنوب علی آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 620 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات، لبنیات و ارزن. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن شال و کرباس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج).

چلیچه.

[چُ چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای از قریه های چهارمحال اصفهان است». (مرآت البلدان ج 4 ص 260). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی از دهستان میزدج بخش حومهء شهرستان شهرکرد که در 27 هزارگزی جنوب باختر شهرکرد، کنار راه بردنجان به جونقان واقع است. دامنهء کوه و هوایش معتدل است و 1704 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء میزدج و قنات. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان قالی بافی و راهش مالرو است. این آبادی یک دژ قدیمی به نام قلعه اسعد دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چلیدن.

[چَ دَ] (مص) روان شدن. (آنندراج). رفتن. (غیاث). رفتن و روان شدن. (ناظم الاطباء) :
چون ز ستوری به مردمی نشوی
ای پسر و از خری برون نچلی.ناصرخسرو.
از چلچل تو پای منِ زار شد کچل
من خود نمی چلم تواگر میچلی بچل.
میرخسرو (از آنندراج).
و رجوع به چل شود. || لایق و سزاوار بودن. (آنندراج). سزاوار شدن و لایق بودن. (غیاث). لایق و سزاوار شدن و شایسته بودن. (ناظم الاطباء) :
عالمی را بکشی گر ز جفا میچلدت
هر چه خواهی بکن ای شوخ بما میچلدت.
میرنجات (از آنندراج).
|| رمیدن. (غیاث). || جنبیدن. || خائیدن. || گزیدن. (ناظم الاطباء).

چلیده.

[چَ دَ / دِ] (اِ) حلقهء استخوانی که تیراندازان به شست کنند. (ناظم الاطباء).

چلیک.

[چِ] (ترکی، اِ) در ترکی، به معنی فولاد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || ظرفی چوبین که دو قاعدهء آن بشکل دو دایرهء مسطح است. که بوسیلهء تخته هایی به یکدیگر متصل شده و درآن شراب، سرکه و غیره ریزند(1). (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین). بشکه. خمرهء چوبین. و رجوع به بشکه شود. || ظرفی آهنی یا حلبی، مخصوص نگاه داشتن نفت و روغن و امثال آن. در تداول عامه انواع ظرفهای کوچک یا بزرگی که حلبی سازان از حلب یا آهن سفید برای نگاهداری نفت یا روغن و امثال آن سازند. پیت. بشکهء حلبی. چلیک نفت.جانفتی. چلیک روغن. چَلَک. (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). پیت حلبی. و رجوع به پیت و بشکه شود.
(1) - Tonneau.

چلیک.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان رحمت آباد، بخش میاندوآب شهرستان مراغه که در 25 هزارگزی شمال باختری راه میاندوآب به مهاباد واقع است. جلگه و معتدل است و 448 تن سکنه دارد. آبش از زرینه رود و سیمین رود. محصولش غلات، چغندر، کشمش و حبوبات. شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چلیک.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 12 هزارگزی جنوب خاوری و 12 هزارگزی راه شوسهء گرمی به بیله سوار واقع است. جلگه و گرمسیر است و 165 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چلیک چلیک.

[چِ چِ] (اِ صوت مرکب)صدای کفش های پاشنه خوابیده و نعلین به هنگام راه رفتن. چلک چلک. چلپ چلپ. صدای راه رفتن کسانی که نعلین و اقسام دیگر کفشهای پاشنه خوابیده به پادارند. صدای به زمین کشیدن پاشنه های کفش راحتی یا نعلین هنگام راه رفتن. و رجوع به چلک چلک و چلپ چلپ شود. || صدای تخمه شکستن. صدایی که از پیاپی شکستن تخمهء هندوانه و خربوزه و جز آن برخیزد. تلیک تلیک. چلک چلک. و رجوع به چلک چلک شود.

چلی کردن.

[چِ کَ دَ] (مص مرکب)دیوانگی یا کودکی کردن. خل خلی کردن. خلبازی درآوردن. کارهای ابلهانه و سفیهانه کردن. و رجوع به چلی شود.

چلیکه.

[چِ کَ] (اِ) در تداول عامه، تکه های خرد و باریک که از هیزم شکسته بر جای ماند. تکه ریزه های هیزم. چوب دراز سخت باریک. خرده های ریزهء هیمه که معمولاً از آنها برای روشن کردن اجاق یا بخاری یا سماور و امثال اینها استفاده کنند. ریزه های هیزم خرد و دراز. چَوچَلیک (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). تِرَشَه (در لهجه اهالی فیض آباد محولات). || کنایه از دستها و پاهای سخت لاغر. کنایه از ساقهای باریک و لاغر و استخوانی.

چلیم.

[چَ / چِ] (اِ) چیزی که تنباکو در آن گذاشته آتش بر آن نهند. (آنندراج). مرادف چلم. (از آنندراج). مأخوذ از هندی چلم و سرغلیان. (ناظم الاطباء). در لهجهء بلوچی قلیان :
ما چو طغرا بهواداری مینامئلیم
دستیار نی بدبوی چلیم اینجا کیست ؟.
باقر کاشی (از آنندراج).
رجوع به چلم شود.

چلینگر.

[چِ گَ] (ص) چلنگر و چیلانگر. قفل و کلیدساز. و رجوع به چلنگر شود.

چلیوسکین.

[چِ] (اِخ) (1) دماغه ای در شمال شرقی روسیه (شمال سیبری) در منتهی الیه شبه جزیرهء تایمیر.(2)
(1) - Tcheliouskine.
(2) - Taymir.

چم.

[چَ] (اِ) به معنی خرام و رفتاری به ناز باشد. (برهان). خرام. (جهانگیری). به معنی خرام و رفتاری از روی ناز. (انجمن آرا) (آنندراج) (غیاث). رفتار و خرام از روی ناز. (ناظم الاطباء). رفتاری با ناز و ادا و اطوار شیوهء رفتار نازنینان و نازداران. و رجوع به چمیدن شود. || رفتاری را نیز گویند. که خم و پیچی و تمایلی داشته باشد. (برهان). رفتار بطور تمایل و باخم و پیچ (ناظم الاطباء). و رجوع به چمیدن شود. || ساخته و آراسته را نیز گویند. (برهان). ساخته و آماده را گویند. (جهانگیری). ساخته و آراسته و بامعنی و منظم. (انجمن آرا) (آنندراج). ساخته و آراسته. (ناظم الاطباء). به سامان. روبراه. سرراست.
- به چم بودن کار؛ به معنی آراسته و منظم و سرراست بودن کار :
ز گبر اگر تو نه ای بهْ، بتر ز گبر مباش(1)
اگر تو مؤمنی و کاردین تو به چم است.
عنصری (از انجمن آرا).(2)
- به چم گشتن کار؛ به سامان شدن و آراسته و منظم گشتن آن :
چرا نه شکر کنم نعمت ترا شب و روز
که از تو اختر من سعد گشت و کار به چم.
شاکر بخاری.
|| به معنی اندوخته و فراهم آورده. (برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). اندوخته و فراهم آمده. (انجمن آرا) (آنندراج). ذخیره. || معنی را نیز گویند(3) که روح لفظ است، چه لفظ را به منزلهء جسم و معنی را روح آن گرفته اند، چنانکه هرگاه گویند: این سخن چم ندارد، مراد آن باشد که معنی ندارد. (برهان). معنی و رونق باشد. (فرهنگ اسدی). معنی را گویند. (جهانگیری). به معنی معنی. (انجمن آرا) (آنندراج). جان سخن. جان کلام :
دعوی کنی که شاعر دهرم ولیک نیست
در شعر تو نه حکمت و نه لذت و نه چم.(4)
شهید (از فرهنگ اسدی).
رجوع به چم داشتن و چم گرفتن شود.
|| به معنی تمیز بود. (از فرهنگ اسدی) :
کس چه داند که روسپی زن کیست
در دل کیست شرم وحمیت و چم.
خطیری (از فرهنگ اسدی).
|| به معنی جرم و گناه نیز گفته اند. (برهان). جرم و گناه باشد. (جهانگیری) (رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). بزه. اثم :
جم گفتمش کو جم چه جم، بر من بدین سهو است و چم
مثلش نباشد در عجم، شاهی ز نسل بوالبشر.
حکیم نزاری (از جهانگیری).
|| خوردن و آشامیدن را هم گویند. (برهان). به معنی خوردن آمده. (جهانگیری). خور و آشام. (ناظم الاطباء). و رجوع به چمیدن. شود. || خم و خمیده و راههای پرپیچ و خم باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). بمعنی خم. (جهانگیری). به معنی خم و خمیده و راههای کج. (انجمن آرا) (آنندراج). پیچ و خم. (غیاث). چم و خم. کجی و انحراف :
بر راه بدین اندرون برو راست
زین چم چه جهی بیهده بدان چم.
ناصرخسرو.
رجوع به خم و چم و خم شود. || به معنی سینه که عرب صدر گوید. (برهان). سینه را گویند. (جهانگیری). سینه و صدر. (ناظم الاطباء) :
سپهداران توران را شهی شایسته بدهمت(5)
که پیش او بشایستی نهادن دستها بر چم(6).
سوزنی (از جهانگیری).
|| طبق پهنی را نیز گویند که آن را از نی بوریا بافند و غله را بدان افشانند و پاک سازند. (برهان) (از ناظم الاطباء). چیزی باشد که از نی بوریا ببافند و غله در میانش انداخته برافشانند تا پاک شود. (از جهانگیری). || آب گردان بزرگ چوبین را نیز گفته اند و کوچک آن را چمچه خوانند. (برهان). آب گردان بزرگ چوبی. (ناظم الاطباء). || جامهء تابستانی را هم می گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). || روح و قوت. || دوره. (ناظم الاطباء). || لِمْ. فَن. در تداول عامه و بخصوص در اصطلاح اهالی خراسان به معنی عادت مخصوص هرکس در بکار انداختن دستها یا پاها برای انجام دادن عملی یا اجرای حرکتی چنانکه مثلاً در امر کتابت قلم را بدست راست یا چپ گرفتن یا به هنگام سوار شدن بر مرکب پای راست یا چپ را در رکاب نهادن و نظایر این قبیل عادات را «چم» نامند. و رجوع به چم داشتن شود. || در تداول عامه، کنایه از رگ خواب و نقطهء ضعف هر کس. آنچه که با دانستن و به دست آوردن آن در اشخاص، می توان در آنها نفوذ کرد و راه تسلط بر آنها یا وسیلهء جلب همکاری و هم آهنگی آنها را دانست.
- چم کسی را به دست آوردن؛ کنایه است از رگ خواب او را دانستن یا نقطهء ضعف وی را به دست آوردن. طریق فریب خوردن یا راه تسلیم شدن کسی را کشف کردن.
(1) - این مصراع در جهانگیری «ز گرگ اگر تو نه ای به بتر ز گرگ مباش» آمده، لیکن در «رشیدی و انجمن آرا «ز گبر...» نوشته شده و ظاهراً بدین صورت صحیح تر است.
(2) - صاحب رشیدی این بیت عنصری را در معنی رونق و نظام شاهد آورده است.
(3) - پهلوی Cim (سبب، علت، شرح، توضیح). اوستا Cim (چرا؟) معنی، دلیل. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(4) - صاحب رشیدی این شعر شهید را در معنی رونق و نظام شاهد آورده است.
(5) - ن ل: بایستی. (دیوان چ شاه حسینی ص252).
(6) - ن ل: برهم. (دیوان چ شاه حسینی ص252) و در این صورت شاهد نیست.

چم.

[چَ / چِ] (اِ)(1) چشم بود؛ به زبان مرو. (فرهنگ اسدی). مردم دارالمرز و مردم مروشاهجان چشم را می گویند که به عربی عین خوانند. (برهان) (از جهانگیری). به زبان مرو و دارالمرز، مخفف چشم. (رشیدی). به زبان دری فارسی مخفف چشم است. (انجمن آرا) (آنندراج). چشم و عین. (ناظم الاطباء) :
از که آمختی نهادن شعرها ای شوخ چم
گر برستی(2) شاعران هرگز نبودی آشنا.
عسجدی (از فرهنگ اسدی).
عالم دیگر است عالمشان
نیست فرقی ز نور تا چمشان.
سنائی (از انجمن آرا).
رجوع به چشم شود.
(1) - cum .
(حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - گر برسته... (تصحیح مؤلف).

چم.

[چُ] (اِ) به معنی لاف و تفاخر. (از برهان). (از جهانگیری) (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). (ناظم الاطباء). و رجوع به چُمیدن شود. || حیوان را نیز گویند که مطلق جاندار است. (برهان). حیوان رانامند. (جهانگیری). به معنی حیوان نیز آمده. (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). حیوان. (ناظم الاطباء). حیوان بارکش. (ناظم الاطباء) :
ای رفته و بازآمده و چم(1) گشته
نامت زمیان مردمان گم گشته.
خیام (از فرهنگ رشیدی).
|| ثفل انگوری باشد که شیرهء آن را گرفته باشند. (برهان) (از انجمن آرا). ثفل انگور. (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سرمای سخت را نیز گفته اند. (برهان). سرما را گویند. (جهانگیری). به معنی سرما. (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). سرمای سخت. (ناظم الاطباء). || دانه ای باشد سیاه و شفاف که در داروهای چشم به کار برند. (برهان). دانهء سیاهی بود براق که در داروهای چشم به کار آید و بغایت مفید باشد و آن را چشم و چشمک و چاکسوی نیز خوانند. (جهانگیری). چشم. چاکسو. (ناظم الاطباء). و رجوع به چاکسو و چِشُم شود.
(1) - ن ل: بلهم.

چم.

[چِ] (اِ) جل وزغ را گویند و آن چیزی باشد سبز مانند ابریشم که در روی آبهای ایستاده به هم رسد. (برهان). سبزیی باشد شبیه به ابریشم که درمیان آب به هم رسد و آن را بزغمه(1) نیز گویند و در پارسی جل بک نامند. (جهانگیری). سبزی روی آب که جامهء غوک گویند. (رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج). طحلب و جل وزغ وچغزواره. (ناظم الاطباء). و رجوع به جل بک و چغزواره و طحلب شود.
(1) - صحیح: بزغسمه.

چم.

[چِ] (مرکب از «چه» موصول و «م» ضمیر مفعولی) مخفف چه مرا. از قبیل «چت» و «چش» و «کم» و «کت» و «کش» (از که موصول و ضمایر) :
افزار خانه از زمی و بام و پوششش
هر چم به خانه اندر سرشاخ و تیر بود.
کسائی.
زمین جز به فرمان تو نسپرم
وز آن چم تو فرمان دهی نگذرم.فردوسی.
فرستم به هر سال من باژ و ساو
به پیش تو زان چم بود توش و تاو.
فردوسی.
نبینی کز خراسان من نشسته پست در یمگان
همی آید سوی من یک به یک هر چم همی باید.
ناصرخسرو.

چم.

[چَ] (اِخ) محله ای در شهر یزد. (برهان) (ناظم الاطباء).

چم.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «نام قریه ای است اربابی در ملایر که در سمت جنوب شرقی و در چهارفرسنگی دولت آباد، کنار رودخانه ای که از بروجرد به ملایر می آید واقع است. این قریه ییلاقی خوش آب و هواست که مراتع خوب و زراعت آبی و دیمی دارد و زراعت آبی قریه از آب رودخانه مشروب میشود». (از مرآت البلدان ج 4 ص 260). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: «دهی از دهستان حومهء شهر ملایر که در 24 هزارگزی جنوب راه شوسهء ملایر به اراک واقع است. جلگه و معتدل است و 124 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات و صیفی. شغل اهالی زراعت و قالی بافی و راهش شوسه است». (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون که در 69 هزارگزی جنوب خاور فهلیان و 7 هزارگزی راه فرعی هراپجان به اردکان واقع است و 43 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چم.

[چَ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان نائین که در 30 هزارگزی جنوب نائین و 8 هزارگزی خاور راه نائین به هاشم آباد واقع است. کوهستانی و معتدل است و 266 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چم.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان پیشکوه بخش تفت شهرستان یزد که در 8 هزارگزی شمال تفت و 4 هزارگزی باختر راه تفت به یزد واقع است. جلگه و معتدل است و 218 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم.

[چَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان براآن بخش حومهء شهرستان اصفهان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم آب.

[چَ] (اِخ) دهی از بخش صالح آباد شهرستان ایلام که در 24 هزارگزی شمال صالح آباد و 5 هزارگزی شمال شوسهء ایلام به مهران واقع است. دره و معتدل است و 230 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء گراب. محصولش غلات، برنج، ذرت و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. اهالی آبادی در زمستان برای تعلیف احشام خود به حدود سرنی میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم آباد.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پیرگان بخش اردل شهرستان شهر کرد که در 51 هزارگزی شمال باختر اردل و 24 هزارگزی راه فارسان به باباحیدر و 26 هزارگزی کوهرنگ واقع است. کوهستانی و معتدل است و 74 تن سکنه دارد. آبش از چشمه مروارید. محصولش غلات، پشم، روغن، کتیرا. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم آسمان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان ایدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 26 هزارگزی جنوب باختری فلاورجان به گردنه سرخ واقع است. کوهستانی و معتدل است و 125 تن سکنه دارد. آبش از قنات و زاینده رود. محصولش غلات، برنج و پنبه. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم آسیا.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «از مزارع قریهء طایقان قم است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم آسیاب.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز که در 8 هزارگزی باختر مسجدسلیمان کنار راه مسجد سلیمان به انجیرک واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 155 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی کارگری شرکت نفت، زراعت و مالداری و راهش اتومبیل رو است. ساکنین این محل از طایفهء هفت لنگ بختیاری می باشند. این آبادی از دو محل مرادآباد و حسن آباد تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم آسیاب.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان ترکه در اهواز، بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز که در 8 هزارگزی باختر مسجدسلیمان، کنار راه مسجدسلیمان به انجیرک واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 160 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و لولهء شرکت نفت. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و کارگری شرکت نفت و راهش اتومبیل رو است. این محل دارای چاه نفت است و ساکنینش از طایفهء هفت لنگ بختیاری میباشند. این آبادی را سیف آباد هم مینامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم آسیاب.

[چَ] (اِخ) رجوع به بن آسیاب شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم آسیا خرابه.

[چَ خَ بِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از مزارع قریهء طایقان قم است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چما.

[چَ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان که در 57 هزارگزی شمال باختری راور کنار راه فرعی راور به کرمان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 3000 تن سکنه دارد. آبش از دو رشته قنات. محصولش غلات. حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن پارچه و کرباس و راهش ماشین رو است. این آبادی شعبه هائی از ادارات دولتی دارد و بنای مقبرهء شیخ ابوسعید که از ابنیهء قدیمی است در این محل واقع است لیکن تاریخ بنا نامعلوم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چماچار.

[چُ] (اِخ) دهی جزء دهستان شاندرمن بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش که در 2 هزارگزی شمال خاوری بازار شاندرمن و 12 هزارگزی شمال خاور ماسال واقع است. جلگه و مرطوب است و 198 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء شاندرمن. محصولش برنج، ابریشم و ذغال. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. جنگل موسوم به هفت دقنان که آثار بناهای قدیمی بسیار در آن مشاهده میگردد، در شمال خاوری این آبادی واقع است. و نمودار آن میباشد که آنجا روزگاری شهر بوده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چماچاه.

[چُ] (اِخ) دهی از دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن که در 19 هزارگزی خاور فومن و ده هزارگزی خاور بازار شفت واقع است. دامنه و معتدل است و 1016 تن سکنه دارد. آبش از استخر. محصولش برنج، ابریشم، عسل و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و شالبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چماچم.

[چَ چَ / چُ چُ] (اِ) پیشانی را گویند و به عربی ناصیه خوانند. (برهان). پیشانی بود. (جهانگیری) (رشیدی). بمعنی ناصیه و پیشانی. (انجمن آرا) (آنندراج)(1) :
به درگاه قصر رفیعت نهاده
ملوک عجم از تفاخر چماچم.
حکیم نزاری (از جهانگیری).
|| موی پیشانی و ناصیه. (ناظم الاطباء).
(1) - مؤلف رشیدی نویسد: «ظاهراً جماجم که جمع جمجمه است به معنی کاسهء سر، در لغت عربی به تصحیف چماچم خوانده اند» و مؤلف انجمن آرا نیز نظر رشیدی را تأیید کرده است.

چمار.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای از مزارع کوهستان سیرجان کرمان است.». (از مرآت البلدان ج 4 ص263).

چمازده.

[چَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری که در 360 هزارگزی شمال خاوری کیاسر واقع است. جنگل و کوهستانی است و 40 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء زارمرود. محصولش غلات، عسل، لبنیات، و ارزن. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن شال، کرباس و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چمازک.

[چَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان گیلخواران بخش مرکزی شهرستان ساری که در ده هزارگزی شمال خاوری جویبار واقع است. دشت و معتدل است و 40 تن سکنه دارد آبش از چاه. محصولش غلات، پنبه و صیفی. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چمازکتی.

[چَ کُ] (اِخ) دهی از دهستان علی آباد بخش مرکزی شهرستان شاهی که در 3 هزارگزی شمال شهر شاهی، کنار راه شوسهء شاهی به جویبار واقع است دشت و معتدل است و 1200 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء سیاهرود، تالاررود و آب قنات. محصولش برنج غلات، صیفی، ابریشم، کنجد و پنبه و شغل اهالی زراعت و کارگری کارخانه هاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چمازکلا.

[چَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان بیشه بخش مرکزی شهرستان بابل که در 5 هزارگزی جنوب خاوری بابل و یکهزارو پانصدگزی خاور راه شوسهء بابل به گنج افروز واقع است. دشت و معتدل است و 255 تن سکنه دارد. و آبش از فاضلاب چشمه جنید. محصولش برنج، صیفی، غلات، پنبه، پیاز و کنف. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چمازکلا.

[چَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان ناتل رستاق بخش نور شهرستان آمل که در 12 هزارگزی جنوب خاوری سولده و 7هزارگزی جنوب راه شوسهء کناره واقع است. دشت و معتدل است و 110 تن سکنه دارد. آبش از وازرود. محصولش برنج و مختصر غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چمازکلا.

[چَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان مشک آباد بخش مرکزی شهرستان شاهی که در 6 هزارگزی جنوب خاوری جویبار واقع است. دشت و معتدل است و 70 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش برنج، غلات، پنبه و صیفی. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چمازین.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل که در 10 هزارگزی جنوب باختری بابل و 2 هزارگزی راه شوسهء بابل به آمل واقع است. دشت و معتدل است و 100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کاری. محصولش برنج، مختصر غلات، صیفی، پنبه، کنف و نیشکر. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. این آبادی زیارتگاهی به نام امامزاده عبدالله دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چماستان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان ناتل رستاق بخش نور شهرستان آمل که در 18 هزارگزی جنوب خاوری سولده و 12 هزارگزی جنوب راه شوسهء کناره واقع است. دشت و معتدل است و 470 تن سکنه دارد. آبش از وازرود. محصولش برنج لبنیات و کمی غله. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. اهالی این آبادی در تابستان به ییلاق بلده می روند و بعضی مردم بلده در زمستان به این آبادی می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چماق.

[چُ] (ترکی، اِ)(1) گرز آهنین شش پره را گویند. (برهان) (آنندراج). گرز آهنی شش پهلو. (غیاث). گرز آهنین شش پره. (ناظم الاطباء). شش پر، گرز. عمود. عمود آهنین :
بتیغ و تیر همی کرد میرطغرل فتح
چنانکه میرالب ارسلان به خشت و چماق.
لامعی.
چه گوشمال که از دست او کشید کمان
چه سرزنش که ز انصاف او نیافت چماق.
سلمان ساوجی.
آن چماق چندر و گُرز گَزَر
از برای حرب گندمبا خوش است.
بسحاق اطعمه.
|| در این زمان چوبدست سرگره دار را گویند. (برهان). چوب سرکج که در درازی مانند عصا بود و از چوب بادام تلخ باشد که نگه داشتن آن در دست در مذهب امامیه مسنون است. (آنندراج). چوبدستی ستبر که سر آن گره دارباشد. (غیاث). چوبدستی سرگره دار. (ناظم الاطباء). در اصطلاح قلندران، من تشاء. چوب شفت. در اصطلاح عامه، شفت. چوبدستی خشن چوب خشن و سرکنده که چوپانان و دهقانان مسافر دارند. چوبدستی نتراشیده و نخراشیده :
بنده گریزپای است از وحشت خراسان
چون از چماق ترکان اموال خورده عامل.
اثیر اخسیکتی.
اعتماد تو بر چماق امیر
بیش بینم که برخدای کبیر.اوحدی.
ناگاه چماقی برسر او [ بر سر قتلغ حاجب عمادالدولهء دیلمی ] آمد و کشته شد. (تجارب السلف هندوشاه چ اقبال ص224). || به معنی آلت تناسل. (آنندراج). مجازاً به معنی آلت تناسل. (غیاث). نره. (ناظم الاطباء). کنایه از آلت رجلیت :
به دوشی که بر وی بود جای ساق
به شوقی که در دل جهد با چماق.
طاهر نصیرآبادی (از آنندراج).
ذوقی تو که خیل لولیان را پشتی
پیوسته چماق بینی اندر مشتی
گوش تو اگر درخور بینی می بود
از رشک دراز گوش را می کشتی.
حکیم شفائی (از آنندراج).
(1) - از ترکی «چوماق» به معنی گرز (دزی ج 1 ص 217، جمقدار). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چماق تپه.

[چُ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان فارسینج بخش اسدآباد شهرستان همدان که در 45 هزارگزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد و 3 هزارگزی جنوب باختری فارسینج واقع است. کوهستانی و سردسیر است. 263 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و قنات. محصولش غلات، لبنیات، انگور، عسل، حبوبات، توتون و قلمستان. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چماقدار.

[چُ] (نف مرکب) دارندهء چماق. آن کس که چماق بدست دارد. چماقلو. و رجوع به چماقلو شود.

چماقستان.

[چُ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 7 هزارگزی باختر رودسر و 5 هزارگزی شمال املش واقع است. جلگه و معتدل است و 350 تن سکنه دارد. آبش از شلمان رود و پلرود، محصولش برنج و چای، شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چماقستان.

[چُ قِ] (اِخ) دهی جزء دهستان پلرودبار بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در دوازده هزارگزی جنوب خاوری رودسر و 6 هزارگزی جنوب راه شوسهء رودسر به شهسوار واقع است. جلگه و مرطوب است و 191 تن سکنه دارد. آبش از نهر پلرود. محصولش برنج و چای. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چماقلو.

[چُ] (ص مرکب) در تداول عوام، کنایه از شخص زورگوی و مزاحم و مردم آزار. قلدر. قلتشن. قلتشن دیوان.
- مجتهد چماقلو؛ که علم او کم ولی به دست طلاب زیر دست خود بر امور مسلط است. (از یادداشت مؤلف).

چماقلو.

[ُچ] (اِخ) صاحب مجمع الفصحاء نویسد: «مردی از اهل بارفروش بوده، چماقی بدوش می نهاده و راه می پیموده و طبع شعری هم داشته است که این شعر نمونهء ذوق اوست :
آشیانی دیدم از هم ریخته
یادم آمد از سرای خویشتن.
رجوع به مجمع الفصحاء ج 2 ص 92 شود.

چماقی.

[چُ] (اِخ) دهی از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد که در 26 هزارگزی شمال باختری اسفراین و 2 هزارگزی جنوب راه مالرو عمومی حصار به سنخواست واقع است. جلگه و معتدل است. و 40 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چماله.

[چُ لَ / لِ] (ص) در تداول عامه، به معنی پارچه یا لباس یا کاغذ ناصاف و پرچین و چروک. پارچه یا کاغذ درهم مالیده و در هم فشرده. مُچاله. مقابل صاف و صوف. و رجوع به مُچاله و چماله کردن شود.

چماله کردن.

[چُ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) در هم مالیدن چیزهایی از قبیل پارچه و لباس و کاغذ و دستمال و غیره. پرچین و چروک ساختن پارچه یا کاغذ و نظایر اینها. مچاله کردن. در هم فشردن و به هم مالیدن و ناصاف کردن کاغذ و لباس و پارچه و امثال اینها.

چمان.

[چَ] (نف) خرامان. (جهانگیری). به ناز خرامان و به رفتار در سبب ناز به هر سو میل کنند. (غیاث). راه رفتن به ناز و زیبایی. (انجمن آرا) (آنندراج). خرامنده و خرامان و به ناز و زیبایی روان. (ناظم الاطباء). چمنده و خرامنده و به نازرونده. نازان و بالان. راه رفتن به ناز و خرامیدن به زیبایی را گویند، یعنی در وقت راه رفتن به هر طرف میل کند. (برهان):(1)
فرستاد پیران هم اندر زمان
فرستاده ای بر هیونی چمان.فردوسی.
چو فغفور چینی بدیدش بتاخت
سمند چمانش به خوی درنشاخت.فردوسی.
همی خورد و اسبش چمان و چران
پلاشان فکنده ببازو کمان.فردوسی.
نهادند زین برسمند چمان
خروش آمد از دیده هم در زمان.فردوسی.
تماشاکنان گرد خیمه بگشت
چو سروی چمان بر کنار چمن.فرخی.
بزی همچنین سالیان دراز
دنان و دمان و چران و چمان.منوچهری.
ز بستان پراکنده گشت انجمن
همان با گل و می چمان بر چمن.اسدی.
روان گوشه گیران را جبینش طرفه گلزاریست
که بر طرف سمن زارش همی گردد چمان ابرو.
حافظ.
سروچمان من چرا میل چمن نمیکند
همدم گل نمی شود یاد سمن نمیکند.حافظ.
و رجوع به چماندن و چمانی و چماننده و چمیدن شود. || (اِ) پیالهء شراب را نیز گویند. (برهان). پیالهء شراب که آن را چمانه نیز گویند. (جهانگیری). پیمانهء شراب. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
همچو بلبل لحن و دستانها زنند
چون لبالب شد چمان از بلبله.
ناصرخسرو (از جهانگیری).
رجوع به چمانه شود. || به معنی چمن نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج) :
گویی ز باد سرو چمان چون همی چمید
حوران جنتند شده در چمان چمان.
فرید احول (از انجمن آرا).
رجوع به چمن شود. || انجمن دوستان. (ناظم الاطباء).
(1) - معنی صفت فاعلی دارد نه مصدری.

چمان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان میان دررود بخش مرکزی شهرستان ساری که در 2 هزارگزی شمال باختری نکا واقع است. دشت و معتدل است و 200تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء نکا. محصولش برنج، غلات، پنبه و صیفی. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چمانچی.

[چَ] (اِ) کوزهء سرتنگ شکم فراخ پرشراب را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوزهء سرتنگ بزرگ شکم که در آن شراب کنند. (رشیدی) (انجمن آرا ذیل چمانه). تنگ شراب. ابریق شراب. صراحی. و رجوع به چمان شود.

چماندن.

[چَ دَ] (مص) در سیر و خرام آوردن. (از برهان) (از آنندراج). خراماندن و بناز و خرام راه بردن :
پی باره ای کو چماند به جنگ
بمالد بر و روی جنگی پلنگ.فردوسی.
چماند به کاخ من اندر سمند
سرم برشود به آسمان بلند.فردوسی.
دم سخت گرم دارد که به جادویی و افسون
بزند گره برآتش بچماند او شما را.(1)
مولوی (از انجمن آرا).
رجوع به چم و چمان و چمانیدن و چمیدن شود.
(1) - ن ل: بزند گره برآتش و ببندد او هوا را. و در بعضی نسخ: «بزند گره برآتش بفریبد او شما را». نیز ضبط شده است و ظاهراً» بچماند او شما را» با مفهومی که در این بیت منظور نظر شاعر بوده است. مناسبتی ندارد.

چمانه.

[چَ نَ / نِ] (اِ) کدوی سیکی بود که در او شراب کنند از بهر خوردن. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 447). کدوی به نگار کرده باشد که شراب درش کنند. (نسخه ای از فرهنگ اسدی از حاشیهء فرهنگ چ اقبال ص 447). نصف کدوی نقاشی کرده که بدان شراب خورند. (از برهان) (ناظم الاطباء). کدوی منقش که در آن شراب خورند. (رشیدی). نیم کدوی منقش بصورت پیاله که در آن شراب خورند. (غیاث). نیم کدوی منقش که در آن شراب خورند. (انجمن آرا) (آنندراج). کدوی منقش که شراب در آن کنند. (صحاح الفرس) (اوبهی). نیم کدوی تراشیدهء رنگ و رنگار کرده که در آن شراب می خورده اند. ظرفی چون صراحی و مانند آن که در آن شراب فرومی ریخته اند :
چو از چمانه به جام اندرون فروریزد
هوای ساغر و صهبا کند دل ابدال.منجیک.
زاد همی ساز و شغل خویش همی پز
چند پزی شغل نای و شغل چمانه.
کسائی (از فرهنگ اسدی).
گهی خفت بر سنبل و یاسمن
گهی با چمانه چمان در چمن.اسدی.
چه لافی که من یک چمانه بخوردم
چه فضل است پس مر ترا بر چمانه.
ناصرخسرو.
دیو بخندد به تو چو تو بنشینی
روی به محراب و دل بسوی چمانه.
ناصرخسرو.
دریا کش از آن چمانهء رز
کو ماند کشتی گران را.خاقانی.
داد عمر از زمانه بستانیم
جان به وام از چمانه بستانیم.خاقانی.
|| پیالهء شراب را گویند. (برهان). پیالهء شراب. (جهانگیری ذیل چمان). ظرف شراب. (انجمن آرا) (آنندراج). پیاله. (شرفنامهء منیری). پیمانهء شراب. (ناظم الاطباء). جام شراب. ساغر شراب :
بلبل چغانه بشکند ساقی چمانه پرکند
مرغ آشیانه بفکند واندر شود در زاویه.
منوچهری.
منتظری که از فلک خوانچه زریر آیدت
خوانچه کن و چمانه کش خوانچهء زر چه می بری؟
خاقانی.
رجوع به چمان شود. || کوزه بود که سرش تنگ باشد. (جهانگیری). چمانچی :
می بسفال خام نوش اینت چمانهء طرب
لب به کلوخ خشک مال اینت شمامهء طری.
خاقانی.
رجوع به چمانچی شود. || پیمانهء جمشید. (ناظم الاطباء). جام جم.

چمانه.

[چُ نَ / نِ] (اِ) به معنی مطلق حیوان باشد. (برهان). حیوان را نامند. (جهانگیری). جاندار و حیوان. (ناظم الاطباء). چم. و رجوع به چم شود. || میانه و وسط. (ناظم الاطباء). || جرعهء شراب. (ناظم الاطباء).

چمانی.

[چَ] (ص نسبی)(1) ساقی را گویند. (برهان). ساقی باشد. (جهانگیری). به معنی ساقی که پیاله دهد. (انجمن آرا) (آنندراج). ساقی. (شرفنامهء منیری) (ناظم الاطباء). باده پیما. میگسار. گسارنده و دهندهء می :
یکی سوی می ای چمانی به چم
به لب داروی کی، به کف جام جم.
ملک الشعراء کاشانی (از انجمن آرا).
|| خرامان را گویند. (برهان). با حشمت و شوکت خرامان. (ناظم الاطباء). و رجوع به چمان شود.
(1) - چمان + ی (نسبت). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چمانی.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهساران بخش مینودشت شهرستان گرگان که در 22 هزارگزی جنوب خاوری مینودشت واقع است. دامنه و معتدل است. و 515 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات، لبنیات و ابریشم. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان، بافتن پارچهء ابریشمی و چادرشب و راهش مالرو است. این آبادی از سه محل بالا، وسط، پایین تشکیل شده. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چمانیدن.

[چَ دَ] (مص) خرامانیدن. (شرفنامهء منیری). در سیر و خرام آوردن. خرامانیدن و به ناز و کشی و آهستگی راه بردن. چماندن و خراماندن :
کجا من چمانیدمی بادپای
بپرداختی شیر درنده جای.فردوسی.
رجوع به چم و چماندن شود. || خوش خرامیدن و به ناز و زیبائی رفتن. (ناظم الاطباء). و رجوع به چمیدن شود. || خمانیدن کنانیدن. (ناظم الاطباء). خماندن و خم آوردن.

چم استاد حسین.

[چَ مِ اُ حُ سَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از مزارع قریهء طایقان قم است که در کنار علیای رودخانهء این شهر واقع میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 260).

چم العبید.

[چَ مِلْ عُ بَ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب (بلوک غاقجه) بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 24 هزارگزی خاور اهواز و 6 هزارگزی خاور راه آهن تهران به اهواز واقع است. دشت و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء دز. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی و راهش در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم امیرخان.

[مِ اَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «قریه ای است از قرای کهکیلویهء فارس». (از مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم انار.

[چَ اَ] (اِخ) دهی است از بخش ارکو از شهرستان ایلام که در 21 هزارگزی جنوب باختری قلعه دره و 6 هزارگزی شمال راه مالرو مهران واقع است. کوهستانی و معتدل است و 158 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء ارکواز. محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و در زمستان برای تعلیف احشام بگرمسیر می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم انجیر.

[چَ اَ] (اِخ) دهی از دهستان کرکاه بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 10 هزارگزی باختر ماسور کنار جنوبی راه خرم آباد به اندیمشک واقع است. تپه ماهوری و معتدل است و 25 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. اهالی این آبادی از طایفهء میر می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمباتمه.

[چُ مَ / مِ] (ترکی، اِ) در تداول تهرانیان، به معنی نوعی و شکلی از نشستن است روی دو پا. و بیشتر با فعل زدن و نشستن ترکیب شود. چندک. چمبک. و رجوع به چمباتمه زدن و چمباتمه نشستن شود.

چمباتمه زدن.

[چُ مَ / مِ زَ دَ] (مص مرکب) چُنْدَک زدن. سرپا نشستن. پس زانو نشستن. به چک نشستن. زانو در بغل گرفتن.

چمباتمه نشستن.

[چُ مَ / مِ نِ شَ تَ](مص مرکب) سر پا نشستن. چمبک زدن. چندک زدن. به چک نشستن. پس زانو نشستن. چمباتمه زدن. و رجوع به چمباتمه شود.

چم باغ.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرکاله بخش پاپی شهرستان خرم آباد که در 36 هزارگزی باختر ایستگاه سپیددشت واقع است. و 40تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمبران.

[چَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور که در 3 هزارگزی جنوب باختری نیشابور واقع است. جلگه و معتدل است و 312 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت است و در زمستان برای کار کردن به نیشابور میروند. آبادی رحمت آباد هم جزء این ده میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چمبرلن.

[چَ بِ لَ] (اِخ) سر نویل(1)سیاستمدار معروف انگلیسی، فرزند «ژزف چمبرلن» که در تاریخ 1869 م. متولد شده و به سال 1940 زندگی را بدرود گفته است. وی در دوران زندگی سیاسی خود مقامها و منصب های مختلف داشته، بدین ترتیب که نخست در 1915 شهردار بیرمنگام شده و در سال 1918 به نمایندگی مجلس انتخاب گردیده سپس از 1922 تا 1923 ریاست ادارهء پست را داشته و بعد در 1923 پس از وزارت بهداری به مقام وزارت دارایی رسیده و سرانجام پس از پیروزی بر «استانلی بالدوین» (نخست وزیری معروف انگلیس) در سال 1937 مقام نخست وزیر بدو تفویض گردیده است. چمبرلن در سال 1938 در کنفرانس معروف مونیخ شرکت جست و در 1939 اعلام داشت که اگر هیتلر به لهستان حمل کند و لهستان در مقابل تقاضاهای هیتلر مقاومت کند انگلستان از استقلال لهستان دفاع خواهد کرد. وی در ماه مه 1940 از نخست وزیری کناره گیری کرد و عضو کابینهء چرچیل شد و سپس در همان سال بازنشسته گردید. شهرت سیاسی این شخص بیشتر بخاطر ملایمتی است که در برابر جنگ طلبیهای آلمان و ایتالیا نشان داد و آتش جنگ جهانی دوم در زمان نخست وزیری او مشتعل گردید.
(1) - Chamberlain ( Neville).

چمبریان.

[چَ بَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان درب قاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور که در 18 هزارگزی خاور نیشابور واقع است. جلگه و معتدل است. و 97 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، بنشن و میوه. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چم بطان.

[چَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 22 هزارگزی باختر صحنه و 2 هزارگزی خاور راه شوسهء کرمانشاه به همدان واقع است. دشت و سردسیر است و 182 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء گاماسیاب. محصولش غلات، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و راهش در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چمبونک.

[چَ نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان وزاو بخش دستجرد شهرستان قم که در 14 هزارگزی شمال دستجرد و 14 هزارگزی راه عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 105 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، توت، گردو، زردآلو و بادام. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. دو مزرعهء چاله جوشی و خانک جزء این آبادی محسوب می شوند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چم بیان.

[چَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان قنقری پایین (اسفلا) بخش بوانات و سرجهان شهرستان آباده که در 54 هزارگزی باختر سوریان و 5 هزارگزی خاور راه شوسهء اصفهان به شیراز واقع است. کوهستانی و معتدل است و 350 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء محی. محصولش غلات، چغندر و عدس. شغل اهالی زراعت و قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چمپا.

[چَ] (اِ) چنپا. قسمی برنج خوب مرغوب و خوردنی که در گیلان عمل آید. نوعی برنج مرغوب که محصول گیلان است. || نوعی یاس. قسمی گل یاس. نوعی گل یاس سفید و معطر. چنپا. رجوع به چنپا شود.

چمپارو.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان پشت آر بابا بخش بانهء شهرستان سقز که در 28 هزارگزی جنوب باختری بانه، کنار مرز ایران و عراق واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، توتون، گزانگبین، مازوج، قلقاف، انگور، ذغال و کتیرا. شغل اهالی زراعت و ذغال فروشی و راهش مالرو است. این محل پاسگاه مرزبانی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چمپان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان گوی آغاج بخش شاهین دژ شهرستان مراغه که در 34 هزارگزی جنوب خاوری شاهین دژ و 12 هزارگزی جنوب باختری راه شاهین دژ به تکاب واقع است. دره ای است با هوای معتدل که 190 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چم پریش.

[چَ پَ] (ص مرکب) مبهم و شک دار و مشکوک. || ممتاز و علیحده. (ناظم الاطباء).

چم پل.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است از مزارع قریهء طایقان قم».
(مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم پوش.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان چرداول بخش شیروان شهرستان ایلام که در 22 هزارگزی جنوب خاوری چرداول. کنار راه مالرو چرداول به شیروان واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 500 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء چرداول. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چمپه.

[چَ َپ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش لنگهء شهرستان لار که در 30 هزارگزی شمال باختر لنگه و دامنهء کوه چمپه واقع است. جلگه ای گرمسیر است و 137 تن سکنه دارد. آبش از چاه و آب باران. محصولش غلات، خرما، صیفی و سبزیجات. شغل اهالی زراعت و راهش ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چم پیر.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 28 هزارگزی جنوب باختر فلاورجان و کنارهء جنوبی زاینده رود، واقع است. محلی است کوهستانی با هوای معتدل که 407 تن سکنه دارد. آبش از قنات و زاینده رود. محصولش غلات، برنج و پنبه. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چمتاک.

[چَ] (اِ) کفش و پای افزار را گویند. (برهان). کفش را گویند و آن را چمتک و چمشاک و چمشک نیز گویند. (جهانگیری). کفش و پای افزار و آن را چمتک نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). کفش و پای افزار. (ناظم الاطباء). و رجوع به چمتک و چمشاک و چمشک شود.

چم تپی.

[چَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان یعقوب وند پاپی بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد که در 54 هزارگزی شمال خاوری حسینیه و 49 هزارگزی خاور راه خرم آباد به اندیمشک واقع است. محلی است کوهستانی و گرمسیری که 260 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء چم تپی. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن فرش و راهش مالرو است. ساکنین این محل از طایفهء خدمه میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چم ترخان.

[چَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان سردارآباد بخش مرکزی شهرستان شوشتر که در 14 هزارگزی جنوب باختری شوشتر و 12 هزارگزی راه شوسهء دزفول به شوشتر واقع است. دشتی گرمسیری است و 100تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء شطیط. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش ماشین رو است. این آبادی را خلف الله نیز نامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم ترخان.

[چَ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سردارآباد بخش مرکزی شهرستان شوشتر که در 12 هزارگزی جنوب باختری شوشتر و 11 هزارگزی جنوب باختر راه شوسهء دزفول به شوشتر کنار رودخانهء شطیط واقع است و 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم ترکان.

[چَ تُ] (اِخ) دهی جزء دهستان نیمور بخش حومهء شهرستان محلات که در 10 هزارگزی خاور محلات و 3 هزارگزی خاور راه شوسهء دلیجان به خمین در کنار رودخانهء لعل بار واقع است. محصولش غلات، پنبه و صیفی. شغل اهالی زراعت و راهش در تابستان ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چم ترکمان.

[چَ تُ کَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «مزرعه ای است از مزارع قریهء طایقان قم». (از مرآت البلدان ج 3 ص 264).

چم تقی.

[چَ تَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چمتک.

[چَ تَ] (اِ) به معنی چمتاک است که کفش و پای افزار باشد. (برهان). به معنی چمتاک و چمشاک است. (جهانگیری). کفش و پای افزار. (ناظم الاطباء). و رجوع به چمتاک و چمشاک و چمشک شود.

چم تنگ.

[چَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان صفائیه بخش هندیجان شهرستان خرم شهر که در 15 هزارگزی شمال هندیجان و 2 هزارگزی باختر راه ماشین رو ده ملابه بندر دیلم واقع است. دشت و گرمسیر است و 240 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء زهره محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفهء افشار می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم تنگ.

[چَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان شبانکارهء بخش برازجان شهرستان بوشهر که در 27 هزارگزی باختر برازجان، در حاشیهء شمالی رودحله واقع است. جلگه و گرمسیر است و 300 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء شاپور. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چم تنگو.

[چَ تَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان صفائیه بخش هندیجان شهرستان خرم شهر که در 10 هزارگزی شمال خاوری هندیجان و 4 هزارگزی باختر راه شوسهء ده ملا به بندر دیلم واقع است و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمتو.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان اشکور پایین بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 57 هزارگزی جنوب رودسر و 6 هزارگزی شوئیل واقع است و 79 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات دیمی و مختصر فندق است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چمتوکش.

[چَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اشکور پایین بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 4 هزارگزی جنوب رودسر و 7 هزارگزی جنوب سی پل واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 105 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. بنشن، فندق و گردو. شغل اهالی زراعت. گله داری و کرباس بافی و راهش مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چمثقال.

[چُ مِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی صومعه سرای شهرستان فومن که در 6 هزارگزی خاور صومعه سرا واقع است و راه فرعی صومعه سرا به ترکستان از وسط آن میگذرد. جلگه و مرطوب است و 786 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء ماسوله. محصولش برنج، توتون سیگار، ابریشم و ماهی. شغل اهالی زراعت و صید ماهی و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چم جنگل.

[چَ جَ گَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از آبادیهای چهارمحال اصفهان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 261). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: «ده کوچکی است از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد که در 19 هزارگزی شمال شهرکرد و 7 هزارگزی راه سامان به شهرکرد واقع است و 78 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم جنگل.

[چَ جَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان شیروان بخش چرداول شهرستان ایلام که در 41 هزارگزی جنوب خاوری چرداول کنار راه مالرو شیروان واقع است. محلی کوهستانی و گرمسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کلان. محصولش غلات، ذرت، حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چمچاچ.

[چَ] (ص)(1) خمیده. منحنی. کوژپشت. خمیده پشت. قوزی :
گفت ای کدخدای خام طمع
پیرپوچ بغل زن چمچاچ
کاج صمصام را سزد بریال
سوزنی را ترانه بر ره چاچ.
سوزنی (از یادداشت مؤلف).
رجوع به چمچاخ شود.
(1) - ظ. «چم چاخ» که در برهان مختوم به خاء معجمه آمده مصحف «چم چاج» است. (یادداشت مؤلف).

چمچاخ.

[چَ / چِ] (ص) منحنی و خمیده را گویند. (برهان) (از جهانگیری) (از رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج).کج و منحنی. (ناظم الاطباء). خمیده پشت. قوزی. چمچاچ :
زرد و چمچاخ کردم از غم عشق
دو رخ لعل فام و قامت راست.
فرخی (از جهانگیری).
کشیده قامت و گلروی و مشکبوی وی است
خمیده بینی و چمچاخ و گنده قوز منم.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به چمچاچ شود.

چمچاره.

[چِ رَ / رِ] (اِ) در تداول عامهء تهرانیان، دشنام و نفرین گونه ای است در جواب گویندهء «آره»؛ چنانکه در مثل چون از کسی پرسند: «این کاسه را تو شکستی؟» و گوید: «آره» بدینگونه پاسخ شنود. نفرینی در پاسخ آنکه به ستیزه گوید: «آره». (یادداشت مؤلف).
- چمچاره کن؛ که در تداول عامه پاسخ یکتن از زیر دستان است که چون گوید «چکار کنم؟» گویند: «چمچاره کن». (یادداشت مؤلف).

چمچاق.

[چَ] (اِ) آتش زنه. (ناظم الاطباء). چمخاخ. چخماخ. چخماق. و رجوع به چمخاخ شود. || سوخته دان. (ناظم الاطباء). || کیسهء کوچکی که سپاهیان در آن شانه و سوزن و چیزهای دیگر را می گذارند. || تیر. (ناظم الاطباء).

چمچال.

[چَ] (اِخ) دهی جزء بلوک پیرکوه دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت که در جنوب خاوری رودبار و 7 هزارگزی جنوب امام، سر راه کاروانی سام به قزوین واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، بنشن، لبنیات و گردو. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چمچال.

[چَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در جنوب باختری بخش صحنه واقع شده و راه شوسهء کرمانشاه - همدان از وسط آن می گذرد و نیز رودخانهء گاماسیاب پس از گذشتن از شهرستان نهاوند در محل آبادی چم سرخه وارد این بخش شده با مشروب نمودن قسمت عمدهء قراء بخش از طریق جنوب آبادی فراش وارد دهستان دروفرامان می شود. رودخانهء دینور نیز پس از گذشتن از تنگ دینور قسمتی از قراء این دهستان را مشروب ساخته و در اراضی نادرآباد به رودخانهء گاماسیاب می ریزد. این آبادی محصول عمده اش غلات، حبوبات، چغندر قند، تنباکو و لبنیات است. و در قراء کنار رودخانه دینور برنج هم کشت می شود. این دهستان از 97 قریهء بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 13700 تن است. قریه های مهم این دهستان عبارتند از بیستون، بدربان، سفیدچقا، کاشانتو و سمنگان. (از فرهنگ جغرافیائی ایران، ج 5).

چم چرغه.

[چَ چُ غَ / غِ] (اِ) رشته ای را گویند که تازیانه را از آن بافند. (برهان). به معنی رشتهء تازیانهء. (از رشیدی) (انجمن آرا) (از آنندراج). رشته ای که از آن تازیانه بافند. (ناظم الاطباء). || جنسی است از تازیانه. (رشیدی) (انجمن آرا). نوعی از تازیانه و قمچی باشد. (آنندراج). نوعی از تازیانه و قمچی. (ناظم الاطباء).

چم چرود.

[چَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان چرداول بخش شیروان شهرستان ایلام که در 6 هزارگزی جنوب خاوری چرداول، کنار راه مالرو شیروان واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 70 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء چرداول. محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم چره.

[چَ چِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سماق بخش چگنی شهرستان خرم آباد که در 12 هزارگزی جنوب باختری سراب دره و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است جلگه و معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کشکان. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن سیاه چادر و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء سادات حاث الغیب میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم چقل.

[چَ چَ قَ] (اِخ) دهی از دهستان ریمله بخش حومهء شهرستان خرم آباد که در 15 هزارگزی شمال باختری خرم آباد و 9 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است. تپه ماهوری و معتدل است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت. گله داری و بافتن فرش و چادرسیاه و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء حسنوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمچم.

[چُ چُ / چَ چَ] (اِ) به معنی رفتار و خرام آمده است. (برهان). رفتار و خرام را گویند. (جهانگیری). خرام. (رشیدی). رفتار و خرام. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
سر بر مزن از هستی تا راه نگردد گم
در بادیهء مردان محو است ترا چمچم.
مولوی (از جهانگیری).
زمستان منهزم شد تا درآمد
سپاه ماه پروردین به چمچم.
پوربها (از انجمن آرا).
رجوع به چم و «چم و خم» شود.

چمچم.

[چُ چُ] (اِ) سم اسب و استر و خر و گاو و امثال آن را گویند. (برهان). سم اسب و استر و گاو و خر و دیگر حیوانات را خوانند. (جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). سم اسب و استر و جز آن. (رشیدی) :
تا تو چمچم کنی شکسته بوم
بسرت سنگ همچو چمچم خر.(1)
سوزنی (از انجمن آرا).
|| نوعی از پای افزار هم هست که ته آن را به جای چرم از کهنه و لته سازند و گیوه همان است. (برهان). نوعی پای افزار باشد که از جامهء کهنه بسازند و آن را گیوه نیز گویند. (جهانگیری). گیوه که از قسم پاافزار است. (رشیدی). نوعی از پاافزار باشد که از جامهء کهنه بسازند و آن را گیوه گویند و گویند «گیو» گاه پیاده روی بتوران آن را اختراع کرده. (انجمن آرا) (آنندراج). گیوه یعنی پای افزاری که ته آن را به جای چرم از کهنه و لته سازند. (ناظم الاطباء). گیوه و آن پای افزاری است که زیر آن از لته و بالای آن ریسمان باشد و معرب آن جمجم است. (از منتهی الارب ذیل لغت جمجم) : کلاهی صوفیانه بر سرنهاده و چمچمی در پای کرده. (اسرار التوحید چ بهمنیار ص 25).
خوش بود دلبستگی با دلبری
ماهرویی مهربانی مهتری
چمچمی در پای مردانه لطیف
بر سرش خربندگانه میزری.
سعدی (از انجمن آرا).
اگر کیمخت بلغاری نباشد
که درپوشم من و گرگا و چمچم.
نزاری (از انجمن آرا).
|| کفش نازک کهنه. || چمچه و ملاغه و کفگیر. (ناظم الاطباء). و رجوع به چمچه شود.
(1) - ن ل: تا تو چمچم کنی شکسته بود
بر سرت سنگ همچو چمچم خر.

چم چم.

[چَ چَ] (اِخ) دهی از دهستان فارسینج بخش اسدآباد شهرستان همدان که در 35 هزارگزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد و 4 هزارگزی فارسینج واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 366 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، توتون، لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چمچمال.

[چَ چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «نام بلوکی است حاصلخیز از توابع کرمانشاهان که در سمت شرقی این شهر واقع است. ابتدای حد شمالی این بلوک از اول دربندی است که به تنگ دینور معروف است و این تنگ طوریست که نزدیک یک فرسخ راه از طرفین جبال شامخهء متصل به یکدیگر امتداد یافته و تنگ و درهء دینور را تشکیل داده است. وسعت و عرض تنگ بعضی جاها به پانصد و در برخی مواضع به دویست ذرع می رسد و اشجار بسیار از بید و غیره بطور انبوه در این تنگ روییده و جاهای باصفادارد. از میان تنگ نهری جاری است که منبع آن آبهای کندوله و دینور و بعضی از میاه اراضی کلیای است که از این آب همهء دهات بلوک چمچمال مشروب میشوند و مازاد آن در نزدیکی بیستون به رودخانهء کاماسب می ریزد. این آبادی را چشمه ها و سرابهای متعدد است که از جمله «سراب چشمه سهراب»، «کمیچه سراب»، «سراب برناج»، «سراب بخو بران»، «سراب بدربان»، «سراب شیخی آباد» «سراب زردآباد»، «سراب جوگلان» که از مزارع سمنگان است، «سراب با باولی» که در سفید چقا واقع است، «سراب نادرآباد» و «چشمه زر» که به «چشمه شاه ماران» شهرت دارد، معروف می باشند علاوه بر این سرابها سراب بیستون هم جزء این آبادی محسوب می شود و چند سراب دیگر هم هست که در آن طرف رودخانهء کاماسب واقعند، از قبیل سراب خلیفه آباد که ملک ظهیرالملک است، سراب کاکل که ملک ورثهء مرحوم علیقلی میرزا صارم الدوله می باشد، و هنگام طغیان آب بعضی از این سرابها به رود دینور و بعضی به رودخانهء کاماسب میریزد. محصول این بلوک، گندم، جو، شلتوک و بعضی حبوبات است و در برخی جاها باغ و اشجار هم دیده می شود و بطور کلی این بلوک بزیادی محصول معروف است. متعلقات این بلوک بیش از چهل قریه است که: سمنگان» ملک نگارنده، «جیحون آباد» ملک سادات دکه ای، «دودانگه» ملک ویس علی خان و چند خرده مالک که دارای پنجاه خانوار جمعیت و محل سکونت طایفهء نانکلی است، «برآفتابان»، «نادرآباد»، «بیستون»، و «تخت شیرین» از آن جمله اند. در این بلوک بعضی آثار قدیمه مشهود است که از جمله در «نادرآباد» سنگری است که نادر شاه افشار آن راهنگام شکست از قشون عثمانی بسته است و در «سمنگان» قلعه ای است قدیمی و مشهور است که جای رمهء «هجیر» (که در شاهنامه اسم وی آمده) بوده است، و نیز در سمت کوه پرو (معروف بشیطان بازار) دریاچهء معتبری است که خسرو پرویز جهت ییلاق خود ساخته و از آن زمان باقی است و نیلوفر زیادی در دریاچه به عمل آمده است، در میان تنگ دینور هم طاقی از آثار قدیمه است به نام «فرهاد تراش» که از میان کوه بریده شده و چند پله می خورد و به میان تنگ میرود، و هم در این تنگ مکانی است مشهور به «نظرگاه مولا» و مغاره ای است معروف به «طویله سوراخ» که در آنجا دریاچه ای است و کسی انتهای آن را ندیده و ممکن نیست تا آخر آن بروند، و نیز در پشت چشمه سهراب جایی است مشهور به «آب زا» و حوضی در آنجا ساخته اند که آب جاری در اوست و معلوم نیست که آب از کجا می آید و به کجا می رود، و در «برآفتابان» هم چاهی است که به زندان شمامه و دمامه مشهور میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 265 و266).
و در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است:
«نام یکی از دهستانهای بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان است که در جنوب و باختر بخش صحنه واقع شده و راه شوسهء کرمانشاه به همدان،از وسط و راه کرمانشاه به هرسین از منتهی الیه جنوبی آن می گذرد، و رودخانهء گاماسیاب هم پس از گذشتن از شهرستان نهاوند در محل آبادی چم سرخه وارد این بخش میشود و پس از مشروب ساختن قسمت عمدهء قراء بخش، در جنوب آبادی فراش از این بخش خارج و به دهستان در و فرامان داخل میگردد. و رودخانهء دینور نیز پس از عبور از تنگ دینور قسمتی از قراء این دهستان را مشروب ساخته در اراضی قریهء نادرآباد به رودخانهء گاماسیاب ملحق میشود. این آبادی محصول عمده اش غلات، حبوبات، تنباکو، چغندر قند، و لبنیات می باشد و در قراء کنار رودخانهء دینور کشت برنج هم معمول است. این دهستان از 97 قریهء کوچک و بزرگ تشکیل یافته و جمعیت آن در حدود 13700 تن است. قریه های «بیستون»: «بدریان»، «سفید چقا»، «کاشانتو» و «سمنگان» از قراء مهم این دهستان بشمار می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چمچمه.

[چُ چُ مَ / مِ] (اِ صوت) صدا و آواز پای را گویند وقت راه رفتن. (برهان). آواز پای را گویند که هنگام راه رفتن برآید وشلپوی و شکاشک و شکک نیز گویند. (جهانگیری). آواز پای را گویند که وقت راه رفتن برآید و آن را شلپوی نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). صدا و آواز پای در هنگام راه رفتن. (ناظم الاطباء). شکشک :
در صف اقران مجد چمچمهء مر کبش
توده کش چشم تنگ از نمک ذوالمنن.
فاخری رازی (از انجمن آرا).
گردنعال و چمچمهء باد پویگانش
خوش چون سماع و سرمه بسمع و بصر رسید.
فاخری رازی (از انجمن آرا).
رجوع به شکاشک و شکشک و شکک و شلپویه شود.

چم چنگ.

[چَ چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از آبادیهای چارمحال اصفهان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 261). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: «دهی از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهر کرد که در هزارگزی شمال باختر شهرکرد و 2 هزارگزی راه پل زمان خان به شهرکرد واقع است. کوهستانی و معتدل است و 302 تن سکنه دارد. آبش از زاینده رود و قنات. محصولش برنج، بادام کشمش و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چمچه.

[چُ / چَ چَ / چِ] (اِ) قاشق و کفگیر کوچک. (آنندراج). ملاغه و ملعقه و کفگیر. (ناظم الاطباء). چمچم. خَطیفَه. (منتهی الارب) :
غریبی گرت ماست پیش آورد
دو پیمانه آبست و یک چمچه دوغ.سعدی.
آن دیگ لب شکستهء صابون پزی ز من
آن چمچمهء هریسه و حلوا از آن تو.
وحشی.
ز طباخی او شدم غصه خور
دلی دارم از غصه چون چمچه پر.
وحید (از آنندراج).
و رجوع به چمچم و ملاغه و کفگیر شود. || در لهجهء قزوین، به معنی خاک انداز. || در لهجه قزوین؛ قاشق چوبی بزرگ. || جام و پیالهء چوبین. (ناظم الاطباء).

چمچه زدن.

[چُ / چَ / چِ زَ دَ] (مص مرکب) برهم زدن غذا را در دیگ بوسیلهء چمچه. تسویط حلوا در دیگ تا بروغن افتد.
-امثال: دیشب همه شب چمچه زدی کو حلوا.
و رجوع به چمچه شود.

چمچه ساز.

[چُ / چَ / چِ] (نف مرکب) آنکه چمچه بسازد. (آنندراج). سازندهء چمچه :
چو قاشق ز طنبور آری بدست
دل چمچه سازان پذیرد شکست.
طغرا (از آنندراج).
رجوع به چمچه شود.

چم حاجی مراد.

[چَ مُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از مزارع طایقان قم است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم حاجی میرزا رضا.

[چَ رِ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع طایقان قم است. (از مرآت البلدان ج4 ص261).

چم حسین آباد.

[چَ حُ سَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از مزارع طایقان قم است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم حصار.

[چَ حِ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 54 هزارگزی شمال باختر نورآباد و 13 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء مظفروند می باشند و در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم حیدر.

[چَ حَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان هویان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 35 هزارگزی باختری ماسور، کنار باختری راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. جلگه و معتدل است و 200 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء خرم آباد. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفهء ویس کرم می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چم حیدر.

[چَ حَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 38 هزارگزی جنوب باختر فلاورجان و 5 هزارگزی خاور پل زمانخان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 362 تن سکنه دارد. آبش از زاینده رود. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چمخاخ.

[چَ] (اِ) چمچاق. (ناظم الاطباء). تلفظی از چخماخ که آتش زنه باشد. و رجوع به چمچاق و چخماخ شود. || (ص) کج و منحنی. چمچاخ. و رجوع به چمچاخ شود.

چمخال.

[چَ] (اِ) نوعی تفنگ. شمخال. قسمی تفنگ گلوله ای یا ساچمه ای سرپر که در قدیم متداول بوده است. و رجوع به شمخال شود.

چم خاله.

[چَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان که در 10 هزارگزی خاور لنگرود کنار دریا واقع است. جلگه و مرطوب است و 402 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش لبنیات. صیفی و ماهی. شغل اهالی زراعت و صید ماهی و راهش اتومبیل رو است. این آبادی در گذشته اهمیت بیشتری داشته فعلاً دایرهء گمرک و شیلات و انبارهای نفت در اینجاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چم خدیجه.

[چَ خَ جِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ابوالفارس بخش رامهرمز شهرستان اهواز که در 30 هزارگزی جنوب خاوری رامهرمز و 22 هزارگزی جنوب راه شوسهء ماماتین به هفتگل واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم خرم.

[چَ خُرْ رَ] (اِخ) دهی از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 40 هزارگزی جنوب باختر فلاروجان و 2 هزارگزی خاور پل زمانخان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 109 تن سکنه دارد. آبش از قنات و زاینده رود. محصولش غلات، پنبه و برنج. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان کرباسبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم خزام.

[چَ خَ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب (بلوک عنافجه) بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 31 هزارگزی شمال اهواز و 17 هزارگزی خاور راه آهن، کنار رود دز واقع است، دشت و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء دز. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی بافتن قالی و قالیچه و راهش اتومبیل رو است. در این آبادی قبر امامزاده ای بنام علی بن حسین مورد اعتقاد اهالی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم خلف عیسی.

[چَ خَ لَ سا] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش هندیجان شهرستان خرم شهر است که در ساحل باختری رود زهره واقع است و هوای آن گرمسیریست آب قراء این دهستان از رودخانهء زهر. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد. این دهستان از ده قریهء بزرگ و کوچک تشکیل شده که جمعیت آن در حدود 2200 تن است و از قریه های مهم آن ناصرآباد است که قریب 280 تن جمعیت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم خلف عیسی.

[چَ خَ لَ سا] (اِخ) ده مرکزی دهستان چم خلف عیسی بخش هندیجان شهرستان خرم شهر که در 33 هزارگزی شمال باختری شادکان، بر سر راه اتومبیل رو هندیجان به خلف آباد، کنار رودخانهء زهره واقع است. دشت و گرمسیر است و 550 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء زهره. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفهء قنواتی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم خلیفه.

[چَ خَ فَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از آبادیهای چهارمحال اصفهان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 261). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: «دهی است از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد که در 21 هزارگزی راه پل زمانخان به سامان واقع است. دامنهء کوه و معتدل است و 254 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه، محصولش غلات، برنج و کشمش، شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. در این آبادی زیارتگاهی مورد اعتقاد مردم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چم خلیل.

[چَ خَ] (اِخ) رجوع شود به «خلیل آباد» که نام فعلی این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم داشتن.

[چَ تَ] (مص مرکب) رونق و معنی و مفهوم داشتن. (از فرهنگ اسدی ذیل لغت چم). با معنی و بارونق بودن :
چه جویی آن ادبی کان ادب ندارد نام
چه گویی آن سخنی کان سخن ندارد چم.
رودکی (از فرهنگ اسدی).
و رجوع به چم شود. || عادت داشتن. معتاد بودن. در تداول عامه، بخصوص در اصطلاح روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه، به معنی داشتن عادت در انجام دادن کاری با یکی از دو دست و نظایر این قبیل عادتها. چنانکه فی المثل کسی که چاقو یا قلم یا بیل را بدست چپ می گیرد، گوید: من به این دست چم دارم. یا با آن دست چم ندارم. و رجوع به چم شود.

چم دالان.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان سرله بخش جانکی گرمسیری شهرستان اهواز که در 39 هزارگزی جنوب باغ ملک و 12 هزارگزی خاور راه اتومبیل رو هفتگل به گنبد لران واقع است و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمدان.

[چَ مَ] (اِ) مصحف «جامه دان» که جای مخصوص نهادن جامه ها در مسافرت است. در تداول عامه، به صندوق چرمی بزرگ یا کوچکی اطلاق شود که هنگام سفر جامه ها را در آن نهند. جامه دان و رجوع به جامه دان شود.

چم داود.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان سماق بخش چگنی شهرستان خرم آباد، که در 14 هزارگزی جنوب باختری سراب دره و 12 هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است. تپه ماهوری و معتدل است و 90 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کشکان. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن سیاه چادر و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء شاه کرمی می باشند و در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم درواهی.

[چَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان شبانکارهء بخش برازجان شهرستان بوشهر که در 18 هزارگزی شمال باختر برازجان و یک هزارگزی باختر رودخانهء شاپور واقع است. جلگه و گرمسیر است و 170 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء شاپور. محصولش خرما و صیفی، شغل اهالی زراعت و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چم دریژه.

[چَ دِ ژِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند که در 50 هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند، کنار راه مالرو پا خلج به آهنگران واقع است و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم دغم.

[چَ دَ غَ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 38 هزارگزی شمال خاوری اهواز و 19 هزارگزی خاور راه آهن، در کنار کارون واقع است. دشت و گرمسیر است و 57 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء دز و کارون. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی قالیچه بافی و راهش در تابستان اتومبیل رو است. در نزدیک این آبادی نیز آثاری از نهر بسیار قدیمی دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چمدک.

[چِ دِ] (ترکی، اِ) نشکنج. (ناظم الاطباء).

چم دیوان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان ویسیان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 33 هزارگزی باختر ماسور، کنار باختری راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. جلگه و معتدل است و 200 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء خرم آباد. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. ساکنان این آبادی از طایفهء ویس گرم میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمر.

[چَ مَ] (ص) آشکارا. ظاهر. هویدا. واضح. (ناظم الاطباء).

چمراس.

[چَ] (اِ) بمعنی آیة است که جمع آن آیات باشد. (برهان) (آنندراج). آیه و نشان. || کرامت. معجزه. (ناظم الاطباء).

چم رحمان.

[چَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان صفائیه بخش هندیجان شهرستان خرم آباد که در 2 هزارگزی شمال خاوری هندیجان بر سر راه اتومبیل رو هندیجان به ده ملا در حاشیهء خاوری رود زهره واقع است. دشت و گرمسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء زهره. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان این آبادی از طایفهء افشار میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم رحیم.

[چَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سربند پایین بخش سربند شهرستان اراک که در 30 هزارگزی جنوب باختری آستانه و 30 هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 340 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه. محصولش غلات، بنشن، پنبه، انگور، قلمستان و میوجات. شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چمرکوه.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان بلده کجور بخش مرکزی شهرستان نوشهر که در 30 هزارگزی شمال کجور واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش لبنیات، غلات و ارزن. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چمرکه.

[چَ مُ کُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند که در 36 هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند، کنار راه مالرو گورنصب به داریاب واقع است و 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چمرم.

[ ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: قریه ای است از محال کوهپایه و از مضافات ولایت ساوه که هوایی معتدل دارد و محصولش غله و میوجاتی از قبیل انگور، بادام، زردآلو، سیب و هلو میباشد که از آب دو رشته قنات مشروب میشود. این آبادی ملک رعیت و تیول جان محمدخان سیف السلطنه است و بر سر راه تهران به همدان واقع شده و دو باب حمام، یک مسجد و یک آب انبار و یک باب عمارت عالی از ابنیهء قدیمه دارد و ساکنین آن در حدود یکهزار نفر میباشند. (از مرآت البلدان ج 4 حاشیهء ص 261). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: قصبه ای از دهستان کوهپایهء بخش نوبران شهرستان ساوه که در 24 هزارگزی شمال خاور نوبران و 12 هزارگزی راه عمومی واقع است. سردسیر است و 1546 تن سکنه دارد. آبش از قنات و رودخانهء کوشکنبر. محصولش غلات، بنشن، بادام، انگور و دیگر میوه ها. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه، جاجیم و جوراب و راهش از طریق جمشیدآباد اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چم رمضان.

[چَ رَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: از مزارع قریهء طایقان قم است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم رود.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان که در 27 هزارگزی باختر سیردان و 13 هزارگزی راه عمومی سیردان به زنجان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 340 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و گردو. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن جاجیم و گلیم و راهش مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چم ریحان.

[چَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان مرغا بخش ایزهء شهرستان اهواز که در 48 هزارگزی جنوب باختری ایزه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 195 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش گندم و جو. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم ریز.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان رامجرد بخش اردکان شهرستان شیراز که در 68 هزارگزی جنوب خاوری اردکان و یک هزارگزی راه فرعی کامفیروز به پل خان واقع است. جلگه و معتدل است و 71 تن سکنه دارد. آبش از رود کر. محصولش برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چم ریگ.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان یک مههء بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز که در 15 هزارگزی جنوب مسجدسلیمان و 2 هزارگزی خاور راه شوسهء مسجدسلیمان به هفتگل واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 60 تن سکنه دارد. آبش از لوله کشی شرکت نفت. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و کارگری شرکت نفت و راهش اتومبیل رو است. ساکنان این آبادی از طایفهء هفت لنگ بختیاری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم زالو.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای بلوک کام فیروز فارس میباشد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم زمان.

[چَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 31 هزارگزی باختر الیگودرز و یک هزارگزی خاور راه آهن اراک به دورود واقع است. هوایش معتدل است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چاه و قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه و جاجیم و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ ایران ج 6).

چم زنگی.

[چَ زَ] (اِخ) دهی از بخش زرین آباد شهرستان ایلام که در 6 هزارگزی خاورپهله، کنار راه مالرو دهلران واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 250 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء میسنه. محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم زیدون.

[چَ زِ] (اِخ) دهی از دهستان زیدون بخش حومهء شهرستان بهبهان که در 36 هزارگزی جنوب باختری بهبهان و 2 هزارگزی جنوب راه شوسهء آغاجاری به بهبهان واقع است. دشت و گرمسیر است و 245 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء خیرآباد. محصولش غلات، برنج، کنجد، صیفی، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش مالرو است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چم زین.

[چَ زَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع چهارمحال اصفهان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 261). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی است از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد که در 15 هزارگزی شمال شهرکرد و 3 هزارگزی راه پل زمانخان به سامان واقع است. دامنهء کوه و هوایش معتدل است و 233 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش برنج و غلات و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چم ژاب.

[چَ] (اِخ) دهی از بخش دره شهر شهرستان ایلام که در 12 هزارگزی خاور دره شهر و 28 هزارگزی شمال خاوری راه دره شهر به ماژین واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 226 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم ژیه.

[چَ] (اِخ) دهی از بخش چوار شهرستان ایلام که در 21 هزارگزی باختر چوار و 21 هزارگزی باختر راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 140 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیبافی و راهش مالرو است. ساکنان این آبادی چادرنشین میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم سار.

[چَ] (اِخ) دهی از بخش چوار شهرستان ایلام که در 16 هزارگزی باختر چوار و 16 هزارگزی باختر راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 40 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء مورت. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیبافی و راهش مالرو است. ساکنان این آبادی چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم سخیل.

[چَ سُ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب (بلوک عنافجه) بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 5 هزارگزی شمال اهواز، کنار راه آهن اهواز به تهران و در ساحل کارون واقع است. دشت و گرمسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از رود کارون، محصولش غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه و راهش در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم سرخ.

[چَ سُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: قشلاقی است در هفت فرسخ و نیمی مغرب نهاوند که جای زراعت ندارد، لیکن بسبب بودن وحوش و طیور و قوچ و میش درآنجا، شکارگاه مناسبی است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم سرخ.

[چَ سُ] (اِخ) دهی از بخش آبدانان شهرستان ایلام که در 26 هزارگزی باختر آبدانان کنار راه مالرو دهلران به نصریان واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 123 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء سیمینه. محصولش غلات، پشم و روغن. شغل اهالی زراعت و گله داری است. ضمناً سهء مزرعهء چم سرخ، دره کچ و سه کلال نیز جزء این ده محسوب میشوند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم سرخ.

[چَ سُ] (اِخ) دهی از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه که در 18 هزارگزی جنوب خاوری صحنه و 8 هزارگزی جنوب راه شوسهء کرمانشاه به همدان واقع است. دشت و معتدل است و 105 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء گاماسیاب. محصولش غلات، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم سرخه.

[چَ سُ خَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع قریهء طایقان قم است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم سعدآباد.

[چَ سَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع قم است. (ازمرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم سعدی.

[چَ سَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع نهاوند است که در جنوب شهر واقع شده و اراضی آن متصل به قصبهء نهاوند میباشد. این آبادی جای یک زوج عوامل است و سکنه ندارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 261).

چم سیاه.

[چَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان که در 18 هزارگزی باختر بهبهان، کنار راه شوسهء بهبهان به اهواز واقع است. دشت و گرمسیر است و 110 تن سکنه دارد. آبش از چشمه.محصولش غلات، کنجد، برنج، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم سیدعلی محمد.

[چَ سَیْ یِ عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان میداود (سرگچ) بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز که در 17 هزارگزی جنوب باختری باغ ملک و 8 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو باغ ملک به ایزه واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم سیدمحمد.

[چَ سَیْ یِ مُ حَمْ مَ](اِخ) دهی از دهستان سرله بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز که در 43 هزارگزی جنوب باغ ملک و 10 هزارگزی خاور راه اتومبیل رو هفتگل به گنبد لران واقع است. کوهستانی و معتدل است و 200 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء پرتو. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء خلیفه میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمش.

[چَ] (اِ) بمعنی چشم است که بعربی عین گویند. (برهان). چشم را گویند. (جهانگیری) (از رشیدی). مقلوب چشم است و مخفف آن. (انجمن آرا). مقلوب چشم است که بعربی عین گویند. (آنندراج). چشم و دیده و عین. (ناظم الاطباء) :
یک تازیانه خوردی بر جان از آن دو چمش
کز درد او بماندی مانند زرد سیب
کی دل بجای داری پیش دو چمش او
گر چمش را بغمزه بگرداند از وریب.شهید.
چونش بگردد نبیذ چند بشادی
شاه جهان شادمان و خرم و خندان
از کف ترکی سیاه چمش پری روی
قامت چون سرو و زلفکانش چوگان.
رودکی (از تاریخ سیستان).
خلخیان خواهی جماش چمش
گردسرین خواهی و بارک میان.رودکی.
به کردار چشم گوزنان دو چمش(1)
همه سحر و شوخی همه رنگ و نمش.
فردوسی (از رشیدی).
گهی ز چمش زند تیر بر دل عشاق
گهی ز دست زند تیغ بر سر اعدا.
امیرمعزّی (از فرهنگ ضیاء).
و رجوع به چشم و چم شود. || خرام و رفتاری باشد از روی ناز(2). (برهان). رفتار خوش را خوانند و آن را خرام نیز گویند. (جهانگیری). خرام و رفتار بناز. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رفتار بناز و با چم و خم. چمیدن یا رفتاری با قر و غربیله و اداهای نازنینانه داشتن :
سرخوش و چمشان چو کبک مست رفت
عاشقان را دل ز هجرانش بکفت.
سیف اسفرنگی (از جهانگیری).
و رجوع به چم و «چم و خم» و چمیدن شود. || دانهء سیاهی است که در داروهای چشم به کار برند. (برهان). دانه ای باشد سیاه رنگ شبیه به دانهء عدس و از عدس کوچکتر که در داروهای چشم بکار برند و آنرا چاکسو و چشام و چشخام و چِشُم و چشمک نیز گویند. (جهانگیری). چاکسو و چشم. (ناظم الاطباء). و رجوع به چشم و چشام و چشخام و چشمک و چشمیزک و چاکسو شود.
(1) - ن ل: به کردار چمش گوزنان دو چمش.
(2) - به این معنی ظاهراً بفتح اول و کسر دوم اسم مصدر از چمیدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چم شاطر.

[چَ طِ] (اِخ) دهی از بخش چوار شهرستان ایلام که در 21 هزارگزی شمال باختری چوار و 3 هزارگزی باختر راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 80 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیبافی و راهش مالرو است. ساکنان این آبادی چادرنشین میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چمشاک.

(1) [چَ] (اِ) پاافزار و کفش را گویند. (برهان). بمعنی چمتاک و چمتک است که کفش را گویند. (از جهانگیری). کفش و چیزی شبیه به چارق عجم که از بیت المقدس آرند، ولی اطراف آن دوخته نیست. مرادف چمشک در معنی. (از رشیدی). بمعنی پاافزار است. (انجمن آرا). مرادف چمشک و چمناک و بمعنی پاافزار و کفش است. (از آنندراج). کفش و پای افزار. (ناظم الاطباء). و رجوع به چاموش و چمتاک و چمتک و چمشک و چمناک و چمنک و چموش شود.
(1) - این کلمه بصور چمتاک و چمناک هم آمده، ظاهراً چمشاک صحیح است چه جمشک (ج، جمشکات) (بقول Payne Smith) و نیز شمشک (اسکاف، پای افزار) معرب آن است. (دُزی ج 1 ص 787) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). اما احتمالاً چمشک مصغر چمش، و چمش مخفف چموش باشد. رجوع به چموش به معنی کفش شود.

چم شته.

[چَ شَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان کولیوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که در 39 هزارگزی باختر الشتر و 2 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. دامنه و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء کولیوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم شعبان.

[چَ شَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش هندیجان شهرستان خرمشهر میباشد. قراء این دهستان از جنوب خاوری تا جنوب باختری هندیجان ادامه دارد و اغلب آبادیهای آن در ساحل رودخانهء زهره واقعست. شغل اهالی این دهستان زراعت و حشم داری است و از 7 قریهء کوچک و بزرگ تشکیل شده که جمعیت آن در حدود 1600 تن و مرکز دهستان چم شعبان است. از قراء مهم این دهستان قریهء شاه عبدالله است که 300 تن سکنه دارد. ساکنین این آبادی از طایفهء شعبانی و سادات می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم شعبان.

[چَ شَ] (اِخ) دهی از بخش هندیجان شهرستان خرمشهر که در 4 هزارگزی جنوب هندیجان و 5 هزارگزی جنوب باختری راه اتومبیل رو هندیجان به بندر دیلم واقع است. دشت و گرمسیر است و 700 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء زهره. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان این آبادی از طایفهء شعبانی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمشک.

[چَ شَ] (اِ) مخفف چمشاک است که کفش و پاافزار باشد. (برهان). بمعنی چمتاک و چمتک و چمشاک است. (از جهانگیری). کفش. (صحاح الفرس). کفش و چیزی شبیه به چارق ولی اطراف آن ندوخته که از بیت المقدس آرند. مرادف چمشاک. (از رشیدی). پاافزار. (از انجمن آرا). مرادف چمشاک و چمتاک که پای افزار و کفش باشد. (آنندراج). کفش و پای افزار. (ناظم الاطباء).

چمشک.

[چَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان بالا گریوهء بخش ملاوی شهرستان خرم آباد که در 37 هزارگزی خاور ملاوی و 37 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 500 تن سکنه دارد. آبش از نهر چمشک. محصولش غلات، ذرت و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی فرشبافی و راهش مالرو است. در این آبادی قلعه ای است معروف از آثار شاه عباس و ساکنان این محل از طایفهء کرد علیوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمشه.

[چَ شَ / شِ] (اِ)(1) چشمه باشد و آن جایی است که آب از آنجا جوشد و روان شود. (برهان). چشمه بود. (جهانگیری). مقلوب چشمه میباشد که معروفست. (از انجمن آرا). مقلوب چشمه است و آن جایی است که آب از آنجا میجوشد و روان میشود. (آنندراج). چشمه. (ناظم الاطباء) :
عدو چون تیغ او بیند تنش را جان زیان دارد
اگرچه چمشهء حیوان عدو را در دهان آید.
فرخی (از جهانگیری).
و رجوع به چشمه شود.
(1) - از چمش (چشم) + ه (پسوند نسبت). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چم شهاب.

[چَ شَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای بلوکات مضافات بندر بوشهر است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 261). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر که در 2 هزارگزی شمال گناوه واقع است. جلگه و گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش غلات و خرما. شغل اهالی زراعت و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چم شیر.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان کامفیروز بخش اردکان شهرستان شیراز که در 58 هزارگزی خاور اردکان و یک هزارگزی راه فرعی خانیمان به پل خان واقع است. جلگه است با هوای معتدل و 71 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چم صالحی.

[چَ لِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع قریهء طایقان قم است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چم صبی.

[چَ صُبْ بی] (اِخ) دهی از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر که در 73 هزارگزی شمال خاوری شادگان و یک هزارگزی خاور راه اتومبیل رو رامهرمز به خلف آباد واقع است. دشت و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء جراحی. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان این آبادی از طایفهء بنی خالد میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم صفرعلی.

[چَ صَ فَ عَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع طایقان قم است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چم صیدی.

[چَ صَ] (اِخ) دهی از دهستان آب سردهء بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد که در 19 هزارگزی شمال خاوری چقلوندی و 3 هزارگزی باختر راه فرعی چقلوندی به بروجرد واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. آبش از سراب سرده و رودخانهء سرو. محصولش غلات، صیفی، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن سیاه چادر و فرش و راهش مالرو است. ساکنان این آبادی از طایفهء بیراوند میباشند که در چادر سکونت دارند و در فصل زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم طاق.

[چَ] (اِخ) دهی از بخش زرین آباد شهرستان ایلام که در 22هزارگزی جنوب خاوری پهله و یک هزارگزی جنوب راه مالرو دهلران واقع است. کوهستانی و گرمسیر است. 220 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء سیمینه. محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و در زمستان به مرز عراق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چم طاق.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 40 هزارگزی باختر فلاورجان و در کنارهء جنوبی زاینده رود واقع است. کوهستانی و معتدل است و 395 تن سکنه دارد. آبش از قنات و زاینده رود. محصولش غلات، برنج و پنبه. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباسبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم عابدین.

[چَ بِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع طایقان قم است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چم عالی.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد که در 18 هزارگزی شمال شهرکرد و یک هزارگزی راه پل زمانخان به سامان واقع است. دامنهء کوه و هوایش معتدل است و 258 تن سکنه دارد. آبش از زاینده رود. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم عالی کمربر.

[چَ ؟] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع چهارمحال اصفهان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چم عزیز.

[چَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان مرغا بخش ایزهء شهرستان اهواز که در 48 هزارگزی جنوب باختری ایزه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 112 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش گندم و جو. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم عسکرآباد.

[چَ عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان قمرود بخش حومهء شهرستان قم که در 21 هزارگزی شمال قم و 18 هزارگزی خاور راه شوسهء قم به تهران واقع است. این آبادی هوایی معتدل و 100 تن سکنه دارد که از طایفهء غریب لکی شاهسون میباشند. آبش از قره چای. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گوسفندداری، شترداری و جل بافی و راهش مالرو است. مزرعهء خورآباد نیز جزء این آبادی میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چم علیشاه.

[چَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 37 هزارگزی جنوب باختر فلاورجان و در کنارهء جنوبی زاینده رود واقع است. کوهستانی و معتدل است و 432 تن سکنه دارد. آبش از قنات و زاینده رود. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم عنایه.

[چَ عِ یَ] (اِخ) دهی از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر که در 55 هزارگزی شمال خاوری شادگان، کنار راه اتومبیل رو اهواز به شادگان و در ساحل شمالی رودخانهء جراحی واقع است. دشت و گرمسیر است و 1000 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء جراحی. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان این آبادی از طایفهء سادات میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم فراخ.

[چَ فَ] (اِخ) دهی از دهستان یک مههء بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز که در 25 هزارگزی جنوب خاوری مسجدسلیمان و 2 هزارگزی خاور راه شوسهء مسجدسلیمان به هفت گل واقع است. کوهستانی است و 550 تن سکنه دارد. آبش از تعبیان. محصولش غلات. شغل اهالی کارگری شرکت نفت، زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفهء هفت لنگ بختیاری میباشند و این آبادی از محل های حاجی آباد و درهء گاومیش تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم فرج.

[چَ فَ] (اِخ) دهی از دهستان خیران بخش مرکزی شهرستان شوشتر که در 65 هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 6 هزارگزی باختر راه شوسهء مسجدسلیمان به اهواز واقع است. دشت و گرمسیر است و 250 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کارون. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین این آبادی از طایفهء عرب باوی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم قرق.

[چَ قُ رُ] (اِخ) دهی از دهستان کرگاه بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 7 هزارگزی باختر ماسور، کنار شمالی راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. جلگه و معتدل است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار، محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. ساکنین آبادی از طایفهء میر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم قلعه.

[چَ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 42 هزارگزی باختر راه شوسهء فرعی خرم آباد به کوهدشت واقع است. کوهستانی و معتدل است و 180 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راهش اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء کرمی و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم قلعه.

[چَ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاگریوهء بخش ملاوی شهرستان خرم آباد که در 9 هزارگزی جنوب ملاوی و 2 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. تپه ماهوری و گرمسیر است و 30 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء چم قلعه، محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. ساکنین از طایفهء حیدروند جودکی میباشند و قلعه چم قلعه که از آثار قدیم است در این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم قلعه.

[چَ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان بازفت بخش اردل شهرستان شهرکرد که در دو هزار و پانصد گزی شمال باختر اردل کنار راه کوهستانی مال امیر واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 120 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء بازفت. محصولش غلات، گردو، زردآلو و مختصری برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. در این آبادی قلعه ای از آثار قدیم است و ساکنان این دهستان برای قشلاق به اطراف دزفول میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چمقلو.

[چَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج که در 21 هزارگزی شمال باختری قروه و یک هزارگزی شمال راه شوسهء قروه به سنندج واقعست. جلگه و سردسیر است و 250 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات و قلمستان. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان، بافتن قالیچه، جاجیم و گلیم و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چمقلوشیدا.

[چَ قُ شَ] (اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش قروهء شهرستان سنندج که در 43 هزارگزی شمال باختر قروه و 6 هزارگزی باختری فرهادآباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 280 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، میوه جات، قلمستان و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه، جاجیم و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چم قوله.

[چَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان چرداول بخش شیروان شهرستان ایلام که در 10 هزارگزی جنوب خاوری چرداول، کنار راه مالرو شیروان واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 50 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء چرداول. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چم قهرمان.

[چَ قَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سماق بخش چگنی شهرستان خرم آباد که در 9 هزارگزی جنوب باختری سراب دوره و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء فرعی خرم آباد به کوهدشت واقع است. کوهستانی و معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کشکان. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راهش مالرو است. در این محل آثار پل مخروبه ای از زمان شاهپور ذوالاکتاف باقی است. ساکنین این آبادی از طایفهء کرمی میباشند و در ساختمان و چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمک.

[چَ مَ] (اِ) قوت و قدرت. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
پایگه سخنوری یافتم از قبول تو
خود ز ازل بعون تو دست مراست این چمک.
خواجه عمید لوبکی (از جهانگیری).
|| بیشی. افزونی. (برهان) (جهانگیری) (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). افزونی. (شرفنامهء منیری). ترقی و بیشی. افزونی. (ناظم الاطباء). || پیشدستی. || فرهی. شأن. شوکت. (برهان) (ناظم الاطباء). فرهی. (شرفنامهء منیری).

چمک.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان اسفندقهء بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در 100 هزارگزی جنوب ساردوئیه و یک هزارگزی خاور راه فرعی جیرفت به بافت واقع است. جلگه و معتدل است و 340 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چمک.

[چَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دلفارد بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در 100 هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و 12 هزارگزی خاور راه مالرو جیرفت به ساردوئیه واقع است و 5 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چم کاکا.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد که در 23 هزارگزی شمال شهرکرد و 6 هزارگزی راه موسی آباد به نجف آباد واقع است. دامنهء کوه و هوایش معتدل است و 382 تن سکنه دارد. آبش از زاینده رود، محصولش غلات، برنج و بادام. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم کبود.

[چَ کَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: مزرعه ای است که در سه فرسخی مغرب نهاوند، در کنار رودخانه ای که از تویسرکان به نهاوند آمده داخل نهر گاماسب میشود، واقع شده و اراضی مسطح آن استعداد هفت زوج گاو زراعت دارد. این آبادی دارای پنجاه تن سکنه است و زراعتش از آب رودخانهء مشروب میگردد. (از مرآت البلدان ج 4 ص262). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی از دهستان خزل شهرستان نهاوند که در 30 هزارگزی شمال نهاوند و 3 هزارگزی جنوب راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه، در کنار رودخانهء تویسرکان واقع است. جلگه و هوایش سردسیر است و 321 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات، حبوبات و چغندر. شغل اهالی زراعت، گله داری و جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چم کبود.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش آبدانان شهرستان ایلام که در 18 هزارگزی جنوب خاوری آبدانان، کنار راه مالرو ایلام به آبدانان واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 664 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء چشمه کبود. محصولش غلات، پشم و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری است. دو مزرعهء چشمه کبودبالا و چولیان هم در جزء این ده محسوب میشوند و این آبادی در دو محل نزدیک به هم به علیا و سفلی مشهور است و سکنهء فعلی آن 167 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم کبود.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاه که در 18 هزارگزی شمال سنقر، کنار راه فرعی بشیرآباد واقع است. دامنه و سردسیر است و 420 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء شیرآباد. محصول آن غلات، حبوبات، توتون، انگور و قلمستان و شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه، جاجیم و پلاس میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم کبود.

[چَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام که در 8 هزارگزی جنوب خاوری چرداول، کنار راه فرعی مالرو شیروان واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 40 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء چرداول، محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چم کرته.

[چَ کِ تِ] (اِخ) دهی از دهستان زیدون بخش حومهء شهرستان بهبهان که در 45 هزارگزی جنوب بهبهان و 6 هزارگزی جنوب راه شوسهء آغاجاری به بهبهان واقع است. دشت و گرمسیر است و 388 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء خیرآباد. محصولش غلات، برنج، کنجد، صیفی، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چم کرد.

[چَ ؟] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: قریه ای است از قرای بلوک فارس. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چم کریم.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 30 هزارگزی شمال نورآباد و 18 هزارگزی خاور راه خرم آباد به کرمانشاه واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 300 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی سیاه چادربافی و راهش مالرو است. ساکنین آبادی از طایفهء تیوند میباشند که در ساختمان و چادر سکونت دارند و برای تهیهء علوفهء احشام در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم کشکان.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سماق بخش چگنی شهرستان خرم آباد که در 17 هزارگزی جنوب باختری سراب دوره و 9 هزارگزی جنوب راه فرعی خرم آباد به کوهدشت واقع است. جلگه و معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کشکان. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی چادربافی و راهش مالرو است. ساکنان از طایفهء سادات حیات الغیب میباشند و در ساختمان و چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چم کل.

[چَ کُ] (اِخ) دهی از دهستان مرغا بخش ایزهء شهرستان اهواز که در 42 هزارگزی جنوب باختری ایزه واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 165 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش گندم و جو. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم کلان.

[چَ کَ] (اِخ) دهی از بخش دره شهر شهرستان ایلام که در 9 هزارگزی شمال باختری دره شهر و 9 هزارگزی جنوب راه مالرو و دره شهر به هندمینی واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 336 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء سیکان. محصولش غلات، لبنیات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم کلگه.

[چَ کَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان چم خلف عیسی بخش هندیجان شهرستان خرم شهر که در 13 هزارگزی شمال هندیجان کنار راه اتومبیل رو هندیجان به خلف آباد واقع است. دشت و گرمسیر است و 250 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء زهره. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان این آبادی از طایفهء قنواتی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم کنار.

[چَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان بخش دهلران شهرستان ایلام که در 30 هزارگزی شمال باختری دهلران و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء دهلران به نصریان واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 58 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات، روغن و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنان آبادی از طایفهء جایزه و زر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چم کنار.

[چَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان چم خلف عیسی بخش هندیجان شهرستان خرمشهر که در 9 هزارگزی شمال هندیجان، کنار راه اتومبیل رو هندیجان به خلف آباد و در باختر رودخانهء زهره. واقع است. دشت و گرمسیر است و 284 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء زهره. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان آبادی از طایفهء قنواتی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم کنار.

[چَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان گندزلو بخش مرکزی شهرستان شوشتر که در 7 هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 4 هزارگزی باختر راه شوسهء مسجدسلیمان به اهواز واقع است. دشت و گرمسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء گرگر. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان آبادی از طایفهء گندزلو میباشند و در این محل بنایی است قدیمی به نام امامزاده مرتضی علی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم کور.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: قریه ای است از قرای بلوک دشتی فارس. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چم کوکو.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار که در 156 هزارگزی شمال باختری لار واقع است و 14 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چم کهریز.

[چَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 38 هزارگزی باختر فلاورجان، کنار جنوبی زاینده رود واقع است. آبش از زاینده رود. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چمکی.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه که در 19 هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 7 هزارگزی خاور راه شوسهء ارومیه به شاهپور واقع است. جلگه و معتدل است و 250 تن سکنه دارد. آبش از نازلوچای. محصولش غلات، چغندر، توتون، کشمش و حبوبات. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان جوراب بافی و راهش در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چم گاو.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان درختنگان بخش مرکزی شهرستان کرمان که در 4 هزارگزی شمال خاوری کرمان و 2 هزارگزی شمال خاوری راه مالرو شهداد به کرمان واقع است و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چم گاو.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 38 هزارگزی باختر فلاورجان و در کناره شمالی زاینده رود واقع است. کوهستانی و معتدل است و 383 تن سکنه دارد. آبش از زاینده رود. محصولش غلات، پنبه و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم گاو.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان گندمان بخش بروجن شهرستان شهرکرد که در 40 هزارگزی باختر بروجن، متصل به راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و معتدل است و 122 تن سکنه دارد. آبش از زاینده رود. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم گر.

[چَ گَ] (اِخ) رجوع به بکش دودانگهء پایین شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چم گرد.

[چَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 100 هزارگزی شمال باختری رادکان واقع است. جلگه و سردسیر است و 205 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت، مالداری و بافتن قالیچه و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چم گرداب.

[چَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان بالا گریوهء بخش ملاوی شهرستان خرم آباد که در 35 هزارگزی جنوب ملاوی و در کنار خاوری راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 300 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء صیمره. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. ساکنان آبادی از طایفهء میربهاروند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم گردان.

[چَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان اُشیان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 19 هزارگزی جنوب باختر فلاورجان و 2 هزارگزی راه شوسهء شهرکرد به اصفهان واقع است. جلگه و معتدل است و 2595 تن سکنه دارد.آبش از رودخانهء زاینده رود. محصولش غلات، برنج و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان کرباسبافی و راهش ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چم گردش.

[چِ گَ دِ] (اِ مرکب) خرامش ببازیچه. (غیاث) (آنندراج). و رجوع به چم و «چم گردش زدن» شود.

چم گردش.

[چَ گَ دِ] (اِ مرکب) در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه بمعنی پیچ و خم دیوار و پیچ و خم کوچه و نظایر اینهاست. خم کوچه و خم دیوار و امثال اینها.

چم گردش زدن.

[چَ گَ دِ زَ دَ] (مص مرکب) بناز خرامیدن. (از آنندراج). رجوع به چم و «چم گردش» شود. || گریختن و رم کردن. (از آنندراج) :
مصر از چمنش که از حلب نیست
چم گردش اگر زند، عجب نیست.
محسن تأثیر (از آنندراج).

چم گرفتن.

[چَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)رونق گرفتن. سروسامان گرفتن. بسامان شدن :
چرا همی نچمم تا کند چرا تن من
که نیز تا نچمم کار من نگیرد چم.رودکی.
رجوع به چم شود. در تداول روستائیان خراسان، چم کسی را گرفتن؛ کنایه است از بدست آوردن دل وی و بمراد دلش کار کردن یا سخن گفتن.

چم گل.

[چَ گُ] (اِخ) دهی از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون که در 22 هزارگزی جنوب باختر فهلیان، کنار رودخانهء کنی واقع است. جلگه و گرمسیر است و 186 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات، برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. این محل دارای معدن گچ نیز میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چم گور.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان چغاپور شهرستان بوشهر که در 24 هزارگزی جنوب خورموج و در باختر رود هیرمند واقع است. جلگه و گرمسیر است و 103 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش غلات و خرما. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چم گوساله.

[چَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان اشترجان بخش فلاورجان که در 9 هزارگزی راه عمومی شهرکرد به اصفهان واقع است. جلگه و معتدل است و 197 تن سکنه دارد. آبش از زاینده رود. محصولش غلات و صیفی. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چمل.

[چُ مُ] (اِخ) دهی جزء بلوک خورگام دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت که در 20 هزارگزی خاور رودبار و 8 هزارگزی رستم آباد بر سر راه رستم آباد به خورگام واقع است. کوهستانی و معتدل است و 575 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و شالبافی و راهش مالرو است. این آبادی زیارتگاهی بنام اشرف الدین دارد و ساکنان محل برای کسب معاش به گیلان میروند. قریهء کوچک ویشان نیز جزء این ده بشمار آید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چم لاس آباد.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: از مزارع قریهء طایقان قم است. (از مرآت البلدان ج 5 ص 262).

چملان.

[چَ] (اِخ) نام دربندی در اصفهان. (ناظم الاطباء).

چم لبنان.

[چَ لُ] (اِخ) رجوع به بکش دودانگهء بالا شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چم لتور.

[چَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 66 هزارگزی باختر کوهدشت واقع است. جلگه و معتدل است و 96 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء صیمره. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راهش اتومبیل رو است. ساکنان آبادی از طایفهء میربیک بوده در چادر ساکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم لطفعلی خان.

[چَ لُ عَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از قرای کوه کیلویهء فارس میباشد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چم لوان.

[چَ لُ] (اِخ) دهی از بخش ارکواز شهرستان ایلام که در 27 هزارگزی جنوب قلعه دره، کنار راه مالرو امامزاده نصرالدین واقع است. کوهستانی و معتدل است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم لوچ.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: نام چشمه و مزرعه ای است متعلق به خزل و جزء خالصه که در شمال آران و در هفت فرسنگی مغرب شهر نهاوند واقع است. در آب این چشمه ماهی وجود دارد و آب چشمه داخل آب ماران شده در دوآب خزل وارد رودخانهء گاماسب میشود. صحرای آران علف زار و مرتع خوبی دارد، و در آنجا شلتوک عمل می آید. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چملول.

[چَ] (اِ) چنبلول و بادپیچ. (ناظم الاطباء). رجوع به چنبلول شود.

چمله.

[چَ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد. در 47 کیلومتری شمال باختری مشهد و کنار راه فرعی مشهد به قوچان واقع است. جلگه و معتدل است. و 106 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، چغندر و کنجد. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چمله.

[چَ مَ لِ] (اِخ) دهی از دهستان طارم بالا بخش سیروان شهرستان زنجان که در 13 هزارگزی شمال باختری سیروان و 3 هزارگزی راه عمومی طارم واقع است. کوهستانی و معتدل است و 119 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء تشویر. محصولش غلات، پنبه، ماش، انار و زیتون. شغل اهالی زراعت، مکاری و بافتن جاجیم و پلاس و راهش مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چم لیشان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان سرطا بخش رامهرمز شهرستان اهواز که در 10 هزارگزی خاور رامهرمز، کنار راه شوسهء سابق ماماتین به رامهرمز واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 65 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء رامهرمز. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم ماهیلان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان سماق بخش چگنی شهرستان خرم آباد که در 17 هزارگزی جنوب باختری سراب دوره و 12 هزارگزی جنوب راه خرم آباد به کوهدشت واقع است. جلگه و معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کشکان. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی چادربافی و راهش مالرو است. ساکنان آبادی از طایفهء شاه کرمی بوده در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم محسن خان.

[چَ مُ سِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع قریهء طایقان قم است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چم مختار.

[چَ مُ] (اِخ) دهی از دهستان ایتیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 30 هزارگزی خاور نورآباد و 16 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 92 تن سکنه دارد. آبش از نهر دیزه روز. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و سیاه چادربافی و راهش مالرو است. ساکنان از طایفهء ایتیوند میباشند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم مراد.

[چَ مُ] (اِخ) دهی از دهستان صفائیه بخش هندیجان شهرستان خرم شهر که در 5 هزارگزی شمال خاوری هندیجان در کنارهء خاوری رودخانهء زهره واقع است. دشت و گرمسیر است و 160 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء زهره. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری. راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان آبادی از طایفهء افشار میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چم مزرعه.

[چَ مَ رَ عِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خاویز بخش اهرم شهرستان بوشهر که در 12 هزارگزی خاور اهرم واقع است و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چم منی.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان صفائیه بخش هندیجان شهرستان خرم شهر که در 8 هزارگزی شمال خاوری هندیجان بر سر راه فرعی اتومبیل رو هندیجان به ده ملاو در حاشیهء خاوری رودخانهء زهره واقع است. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راه آنجا در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان آبادی از طایفهء افشار میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم مورت.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان هویان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 34 هزارگزی باختر هور در کنار خاوری راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. تپه ماهوری و معتدل است و 200 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء خرم آباد و چشمه ها. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. ساکنان آبادی از طایفهء ویس کرم میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم مولا.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش دهدز شهرستان اهواز که در 27 هزارگزی جنوب خاوری دهدز. کنار راه مالرو بادلان به بیدله واقع است و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم مهدی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع قریهء طایقان قم است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چم مهر.

[چَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان بالاگریوهء بخش ملاوی شهرستان خرم آباد که در 24 هزارگزی جنوب خاوری ملاوی و در 30 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. تپه ماهوری و گرمسیر است و 1000 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کشکان. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. این آبادی دارای دبستان است و ساکنان آن طایفه ای از میررضایی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم می.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای بلوک فارس میباشد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چم میران.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج که در 40 هزارگزی جنوب خاوری پاوه و 2 هزارگزی باختر راه اتومبیل رو کرمانشاه به پاوه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 138 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، توتون، توت، لبنیات و گردو. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم میرزایی.

[چَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع قریهء طایقان قم است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

چمن.

[چَ مَ] (اِ)(1) راه باشد میان بوستان و باغ. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 361). راه راست بود ساخته در میان درختان. راه ساخته بود در میان صف درختان. راهی باشد در باغ میان درختان و از هر دو پهلوی راه درخت نشانده و آن جای نشستنگاه بگذاشته و از ریاحین بر وی کاشته باشد. (فرهنگ اسدی حاشیهء ص 361). صحن باغ و خیابان و بلندیهای اطراف زمینی که در آن چیزی کاشته باشند. (برهان). نشستنگاه میان باغ که پیرامون آن درختان نشانند و در میانش سه برگه و گلها کارند. (رشیدی). نشستنگاه میان باغ که پیرامون آن درختان نشانند و در میانهء آنها گلها و ریاحین کارند. (آنندراج). نشستنگاه باغ. (انجمن آرا). نشستنگاهی که گرد بگرد آن درختان سایه دار باشد، نیز سوراخی را گویند که زیر درختان بازهشته و سر شاخهای ایشان بهم پیوسته بود. (از شرفنامهء منیری). راه بود در باغ و بوستان میان درختان در باز هشته چون زمین کشت و از هر طرف آن درخت نشانده و جای نشستن تهی گذاشته اگر چیزی از بر او از ریاحین کشته بود و اگر نبود. (اوبهی). خیابان که هر طرف آن درخت نشانده باشد. کوچه باغ. مسیری در باغ یا بوستان که زمین آن را جابجای سبزه یا گل کاشته و دو طرف درختان سبز یا میوه دار نشانده باشند :
سروبنان کنده و گلشن خراب
لاله ستان خشک و شکسته چمن.
کسایی (از فرهنگ اسدی).
نگار مرا سرو آزاد خوان
کنار من آن سروبن را چمن.فرخی.
همی بوستان سازی از دشت او
چمنهاش پرلاله و چاوله.عنصری.
روی تو چون شنبلید نوشکفته بامداد
روی من چون شنبلید پژمریده در چمن.
منوچهری.
دهقان به تعجب سر انگشت گزانست
کاندر چمن و باغ نه گل ماند و نه گلزار.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 153).
هست قد یار من سرو خرامان در چمن
بر سر سرو خرامان ماه تابان را وطن
بلکه خد و قد آن زیباصنم را بنده اند
ماه تابان بر فلک، سرو خرامان در چمن.
سوزنی.
میان انجمن سروران روی زمین
چو سرو باشد در بوستان میان چمن.
سوزنی.
آمد دواسبه عید و خزان شد علم برش
زرین عذار شد چمن از گرد لشکرش.
خاقانی.
از چمن دولتی که باغ کیان راست
گر گل نو رفت نوبهار بماناد.خاقانی.
داد به هر یک چمن خلعتی از زرد و سرخ
خلعه نوردش صبا، رنگرزش آفتاب.
خاقانی.
گر سخن کش بینم اندر انجمن
صدهزاران گل برویم زین چمن.مولوی.
مرغان چمن نعره زنان دیدم و گریان
زین غنچه که از طرف چمنزار برآمد.
سعدی.
چمن امروز بهشت است و تو درمی بایی
تا خلایق همه گویند که حورالعین است.
سعدی.
عروس چمن گشت، رشک بهشت
بمشاطگی آمد، اردی بهشت.
ظهوری (از آنندراج).
مگذر ز صفحهء چمن امروز سرسری
تاریخ خسروان جهانست روزگار.
اثر (از آنندراج).
|| بمعنی باغ و بستان و گلزار باشد. (برهان) (از ناظم الاطباء). مطلق جایی که در آن انواع درخت یا بوته یا گل کاشته باشند. || زمین سبز و خرم را نیز گویند. (برهان). زمین سبز و مرغزار. (انجمن آرا). زمین سبز و خرم و مرغزار. (ناظم الاطباء). مَرغ. مَرج. || در تداول عامه، نام سبزه و گیاهی معروف است که در زمین وسط خیابانها و میدانهای شهر یا در باغها و منازل میکارند تا سبزی خوشرنگ و بادوام آن چشم اندازی خرم و طرب انگیز بوجود آرد. و رجوع به چمن زنی و چمن کاری شود. || اسب خوشراه و نرم رفتار را هم گفته اند. (برهان) (از ناظم الاطباء). اسب راهوار و سبک رفتار. و رجوع به چم شود.
(1) - گیلکی caman، سمنانی نیز camanسنگری، لاسگردی و شهمیرزادی caman، سرخه یی cumand. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چمن.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان ترکور بخش سلوانای شهرستان ارومیه که در ده هزاروپانصدگزی شمال باختری سلوانا و 7 هزارگزی شمال راه ارابه رو جرمی دانه به باطلاق واقع است. هوایش معتدل است و 80 تن سکنه دارد. آبش از درهء دربند. محصولش غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چمن.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از بخش ایزهء شهرستان اهواز که در 14 هزارگزی شمال ایزه، کنار راه مالرو واقع است. جلگه و گرمسیر است و 106 تن سکنه دارد. آبش از قنات و آب چاه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمن.

[چَ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرای شهرستان فومن که در 9 هزارگزی شمال باختری صومعه سرا و 5 هزارگزی باختر راه شوسهء صومعه سرا به طاهرگوراب واقع است. جلگه و مرطوب است و 281 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء ماسال. محصولش برنج، توتون، سیگار و ابریشم. شغل اهالی زراعت و مکاری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چمن.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان سبزواران بخش مرکزی جیرفت که در 6 هزارگزی جنوب خاوری سبزواران، بر لب رودخانهء هلیل واقع است. جلگه و گرمسیر است و 229 تن سکنه دارد. آبش از قنات و رودخانهء هلیل. محصولش غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چمن آباد.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای خواف است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 267). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی از دهستان بالاخواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه که در 42 هزارگزی شمال باختری قصبه رود، بر سر راه شوسهء عمومی تربت حیدریه به سلامی، واقع است. جلگه و گرمسیر است و 661 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، پنبه و زیره. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه و کرباس و راهش ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چمن آرا.

[چَ مَ] (نف مرکب) رجوع به چمن آرای و چمن آرایی شود.

چمن آرای.

[چَ مَ] (نف مرکب) باغبان. (آنندراج). آرایش کننده و زینت دهندهء باغ. (ناظم الاطباء). آنکس که گلها و درختهای باغ و گلستان را آرایش و پیرایش کند. چمن پیرای. چمن طراز. چمن ساز :
من اگر خوبم اگر بد چمن آرایی هست
که از آن دست که میپروردم میرویم.حافظ.
جان فدای دهنش باد که در باغ نظر
چمن آرای جهان خوشتر ازین غنچه نبست.
حافظ.
رجوع به چمن پیرای و چمن طراز و چمن ساز شود. || کنایه از گل و سبزه و آنچه مایهء آرایش باغ و بستان است :
هر گل نو که شد چمن آرای
اثر رنگ و بوی صحبت اوست.حافظ.

چمن آرایی.

[چَ مَ] (حامص مرکب)کنایه از باغبانی و عمل باغبان. آراستن و پیراستن درختها و بوته ها و گلهای باغ و بستان. رجوع به چمن آرای شود. || آرایش دادن و آراسته ساختن بستان و باغ و زینت دادن و زیبا ساختن آن، چنانکه گلها مر گلشن را. رجوع به چمن و چمن آرای شود.

چمن آسوده.

[چَ مَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کنایه از مرغانی که در چمن زمزمه پرداز باشند و این در مقابل مرغان گرفتار است. (از آنندراج). سرودگوینده در باغ به آزادی و آسودگی، مانند مرغان. (ناظم الاطباء) :
بال خون آلوده ای بیرون ز دام آورده ام
با چمن آسوده مرغان ذوق پروازم کجاست.
دانش (از آنندراج).

چمنا.

[چِ] (اِ) استر را گویند و بعربی بغل خوانند. (برهان) (آنندراج). استر. قاطر. بغل. (ناظم الاطباء). رجوع به استر و بغل شود.

چمنار.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان حشمت آباد بخش دورود شهرستان بروجرد که در 16 هزارگزی باختر دورود و 9 هزارگزی باختر راه شوسهء دورود به بروجرد واقع است. جلگه و معتدل است و 178 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمنار.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 41 هزارگزی جنوب فلاورجان و 3 هزارگزی خاور پل زمانخان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 104 تن سکنه دارد. آبش از زاینده رود. محصولش غلات، برنج و پنبه. صنایع دستی زنان کرباس بافی و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چمناک.

[چَ] (اِ) پای افزار و کفش را گویند. (برهان) (آنندراج). کفش و پاافزار. (ناظم الاطباء). چمتاک. چمتک. چمشاک. چمشک. چمنک. و رجوع به چمتاک و چمتک و چمشک و چمنک و کفش شود.

چمن اسماعیل.

[چَ مَ اِ] (اِخ) دهی از دهستان 3 بخش هرسین شهرستان کرمانشاه که در 17 هزارگزی جنوب باختری هرسین و 3 هزارگزی ده نو واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 148 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. در این آبادی بین ایزه و ده نو در سینهء کوه آثار حجاری قدیم مشهور به «فرهادتراش» وجود دارد، دو نکتهء قابل توجه در این حجاری این است که دستهای شخص حجاری شده رو به آفتابست و صبح و غروب آفتاب، آفتاب به او میتابد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چمن افروز.

[چَ مَ اَ] (نف مرکب)روشن کننده و افروزندهء باغ و بستان. || کنایه از گلهای سرخ رنگی که در باغ مایهء چمن افروزی شود. || نام گل تاج خروس. (از آنندراج). گل بستان افروز. (از ناظم الاطباء). گل تاج خروس. و رجوع به بستان افروز و تاج خروس شود.

چمن افشار.

[چَ مَ اَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع کوهستانی سیرجان کرمان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 367). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: ده کوچکی است از دهستان بلورد بخش مرکزی سیرجان که در 75 هزارگزی خاور سعیدآباد، بر سر راه مالرو گلنارآباد به بلورد واقع است و 12 تن سکنه دارد. ضمناً مزارع سنگری، گلفگی، چشمهء سیف اللهی و ده موسی جزء این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چمن اللهیار.

[چَ مَ اَلْ لاه] (اِخ) دهی از دهستان کفرآور بخش گیلان شهرستان شاه آباد که در 18 هزارگزی شمال گیلان و 6 هزارگزی باختر سرباغ واقع است. دشت و معتدل است و 240 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کفرآور. محصولش غلات. میوه جات، توتون و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. اهالی این آبادی از ایل کلهر میباشند و در تابستان برای تعلیف احشام خود به ارتفاعات مجاور آبادی می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چمن اندود.

[چَ مَ اَ] (ن مف مرکب) در معنی، مرادف چمن زار و چمن خیز و چمن پوش است که هر یک معروف میباشد. (از آنندراج). چمن زار :
شوق موسی نگهم رام تسلی نشود
تا دو عالم چمن اندود تجلی نشود.
میرزا بیدل (از آنندراج).
رجوع به چمن زار، چمن خیز و چمن پوش شود.

چمن بر.

[چَ مَ بُ] (اِ مرکب) چمن پیرا و چمن زن. ابزار بریدن چمن. و رجوع به چمن پیرا و چمن زن و چمن زنی شود.

چمن بید.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد که در 50 هزارگزی جنوب باختری مانه بر سر راه شوسهء عمومی بجنورد به نردین واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 84 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات است. محصولش غلات، بنشن، میوجات و پنبه. شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی است و راهش مالرو است. در این آبادی تربیت زنبور عسل معمول است و عسل آنجا معروف میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چمن پوش.

[چَ مَ] (ن مف مرکب) مرادف چمن زار و چمن اندود و چمن خیز است. (از آنندراج). جایی که از چمن پوشیده باشد. و رجوع به چمن و چمن زار و چمن خیز و چمن اندود شود. || کنایه از سبزپوش. پوشیده شده از رنگ سبز یا جامهء سبز :
ز باغ وصف او طوطی چمن پوش
بهار بی خزان دارد در آغوش.
طغرا (از آنندراج).

چمن پیرا.

[چَ مَ] (نف مرکب) باغبان باشد چه پیرایش، بریدن شاخهای زیادتی درخت را گویند و آن کار باغبان است. (برهان). باغبان را گویند و او را بستان پیرا نیز خوانند. (جهانگیری). بمعنی باغبان است که باغ را از شاخ زیادهء بی فایده و از خار و خاشاک پیرایش دهد. (از انجمن آرا). باغبان و کسی که شاخه های درخت را پیرایش میکند. (ناظم الاطباء). چمن پیرای. آنکه چمن پیراید. پیرایشگر چمن. مرادف چمن بند و چمن ساز و چمن طراز و چمن آرا و چمن آرای :
ز اصل درگذرد شاخ و سایه دار شود
ز یکدگر چو جدا کردشان چمن پیرا.
کمال اسماعیل (از جهانگیری).
رجوع به چمن آرای و چمن بند و چمن ساز و چمن طراز شود. || (اِ مرکب) ابزار بریدن زیادتی های چمن باغچه یا باغ. چمن بر. چمن زنی. و رجوع به چمن بر و چمن زنی شود.

چمن پیرای.

[چَ مَ] (نف مرکب) باغبان (آنندراج). پیرایندهء چمن. آنکه چمن را پیراید. چمن پیرا. مرادف چمن آرای و چمن ساز و چمن طراز. و رجوع به چمن پیرا شود. || (اِ مرکب) آلت چمن بری و چمن زنی. رجوع به چمن بر و چمن زن شود.

چمن جعفربیک.

[چَ مَ جَ فَ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 36 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 8 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. دامنه و سردسیر است و 480 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنین این آبادی از طایفهء غیب غلام میباشند که در ساختمان و سیاه چادر زندگی میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمن چهر.

[چَ مَ چِ] (ص مرکب) ظاهراً کنایه از زیبارخی است که چهره ای چون چهر باغ و بستان رنگین و شکفته و باطراوت دارد :
دگر باره جهاندار از سر مهر
به گلرخ گفت کای سرو چمن چهر.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص 311).
رجوع به چمن شود.

چمن خیز.

[چَ مَ] (نف مرکب) زمینی یا جایی که استعداد روییدن چمن دارد. یا چمن در آنجا بسیار است. چمن زار :
تعالی الله ازین شهر چمن خیز
که باد اوست بر دلها فرح بیز.
منیر (از آنندراج).
رجوع به چمن زار شود.

چمند.

[چَ مَ] (ص)(1) اسب کندرفتار و کاهل را گویند. (برهان). اسب جمام کندرفتار. (از انجمن آرا) (از آنندراج). اسب کندرفتار. (ناظم الاطباء). اسب کاهل چابک خوار که جنبان نبود. (شرفنامهء منیری). جمند. و رجوع به جمند شود. || مردم کاهل و تنبل و هیچ کاره را نیز گفته اند. (برهان). آدم جمام کُندرفتار. (از انجمن آرا) (از آنندراج). مردم تنبل و هیچکاره. (ناظم الاطباء). و رجوع به جمند شود. || (اِ) در لهجهء روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه، بمعنی درخت و بوتهء گل.
(1) - مصحف «چمندر» ترکی بمعنی شتر کاهل و بدرو. «جغتایی 287». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چمندان.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: از مراتع مومج و قورق دیوانی و محل شکار و چراگاه ایلخی دیوان است و منبع حقیقی رودخانهء دلی چای نیز میباشد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 267).

چمندان.

[چَ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان است که در 5 هزارگزی جنوب باختری لاهیجان و 2 هزارگزی جنوب راه شوسهء لاهیجان به رشت واقع میباشد. جلگه و مرطوب است و 268 تن سکنه دارد. آبش از استخر و آب رودخانهء تخم شل. محصولش برنج، ابریشم و چای. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چمندگی.

[چَ مَ دَ / دِ] (حامص) صفت و حالت شخص چمنده. خرامندگی. رفتار بناز و خرام. رجوع به چم، چمنده و چمیدن شود.

چمنده.

[چَ مَ دَ / دِ] (نف) خرامنده. (شرفنامهء منیری). خرامنده و از روی ناز رونده. (ناظم الاطباء). چمان. خرامان : هیچ چمنده و رمنده از آن شربتی تناول نکرد. (از ترجمهء محاسن اصفهان ص 39). || صفت اسب یا هر مرکب خوشرفتار :
فرودآمدند از چمنده ستور
شکسته دل و چشمها گشته کور.دقیقی.
ز اسب چمنده فرودآمدند
گو و پیر هر دو پیاده شدند.دقیقی.
چو نیمی ز هفتم شب اندرگذشت
چمنده یکی اسب دیدم به دشت.فردوسی.
رجوع به چم و چمندگی و چمیدن شود.

چمن رمیده.

[چَ مَ رَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)بمعنی از چمن رمیده است. (آنندراج). مرغ فرارکردهء از باغ و بوستان. (ناظم الاطباء). مقابل چمن آسوده. رمیده از باغ و چمن :
مرغ چمن رمیده ام زخمی خار آشیان
کی به بهشت میدهم حلقهء چشم دام را.
خان آرزو (از آنندراج).

چمن رنگ.

[چَ مَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان که در 4هزاروپانصدگزی جنوب خاوری مشیز بر سر راه قلعه عسکر به کرمان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 85 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چمن زار.

[چَ مَ] (اِ مرکب) معروف است. (از آنندراج). مرغزار سبز و خرم. (ناظم الاطباء). جایی که چمن و سبزه روید. چمنستان. چمن خیز :
بیا ساقی ای نوبهار طرب
ز نخل قدت برگ و بار طرب
بیاد گل آن چمن زار فیض
بده لاله گون جام سرشار فیض.
طغرا (از آنندراج).
رجوع به چمن خیز و چمنستان شود. || کنایه از رخسار معشوق :
روان گوشه گیران را جبینش طرفه گلزاریست
که بر طرف چمن زارش همی گردد چمان ابرو.
حافظ.

چمن زمین.

[چَ مَ زَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مواضعخان بخش ورزقان شهرستان اهر که در 25 هزارگزی جنوب ورزقان و 13 هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر واقع است و 257 تن سکنه دارد. محلی است کوهستانی با هوای معتدل که آبش از چشمه و رودخانهء نهند. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی، بافتن جاجیم و گلیم و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چمن زن.

[چَ مَ زَ] (نف مرکب) پیراینده و برندهء زیادتی های چمن. چمن پیرا. || (اِ مرکب) آلتی است پیراستن و کوتاه کردن چمن را. مقراض چمن زنی. چمن زنی. چمن پیرا. چمن بُر. ابزار مخصوص بریدن زیادتی های چمن باغ و باغچه. رجوع به چمن پیرا و چمن پیرای و چمن زنی شود.

چمن زنی.

[چَ مَ زَ] (حامص مرکب)پیراستن و کوتاه کردن چمن. زدن و بریدن زیادتی و بلندیهای چمن باغ با باغچه یا ابزار مخصوص این کار. عمل باغبان در پیراستن چمن. || (اِ مرکب) ماشین چمن زنی که با آن چمن را برند. || قیچی چمن زنی. قیچی مخصوص بریدن چمن(1). چمن زن. چمن پیرا. مقراض چمن زنی. و رجوع به چمن پیرا، چمن پیرای و چمن زن شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Tomdeuse a gazon

چمن ساز.

[چَ مَ] (نف مرکب) باغبان. (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرادف چمن آرای و چمن پیرای و چمن طراز. (از آنندراج) :
پیری شکوفه کرد و اجل شد ثمرفشان
صد رنگ آرزوست چمن ساز ما هنوز.
میان ناصر علی (از آنندراج).
رجوع به چمن آرای، چمن پیرای و چمن طراز شود.

چمنستان.

[چَ مَ نِ] (اِ مرکب) مرغزار سبز و خرم. (ناظم الاطباء). چمنزار. رجوع به چمنزار شود.

چمن سلطان.

[چَ مَ سُ] (اِخ) دهی از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 37 هزارگزی جنوب خاوری الیگودرز، کنار راه مالرو رکن آباد به مغانک واقع است. جلگه و معتدل است و 2537 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن قالی و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمن سیدمحمد.

[چَ مَ سَیْ یِ مُ حَمْ مَ](اِخ) دهی از بخش چواز شهرستان ایلام که در 46 هزارگزی باختر چوار و 30 هزارگزی باختر راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 80 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی بافی و راهش مالرو است. ساکنان این آبادی چادرنشین میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چمن سیر.

[چَ مَ سَ / سِ] (ص مرکب)آنکه در چمن ها بگردد. مرادف چمن گرد. (از آنندراج). گردش کنندهء در باغها. (ناظم الاطباء). سیرکننده در باغها و بستان. آنکه در باغ و بستان سیر و سیاحت کند :
الفت هوسم نیست به دلهای چمن سیر
ترسم که مرا با غم خود وانگذارند.
حضرت شیخ (از آنندراج).
رجوع به چمن گرد شود.

چمن صفا.

[چَ مَ صَ] (اِ مرکب) محل نشستن در باغ. (ناظم الاطباء).

چمن طبع.

[چَ مَ طَ] (ص مرکب) کنایه از کسی که طبعش بسیار رنگین بود. (آنندراج). متلون المزاج. || بی قرار. (ناظم الاطباء).

چمن طراز.

[چَ مَ طِ / طَ] (نف مرکب)باغبان. (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرادف چمن آرای و چمن پیرای و چمن ساز. (از آنندراج). و رجوع به چمن آرای و چمن پیرای و چمن ساز شود. || هر آنچه باغ و چمن را بیاراید و زینت دهد. گل یا درخت یا هرچه مایهء زیبایی و آراستگی باغ و چمن شود :
خیز و بجلوه آب ده سرو چمن طراز را
آب و هوا زیاده کن باغچهء نیاز را.
عرفی (از آنندراج).

چم نظامی.

[چَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان که در 15 هزارگزی شمال باختری بهبهان و 11 هزارگزی شمال راه شوسهء بهبهان به اهواز واقع است. دشت و گرمسیر است و 187 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانه. محصولش غلات، کنجد، حبوبات، برنج و پشم. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمن عزیز.

[چَ مَ عَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: دره ای است از کوههای باباپیر تویسرکان که مزرعه ای از مزارع سرکان و ملک خوانین آن جاست این مزرعه چشمهء مختصری دارد و محل یک زوج کشتکار است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 267).

چمنک.

[چَ نَ] (اِ) بمعنی چمناک است که کفش و پای افزار باشد. (برهان). کفش. (ناظم الاطباء). چمتاک. چمتک. چمشک. چمشاک. رجوع به چمتاک و چمتک و چمشاک و چمشک و چمنک شود.

چمنگاه.

[چَ مَ] (اِ مرکب) مرادف چمنزار و چمنستان. آنجا که چمن روید. مرغزار و سبزه زار :
که در پایان این کوه گرانسنگ
چمنگاهی است گردش بیشهء تنگ.نظامی.
وآن سرو رونده زآن چمنگاه
شد روی گرفته سوی خرگاه.نظامی.
رجوع به چمن زار و چمنستان شود.

چمن گرد.

[چَ مَ گَ] (نف مرکب) آنکه در چمنها میگردد. (آنندراج). گردش کننده در اطراف باغها. (ناظم الاطباء). مرادف چمن سیر. رجوع به چمن سیر و چمن گردی شود.

چمن گردی.

[چَ مَ گَ] (حامص مرکب)عمل چمن گرد. گردش کردن و سیر کردن در چمن :
بیاد همصفیران در چمن شور خوشی دارم
چمن گردی ز هر فرسوده بال و پر نمی آید.
دانش (از آنندراج).
رجوع به چمن گرد شود.

چمن گل.

[چَ مَ گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بازفت بخش اردل شهرستان شهرکرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چمن گم کرده.

[چَ مَ گُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) صفت مرغ دورمانده از باغ و چمن. (از آنندراج) :
نالهء مرغ چمن گم کرده سیرآهنگ نیست
واگذارید ای نواسنجان به خاموشی مرا.
طالب آملی (از آنندراج).

چمن لاله.

[چَ مَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان نفت سفید بخش هفتگل شهرستان اهواز که در 13 هزارگزی شمال باختری هفتگل، کنار راه شوسهء هفتگل به نفت سفید واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 300 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و آب لولهء شرکت نفت. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. این آبادی دارای چاه نفت است و ساکنان آن از طایفهء قشقایی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمن لو.

[چَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان به به جبک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو که در 24 هزارگزی شمال خاوری سیه چشمه و 8 هزارگزی راه ارابه رو محمدآباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چمن ملک حسن.

[چَ مَ مَ لِ حَ سَ] (اِخ)دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 39 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 2 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. تپه ماهوری و سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنان آبادی از طایفهء باریک وند میباشند که در سیاه چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام ییلاق و قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمن نمشت.

[چَ مَ نَ مَ] (اِخ) دهی از بخش دره شهر شهرستان ایلام که در 3 هزارگزی شمال دره شهر و 5 هزارگزی شمال خاوری راه مالرو دره شهر به مارین واقع است. جلگه و گرمسیر است و 202 تن سکنه دارد. آبش از نهر دره شهر. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. اهالی این آبادی چادرنشین میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چمن وزیر.

[چَ مَ وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ناوکش بخش چگنی شهرستان خرم آباد که در 15 هزارگزی جنوب خاوری سراب دره و 2 هزارگزی راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است. جلگه و معتدل است و 48 تن سکنه دارد. آبش از سراب دره، محصولش غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی چادربافی و راهش مالرو است. ساکنان این آبادی از طایفهء فتح اللهی میباشند و در سیاه چادر خانه دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمن هشتادان.

[چَ مَ هَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: از توابع خبیص کرمان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 267).

چمنی.

[چَ مَ] (ص نسبی) هر چیز سبزرنگ مانند چمن. (ناظم الاطباء). هر آنچه رنگی به سبزی چمن دارد. || نوعی از رنگ سبز. (از آنندراج). رنگی به رنگ سبزهء چمن: سبز چمنی. || سایهء سبزه. (ناظم الاطباء).

چمنی.

[چَ مَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: از قرای بلوک رامجرد فارس است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 267).

چم نیله.

[چَ لَ] (اِخ) دهی از بخش زرین آباد شهرستان ایلام که در 24 هزارگزی جنوب خاوری پهله، کنار راه مالرو دهلران واقع است. کوهستانی و گرمسیر است. 50 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء میمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چم و خم.

[چَ مُ خَ] (اِ مرکب، از اتباع)ادب در معاشرت با زیرکی و استادی. || اظهار ادب با زبان و اشارات لب و روی. || ادا و اطوار. قر و غربیله. ناز و کرشمه. و رجوع به چمیدن شود. || راه و روش وصول به مقصود، زیرکان و موقع شناسان را. پیچ و خم هر کار یا هر امری که هوشمندان دریابند.

چمورایگدر.

[] (اِخ) نام طایفه ای از طوایف ترکمان ایران که در حدود 40 خانوار میباشند و در جنوب گنبدقابوس سکونت دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 103).

چموردوچی.

[] (اِخ) نام طایفه ای از طوایف ترکمن ایران که در حدود 50 خانوار میباشند و در شمال کتول سکونت دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 102).

چموش.

[چَ] (اِ)(1) مخفف چاموش است که نوعی از کفش و پای افزار باشد. (برهان)(2). نوعی از پاافزار. (جهانگیری). مخفف چمشک که پای افزار باشد. (انجمن آرا) (آنندراج)(3). چاموش و قسمی از کفش. پاپوش. اورسی. صندل. نوعی کفش. پوزار (در لهجهء روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به چاموش، چمشاک و چمشک شود.
(1) - Sabot. (2) - به این معنی در گیلکی comush. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(3) - ظ . «چموش» مخفف «چمشک» نتواند بود و نوشتهء انجمن آرا اشتباه مؤلف یا ناسخ است که مصحف را «مخفف» نوشته است.

چموش.

[چَ] (ص) اسب و استر لگدزن و بدفعل را گویند، و معرب آن شموس است. (برهان). اسب و استر و خر بدنعل لگدزن را گویند و معرب آن شموس است. (جهانگیری). اسب لگدزن و توسن که بعربی شموس گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). اسب و استر لگدزن و شرور. (ناظم الاطباء). اسب سرکش. (از رشیدی). اسب یا قاطر یا خر بدادا و سرکش که چون خواهند زین یا پالان بر او نهند یا تیمارش کنند جفت و لگد اندازد و شرارت کند :
آن استر چموش لگدزن ازآن من
وآن گربهء مصاحب بابا ازآن تو.
کمال اسماعیل (از جهانگیری).

چموش گزک.

[چَ گَ زَ] (اِخ) دهی جزء دهستان طارم پایین. بخش سیردان شهرستان زنجان که در 15 هزارگزی شمال باختری سیردان و 15 هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 469 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم و راهش مالرو و صعب العبور است. مزرعهء شام دشت بوسیلهء اهالی چموش گزک زراعت شده محل ییلاقی آنها است. این آبادی را شامورن هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چموم.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرم شهر که در 81 هزارگزی شمال خاوری شادگان و یک هزارگزی خاور راه اتومبیل رو رامهرمز به خلف آباد در کنارهء شمالی رودخانهء جراحی، واقع است. آبش از رودخانهء جراحی. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان این آبادی از طایفهء بنی خالد میباشند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چم ویلاوند.

[چَ وَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 48 هزارگزی جنوب باختری کوهدشت و 48 هزارگزی شمال راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است. جلگه است با هوای معتدل و 120 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء صیمره. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن چادر سیاه و راهش اتومبیل رو است. ساکنان این آبادی از طایفهء کاکاوند بوده در سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمه.

[چَمْ مِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: قریه ای است از قرای طارم که ملک علینقی خان سرتیپ است و 50 خانوار سکنه دارد. این آبادی هوایی معتدل و چند باغ دارد و زراعتش دیمی و آبی است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 267). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی است جزء دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان که در 29 هزارگزی باختر سیردان و 12 هزارگزی راه مالرو سیردان به زنجان واقع است. کوهستانی است با هوای سردسیر و 146 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و گردو. شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و جاجیم و راهش مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چم هاشم.

[چَ شِ] (اِخ) دهی از دهستان رستم آباد بخش رامهرمز شهرستان اهواز که در 21 هزارگزی جنوب رامهرمز و 12 هزارگزی خاور راه رامهرمز به خلف آباد واقع است. دشت و گرمسیری است و 150 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء چم هاشم. محصولش غلات، برنج، کنجد و بزرک. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. ساکنان این آبادی از طایفهء بن سعید میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمه بن.

[چَ مِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان چلاو بخش مرکزی شهرستان آمل که در 50 هزارگزی جنوب خاوری آمل واقع است. کوهستانی و جنگل دار و هوایش معتدل است و 100 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان بافتن کرباس، شال و جوراب و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چمه دان.

[چَ مَ] (اِ مرکب) ترکی شدهء جامه دان. همان «جامه دان» است که در لهجهء ترکی بدین صورت تلفظ شود. جای نهادن جامه ها، بخصوص در سفر. صندوق لباس. و رجوع به جامه دان و چمدان شود.

چم هندی.

[چَ هِ] (اِخ) دهی از دهستان موسیان شهرستان دشت میشان که در 35 هزارگزی جنوب خاوری موسیان بر سر راه اتومبیل رو فله به موسیان واقع است. دشت و گرمسیری است و 400 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و روغن و شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه و سیاه چادر است. این آبادی را ربوط هم مینامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمی.

[چَ] (ص نسبی)(1) بمعنی «معنوی» باشد که در مقابل «صوری» است، چه «چم» بمعنی معنی است. (برهان). بمعنی معنوی زیرا که چم بمعنی «معنی» است که ضد صورت است. (انجمن آرا) (آنندراج). معنوی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چم شود. || اصلی. معنی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چم شود.
(1) - از چم + ی (نسبت)؛ معنی دار، مفهوم (یوستی، بندهش ص51). پهلوی (cemik) chimikبمعنی معقول و مستدل. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چمیان.

[چَ] (اِ) بمعنی معنویان. (از برهان ذیل چمی)(1). در دساتیر بمعنی خاصان و یا معنیان آمده. (از انجمن آرا ذیل چمی) (از آنندراج ذیل چمی). چمی خاصان و معنویان. (ناظم الاطباء). و رجوع به چم و چمی شود.
(1) - به این معنی از دساتیر است. (فرهنگ دساتیر ص243) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چمیان.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 50 هزارگزی جنوب باختری اهواز در کنارهء کارون و 14 هزارگزی باختر راه اهواز به آبادان واقع است. آبش از رودخانهء کارون بوسیلهء موتور. محصولش غلات، صیفی و سبزیجات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان این آبادی از طایفه آل ابوفرهان میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمیدگی.

[چَ دَ / دِ] (حامص) عمل چمیدن. و رجوع به چمیدن شود.

چمیدن.

[چَ دَ] (مص)(1) بمعنی خرامان براه رفتن باشد. (برهان). بناز و تکبر رفتن. (صحاح الفرس). بمعنی خرامیدن. (انجمن آرا) (آنندراج) (رشیدی) (غیاث). روان شدن از روی تکبر و خرامان براه رفتن. (ناظم الاطباء). با ناز و کرشمه و چم و خم راه رفتن و خرامیدن. راه رفتن سلانه سلانه. مغرورانه و نرم نرمک گام برداشتن. در گردشگاهها به آهستگی رفتن و سیر و تماشا کردن :
نشاید کزین پس چمیم و چریم
وگر خویشتن تاجرا پروریم.فردوسی.
بباغی که دل گوید ای تن درین چم
بباغی که تن گوید ای دل درین چر.فرخی.
تا بچرد رنگ در میانهء کهسار
تا بچمد گور در میانهء فدفد.
منوچهری.
ماه فروردین بگل چم ماه دی بر باد رنگ
مهرگان بر نرگس و ماه دگر بر سوسنه.
منوچهری.
آمد نوروز ماه با گل سوری بهم
بادهء سوری بگیر بر گل سوری بچم.
منوچهری.
نایب گل چون تویی ساقی مل هم تو باش
جام چمانه بده بر چمن جان بچم.خاقانی.
در آن مینوی میناگون چمیدند
فلک را رشته در مینا کشیدند.نظامی.
یکی سر برآر از گریبان غم
به آرام دل با جوانان بچم.سعدی.
کبک اینچنین نرود سرو اینچنین نچمد
طاووس را نرسد پیش تو جلوه گری.
سعدی.
همی گفت و در روضه ها میچمید
کز آن خار بر من چه گلها دمید.سعدی.
نزیبد ترا با جوانان چمید
که بر عارضت گَرد پیری دمید.سعدی.
چمان چو من به چمن باچمانه چم، بر جوی
اگر معاینه جویی بهشت و ماء معین.
سلمان ساوجی.
رجوع به چمن، چمان و چمیده شود.
|| بمعنی میل کردن و برگشتن و پیچ و خم خوردن هم آمده است. (برهان). میل کردن و پیچ و خم خوردن در راه رفتن. (ناظم الاطباء). بدن را بچپ و راست خم کردن و پیچ و تاب دادن در راه رفتن. کج مج شدن در حرکت. راه رفتن به روش مستان و تلوتلو خوردن. مطلق راه رفتن و حرکت کردن. مقابل خسبیدن و نشستن. حرکت کردن و از پای ننشستن :
چرا همی نچمم تا کند چرا تن من
که نیز تا نچمم کار من نگیرد چم.رودکی.
هرکه چمد چرد و هرکه خسبد خواب بیند. (قابوسنامه).
چو ایدر نخواهی همی آرمید
بباید چرید و بباید چمید.فردوسی.
ولیکن بدوزخ چمیدن بپای
بزرگان پیشین ندادند رای.فردوسی.
برسمی که بودش فرودآورید
جهاندار پیش سپهبد چمید.فردوسی.
بچر کت عنبرین بادا چراگاه
بچم کت آهنین بادا مفاصل.منوچهری.
برفتن برآورده پر مرغ وار
همه ره چمیده بسینه چو مار.اسدی.
نیاید با تو زین طارم برون جز طاعت و حکمت
بچر وز بهر طاعت چر بچم وز بهر حکمت چم.
ناصرخسرو.
چمیدن به نیکیت باید، که مرد
ز نیکی چرد چون به نیکی چمد.
ناصرخسرو.
در جهان دین بر اسب دل سفر بایدت کرد
گر همی خواهی چریدن مر ترا باید چمید.
ناصرخسرو.
گر از دین و دانش چرا بایدت
سوی معدن دین و دانش بچم.ناصرخسرو.
رجوع به چم و چمیده شود. || بالیدن و قد کشیدن و جلوه گری کردن :
جهاندار گیتی چنین آفرید
چنان کو چماند بباید چمید.فردوسی.
چو باد صبا بر درختان وزد
چمیدن درخت جوان را سزد.سعدی.
خوش نازکانه میچمی ای شاخ نوبهار
کآشفتگی مبادت از آشوب باد دی.حافظ.
اگر سر آن را ببرند [ درخت انجیر را ] یا سرما آن را خشک گرداند باز از بیخ بچمد و ارتفاع نیکو دهد. (فلاحتنامه). || جولان دادن در میدان جنگ و هم نبرد خواستن و حمله کردن. سواره یا پیاده در رزمگاه پیش صفوف دشمن، خودنمایی کردن و مبارز طلبیدن و حمله آغازیدن :
ور ایدون نتابید با یک سوار
چگونه چمد درصف کارزار.فردوسی.
که من دانم اکنون جز او نیست این
که یارد چمیدن بدین دشت کین.فردوسی.
چون خواجه ترا کدخدای باشد
با فتح چمی با ظفر گرازی.مسعودسعد.
رجوع به چم و چمان شود. || تافتن. || راغب شدن. || پیچیدن. (ناظم الاطباء). پیچ و تاب خوردن :
گهی زیر چنگال مرغ اندرون
چمیدن بخاک و مزیدن بخون.فردوسی.
|| کج کردن. || شراب آشامیدن. (ناظم الاطباء).
-اندرچمیدن؛ بمعنی گذشتن. سپری شدن :
چو بهری ز تیره شب اندرچمید
کی نامور پیش یزدان خمید.فردوسی.
- || یرش بردن و تاخت آوردن :
چو باد سپیده دمان بردمد
سپه جمله باید که اندرچمد.فردوسی.
(1) - از: چم + یدن (پسوند مصدری) جزء اول در اوراق مانوی بپارتی C'm (آمدن)، در زبان پارتی (پهلوی اشکانی) oC m (دویدن)، ارمنی Cem (گردش کردن) (هوبشمان، دستور ارمنی ص 189). (Henning, A list of Middle.Persian..., BSOAS, Ix, I, pp. 81-82). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چمیده.

[چَ دَ / دِ] (ن مف / نف) از روی ناز و غمزه و خرام و تکبر براه رفته. (برهان) (آنندراج). خرامیده بطور بزرگواری و حشمت و زیبایی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چم و چمیدن شود. || خم شده را نیز گویند. (برهان). خم شده و کج گشته. (ناظم الاطباء). و رجوع به چمیدن شود. || (اِ) خستهء انگور. (ناظم الاطباء).

چمیز.

[چَ] (اِ) کمیز و بول و چامیز. چامین و چمین. رجوع به چامیز و چامین و چمین شود. || غایط. (ناظم الاطباء). رجوع به چامیز و چامین و چمین شود.

چمیزی.

[چَ] (اِخ) نام تیره ای از طایفهء ملکشاهی در پشتکوه. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 68).

چمیم.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 30 هزارگزی شمال باختری اهواز و 5 هزارگزی راه شوسهء حمیدیه به اهواز واقع است و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چمین.

[چَ] (اِ) مخفف چامین است که شاش و بول را گویند. (برهان). بمعنی بول و آنرا چامین نیز گویند. (از جهانگیری). کمیز. بول. چامیز. (ناظم الاطباء). مطلق بول و شاش آدمی یا حیوان :
چاره نبود هم جهان را از چمین
لیک نبود آن چمین ماء معین.
مولوی (از جهانگیری).
بود بیحد آن چمین [ بول خر ] نسبت بدو [ مگس ]
آن نظر کو بیند او را راست، کو.مولوی.
رجوع به چامیز و چامین و چمیز و کمیز شود. || غایط را نیز گویند. (برهان). غایط و آنرا چامین نیز گویند. (از جهانگیری). غایط. (ناظم الاطباء). غایط و سرگین و کثافاتی از این قبیل :
بلبلان را جای میزیبد چمن
مر جعل را در چمین خوشتر وطن.
مولوی (از جهانگیری).
رجوع به چامین و چامیز و چمیز و کمیز شود. || محل کثافت و سرگین است. (انجمن آرا) (آنندراج).

چم یوسفعلی.

[چَ مِ سِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان در 39 هزارگزی باختر فلاورجان، کنار زاینده رود با 515 سکنه. آب آن از زاینده رود. محصول آنجا غلات و پنبه و برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی و راه آن مالروست.

چن.

[چِ] (نف مرخم) مخفف چین و چیننده، از فعل چیدن. رجوع به چیدن شود.
- سخن چن؛ مخفف سخن چین، بمعنی نمام و خبرکش و جاسوس و غماز :
کیسهء راز را بعقل بدوز
تا نباشی سخن چن و غماز.ناصرخسرو.
- سلامت چن؛ مخفف سلامت چین، بمعنی سلامت گزین و سلامت یاب :
هرکه گرفته ست سر شاخ صبر
زین عجبی شاخ سلامت چن است.
ناصرخسرو.

چنا.

[چِ] (ص لیاقت) درخور چیدن. قابل چیدن. و رجوع به چیدن شود.

چناب.

[چَ] (اِ) کلیچهء خیمه را گویند و آن تخته ای باشد سوراخ دار که ستون خیمه را بر آن گذارند. (برهان). کلیچهء خیمه باشد و آنرا بادریسه نیز خوانند. (جهانگیری). بادریسهء خیمه. (رشیدی). کلیچهء خیمه و آن تختهء سوراخ داری است که ستون خیمه را بدان گذارند و گذرانند. (از انجمن آرا) (از آنندراج). کلیچه و کماچهء خیمه. (ناظم الاطباء) :
جز در چناب(1) تو نزنم خیمهء ثنا
گر چرخ در دهان کندم چوب چون چناب.
رضی الدین نیشابوری (از جهانگیری).
رجوع به بادریسه شود.
(1) - در نسخه «چناب» ضبط شده لیکن ظاهراً «جناب» در این مورد اصح و انسب است.

چناب.

[چِ] (اِخ) نام رودخانه ای است مشهور در ولایت پنجاب. (برهان). رودیست بس بزرگ از ولایت پنجاب که آب آن بغایت لطیف و گواراست. (جهانگیری). یکی از پنج رود پنجاب(1). (حاشیهء برهان قاطع چ معین از دایرة المعارف اسلام).
(1) - Ginab.

چناب.

[چِ] (اِخ) ده مرکزی دهستان دیکلهء بخش هوراند شهرستان اهر که در 5 هزاروپانصد گزی هوراند و 20 هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر واقع است. کوهستانی است با هوای معتدل و 541 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، سردرختی و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چناچن.

[چَ چَ] (اِ صوت)(1) آواز و صدای تیر باشد که پی درپی بیندازند. (برهان). صدای تیر را گویند که از پی هم بیندازند و آنرا شپاشاپ نیز گویند. (جهانگیری). آواز و صدای پی درپی تیر انداختن. (انجمن آرا) (آنندراج). آواز و صدای تیر پی درپی انداخته شده. (ناظم الاطباء). چخاچخ. چقاچاق. چقاچق :
ز بیم چناچن که آمد ز تیر
کفن گشت در زیر جوشن حریر.
نظامی (از جهانگیری).
رجوع به چقاچاق و چقاچق شود.
(1) - سانسکریت jhanjhana (جلنگ جلنگ کردن، چکاچاک کردن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چناخ.

[چَ] (اِ) جناغ. (ناظم الاطباء). استخوان سینهء مرغ که گاه دو دوست با هم بشکستن آن شرط بندی کنند و این عمل را جناغ شکستن گویند. و رجوع به جناغ شود.

چناخ.

[چِ] (اِ) کیسهء مضاعفی ابریشمین که در نصف آن پول زرد و در نصف دیگر پول سفید گذارند. (ناظم الاطباء).

چنار.

[چَ / چِ] (اِ) درختی باشد مشهور. (برهان). درختی معروف که شعرا برگ بکف دست پنجه گشاده تشبیه کرده اند. (انجمن آرا) (آنندراج). درختی که بار ندارد و برگ او را به پنجه تشبیه کنند. (شرفنامهء منیری). درختی باشد بسیار کلان، که برگش بشکل پنجهء انسان باشد و بشبها از او اخگر بارد و عمرش بهزار سال رسد و بار ندارد. (از غیاث). درختی بسیار کلان و بی بار و طویل العمر که برگهای پهن دارد. (ناظم الاطباء). صِنار. دُلْب. نُلْک. نِلْک. نُلْکة. نِلْکة. (منتهی الارب). عیثام. نوعی درخت بی بار ولی گشن و پر شاخ و برگ و تنومند و بسیار عمر که در بعضی مناطق معتدل و سردسیر ایران کاشتن آن از قدیم معمول بوده و هم اکنون در بسیاری از شهرها و ییلاقات ایران اقسام کهنسال و چند صد ساله این درخت موجود و معروفند :(1)
بنفشه زار بپوشید روزگار ببرف
درونه گشت چنار و زریر شد شنگرف.
کسائی.
برافراخت آن بازوی چون چنار
بدان تا زند بر سر نامدار.فردوسی.
به گرد اندرش نی بسان درخت
تو گفتی که چوب چنارست سخت.
فردوسی.
درختی بد اندر بر او چنار
بدو برگذشته بسی روزگار.فردوسی.
بر دست حنا کرده نهد پای بهر گام
هر کس که تماشاگه او زیر چنار است.
فرخی.
مرغ نهاد آشیان بر سر شاخ چنار
چون سپر خیزران بر سر مرد سوار.
منوچهری.
چنگ بازانست گویی شاخک شاهسپرم
پای بطانست گویی برگ بر شاخ چنار.
منوچهری.
قمری هزار نوحه کند بر سر چنار
چون اهل شیعه بر سر اصحاب اشعری.
منوچهری.
نشنیده ای که زیر چناری کدوبنی
بررست و بردوید بر او بر بروز بیست.
ناصرخسرو.
بی بر چنار بودم، خرمابنی شدم
خرماست باروبرگ کنون بر چنار من.
ناصرخسرو.
رهبری از وی مدار چشم که دیو است
میوهء خوش زو مکن طمع که چنار است.
ناصرخسرو.
چنار پنجه گشاده ست و نی میان بسته
دعای دولت دستور صدر دنیی را.
انوری (از انجمن آرا).
در ابر اگر ز جود تو یک خاصیت نهند
دست تهی برون ندمد هرگز از چنار.
انوری (از انجمن آرا).
ز شاخ با درم آید کف چنار برون
گر از مهب کف او وزد نسیم شمال.انوری.
در عروسی گل عجب نبود
گر به حنا کنند دست چنار.خاقانی.
ز آتش روز ارغوان در خوی خونین نشست
باد که آن دید ساخت مروحه دست چنار.
خاقانی.
هر دست و هر زبان که در آن نیست نفع خلق
غیر از زبان سوسن و دست چنار نیست.
مولوی (از انجمن آرا).
شکرها میکنم درین ایام
که تهی دست گشته ام چو چنار.ابن یمین.
-امثال: چنار از خودش آتش گیرد؛ آتش چنار از خود چنار است، مؤلف انجمن آرا و صاحب آنندراج نویسند: چنار به آتش گرفتن از خود مشهور است :
آب از روی کار اگر ببرم
آتشی دان که از چنار آید.
انوری (از شرفنامهء منیری).
نامت بمیان مردمان در
چون آتشی از چنار جسته.
انوری (از شرفنامهء منیری).
هلاک نفس خوی زشت نفس است
نکو زد این مثل را هوشیاری
کفن بر تن کند هر کرم پیله
برآرد آتش از خود هر چناری.
عطار (از انجمن آرا).
|| بمعنی حلقه هم آمده است. (برهان). حلقه. (ناظم الاطباء). || آنچه زنان بر دست و پای از حنا مینگارند. (برهان) (ناظم الاطباء). || آلتی از آلات آتش در سور و عید را نیز گویند، و آن را در زمین و زیر خاک پنهان کنند و شب آتش زنند شعلهء بلندکشیده آتش افشانی کند. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - درختی از دولپه ای های بی گلبرگ که درختان زیبای آن زینت خیابانها و باغها است، نزدیک به تیرهء گزنه ها Urticees. (گل گلاب ص270) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چنار.

[چِ] (اِخ) ده کوچکی از بخش نوبران شهرستان ساوه که در 33 هزارگزی خاور نوبران و 12 هزارگزی راه عمومی واقع شده و 35 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حمزه لو بخش خمین شهرستان محلات که در 27 هزارگزی شمال خمین واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 902 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، بنشن، پنبه، چغندرقند، انگور و گردو. شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چنار.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از آبادیهای تابع طبس مسنا از محال قاینات است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 272).

چنار.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از آبادیها که خالصهء دیوانی است و در میان دره در دست راست جادهء اسدآباد به کنگاور واقع شده است. این آبادی اشجار زیاد دارد و امامزاده ای هم نزدیک آن میباشد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 272).

چنار.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع حسن آباد کاشان است». (از مرآت البلدان ج 4 ص 272).

چنار.

[چِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش نوبران که در 12 هزارگزی راه عمومی واقع است و 35 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 20 هزارگزی شمال باختری گرمی و 10 هزارگزی راه شوسهء گرمی به اردبیل واقع است. دشت و هوایش گرمسیری است و 103 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان تیرچایی بخش ترکمان شهرستان میانه که در 22 هزارگزی خاور بخش و 2 هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز واقع است. کوهستانی است و هوایش معتدل است و 165 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان شیرامین بخش دهخوارقان شهرستان تبریز که در 24 هزارگزی جنوب خاوری بخش و 15 هزارگزی راه شوسهء مراغه به تبریز واقع است. جلگه و هوایش معتدل است و 532 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، توتون، کشمش و بادام. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد که در 10 هزار و پانصد گزی شمال باختری هشجین و 17 هزار و پانصد گزی راه شوسهء هروآباد به میانه واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 252 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان زردلان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 53 هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاه و 11 هزارگزی سر فیروزآباد واقع است. محلی کوهستانی و سردسیر است و 70 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء بالاوند. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد و راهش مالرو است، لیکن در تابستان از طریق ماهیدشت با اتومبیل هم میتوان رفت. ساکنان این آبادی از طایفهء بالاوند میباشند و این آبادی را اهل محل گیجان هم مینامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه که در 43 هزارگزی جنوب باختری کوزران و 12 هزارگزی خاور گهواره واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 140 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد و راهش در تابستان اتومبیل رو است. گله داران این آبادی در زمستان به قشلاق نفت شاه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان جلالوند که سردسیر و کوهستانی است و 575 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء دره بادام و رودخانه بایونر. محصولش غلات، حبوبات، ذرت و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و تهیهء زغال و هیزم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه که در 14 هزارگزی جنوب خاوری صحنه و 8 هزارگزی جنوب راه شوسهء کرمانشاه به همدان واقع است. دشت و سردسیر است و 165 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء گاماسیاب. محصولش غلات، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت میباشد و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان ویسیان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 25 هزارگزی باختر ماسور و یکهزارگزی راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. تپه ماهوری و هوایش معتدل است و 1000 تن سکنه دارد. آبش از سراب چنار. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد و راهش اتومبیل رو است. ساکنان آبادی از طایفهء ویس کرم میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان گازهء بخش پاپی شهرستان خرم آباد که در 24 هزارگزی شمال باختری سپیددشت و 18 هزارگزی باختر ایستگاه بیشه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء چنار. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راهش مالرو است. ساکنان آبادی از طایفهء پاپی میباشند و برای تعلیف احشام در اطراف آبادی تغییر مکان میدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان منگرهء بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد که در 40 هزارگزی شمال باختری حسینیه و 22 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. محلی است در دامنهء کوه که هوایش معتدل است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء چنار. محصولش غلات، لبنیات، باغستان انار و انجیر. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی فرشبافی و راهش مالرو است. ساکنان آبادی از طایفهء میرعلیخان میباشند و برای تعلیف احشام ییلاق قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنار.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای بلوک آبادهء فارس میباشد. (ازمرآت البلدان ج 5 ص 272). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: یکی از دهستانهای دوازده گانهء بخش مرکزی شهرستان آباده که از شمال به کوه بسمی و بنجلی، از باختر به ارتفاعات گرگ و جلگه آباده، از جنوب به کوه امامزاده و دشت طفور و از خاور به دهستان سورمق محدود میباشد. این دهستان در شمال خاوری واقع شده، هوای آن معتدل است و جمعیت 13 آبادی متشکله آن در حدود 2700 تن است. آب مشروبش از قنوات متعدد تأمین میشود. محصولش غلات، پنبه، کشمش، بادام، صیفی جات و لبنیات میباشد. شغل اهالی زراعت، گله داری و باغبانی و صنایع دستی کرباس بافی و گیوه بافی است. قریه های مهم این دهستان عبارتند از: علی آباد، امیرآباد، یعقوب آباد و بیدک و خود این آبادی مرکز دهستان میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چنار.

[چِ] (اِخ) ده مرکزی دهستان چنار که بخش مرکزی شهرستان آباده میباشد و در 18 هزارگزی جنوب خاوری آباده، کنار راه شوسهء آباده به اقلید واقع است. جلگه ای با هوای معتدل است و 460 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، پنبه، بادام و لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن کرباس و گیوه است. این آبادی معدن گچ نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان جاوید بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون که در 69 هزارگزی خاور فهلیان و در دشت همایجان واقع است. هوای این آبادی گرمسیری است و 64 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء محلی و آب چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و قالیبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چنار.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از توابع کریال فارس میباشد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 272).

چنار.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای دره گز خراسان است و 17 خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 272). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی از دهستان درونگر بخش نوخندان شهرستان دره گز که در 9 هزارگزی شمال باختری نوخندان واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 96 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و ذرت. شغل اهالی زراعت و راهش از طریق راه شوسهء اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه نو بخش کلات شهرستان دره گز که در 63 هزارگزی جنوب خاوری کلات واقع است. دامنه و هوایش معتدل است و 96 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و کنجد. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در 20 هزارگزی جنوب فریمان و 4 هزارگزی خاور راه مالرو عمومی فریمان به پاقلعه واقع است. دامنه و هوایش معتدل است و 388 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنار.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای تربت حیدریه است که در قدیم باغستان داشته و فعلاً مخروبه است. این آبادی در کوهستان واقع شده، زراعتش از آب رودخانهء مشروب میشود و 27 خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 272). و در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی از دهستان ازغند بخش فیض آباد محولات شهرستان تربت حیدریه که در 30 هزارگزی جنوب باختر فیض آباد بر سر راه مالرو عمومی ازغند به فیض آباد واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 729 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، بادام و خشکبار میباشد. شغل اهالی زراعت و قالیبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان کاریزنو بالاجام بخش تربت جام شهرستان مشهد است که در 36 هزارگزی خاور راه مالرو عمومی تربت جام به فریمان واقع است. دامنه و هوایش معتدل است و 166 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان گلمکان بخش طرقبهء شهرستان مشهد که در 42 هزارگزی باختر گلمکان واقع است. دامنه و هوایش معتدل است و 242 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنار.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان ربع شامات بخش ششتمد شهرستان سبزوار که در 60 هزارگزی جنوب خاوری ششتمد و 13 هزارگزی جنوب قلعه میدان واقع است. کوهستانی و معتدل است و 117 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنارآرکون.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «یکی از قرای دماوند است و 20 خانوار سکنه دارد». (از مرآت البلدان ج 4 ص 272).

چناران.

[چِ] (اِخ) مؤلف انجمن آرا نویسد: نام شهری است در خراسان که اکراد در آن شهر حاکم و ساکن میباشند. (از انجمن آرا). مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قلاع بجنورد میباشد که در میان دره واقع است و از آب چشمه مشروب میشود و 50 خانوار سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 272). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی از دهستان نوده چناران بخش حومهء شهرستان دره گز که در 24 هزارگزی جنوب خاوری بجنورد بر سر راه قدیمی بجنورد به قوچان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 1428 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات، بنشن و انواع میوه است. شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی میباشد و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چناران.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از بلوک تابع مشهد مقدس است که از شمال بخاک قوچان، از جنوب به میانولایت و درزاب، از سمت غربی و جنوب غربی به گلمکان و شاندیز و از جهت شرقی به رادکان محدود میباشد. این بلوک دارای رودخانه ای است به همین نام که دو رشته دارد و یکی از آن دو رشته از نیشابور میاید و منبع آن فریزی است و رشتهء دیگر از سمت نیشابور میاید و منبع آن اخلمد میباشد. قصبهء چناران در این بلوک مخروبه شده و از جمعیت آن سیصد خانوار باقی مانده است و از آثار قدیم خرابهء شهر منیجان در این بلوک باقی است که آن را منسوب به منیجه، دختر افراسیاب و آبادکردهء وی میدانند. (از مرآت البلدان ج 4 ص 273). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: نام یکی از دهستانهای بخش حومهء شهرستان مشهد که از خاور و شمال خاوری به کوه هزارمسجد، از شمال خاوری به دهستان رادکان، از باختر به دهستان گلمکان بخش طرقبه و از جنوب به دهستان بیزکی محدود است. جلگه ای با هوای معتدل است که آب مزروعی آن از رودخانه و قنوات میباشد. این دهستان از 111 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 20793 تن سکنه دارد و راه شوسهء مشهد بقوچان از این دهستان میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چناران.

[چِ] (اِخ) مرکز دهستان بخش حومهء شهرستان مشهد میباشد که در 60 هزارگزی شمال باختری مشهد بر سر راه شوسهء مشهد بقوچان واقع است. جلگه و معتدل است و 758 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و قنات. محصولش غلات، بنشن، جالیزکاری و میوه است. شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیبافی میباشد و راهش ماشین رو است. این آبادی ادارات دولتی، پاسگاه ژاندارمری، چند دبستان و چندین مغازه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چناران.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: دره ای است از دره های آرتیمان تویسرکان که در این دره درختهای چنار خودرو بسیار است و قاشق تراشهای ولایتی هر چهار پنج سال یکبار از این درختها خریده آنها را مثل بید هرس میکنند و شاخه ها را بمصرف میرسانند. لطافت هوای این دره و چشمه سارهای آن که بکوهی بنام اشکنجنه منتهی میشوند، مشهور است. اهل سرکان غالباً میوه های باغستان خود را صبحها بدوش گرفته از گردنه اشکنجنه بدان سمت کوه بهمدان میبرند و میفروشند و عصر بسرکان برمیگردند. کوههای این ناحیه با چشمه سارها و لاله های الوان و علفهای خوب، منظری زیبا دارند. در کنار چشمه ها توتیای زیاد میروید و نخود خودرو نیز در کوهستان بسیار است و شبنم تندی دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص273).

چناران.

[چِ] (اِخ) (چنار). دهی است جزء دهستان سیاهرود بخش حومهء شهرستان دماوند که در 13 هزارگزی باختر دماوند و 500 گزی جنوب راه شوسهء رودهن به فیروزکوه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 350 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، لوبیا، سیب زمینی و باغات. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم و راهش ماشین رو است. مزارع کولی بک، اسب چران، نوده و کندک نیز جزء این ده محسوبند و ساکنان این آبادی از ایل هداوند میباشند که در فصل بهار برای تعلیف احشام خود به لار میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چناران.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش مراوهء شهرستان گنبدقابوس است که در 2 هزارگزی جنوب مراوه تپه، کنار راه فرعی قرناوه واقع است. محلی کوهستانی با هوایی معتدل است و 1315 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات، ابریشم و صیفی میباشد. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی قالیچه بافی و نمدمالی است و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چناران.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای نیشابور است که در شش فرسخی آن شهر و در دامنهء کوه، در سمت علیای قریهء موشان واقع میباشد. قریه ای قدیم النسق با هوایی معتدل است. و زراعت آن از آب رودخانه و آب قنات مشروب میگردد و بیشتر محصولش صیفی و شتوی است. این آبادی 25 خانوار سکنه دارد و اهالی گوسفند زیاد دارند. (از مرآت البلدان ج 4 ص 273). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی از دهستان زیرخان بخش قدمگاه شهرستان نیشابور میباشد که در 13 هزارگزی شمال قدمگاه واقع است. محلی کوهستانی است و هوایش معتدل است و 916 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. کلاتهء خجنک نیز جزء این ده میباشد. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چناران.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان بقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور که در 18 هزارگزی خاور نیشابور واقع است. جلگه و معتدل است و 35 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و کارگری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چناران.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان کنارشهر بخش بردسکن شهرستان کاشمر که در 12 هزارگزی شمال خاوری بردسکن بر سر راه مالرو عمومی بردسکن به ریوش واقع است. جلگه ای است با هوای گرمسیری و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چناران.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای بافت در زنجان کرمان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 273».

چناران.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند که در 65 هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند و 5 هزارگزی جنوب رودخانهء گاماسیاب واقع است. محلی کوهستانی و سردسیر است و 279 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات، لبنیات و توتون میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چناران.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسن آباد بخش حومهء شهرستان سنندج که در 19 هزارگزی جنوب خاوری سنندج و 9 هزارگزی خاور راه شوسهء سنندج به کرمانشاه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 125 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چناران بیگلرخان.

[چِ نِ بَ لَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: ده کوچکی است در هشت فرسخ ونیمی مغرب نهاوند که به سبب نزدیکی به لرستان خالی از سکنه مانده ولی استعداد دو سه جفت گاو زراعت دارد و دارای مقداری زمین جنگلی میباشد و از چشمهء کوچکی که در اینجاست کمی آب جاری است. این آبادی متعلق به خزل و در انتهای خاک خزل است که به خاک کرمانشاهان و لرستان اتصال مییابد. در کوه نزدیک این محل خرس و خوک و قوچ و میش زیاد است و برای شکار جای مناسبی است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 273).

چناران بیگمیرزاخان.

[چِ نِ بَ] (اِخ)مؤلف مرآت البلدان نویسد: آبادی کوچکی است که وضع طبیعی آن مانند «چناران بیگلرخان» است و تا آنجا نیم فرسنگ فاصله دارد. این آبادی محل دو سه زوج عوامل است و دارای جنگل میباشد. در اینجا زراعت نمیشود لیکن بسبب داشتن مراتع خوب گاهی ایلات به آنجا میروند. (از مرآت البلدان ج 4 ص 273).

چنارانی.

[چِ] (ص نسبی) نام نژادی از اسبهای ایرانی که به دستور نادرشاه از اختلاط نژاد اسب ترکمانی و عربی پدید آمد. (یادداشت مؤلف).

چنارباشی.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان علی شیروان بخش بدرهء شهرستان ایلام که در 46 هزارگزی خاور ایلام، کنار راه مالرو بدره به ایلام واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 550 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چناربالا.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 7 هزارگزی جنوب باختری کوهدشت و 7 هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است. جلگه و معتدل است. 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمه ها. محصولش غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان. بافتن سیاه چادر و راهش اتومبیل رو است. ساکنان آبادی از طایفهء سادات ابوالوفائی میباشند که در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چناربرم بالا.

[چِ بَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان که در 8 هزارگزی شمال باختری سی سخت و 7 هزارگزی شمال باختری راه اتومبیل رو سی سخت به شیراز واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، برنج، پشم و لبنیات. شغل اهالی حشم داری. صنایع دستی بافتن قالی، جوال و جاجیم و راهش مالرو است. ساکنان آبادی از طایفهء بویراحمد میباشند. ضمناً آبادی «چناربرم پایین» نیز جزو این آبادی منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چناربن.

[چِ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان میباشد که در 10 هزارگزی جنوب رودسر و 3 هزارگزی شمال رحیم آباد واقع است. جلگه و هوایش مرطوب است و 230 تن سکنه دارد. آبش از نهر بلرود. محصولش برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چناربن.

[چِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل است که در 13 هزارگزی جنوب باختری بابل و یک هزارگزی شمال راه شوسهء بابل به آمل واقع میباشد. دشت و هوایش معتدل است و 260 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کاری. محصولش برنج، کنف، صیفی، مختصر غلات، پنبه و نیشکر. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چناربن.

[چِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان شهرستان تنکابن است که در 3 هزارگزی باختر تنکابن و 2 هزارگزی راه شوسهء تنکابن به رامسر واقع میباشد. جلگه است و هوایش معتدل و مرطوب است و 200 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء چشمه کیله. محصولش برنج و مرکبات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چناربن.

[چِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری که در 32 هزارگزی شمال خاوری کیاسر واقع است. کوهستانی و دارای جنگل و هوایش معتدل است و 200 تن سکنه دارد. آبش از زارمرود. محصولش برنج، غلات و ارزن. شغل اهالی زراعت و بافتن شال و کرباس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چناربن.

[چِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان قره طقان بخش بهشهر شهرستان ساری که در 21 هزارگزی باختر بهشهر واقع است. هوایش معتدل است و 150 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء نکا. محصولش برنج، غلات، پنبه، صیفی و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چناربن.

[چِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان مشک آباد بخش مرکزی شهرستان شاهی که در 9 هزارگزی جنوب خاوری جویبار واقع است. دشت و هوایش معتدل است و 120 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء یخچی خواجه. محصولش برنج، غلات، پنبه، کنجد و صیفی. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چناربن.

[چِ بُ] (اِخ) دهی از دهستان شهرخواست بخش مرکزی شهرستان ساری که در 9 هزارگزی شمال ساری و دو هزارگزی باختر راه شوسهء فرح آباد واقع است. دشت و هوایش معتدل و مرطوب است و 10 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش برنج، غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چناربو.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در 25 هزارگزی جنوب خاوری فریمان بر سر راه مالرو عمومی فریمان به تربت جام واقع است. این آبادی در دامنهء کوه قرار گرفته و هوایش معتدل است و 348 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنارپائین.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد که در 7 هزارگزی جنوب کوهدشت و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت واقع است. جلگه و معتدل است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمهء چنار. محصولش غلات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی بافتن سیاه چادر، جل و طناب و راهش در موقع تابستان اتومبیل رو است. ساکنان آبادی از طایفهء آزادبخت میباشند و در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنارتو.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان خورخورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج که در 39 هزارگزی باختر دیواندره، کنار راه مالرو دیواندره به خورخوره واقع است. کوهستانی و هوایش سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانه. محصولش غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت، گله داری، بافتن قالیچه و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنارچقاسعید.

[چِ چِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان پنجم بخش هرسین شهرستان کرمانشاه که در 5 هزارگزی جنوب خاوری هرسین و 3 هزارگزی جنوب راه شوسهء خرم آباد واقع است. دامنه و سردسیر است و 116 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنارحمام.

[چِ حَمْ ما] (اِخ) دهی از دهستان پیر بخش حومهء شهرستان خرم آباد که در 15 هزارگزی شمال خرم آباد و 12 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 280 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری، بافتن فرش، جل و سیاه چادر و راهش مالرو است. ساکنان آبادی از طایفهء بیرالوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنارخاتون.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان کاغهء بخش دورود شهرستان بروجرد که در 40 هزارگزی خاور دورود کنار راه مالرو عباس آباد به کاغه واقع است. جلگه و سردسیر است و 76 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنارخشکه.

[چِ خُ کَ] (اِخ) دهی از دهستان کریت بخش پاپی شهرستان خرم آباد که در 40 هزارگزی باختر ایستگاه سپیددشت واقع است. کوهستانی و معتدل است و 240 تن سکنه دارد. آبش از چشمه چنار. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنان آبادی از طایفهء پاپی میباشند و در ساختمان و سیاه چادر سکونت دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چنارخیری.

[چِ خَ] (اِخ) دهی از دهستان کرگاه بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 9 هزارگزی جنوب خاوری ماسور و 9 هزارگزی جنوب خاوری راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. جلگه و هوایش معتدل است و 150 تن سکنه دارد. آبش از رود طایف و آب چاه. محصولش غلات، حبوبات، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان، نخ ریسی و راهش مالرو است. ساکنان آبادی از طایفهء بهاروند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چناردزد.

[چِ دُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرجهان بخش بوانات و سرجهان شهرستان آباده که در 74 هزارگزی جنوب خاوری سوریان واقع است. ناحیه ای است کوهستانی و 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چنارراه دار.

[چِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز که در 8 هزارگزی باختر شیراز، کنار راه شوسهء شیراز به کازرون واقع است. و 53 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چنارروئیه.

[چِ یَ] (اِخ) دهی از دهستان سرجهان بخش بوانات و سرجهان شهرستان آباده که در 83 هزارگزی جنوب خاوری سوریان واقع است. کوهستانی و هوایش سردسیر است و 150 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات، حبوبات و انگور. شغل اهالی زراعت و قالیبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چناررود.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای کاشان است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 273).

چناررودخان.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن که در 20 هزارگزی خاور فومن و 11 هزارگزی بازار شفت واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل و مرطوب است و 766 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء امامزاده ابراهیم. محصولش لبنیات و دیگر محصولات دامی، شغل اهالی گله داری و شالبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چنارزار.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چنارستان. آنجا که درخت چنار بسیار باشد. جای کاشتن و روییدن چنار. و رجوع به چنار و چنارستان شود.

چنارستان.

[چَ / چِ رِ] (اِ مرکب)درختستان چنار. (ناظم الاطباء). باغستان چنار. چنارزار. جای کاشتن و روییدن چنار بسیار. مَدلَبَة. (منتهی الارب) : و باید که زمینی مفرد جهت چنارستان معین کنند و شاخ آن درهم نشانند. (از فلاحتنامه). رجوع به چنار و چنارزار شود.

چنارستان.

[چِ رِ] (اِخ) دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین که در 37 هزارگزی ضیاءآباد و 12 هزارگزی راه شوسهء واقع است. هوایی معتدل و 124 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصول آنجا غلات، سیب زمینی، یونجه، باغات و گردو. شغل اهالی زراعت و بافتن قالی، جوراب و جاجیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چنارستان.

[چِ رِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سربندپایین بخش سربند شهرستان اراک که در 42 هزارگزی جنوب باختری آستانه و 42 هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 594 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه. محصولش غلات، بنشن، پنبه، انگور و قلمستان. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چنارستان.

[چِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان هلایجان بخش ایزهء شهرستان اهواز که در 18 هزارگزی جنوب باختری ایزه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 75 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنارستان.

[چِ رِ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه حاتم شهرستان بروجرد که در 5 هزارگزی شمال خاوری بروجرد و 4 هزارگزی خاور راه شوسهء بروجرد به اشترینان واقع است. دامنه و معتدل است و 250 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنارسرخ.

[چِ سُ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: قریه ای از قراء سرجام است و تقریباً یکصدتن سکنه دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 273).

چنارسفلی.

[چِ سُ لا] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین که در 48 هزارگزی شمال خاوری آوج و 42 هزارگزی راه عمومی واقع است و 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چنارسقاوه.

[] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از قرای کوهکیلویهء فارس است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 273).

چنارسوخته.

[چِ تِ] (اِخ) دهی از بخش کوهک شهرستان جهرم است که در 25 هزارگزی خاور جهرم و 6 هزارگزی راه عمومی واقع میباشد. دامنه و هوایش گرمسیری است و 210 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، انار، زغال و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چنارسوخته.

[چِ تَ / تِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بوانات بخش بوانات و سرچیان شهرستان آباده که در 32 هزارگزی جنوب خاور سوریان واقع است و 32 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چنارسوخته.

[چِ تَ / تِ] (اِخ) دهی است از دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان دره گز که در 12 هزارگزی جنوب کلات واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 26 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه سار. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنارسیدمحرم.

[چِ سَیْ یِ مُ حَرْ رَ](اِخ) دهی از دهستان خروسلو بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 45 هزارگزی شمال گرمی در مسیر راه شوسهء بیله سوار به اصلاندوز واقع است. جلگه است و هوایش گرمسیر است و 65 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء درآورد، محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چنارشاهیجان.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون که در 36 هزارگزی جنوب فهلیان، کنار راه شوسهء کازرون به فهلیان واقع است. کوهستانی است و هوایش معتدل است و 303 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چنارشوره بالا.

[چِ شو رَ] (اِخ) دهی از دهستان سرکانهء بخش پاپی شهرستان خرم آباد که در 17 هزارگزی باختر ایستگاه سپیددشت واقع است. جلگه و معتدل است و 160 تن سکنه دارد. آبش از چشمه چنار. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. ساکنان آبادی از طایفهء پاپی بوده برای تعلیف احشام در حوالی این محل تغییر مکان میدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنارشوره پایین.

[چِ شو رَ] (اِخ) دهی از دهستان سرکانهء بخش پاپی شهرستان خرم آباد که در 17 هزارگزی باختر سپیددشت و 16 هزارگزی باختر ایستگاه سپیددشت واقع است. کوهستانی و معتدل است و 160 تن سکنه دارد. آبش از چشمهءچنار. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. ساکنان از طایفهء پاپی اند و در ساختمان و چادر سکونت دارند و برای تعلیف احشام ییلاق قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنارشیخ.

[چِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان افشار اول بخش اسدآباد شهرستان همدان که در 14 هزارگزی باختر اسدآباد و 4 هزارگزی شمال راه فرعی اسدآباد به آجین واقع است. دامنه، سردسیر و 4195 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه. محصولش غلات، انگور، انواع میوه ها و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان بافتن قالی و کرباس و راهش اتومبیل رو است. این آبادی دبستان و 6 باب دکان دارد. در این محل امامزاده ای است بنام امامزاده هادی که از آثار قدیم است. عدهء افراد باسواد این آبادی نیز بیش از سایر آبادیهای دهستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنارعباس خان.

[چِ عَبْ با] (اِخ) دهی در مرکز دهستان چهاردولی بخش اسدآباد شهرستان همدان که در 15 هزارگزی شمال قصبهء اسدآباد کنار راه مالرو عمومی اسدآباد به قروه واقع است. دامنه و سردسیر است. 828 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه ها. محصولش غلات، لبنیات، حبوبات، انگور و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان بافتن جاجیم و گلیم و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنارعلیا.

[چِ عُلْ] (اِخ) دهی جزء دهستان خرقان بخش آوج شهرستان قزوین که در 51 هزارگزی شمال خاوری آوج و 51 هزارگزی راه عمومی واقع است. هوایی معتدل و 307 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چنارفاریاب.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان کوه سره سرخی بخش مرکزی شهرستان شیراز که در 47 هزارگزی جنوب باختر شیراز و 12 هزارگزی راه فرعی شیراز به سیاخ واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 227 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چنارقشلاق.

[چِ قِ] (اِخ) دهی از دهستان ملک بخش مرکزی شهرستان گرگان که در 25 هزارگزی شمال خاوری گرگان واقع است. دشت و هوایش معتدل است و 195 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش برنج، غلات، لبنیات و توتون سیگار. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چنارک.

[چِ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان دماوند که در 4 هزارگزی شمال راه شوسهء تهران به مازندران واقع است و 17 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چنارک.

[چَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد که در 135 هزارگزی شمال خاوری فریمان و 7 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو مشهد به مزدوران واقع است. دامنهء کوه و هوایش معتدل است و 178 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و چغندر. شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنارگل.

[چِ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکانه بخش پاپی شهرستان خرم آباد که در 30 هزارگزی باختر سپیددشت و 20 هزارگزی شمال باختر ایستگاه چم سنگر واقع است. جلگه و سردسیر است و 60 تن سکنه دارد. آبش از سراب چنارگل. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. ساکنان آبادی از طایفهء پاپی میباشند و برای تعلیف احشام در حوالی ده تغییر مکان میدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنارلق.

[چِ لِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد که در 26 هزارگزی جنوب خاوری هشجین و 46 هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه واقع است. کوهستانی و معتدل است و 353 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات، پنبه و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چنارمیشوان.

[چِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاخ بخش مرکزی شهرستان شیراز که در 61 هزارگزی جنوب باختر شیراز و 12 هزارگزی راه فرعی شیراز به سیاخ واقع است. جلگه و هوایش معتدل است و 160 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء قره آغاج. محصولش غلات، برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چنارنار.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: از قرای بلوک سرچاهان فارس است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 273). رجوع به چنارناز شود.

چنارناز.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان سرچهان بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده که در 60 هزارگزی جنوب خاور سوریان واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 215 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و قنات. محصولش غلات، حبوبات، بادام، گردو و میوه ها. شغل اهالی زراعت و قالیبافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). رجوع به چنارنار شود.

چنار و کدو.

[چَ / چِ رُ کَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کنایه از تباین و عدم تناسب دو چیز یا دو شخص. کنایه از اختلاف و مباینتی که میان دو چیز یا دو شخص نامتناسب در صورت یا معنی وجود دارد.
-امثال: بدخواه تو خود را به بزرگی چو تو داند لیکن مثل است این که چناری و کدویی.
انوری.

چنار و منار.

[چَ / چِ رُ مَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کلمه ای است که در دشنام غلیظ و ستم شدید استعمال کنند، یعنی چنار و منار در بتر جای فلان و فلان. و نیز میگویند که چنار دادم و منار دادم. (آنندراج) :
صبا بگو به محمدرضا که دیگر بار
نمد گرفتم و روغن زدم چنار و منار.
شفایی (از آنندراج).
حکهء او چو بشکند ناهار
پیش دندان کند چنارومنار.
شفایی (از آنندراج).
|| بمعنی آواره و سرگردان نیز در شعر آورده اند :
گهی به کابل و گاهی به هند بی تقصیر
سپهر سفله چنارومنار کرد مرا.
میرزا عبدالغنی قبول (از آنندراج).
- چنار و منار حواله کردن؛ کنایه از دشنام سخت وقیحانه به کسی دادن.
- چنار و منار گفتن؛ دشنامهای سخت بی شرمانه دادن.

چنارویه.

[چِ رَ ؟] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: از مزارع بلوک کوهپایهء کرمان است. (ازمرآت البلدان ج 4 ص 273).

چنارویه.

[چِ ؟] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: یکی از مزارع کوهستانی فارس است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 273).

چناره.

[چِ رَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: نام یکی از جویهای سرابی تویسرکان و محلی از اراضی مرغوب سرابی است که در کنار رود «کزندر» واقع شده است. از این محل چون هزار قدم سربالا روند در بالای تپه به مزار امامزاده ای رسند که به امامزاده اسماعیل معروف و از فرزندان بلافصل حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام است و چون دوهزار قدم از مزار امامزاده به سوی شهر سرازیر شوند آنجا کوهی است که «قلندرسیاه» نام دارد و هوایش بس لطیف است. از بالای تپه منظرهء تویسرکان پیداست و اگر در آنجا عمارتی سازند چشم اندازی بی نظیر خواهد داشت. بین این تپه و مزار امامزاده تپهء دیگری است که آن را «سنقری» میگویند و اراضی آن مرغوبتر از سایر اراضی است و ملک خرده مالک میباشد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 274).

چناره.

[چِ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان میاندربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 30 هزارگزی شمال کرمانشاه و 5 هزارگزی خاور راه شوسهء کردستان واقع است. دامنه و سردسیر است و 280 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات، حبوبات، دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چناره.

[چِ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج که در 69 هزارگزی شمال باختری دیواندره و 3 هزارگزی جنوب راه شوسهء دیواندره به سقز واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و چشمه. محصولش غلات، توتون و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چناره.

[چِ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشینو بخش مریوان شهرستان سنندج که در 32 هزارگزی شمال خاوری دژشاهپور و 6 هزارگزی شمال ویله واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 200 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء کویله. محصولش غلات، لبنیات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چناره.

[چِ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش حومهء شهرستان سنندج که در 18 هزارگزی جنوب شهرستان سنندج و دوهزارگزی باختر راه شوسهء سنندج به کرمانشاه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چناره بالا.

[چِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که در 15 هزارگزی باختر الشتر و 4 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. جلگه و سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. آب آن از سراب چناره. محصولش غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان آن از طایفهء یوسف وند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چناره پایین.

[چِ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که در 21 هزارگزی باختر الشتر و 7 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. جلگه و سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. آبش از سراب چناره. محصولش غلات، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. ساکنان آن از طایفهء یوسف وند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چناری.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: دهکده ای است از روستاهای نهاوند که در سه فرسخی مغرب شهر در پایین کوهر متصل به کوه کرد واقع است. این آبادی پنج شش چشمهء کوچک دارد که جملگی آنها بقدر نیم سنگ آب میدهند. اراضی این محل که بیشترش دیم کاری است استعداد بیست جفت گاو زراعت دارد و در کوهستان آن خرس و گرگ از انواع وحوش و کبک از انواع طیور یافت میشود. این آبادی زمینهایش ناهموار و پست و بلند است و 200 تن جمعیت دارد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 274). در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است: دهی است از دهستان سلکی شهرستان نهاوند که در 19 هزارگزی باختر شهر نهاوند و 4 هزارگزی شهرک مرکز دهستان واقع است. جلگه و سردسیر است و 215 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و توتون، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چناری.

[چِ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: محلی است متعلق به قاینات که بایر میباشد. (از مرآت البلدان ج 4 ص 274).

چناری.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین شهرستان نهاوند که در 12 هزارگزی جنوب باختری شهر و 3 هزارگزی کیان واقع است و 45 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چناس.

[چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کوهپایهء بخش آبیک شهرستان قزوین که در 33 هزارگزی شمال باختری آبیک واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 1051 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات، بنشن، بادام، سیب زمینی، چغندر قند و شلغم. شغل اهالی زراعت و بافتن گلیم و کرباس و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چناس.

[چُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قره کهریز بخش سربند شهرستان اراک که در 30 هزارگزی خاوری آستانه و 6 هزارگزی راه فرعی خمین به شاه زند واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 474 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه. محصولش غلات، بنشن، پنبه، انگور و قلمستان. شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چناسک.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهپایهء بخش آبیک شهرستان قزوین که در 33 هزارگزی شمال باختری آبیک واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). رجوع به چناس شود.

چناسوند.

[چِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین که در 21 هزارگزی ضیاءآباد و 18 هزارگزی راه شوسه واقع است. هوایش معتدل است و 892 تن سکنه دارد. آبش از چشمه سار. محصولش غلات، سیب زمینی، یونجه، باغات و گردو. شغل اهالی زراعت و بافتن قالیچه و جاجیم و جوراب و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چناغ.

[چَ / چُ] (اِ) نوعی از ماهی باشد. (برهان). نوعی از ماهی دریایی است. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از ماهی دریایی که اره ماهی نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
چو برزد سر از کوه رخشان چراغ
زمین شد به کردار زرین چناغ.فردوسی.
رجوع به جناغ شود.

چناق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر که در 36 هزارگزی کلیبر واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 18 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و رودخانهء سلین چای. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چناق بلاغ.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 45 هزارگزی شمال خاوری گرمی کنار راه شوسهء بیله سوار به اصلاندوز واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 80 تن سکنه دارد. آبش از چشمه، محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چناق بلاغ.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان بروانان بخش ترکمان شهرستان میانه که در 9 هزار گزی خاور بخش و 2 هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز واقع است. کوهستانی و معتدل است و 254 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چناق بلاغ.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر که در 27 هزارگزی جنوب خاوری مشکین شهر و 12 هزارگزی راه شوسهء اردبیل به مشکین شهر واقع است. جلگه و معتدل است و 380 تن سکنه دارد. آبش از ییلاق سو. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چناق بلاغ.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 35 هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 9 هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است و 450 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات، نخود و بزرک. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جاجیم بافی و راهش مالرو است. این آبادی بدو قسمت «چناق بلاغ بالا» و «چناق بلاغ پایین» در نزد اهالی مشهور است که فاصلهء این دو یک هزارگز است و سکنهء چناق بلاغ بالا 250 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چناقچی.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز که در 9 هزارگزی خاور خداآفرین و 33 هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و 51 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چناقچی سفلی.

[چَ سُ لا] (اِخ) دهی جزء بخش خرقان شهرستان ساوه که در 30 هزارگزی رازقاق، بر سر راه عمومی خرقان به زرند واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 824 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء چناقچی علیا. محصولاتش غلات، سیب زمینی، بنشن، یونجه و باغات. شغل اهالی زراعت و گله داری و بافتن قالیچه، جاجیم و گلیم و راهش ماشین رو است. در این آبادی آثاری از خرابهء قله ای قدیمی وجود دارد و مزرعهء «نینه گل شانه» جزء این ده است. ایل بغدادی نیز در بهار به کوههای این محل میایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چناقچی علیا.

[چَ عُلْ] (اِخ) دهی است از بخش خرقان شهرستان ساوه که در 29 هزارگزی رازقان و 5 هزارگزی راه عمومی واقع است. هوایش سردسیری است و 949 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و محصولش غلات، سیب زمینی، یونجه، انگور، گردو و میوه ها. شغل اهالی زراعت، گله داری و بافتن قالیچه جاجیم و گلیم و راهش مالرو است و در تابستان اتومبیل رو است. این آبادی چند مزرعهء کوچک دارد. و ایل بغدادی در فصل بهار به کوهسارهای اینجا میایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چناقلو.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه که در یک هزارگزی باختر راه شوسهء ارومیه به سلماس واقع است. جلگه و هوایش معتدل است و 240 تن سکنه دارد. آبش از نازلوچای. محصولش غلات، چغندر، توتون، حبوبات و کشمش. شغل اهالی زراعت. صنایع دستی جوراب بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چناگ.

[چُ] (اِ) قفس. || قفس ماکیان. (ناظم الاطباء). لانهء مرغ.

چنال.

[چِ] (اِ) چنار بود. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 332). بمعنی چنار است و آن درختی باشد عظیم و جوهردار. (برهان) (آنندراج). درخت چنار. (ناظم الاطباء). چنار بود. (اوبهی) :
به نام و نعمت ایشان بزرگ نام شدی
چنال گشتی از آنگه که بوده بودی نال(1).
صانع فضولی (از فرهنگ اسدی).
رجوع به چنار شود. || نوعی از ابریشم هندی است که از خارج به ایران آورده اند و در باغهای جنوب ایران غرس کرده اند. (یادداشت مؤلف).
(1) - چنال گشتی از آن پس که بوده بودی نال. (تصحیح مؤلف).

چنان.

[چُ / چِ] (ص مرکب، ق مرکب)مخفف «چون آن» و «چونان». (برهان). مخفف «چونان» است، یعنی چون آن. (انجمن آرا). مرکب است از لفظ «چون» که از ادات تشبیه و «آن» که اسم اشارت است، و ناچار است بودن کاف بیانیه بعد از وی خواه مذکور بود، خواه محذوف(1). (آنندراج). کلمهء موصول(2) یعنی «چون آن». «مانند». «مثل آن». «همچو». (ناظم الاطباء). یعنی «چون آن» و «چونان». (از شرفنامهء منیری). مرکب است از «چن» که مخفف «چون» است و «آن» که حرف اشاره است پس به قاعده باید بضم اول تلفظ شود چنانچه در هند همین طور است، لیکن در ایران به کسر اول است(3). (فرهنگ نظام). آنگونه. آنسان. همچنان. آنطور. چونان :
به نشکرده ببرید زن را گلو
تفو بر چنان ناشکیبا تفو.ابوشکور.
چرات ریش دراز آمده ست و بالا پست
محال باشد بالا چنان و ریش چنین.
منجیک.
چو بر دجله بر یکدگر بگذرند
چنان تنگ پل را به پی بسپرند.فردوسی.
چنان لشکر گشن و چندان سوار
سراسیمه گشتند از کارزار.فردوسی.
نگه کرد کاوس در چهر اوی
چنان اشک خونین و آن مهر اوی.فردوسی.
مرا گفت جانا غلط کرده ای ره
به یک ره فتادی ز ره بر کرانی
همانجا شو امشب کجا دوش بودی
ره تو نه اینست مانا ندانی(4)
در من چه کوبی ره من چه گیری
چو آرام گیرد دلت با چنانی.فرخی.
نه تو آورده ای آیین بناگوش سپید
مردمان را همه بوده است بناگوش چنان.
فرخی.
امیر چنان شد که همه شکار بر پشت پیل کردی. (تاریخ بیهقی). مرا تنها پیش خواند و سخت نزدیکم داشت، چنانکه بهمهء روزگار چنان نزدیک نداشته بود. (تاریخ بیهقی). غلامان... چنان غلبه کردند که کس را از غوریان زهره نبودی که از برج سر برکردندی. (تاریخ بیهقی).
راست خواهی هزار چشم چنان
کور بهتر که آفتاب سیاه.سعدی.
نظر کردن به درویشان منافی بزرگی نیست
سلیمان با چنان حشمت نظرها بود با مورش.
حافظ.
رسید مژده که ایام غم نخواهد ماند
چنان نماند چنین نیز هم نخواهد ماند.
حافظ.
|| (حرف اضافهء مرکب) بمعنی مانند و مثل. بسان. نظیر :
زمانی برق پرخنده زمانی رعد پرناله
چنان مادر ابر سوک عروس سیزده ساله.
رودکی.
یکی از جای برجستم چنان شیر بیابانی
و غیوی برزدم چون شیر بر روباه درغانی.
ابوالعباس.
گر کونت از نخست چنان بادریسه بود
آن بادریسه اکنون چون دیگ ریسه شد.
لبیبی.
بیامد اوفتان خیزان بر من
چنان مرغی که باشد نیم بسمل.منوچهری.
|| (ق مرکب) آنگونه. آنسان. آنطور :
بخل همیشه چنان ترا بد از آن روی
کآب چنان از سفال نو بترابد.خسروانی.
ز شادی چنان شد دل اردشیر
که گردد جوان مردم گشته پیر.فردوسی.
یکی راز خواهم همی با تو گفت
چنان کن که ماند سخن در نهفت.فردوسی.
چنان دان که آن کارکرد من است
نه از چارهء هم نبرد من است.فردوسی.
ز میغ و نزم که بد روز روشن از مه تیر
چنان نمود که تاری شب از مه آبان.
عنصری.
چنان زی که مور از تو نبود به درد
نه بر کس نشیند ز باد تو گرد.اسدی.
چنانست دادش که ایمن به ناز
بخسبد همی کبک در چنگ باز.اسدی.
به کشت ار برد رنج کشورزیان
چنان کن که ناید به کشور، زیان.اسدی.
چنان زندگانی کن ای نیک رای
از آن پس که توفیق دادت خدای
که خایند از اندوهت انگشت دست
چو اندر زمینت آید انگشت پای.سنائی.
من چنان عاشق رویت که ز خود بیخبرم
تو چنان فتنهء خویشی که ز من بیخبری.
سعدی.
چنان قحط شد سالی اندر دمشق
که یاران فراموش کردند عشق.سعدی.
فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهرآشوب
چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را.
حافظ.
چنان بزد ره اسلام غمزهء ساقی
که اجتناب ز صهبا مگر صهیب کند.حافظ.
چنان زندگانی کن اندر جهان
که چون مرده باشی نگویند مرد.
(منسوب به حافظ).
|| پیوسته و پیاپی و لاینقطع :
گریزان همی رفت مهتر چو گرد
دهان خشک و لبها شده لاجورد
چنان تا سپیده دمان بردمید
شب تیره گون دامن اندرکشید.فردوسی.
چنان تا به نزدیک ایران رسید
خبر زو به شاه دلیران رسید.فردوسی.
رجوع به همچنان شود.
- آنچنان؛ آنگونه. آنسان. آنطور :
دل منه بر وفای صحبت او
کاَنچنان را حریف چون تو بسی است.
سعدی (بدایع).
- همچنان؛ همانگونه. همانطور :
که گر بجان رسد از دست دشمنانم کار
ز دوستی نکنم توبه همچنان ای دوست.
سعدی (بدایع).
(1) - در همه جا آوردن کاف ضرورت ندارد، چنانکه در شواهد خواهیم دید؛ وقتی چنان بصورت قیدی بکار رود که در آن معنی تشبیه تقلیل یافته باشد، کاف نمیاورند.
(2) - «چون آن» کلمهء تشبیه است نه موصول و پس از «چنان» در برخی از موارد «که» موصول آید.
(3) - برخلاف آنچه مؤلف پنداشته است، تلفظ «چنان» در ایران به کسر اول نیست، بلکه در بعض لهجه ها این کلمه به کسر « چ » تلفظ میشود و غالب ساکنان مشرق و جنوب ایران بخصوص خراسانیان آن را بضم اول تلفظ کنند و سخندانان نیز در گفتن و خواندن ضمهء حرف اول را مراعات کنند.
(4) - ن ل: برگرد جانی.

چنان.

[چَ] (اِ) بمعنی کوشیدن است. (از برهان) (از انجمن آرا). کوشش و جد و جهد. (ناظم الاطباء).

چنان.

[چَ] (اِخ) نام موضعی است. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء).

چنان.

[چِ] (اِخ) دهی از بخش چوار شهرستان ایلام که در 15 هزارگزی شمال باختری چوار و 15 هزارگزی شمال باختری راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و 100 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیبافی و راهش مالرو است. اهالی این آبادی چادرنشین میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنانچون.

[چُ / چِ] (حرف ربط مرکب، ق مرکب) چنانکه. همچنانکه. بمانند. مثل. (آنندراج) :
رفیقا چند گویی کو نشاطت
بنگریزد کس از گرم آفروشه
مرا امروز توبه سود دارد
چنانچون دردمندان را شنوشه.رودکی.
و گشته زین پرند سرخ شاخ بیدبن ساله
چنانچون اشک مهجوران نشسته ژاله بر ژاله.
رودکی.
منم خوکرده بر بوسش چنانچون باز بر مسته
چنان بانگ آرم از بوسش چنانچون بشکنی پسته.
رودکی.
تو آن ابری که ناساید شب و روز
ز باریدن چنانچون از کمان تیر
نباری بر کف دلخواه جز زر
چنانچون بر سر بدخواه جز بیر.دقیقی.
|| آنگونه. آنسان. بطوریکه :
بر خویش بر تخت بنشاختش
چنانچون سزا بود بنواختش.
فردوسی (از آنندراج).
سپهبد سوی کاخ بنهاد روی
چنانچون بود مردم جنگجوی.فردوسی.
همی تاخت بهرام خشتی به دست
چنانچون بود مردم نیم مست.فردوسی.
بزم تو از روی ترکان حصاری چون بهشت
جام تو از بادهء روشن چنانچون سلسبیل.
فرخی.
چنانچون سوزن از وشی و آب روشن از توزی
ز دوش پیل(1) بگذاری به آماج اندرون بیله.
فرخی.
فروبارید بارانی ز گردون
چنانچون برگ گل بارد بگلشن.منوچهری.
چنانچون کودکان از پیش الحمد
بیاموزند ابجد را و کلمن.منوچهری.
چنانچون دو سر از هم بازکرده
ز زر مغربی دست آورنجن.منوچهری.
نشان طوق بر گردن چنانچون
غلام ارمنی جسته ز نخّاس.
سوزنی.
(1) - ن ل: بطوسی بیل و مرحوم بهار و دهخدا این ترکیب را بر صورت متن که در چ عبدالرسولی نوشته شده است، ترجیح داده اند.

چنانک.

[چُ / چِ] (حرف ربط مرکب، ق مرکب) مخفف «چنانکه» و چنانکه مخفف «چونانکه»(1) گاه در اشعار شاعران به ضرورت رعایت وزن شعر آمده است. بدانسان که. بطریقی که. بنحوی که. بدانگونه که. بصورتی که و غیره :
من به یمگان در نهانم علم من پیدا چنانک
فعل نفس رستنی پیداست اندر بیخ و حب.
ناصرخسرو.
مگرت وقت رفتن است چنانک
پیش ازین گفت آن بشیر و نذیر.
ناصرخسرو.
ز دانا نیست پنهان جان چنانک از چشم بینایی
ز نادانست پنهان جان چنانک از گوش کر الحان.
ناصرخسرو.
رجوع به چنان و چنانکه و چونان و چونانکه شود.
(1) - در رسم الخط قدیم حرف آخر «که» و «چه» موصول «ه» حذف و بصورت «چنانک» و «چنانچ» نوشته میشده است.

چنانکه.

[چُ / چِ کِ] (حرف ربط مرکب، ق مرکب) مخفف چونانکه. بطریقی که. (ناظم الاطباء). بطوری که. بدانسان که. بصورتی که. بنحوی که. بدانگونه که. بقسمی که:
بسا که مست درین خانه بودم و شادان
چنانکه جاه من افزون بد از امیر و بیوک.
رودکی.
چنانکه مرغ هوا پرو بال برهنجد
تو بر خلایق بر پر مردمی برهنج.ابوشکور.
رسول خلیفه دررسید با عهد و لوا و نعوت و کرامات چنانکه هیچ پادشاهی را مانند آن ندادستند. (تاریخ بیهقی). من نسختی کردم چنانکه در دیگر نسختها و در این تاریخ بیاورده ام... (تاریخ بیهقی). سلطان گفت به امیرالمؤمنین باید نامه ای نبشت بدینچه رفت، چنانکه رسم است. (تاریخ بیهقی). بگریست به درد چنانکه حاضران از درد وی خون گریستند. (تاریخ بیهقی). مرا پیش خواند و سخت نزدیکم داشت، چنانکه به همهء روزگار چنان نزدیک نداشته بود. (تاریخ بیهقی).
محمول نیی چنانکه اعراض
موضوع نیی چنانکه جوهر.ناصرخسرو.
مردی را با اسبی نزدیک من فرستاد که چنانکه هستی برنشین و نزدیک من آی. (سفرنامهء ناصرخسرو).
چنانکه دست به دست آمده ست ملک به ما
به دستهای دگر همچنین بخواهد رفت.
سعدی.
سلطان صفت همی رود و صدهزار دل
با او، چنانکه در پی سلطان رود سپاه.
سعدی.
رویی که روز روشن اگر برکشد نقاب
پرتو دهد چنانکه شب تیره اختری.سعدی.
|| بحدیکه. (از ناظم الاطباء). به اندازه ای که. چندانکه. تا آنجا که: حسنک قریب بهفت سال بر روی دار بماند، چنانکه پایهایش همه فروتراشید و خشک شد. (تاریخ بیهقی). ... حصیری را مالشی فرماید، چنانکه ضرر آن بسوزیان و به تن وی رسد. (تاریخ بیهقی). قلعه ای دیدم سخت بلند... چنانکه بسیار رنج رسیدی تا کسی برتوانستی شد. (تاریخ بیهقی). || همینکه. بمحض اینکه : دیگر عادت ملوک عجم آن بوده است که هرکس ... سخنی نیکو گفتی در معانی که ایشان را خوش آمدی گفتندی زه: یعنی احسنت، چنانکه زه بر زبان ایشان رفتی از خزینه هزار درم بدان کس دادندی. (نوروزنامه). || مرادف «که» در بعضی اشعارآمده است. و بدین صورت پس از کلمه «اگر» بنحوی آورده شده است که کلمهء «چنان» زاید بنظر میرسد :
من اگر چنانکه نهی است نظر به دوست کردن
همه عمر توبه کردم که نگردم از مناهی.
سعدی.
وگر چنانکه در آن حضرتت نباشد بار
برای دیده بیاور غباری از در دوست.
حافظ.

چنان و چنین.

[چُ / چِ نُ چُ / چِ](ترکیب عطفی، اِ مرکب) کذا و کذا. مؤلف آنندراج بنقل از جواهرالحروف نویسد که: «چنان و چنین» را جایی استعمال کنند که دو چیز یا دو شخص مجهول الحقیقة مراد باشند. لیکن ظاهراً این تعریف درست نیست و «چنان و چنین» در نظم و نثر یا در محاوره بیشتر معنی «آن و این» و «فلان و بهمان» و «این و آن» و نظایر اینها میدهد. همچنانکه در این بیت که مؤلف شاهد آورده است، نیز این معنی مناسب تر است :
آگه از خویشتن چو نیست چنین(1)
چه خبر دارد از چنان و چنین.
؟ (از آنندراج).
|| پس از حرف ندا (اَی) افادهء معنی تحقیر و تذلیل منادا کند و این به منزلهء «اَیساتَیسا» باشد که در زبان عوام هند نوعی دشنام است. (از آنندراج). اَی کذا و کذا :
بانگ برزد مرا خرد که خموش
تو کیی باری ای چنان و چنین.
انوری (از آنندراج).
(1) - ظ : آگه از خویشتن چو نیست جنین.

چنانه.

[چُ نَ / نِ] (اِ) جنابه و قمار با رهن و گرو. (ناظم الاطباء). رجوع به جنابه شود.

چنانه.

[چَ نَ] (اِخ) نام قبیله ای از قبایل خوزستان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص92).

چنانه.

[چَ نِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش شوش شهرستان دزفول که در جنوب باختری دزفول و در باختر رودخانهء دز واقع است. هوایش گرمسیری است و سکنهء این دهستان و آبادیهای تابع آن 6 هزار تن میباشند. آبش از رودخانه و چاه. محصول عمده اش غلات و شغل بیشتر اهالی دیم کاری است. این دهستان از 14 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و قصبهء چنانه که به «چنانه محمد» معروف است مرکز دهستان میباشد. قریه های مهم این دهستان عبارتند از: عشیره، زامل فعیل، زمد و ساکنان این قراء از طوایف مختلف اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنانه محمد.

[چَ نِ مُ حَمْ مَ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان چنانه بخش شوش شهرستان دزفول که در 24 هزارگزی باختر شوش و 28 هزارگزی باختر راه شوسهء اهواز به دزفول واقع است. جلگه و گرمسیر است و 700 تن سکنه دارد. آب آشامیدنی اهالی از چاه. محصولش غلات و راهش اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنانهن.

[چَ هَ] (صوت) کلمهء تحسین است به معنی آفرین و بارک الله که همه نیکی ها در ضمن آن هست، یعنی وصف نتوان کرد از غایت نیکویی. (برهان) (از جهانگیری) (از انجمن آرا). کلمهء تحسین، یعنی آفرین و مرحبا و بارک الله. (ناظم الاطباء). چناهن. زه. احسن. و رجوع به چناهن شود.

چنانیدن.

[چَ دَ] (مص) چیدن فرمودن و چنیدن. چیدن. و رجوع به چنیدن و چیدن شود. || فراهم آوردن. || پند دادن و چنیدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به چنیدن شود.

چناور.

[چُ وَ] (اِخ) نام جایی در ختن. (ناظم الاطباء).

چناهن.

[چَ هَ] (صوت) کلمهء تحسین به معنی چنانهن. (ناظم الاطباء) (از برهان). به معنی زه و احسن و آفرین. و رجوع به چنانهن شود.

چنب.

[چَ نَ] (اِ) به معنی سنت است که مقابل فرض یعنی واجب باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). بمعنی سنت و کاربه و نافله که مقابل فرض و واجب است. (از نصاب الصبیان ابونصر فراهی). سنت و مستحب. مقابل واجب و فرض. (ناظم الاطباء). و رجوع به سنت و مستحب شود.

چنباتمه.

[چُمْ مَ / مِ] (ترکی، اِ) نوعی نشستن. چُک. چندک. چمباتمه. نشستن پس زانو. قُرفُصاء. طرزی نشستن که زانو در بغل گرفته پس زانو نشینند. و رجوع به چک و چمباته و چندک و چنباتمه زدن و چنباتمه نشستن شود.

چنباتمه زدن.

[چُم مَ / مِ زَ دَ] (مص مرکب) چک زدن. چمباتمه زدن. چندک زدن. پس زانو نشستن. جلوس قرفصاء. سرپا نشستن و زانو در بغل گرفتن. و رجوع به چمباتمه زدن و چنباتمه و چنباتمه نشستن شود.

چنباتمه نشستن.

[چُمْ مَ / مِ نِ شَ تَ](مص مرکب) چنباتمه زدن. چمباتمه نشستن. به چک نشستن. چندک زدن. پس زانو نشستن. سرپا نشستن و زانو در بغل گرفتن. رجوع به چمباتمه نشستن و چنباتمه و چنباتمه زدن شود.

چنبر.

[چَمْ بَ] (اِ)(1) محیط دایره را گویند مطلقاً اعم از چنبر دف و چنبر گردن و افلاک و غیره. (برهان). دایرهء دف و غربال و هرچه گرد و میان تهی باشد. (از رشیدی). محیط دایره را گویند مطلقاً چه چنبر دف باشد، چه چنبر افلاک و چه غیر از اینها. (از انجمن آرا) (آنندراج). دایره یا محیط دایره. (از ناظم الاطباء). حلقهء دف و جز آن. (شرفنامهء منیری). محیط دایره را گویند. (غیاث). دایره ای از چوب یا از جنس دیگر. دایره مانندی چون کم غربال و دور چرخ گردونه و نظایر اینها :
خود فلک خواهد تا چنبر این کوس شود
تا صداش از جبل الرحمهء بطحا شنوند.
خاقانی.
و رجوع به چنبر چرخ و چنبر دف و چنبر دهل و چنبر غربال و چنبر فلک شود. || به معنی حلقه هم آمده است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از غیاث). حلقه. (ناظم الاطباء). مطلق حلقه و هر چیز حلقه مانند :
به کشتی همی بند و افسون کنی
که تا چنبر از یال بیرون کنی.فردوسی.
ز بس پیچ و چین است و خم زلف دلبر
گهی همچو چوگان شود گاه چنبر.فرخی.
چو چنبرهای یاقوتین بروز باد گلبنها
جهنده بلبل و صلصل چو بازیگر به چنبرها.
منوچهری.
یکی خانه دیدم ز سنگ سیاه
گذرگاه او تنگ چون چنبری.منوچهری.
ز بیم چنبر این لاجوردی
همی بیرون جهم هزمان ز چنبر.
ناصرخسرو.
گاه در گردنش دستم همچو چنبر حلقه شد
گاه باز آن حلقه های زلف چون چنبر گرفت.
مسعودسعد.
آب نمانده در آن دو رنگین سوسن
تاب نمانده در آن دو مشکین چنبر.
مسعودسعد.
بر وفای دل من ناله برآرید چنانک
چنبر این فلک شعبده گر بگشایید.
خاقانی.
|| هلال. (صراح) (منتهی الارب). کمان. کمانی. نیم دایره :
این چنبر گردنده بدین گوی مدور
چون سرو سهی قد مرا کرد چو چنبر.
ناصرخسرو.
شیر غران بودم اکنون روبهم
سرو بستان بودم اکنون چنبرم.ناصرخسرو.
اندر رکوع خم ندهد پای و پشتشان
لیکن به پیش میر به کردار چنبرند.
ناصرخسرو.
رویم چو گل زرد شد از درد جهالت
وین سرو به ناوقت بخمید چو چنبر.
ناصرخسرو.
|| قلاده و گردن بند. (ناظم الاطباء). طوق یا حلقه مانندی که در گردن اندازند :
فرخ شاهی خجسته داری اختر
بر هر گردن ز شکر داری چنبر.فرخی.
ماده خری تنگ بسته را بنهادم
چنبر بگسست و از نوار فروماند.سوزنی.
طوق غم تو دارم بر طاق از آن نهم سر
کز طوق تو برون سر در چنبری ندارم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 280).
چنبر تست این فلک چنبری
تا تو ازین چنبر سر چون بری.نظامی.
چرخ که در معرض فریاد نیست
هیچ سر از چنبرش آزاد نیست.نظامی.
سر دندان کنش را زیر چنبر
فلک دندان کنان آورده بر در.نظامی.
رجوع به طوق و قلاده شود.
|| استخوان گردن که به عربی «ترقوه» گویند. (رشیدی). چنبر گردن یعنی استخوان کرهء گردن که به عربی «ترقوه» خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج). طوق گردن و ترقوه. (ناظم الاطباء). و رجوع به چنبر کردن شود. || قید. (برهان) (از غیاث). کنایه از قید و گرفتاری و حبس. (ناظم الاطباء). || کمند. (غیاث) :
چو سالاری از دشمن افتد بچنگ
به کشتن درش کرد باید درنگ.
که افتد کزین نیمه هم سروری
بماند گرفتار در چنبری.سعدی.
|| حلقه ای از چوب یا از نخ که گاه حیواناتی چون اسب یا سگ یا میمون را از درون آن جهانند :
چون دف لولی درید از بهر میمون چنبر است.
امیرعلی شیر نوایی.
|| حلقه هایی از چوب یا از انواع فلز به شکل دایره یا بیضی که بازیگران و تردستان آنها را در دست و پای و گردن اندازند و بازیها و چابک کاریهای گوناگون کنند یا آنکه آن حلقه ها را به هوا انداخته، بگیرند و چابکدستی خود را نمایش دهند. و رجوع به چنبربازی شود. || پردهء عنکبوت. || کلاه و چیزی که سر را بپوشاند. (ناظم الاطباء).
- چنبر آز؛ کنایه از دام و بند حرص و حلقه و کمند آز :
سفرهای علوی کند جان پاکت
گر از چنبر آز بازش رهانی.سعدی.
- چنبر آسمان؛ کنایه از حلقهء آسمان، که ظاهراً مراد همان افق است :
باقوت عزم او عجب نیست
گر چنبر آسمان گشاید.خاقانی.
- چنبر اجل؛ کنایه است از مرگ محتوم :
عشق تو چو چنبر اجل شد
کس نه که بر او گذر ندارد.خاقانی.
- چنبر چرخ؛ حلقه و دایرهء چرخ. دور چرخ. (ناظم الاطباء) :
ز دور چرخ فروایستاده چنبر چرخ
شبم چو چنبر بسته در آخرش آغاز.
مسعودسعد.
|| گردش چرخ. || منطقهء افلاک. (ناظم الاطباء) :
از آمدن و رفتن ما سودی کو
وز تار امید عمر ما پودی کو
در چنبر چرخ جان چندین پاکان
میسوزد و خاک میشود دودی کو.
(منسوب به خیام).
- چنبرچنبر؛ حلقه حلقه :
زلف تو از مشک ناب چنبرچنبر
روی تو از لاله برگ خرمن خرمن.فرخی.
- چنبر خنجر؛ حلقه ای که از خنجرها و امثال آن ساخته، بازیگران و رسن بازان از آن بگذرند. (آنندراج) :
پس مژگان عیان چشمش چو هندو
که جست از چنبر خنجر بدانسو.
وحید (از آنندراج).
- چنبر دف؛ حلقهء چوبی یا فلزی دور دف.
کم. حلقهء اطراف دف :
خم چنبر دف چو صحرای جست
در او مرتع امن حیوان نماید.خاقانی.
چنبر دف شود فلک مطرب بزم شاه را
ماه دو تا به بر کشد زهره سه تای نو زند.
خاقانی.
گردون چنبری ز پی کوس روز عید
حلقه بگوش چنبر دف همچو چنبرش.
خاقانی.
- چنبر دوش؛ استخوان گرد گردن که بتازی ترقوه خوانند. (آنندراج). چنبر گردن:
سرش نوعی برید از چنبر دوش
که برد از خان از خمخانه سرجوش.
زلالی (از آنندراج).
و رجوع به چنبر گردن شود.
- چنبر دهل؛ حلقهء اطراف دهل. کم :
آن دوره گوش خر سر سنگی فروش دزد
از هر خم عصیری دو دوره پوش کرد
یک یک چو چنبر دهلش کرد خارخار
بر یاد بوق میرهء باسهل نوش کرد.سوزنی.
- چنبر زلف؛ حلقهء زلف. خم زلف. چین و شکن زلف :
خیال چنبر زلفش فریبت میدهد
نگر تا حلقهء اقبال ناممکن مجنبانی.حافظ.
گفتم که دل از چنبر زلفت برهانم
ترسم نتوانم که شکن برشکن است آن.
حافظ.
- چنبر عشق؛ کنایه از دام عشق که عاشق در آن گرفتار آید :
فلک چو دید سرم را اسیر چنبر عشق
ببست گردن صبرم به ریسمان فراق.حافظ.
- چنبر عنکبوت؛ کنایه از دام عنکبوت :
سر آمد طنین مگس بامداد
که در چنبر عنکبوتی فتاد.سعدی (بوستان).
- چنبر فلک؛ کنایه از دور فلک :
ز آسیب چنبر فلک اندر فراز آن
بر کنگره خمیده رود مرد پاسبان.ازرقی.
- چنبر کوس؛ حلقهء کوس. دور کوس. کم :
چنبر کوس او خم فلک است
ساقی کاس او صف ملک است.خاقانی.
- چنبر گردن؛ به تازی آن را «الترقوه» گویند و آن دو پاره استخوان است ناهموار و خمیده یکی از سوی راست و دیگری از سوی چپ بر استخوان سینه نهاده است و هر پاره را یک سر بر سر استخوان سینه پیوسته است و دیگر بر سر کتف و سر استخوان بازو پیوسته است. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). استخوان گردن که به تازی ترقوه خوانند. (آنندراج). استخوان ترقوه. (ناظم الاطباء). ترقوه. (منتهی الارب) :چنبر دوش، علامت خاصهء او آنست که درد و غدد به چنبر گردن برآید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
مرا که از رسن زلف چنبر گردن
برشته بود رسن سوی چنبر آمد باز.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به چنبر دوش شود.
- چنبر گردنده؛ کنایه از آسمان و فلک. رجوع به چنبر شود.
- چنبر گردون؛ حلقهء گردون. چنبر فلک :
تا بود گردان بگرد خاک آسایش پذیر
چنبر گردون بی آسایش نیلوفری.سوزنی.
- چنبر محور؛ دایرهء افق. محور افق. گرداگرد افق :
برنتابد نهیب بامش را
مرکز خاک و چنبر محور.مسعودسعد.
(1) - پهلوی cambar (پوشش سر، زینت مو). و نوعی آلت موسیقی. در ترکیب cambar vacik(چنبربازی) (خسرو گواتان بند 62) اونوالا Tambourine(دایره) ترجمه کرده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چنبر انداختن.

[چَمْ بَ اَ تَ] (مص مرکب) کمند انداختن :
به تو و زلف کافرت ماند
ترک غازی که چنبر اندازد.خاقانی.

چنبرباز.

[چَمْ بَ] (نف مرکب) بازی کننده با حلقه و چنبر :
به طلسمی که بود چنبرساز
برکشیدش به چرخ چنبرباز.نظامی.

چنبربازی.

[چَمْ بَ] (حامص مرکب)کنایه از رقص کردن و چرخ زدن. (آنندراج) (غیاث) :
به مارافسایی آن طره و دوش
به چنبربازی آن حلقه و گوش.نظامی.
|| نوعی بازی که در سیرکها معمول است، بدین طریق که اسب و سوار و دیگر حیوان را از حلقه های آویخته به چالاکی گذرانند. و رجوع به چنبر شود.

چنبر جهاندن.

[چَمْ بَ جَ دَ] (مص مرکب) نیزه گردانیدن. || بعضی نوشته اند که مراد، گرداگرد حریف اسب دواندن است. (آنندراج) (غیاث).

چنبر دولابی.

[چَمْ بَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان و فلک :
نگرید آبی و آن رنگ رخ آبی
گشته از گردش این چنبر دولابی
رخ او چون رخ آن زاهد محرابی.
منوچهری (از مسمطات).

چنبر زدن.

[چَمْ بَ زَ دَ] (مص مرکب)حلقه زدن :
درون دریا مد آمدی به روز دو بار
چنانکه چرخ زدی اندر آب او چنبر.فرخی.
زین دو سه چنبر که بر افلاک زد
هفت گره بر کمر خاک زد.نظامی.
رجوع به چنبر شود.

چنبر ساختن.

[چَمْ بَ تَ] (مص مرکب)حلقه ساختن. طوق و قلاده ساختن :
زین سخن صدهزار چنبر ساخت
همه در گردن وزیر انداخت.نظامی.
رجوع به چنبر و چنبر ساز شود.

چنبرساز.

[چَمْ بَ] (نف مرکب) سازندهء چنبر :
به طلسمی که بود چنبرساز
برکشیدش به چرخ چنبرباز.نظامی.
رجوع به چنبر و چنبر ساختن شود.

چنبرغربال.

[چَمْ بَ غَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: از قرا و مزارع بلوک چناران مشهد مقدس میباشد که در سمت قوچان واقع است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 274). در فرهنگ جغرافیایی آمده است: دهی از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد میباشد که در 44 هزارگزی شمال باختری مشهد و در 3 هزارگزی شمال راه شوسهء مشهد به قوچان واقع است. جلگه ای است با هوای معتدل و 133 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات و چغندر. شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنبرغربال.

[چَمْ بَ غَ] (اِخ) دهی از دهستان دونمائی بخش حومهء شهرستان قوچان میباشد که در 48 هزارگزی جنوب خاوری قوچان، بر سر راه شوسهء عمومی قوچان به مشهد واقع است. جلگه ای است با هوایی معتدل و 102 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و راهش ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنبرغربال.

[چَمْ بَ غَ] (اِخ) دهی از دهستان میانولایت بخش حومهء شهرستان مشهد میباشد که در 16 هزارگزی شمال باختری مشهد بر کنار راه شوسهء مشهد به قوچان واقع است. جلگه ای است با هوای معتدل و 168 تن سکنه دارد. آبش از قنات و چشمه. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنبرفروش.

[چَمْ بَ فُ] (نف مرکب)فروشندهء دایره و غربال. غربال فروش :
کاین فلک زرکش زربفت پوش
هست یکی لولی چنبرفروش.خواجو.

چنبر کبود.

[چَمْ بَ رِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلک اول. (ناظم الاطباء). کنایه از فلک اول است.

چنبر کردن.

[چَمْ بَ کَ دَ] (مص مرکب)چنبر ساختن. حلقه مانندی چون کمان ساختن.
- از سرو چنبر کردن؛ کنایه است از خماندن و منحنی ساختن قد راست :
ز سرو دلارای چنبر کند
سمن برگ را رنگ عنبر کند.
فردوسی.
|| گرد کردن چون حلقه چیزی را. بشکل حلقه و کمان چنبری ساختن. حلقه کردن :
در گردن جهان فریبنده
کرده دو دست و بازوی خود چنبر.
ناصرخسرو.
ای عدوّ آل پیغمبر، مکن کز جهل خویش
کوه آتش را به گردن در همی چنبر کنی.
ناصرخسرو.
|| خم کردن. دوتا کردن. خماندن :
ترا ره نمایم که چنبر که را کن
به سجده مر این قامت عرعری را.
ناصرخسرو.
- چنبر کردن سرو کسی را؛ خماندن قد راست او را :
بگویشان که جهان سرو من چو چنبر کرد
به مکر خویش، خود اینست کار کیهان را.
ناصرخسرو.
رجوع به چنبر شود.
- چنبر کردن چرخ کسی را؛ کنایه از ابرام بی حد کردن و سخت اصرار ورزیدن کسی را در انجام کاری و حصول مقصودی. روا ساختن حاجتی را از کسی به اصرار و پررویی خواستن.

چنبرک زدن.

[چَمْ بَ رَ زَ دَ] (مص مرکب) چنبر زدن. چنبره زدن. چنبرک کردن. حلقه زدن. خمیده شدن. و رجوع به چنبرک کردن و چنبر زدن و چنبره زدن شود.

چنبرک کردن.

[چَمْ بَ رَ کَ دَ] (مص مرکب) قد را خم دادن. خم شدن. قامت را به علامت خضوع خماندن. دولا و خمیده ایستادن به علامت خضوع.

چنبرک و قنبرک.

[چَمْ بَ رَ کُ قَمْ بَ رَ] (ص مرکب، از اتباع) کج و کوله. خم و چم.

چنبر گشتن.

[چَمْ بَ گَ تَ] (مص مرکب)چنبر شدن. خم شدن. کمانی شدن :
ز بار منت او گشت گویی
بدین کردار پشت چرخ چنبر.لبیبی.
رجوع به چنبر شود.

چنبر مینا.

[چَمْ بَ رِ] (ترکیب اضافی، اِمرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). یعنی آسمان. (رشیدی). آسمان. (ناظم الاطباء). و رجوع به چنبر شود.

چنبروار.

[چَمْ بَ] (ص مرکب) حلقه وار. خمیده و منحنی. کمانی :
بوسه خواهم داد ویحک بند پندآموز را
لاجرم زین بند چنبروار شد بالای من.
خاقانی.
رجوع به چنبر شود.

چنبره.

[چَمْ بَ رَ / رِ] (اِ) چنبر. حلقه. دایره. هر چیز دایره مانند چون کم غربال و غیره. چنبرک :
چنبرهء دید جهان ادراک تست
پردهء پاکان حس ناپاک تست.مولوی.
|| حلقه مانندی از پاره های جامه و تکه های پارچه درهم پیچیده که طبق کشان روی سر گذاشته طبق را با سر بر زیر آن نهند تا پوست و استخوان سر از فشار چوب طبق صدمه و آزار نبیند. || چنبری از چوب تر و ریسمان که گاه کم آبی بر سوراخ تنوره گذارند تا فشار آب بیشتر شود. (یادداشت مؤلف).
- چنبرهء گردن.؛ رجوع به چنبر گردن شود.

چنبره.

[چَمْ بَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان چولائی خانه بخش حومهء شهرستان مشهد که در چهل هزارگزی شمال باختری مشهد واقع است. در دامنهء کوه واقع و هوایش سردسیری است و 44 تن سکنه دارد. آبش از قنات. محصولش ذرت و کنجد و شغل اهالی زراعت و مالداری میباشد و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چنبره زدن.

[چَمْ بَ رَ / رِ زَ دَ] (مص مرکب) چنبر زدن. حلقه های خرد یا بزرگ دایره ای شکل زدن. چنانکه مار آن هنگام که در جایی آرام و قرار گیرد بدانگونه گرد خود حلقه زند. و رجوع به چنبر و چنبر زدن شود.

چنبری.

[چَمْ بَ] (ص نسبی) مدور و گرد دایره ای. (ناظم الاطباء). چنبرمانند. حلقه مانند. دایره مانند. هر چیز که چون کم غربال و چنبر دف و امثال اینها باشد :
طلب کن بقا را که کون و فساد
همه زیر این گنبد چنبریست.ناصرخسرو.
از روی چرخ چنبری رخشان سهیل و مشتری
چون بر پرند ششتری تابنده دینار و درم.
لامعی.
چنبر از هم برگشاید چرخ از اقبال تو
گر نگردد بر ره و رای تو چرخ چنبری.
سوزنی.
فلک چنبری اندر خط فرمان تو باد
ورنه بشکسته چو از عربدگان چنبر دف.
سوزنی.
شب نباشد که آه خاقانی
فلک چنبری نمیشکند.خاقانی.
گردون چنبری ز بن گوش روز عید
حلقه بگوش چنبر دف شد چو چنبرش.
خاقانی.
|| هلالی. خمیده. قوسی. مقوس. کمانی. قوس مانند. هرچه به شکل کمان باشد. خمیده. منحنی. نیم دایره ای :
کنون چنبری گشت بالای سرو
تن پیلوارت بکردار غرو.فردوسی.
کنون چنبری گشت پشت یلی
نتابد همی خنجر کابلی.فردوسی.
زآن زلف عنبرینت بقد چنبری شود
تا پشت من خمیده شود همچو چنبری.
خاقانی.
با چهرهء معصفر و پشتی از باد حوادث چنبری. (سندبادنامه ص 133).
- چنبری شدن؛ بمعنی خم شدن و کمانی شدن. خمیده و منحنی گشتن :
کنون پیر گشتست و بسیار سال
ورا چنبری شد همه برز و یال.فردوسی.
- چنبری کردن؛ بمعنی خم کردن و کمانی کردن چیزی را. منحنی کردن. خماندن. دوتا کردن :
چنبری کرد پیش یزدان پشت
کاژدها کشت و اژدهاش نکشت.نظامی.
- چنبری گشتن؛ خم گشتن. منحنی گشتن. خمیده گشتن. دوتا شدن :
کنون چنبری گشت سرو سهی
نماند به کس روزگار بهی.فردوسی.
رجوع به چنبر شود.

چنبری.

[چَمْ بَ] (اِخ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: آبادیی است قدیم النسق از جملهء قرا و مزارع طبس میباشد که در جلگه واقع است و هوایی معتدل دارد و محصول آن گندم و جو است و از آب قنات مشروب میشود. (از مرآت البلدان ج 4 ص274).

چنبک.

[چُم بَ] (اِ) خیز کردن و جستن را گویند. (برهان) خیز کردن و برجستن باشد. (جهانگیری). به معنی جست و خیز. (رشیدی). بمعنی جست و خیز کردن. (انجمن آرا) (آنندراج). جست و خیز. (ناظم الاطباء). و رجوع به چنبیدن شود. || بمعنی سنگ آهن ربا هم آمده است و به یونانی مغناطیس خوانند. (برهان). سنگ آهن ربا بود و آن را به تازی مغناطیس(1) خوانند. (جهانگیری). آهن ربا و مغناطیس. (ناظم الاطباء).
(1) - لغت مغناطیس، همچنانکه صاحب برهان نوشته است کلمه ای یونانی است و تازیان این واژه را از یونان گرفته و بصورت دخیل در لغات خود بکار برده اند.

چنبل.

[چَمْ بُ] (اِ)(1) گدا و گدایی کننده را گویند. (برهان) (آنندراج). گدایی باشد. (جهانگیری). گدا و گدایی کننده. (ناظم الاطباء). رجوع به چنبلی شود. || به لغت مردم گیلان چگلک باشد. (ناظم الاطباء). توت فرنگی. و رجوع به چگلک شود.
(1) - اشتنگاس این کلمه را از لهجهء گیلانی نوشته. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چنبلول.

[چَمْ بَ] (اِ) بادپیچ. (ناظم الاطباء). چنچله و چنچولی. و رجوع به چنچله و چنچولی شود. || نفخ و پیچش باد در شکم.

چنبلی.

[چَمْ بَ] (حامص)(1) حاجتمندی و گدایی را گویند. (برهان) (آنندراج). گدا را گویند. (جهانگیری). احتیاج و درویشی و گدایی. (ناظم الاطباء). و رجوع به چنبل شود.
(1) - از: چنبل + ی (مصدری). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چنبور.

[چُمْ / چَمْ] (اِ) پالهنگ را گویند و آن طنابی باشد که بر گوشهء لجام اسب و افسار شتر بندند و به عربی مقود خوانند. (برهان). طنابی باشد که بر گوشهء لجام و افسار اسب و شتر ببندند و اسب و شتر را بکشند و آن را به تازی مقود خوانند. (از جهانگیری). پالهنگ که اسب را بدان جنیبت کنند، و اصل در آن پالاهنگ است، و اصطلاح این زمان یعنی یدک کش و در عربی مقود گویند و به هندش باگدوو خوانند. (آنندراج). پالهنگ و طنابی که بر گوشهء لگام اسب و افسار شتر بندند. (ناظم الاطباء). و رجوع به چنپور و پالهنگ شود.

چنبه.

[چُمْ / چَمْ بَ / بِ] (اِ) چوبی بود که مسافران چون سلاح در دست دارند. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 469). چوبدستی که شتربانان و امثال ایشان بدست گیرند. (برهان) (از جهانگیری). چوبدستی شتربانان. (رشیدی). چوبدستی شتربانان که چماق گویند و امثال آن. (انجمن آرا) (آنندراج). کدین و چوبدستی شتربانان و جز آنان. (ناظم الاطباء) :
دو چیزش برکن و دو بشکن
مندیش ز غلغل و غرنبه(1)
دندانش به گاز و دیده به انگشت
پهلو به دبوس و سر به چنبه.
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
چونت زینسان سخن به بی ادبی است
زخم چنبه سزدت بر پهلو.
؟ (از فرهنگ اسدی).
|| چوبی باشد که زنان بدان جامه شویند و از پس در نیز نهند استواری را. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 469). چوب گنده را گویند مثل چوبی که در پس در، اندازند و چوبی که گازران بر جامه زنند. (از برهان). هر چوب گنده را گویند، مانند چوبی که در پس در نهند تا زود گشوده نشود و گاهی گازران بر زبر آن جامه را بشویند. (جهانگیری). چوب گنده مانند چوب گازران که بر آن جامه شویند.(2)(رشیدی). چوب گنده که پس در، اندازند و چوب گازران که بدان جامه کوبند. (انجمن آرا) (آنندراج). || چوب خوشهء انگور که بر تاک چسبیده است. (برهان). چوب خوشهء انگور بر تاک چسبیده. (ناظم الاطباء). چوب گونه ای که دانه های انگور بدان پیوسته است. چوب باریک و منثعب که حبه های انگور و خرما و امثال این دو بدان دوسیده است. تِلِزنَه. (در اصطلاح اهالی فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). || کنایه از مردم ناهموار و درشت باشد. (برهان). مردم ناهموار و درشت و گردنکش. (ناظم الاطباء). || در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه؛ مطلق ضرب و لطم و کتک را گویند، چنانکه گویند فلان کس را چنبه زد یا فلانی چنبه خورد و امثال اینها. چُنَبَه (در اصطلاح روستائیان فیض آباد بخش تربت حیدریه). || چوب «الک» در بازی «الک دولک». (یادداشت مؤلف).
- چنبه خوردن؛ در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه، بمعنی کتک خوردن از کسی است اعم از اینکه زنندهء کتک با چوب یا با دست یا با وسیلهء دیگر زده باشد.
- چنبه زدن؛ در اصطلاح روستائیان فیض آباد بخش محولات تربت حیدریه بمعنی کتک زدن است، خواه با دست یا با چوب یا بوسیلهء دیگر باشد.
(1) - در انجمن آرا و آنندراج و جهانگیری و رشیدی به جای کلمهء «غرنبه»، لغت «غنبه» آمده است، لیکن « غرنبه » که در فرهنگ اسدی نوشته شده، اصح و انسب است.
(2) - چنانکه از مفاد عبارت جهانگیری و رشیدی برمی آید، مؤلفان این دو فرهنگ در معنی کردن «چنبه» به چوب گازر با دیگر لغت نویسان اختلاف نظر دارند. زیرا مؤلف برهان و انجمن آرا و آنندراج و فرهنگ اسدی آن را چوبی دانسته اند که گازران بدان جامه را کوبند و شویند، ولی جهانگیری و رشیدی آنرا: «چوبی تخته مانند که زیر جامه نهاده شود» معنی کرده اند.

چنبه.

[چُمْ بِ / بَ] (اِخ) دهی از دهستان باری (بلوک شاخدونیه) بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 55 هزارگزی جنوب خاور اهواز و 5 هزارگزی جنوب راه اهواز به رامهرمز واقع میباشد. زمینش جلگه و هوایش معتدل است و 280 تن سکنه دارد. آبش از چاه. محصولش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری میباشد. راه این آبادی در تابستان اتومبیل رو است و ساکنان آن از طایفهء کعبی شادکانی اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنبیدن.

[چُمْ دَ] (مص)(1) بمعنی جست و خیز کردن. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا ذیل چنبک). بمعنی جست و خیز کردن. (رشیدی). جست و خیز کردن و جستن و جهیدن. (ناظم الاطباء) :
چنان گریزد دشمن که شیر رایت او
ز هیبت تو نچنبد مگر به شکل شکال.
ازرقی (از انجمن آرا)(2).
حلقه حلقه بر او رقص کنان دست زنان
سوی او چنبد هر یک که منم بندهء تو.
مولوی (از انجمن آرا).
رجوع به چنبک شود. || گریختن باشد. (برهان) (آنندراج). گریختن و فرار کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - از چنب + یدن (مصدری). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - مؤلف انجمن آرا این شعر ازرقی را شاهد آورده و نوشته است: «صاحب جهانگیری در این معنی همین بیت را شاهد آورده و این بیت شاهدی صادق نباشد چرا که نجنبد با جیم عربی هم در این جا صحیح باشد؛ بلکه بهتر است؛ زیرا که نجنبیدن در زمان خوف و بیم از چنبیدن که بمعنی جست و خیز کردن است؛ اغراقش بیشتر است» هرچند که در سه نسخه از فرهنگ جهانگیری که در دسترس بود این شعر ازرقی دیده نشد، ولی بفرض آنکه مؤلف جهانگیری این بیت را شاهد آورده باشد، ایراد لله باشی وارد نیست؛ زیرا مسلم است که شیر علم به ظاهر جست و خیزی دارد که ناشی از وزش باد است و شاعر میخواهد بگوید که جست وخیز شیر رایت دشمن تو به هنگام گریز جز بشکل جست و خیز شکال نتواند بود و این معنی از جنبیدن (با جیم عربی) صحیح تر و مناسب تر است. اما دربارهء شعر مولوی که (رشیدی) آن را شاهد آورده ولله باشی احتمال داده است که «چنبک زنان» غلط و «جنبک زنان» صحیح باشد، نظریه لله باشی کام صائب است و در دیوان کبیر چ فروزانفر نیز «جنبک زنان» ضبط شده و رشیدی به غلط آن بیت از غزل دیوان شمس را برای (چنبک) شاهد آورده است. رجوع شود به انجمن آرا ذیل چنبک و فرهنگ رشیدی ذیل چنبیدن.

چنبیلی.

[چَمْ] (اِ) یاسمین. (یادداشت مؤلف از لغتنامهء مقالات حریری). گل یاس سفید(1). || برگ یاسمن. (یادداشت مؤلف از مجمع الجوامع).
(1) - مؤلف نویسند: «عیسی خان مهمند از مردم افغان، گل یاس سفید را به من نشان داد و گفت: پیش ما چنبیلی این گل است». (یادداشت به خط مؤلف).

چنپا.

[چَمْ] (اِ) نام گلی است زرد شبیه به زنبق سفید و در هندوستان بسیار است و بعضی گویند هندی است.(1) و آن را «وای چنپا» هم خوانند. (برهان). نام گلی است سفید شبیه به زنبق که اصل آن از هندوستان به ایران آمده و آن گل را یاس چینی نیز گویند. (از انجمن آرا). ماخوذ از هندی، گلی زرد و خوشبو شبیه بزنبق سفید. نوعی یاس معروف به یاس چنپا که نوعی است از یاس سفید و بسیار معطر است. (از ناظم الاطباء). چنپه. (انجمن آرا). خوشبوترین نوع یاس سپید که در گلدان و گلخانه ها پرورند. و رجوع به چنپه شود. || نام برنجی است خوب که اصل آن از هندوستان به ایران آمده و اکنون بسیار شده در غالب بلاد موجود و مشهور است. (از انجمن آرا). نوعی از برنج معروف به برنج چنپا که نوع بسیار خوب برنج است و در فارس زراعت کنند. (از ناظم الاطباء). در گیلان به نوعی برنج پست اطلاق شود و منشا این لغت هم چمیای هندی است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). چنپه. (از انجمن آرا). گویا از اصل هندیست؛ بمعنی نوعی برنج و غله آمده. (فرهنگ شاهنامه). نوعی از اقسام برنج که در نقاط مختلف ایران کاشته میشود. و انواع مرغوب و نامرغوب دارد. چمپا. و رجوع به چنپه شود.
(1) - سانسکریت (Michelia campaka)campaka، دارای گل زرد خوشبو در زبان اردو «چمیا کلی» (فیروز اللغات اردو). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چنپور.

[چُمْ] (اِ) پالهنگ که اسب بدان کشند. (رشیدی). پالهنگ که اسب را بدان جنیبه کنند و اصل در آن پالاهنگ است و اصطلاح این زمان یعنی یدک کش و در عربی مقود گویند. (انجمن آرا). چنبور. افسار. رجوع به پالهنگ و چنبور شود.

چنپه.

[چَمْ پَ] (اِ) نوعی از برنج که در هند معروف است. (رشیدی). نام برنجی است خوب که اصل آن از هندوستان به ایران آمده و اکنون بسیار شده در غالب بلاد موجود و مشهور است. (از انجمن آرا). برنج چنپا. نوعی از انواع برنج که در ایران کاشتن آن متداول است. رجوع به چنپا شود. || نام گلی است خوشبو و معروف. (رشیدی). نام گلی است سفید شبیه به زنبق که اصل آن از هندوستان به ایران آمده و آن را یاس چینی نیز گویند. (از انجمن آرا). یاس چنپا. خوشبوترین یاس سپید که در گلخانه ها و گلدان پرورند. و رجوع به چنپا شود.

چنپی.

[چَمْ] (اِ) گل چنپا. (ناظم الاطباء). و رجوع به چنپا شود.

چنته.

[چَ تَ / تِ] (اِ) کیسهء چرمین درویشان که در آن حشیش و چرس و بنگ و آلات کشیدن آن حمل کنند. توبرهء کوچک درویشان که در آن چرس و چیزهای دیگر بردارند. توشه دان درویشان. خرجین گونه ای درویشان را که معمولاً از جنس قالی و قالیچه بشکل کیسه ای دوخته اطراف آن را چرمدوزی کنند و از گردن آویزند و چیزهای خرد و ریز درون آن گذارند.
- امثال: فلان کس چنته اش خالی است یا چیزی در چنته ندارد؛ یعنی بی مایه و بی سواد است.

چنچله.

[چَ چَ لِ] (اِ) باد پیچ و چنبلول. (ناظم الاطباء). ریسمانی دولا که از شاخ درخت و جاهای بلند آویزان کنند و در آن نشسته آیند و روند نمایند. (از ناظم الاطباء). چنچولی. باد. تاب. رجوع به چنچولی شود.

چنچولی.

[چَ] (اِ)(1) بمعنی بادپیچ است و آن ریسمانی باشد که در ایام عید و نوروز از شاخ درخت و جاهای بلند آویزند و زنان و کودکان بر آن نشسته در هوا آیند و روند و گویند این لغت از لغات هندی است. (از برهان) (آنندراج). ریسمانی که دو سرش ببالا بسته و در میانش جای نشستن آدمی است که بر آن تاب میخورد و نامهای دیگرش «تاب» و «آورک» است. (فرهنگ نظام ذیل چنچولی). چنچله. (ناظم الاطباء). چنگولی. (فرهنگ نظام). بادپیچ. باد. (در تداول روستائیان فیض آباد محولات بخش تربت حیدریه). و رجوع به بادپیچ و تاب و چنچله شود.
(1) - چنچله «استینگاس» در لهجهء اصفهانی هنوز معمول است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چنچه.

[چَ چَ / چِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سنگرگهدمات بخش مرکزی شهرستان رشت که در 12 هزارگزی جنوب خاوری رشت و 6 هزارگزی شمال دوشنبه بازار واقع است. جلگه ای است با هوای معتدل و مرطوب و 300 تن سکنه دارد. آبش از خمام رود. محصولش برنج. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چنخ.

[چِ] (ص) کسی را گویند که پیوسته آب از چشمش رود و مژگانش بسبب آن ریخته باشد و به این معنی بجای حرف ثانی تحتانی هم آمده است.(1) (برهان). کسی را گویند که پیوسته از چشمش آب آید و مژگانش ریخته باشد. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - مصحف « پیخ » که « چیخ » و سپس « چنخ » شده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چند.

[چَ] (عدد مبهم، ق مقدار)(1) مقدار غیرمعین باشد. همچو «اند» که آنهم مقداری است کمتر از ده و غیرمعین. (برهان). عدد غیرمعین. (رشیدی). مقدار غیرمعین باشد. همچو «اند» که آنهم مقداری است کمتر از ده. (انجمن آرا) (آنندراج). عدد مجهول از سه تا نه که گاه برای استفهام و گاه برای خبر دادن آید. (از غیاث). شمار غیرمعین. (شرفنامهء منیری). مرادف «اند» که عددی است از سه تا نه. (از فرهنگ نظام). عدد مجهول از سه تا نه. (ناظم الاطباء). بمعنی تعدادی نامعین و نامعلوم از کسی یا چیزی. مرادف «اند» در مبهم بودن معدود میباشد، ولی این ابهام به شماره های بین سه تا نه اختصاص ندارد و ممکن است هر تعداد نامعلومی را شامل شود. عده ای انگشت شمار یا بیشتر. معدودی اندک یا بسیار. عده ای نامعلوم :
روستایی زمین چو کرد شیار
گشت عاجز که بود بس ناهار
برد حالی زنش ز خانه بدوش
گرده ای چند و کاسه ای دو سیار.دقیقی.
که امروز من از پی کین اوی
برانم ز خون یلان چند جوی.فردوسی.
بتیر و کمان و بگرز و کمند
بیفکند بر دشت نخجیر چند.فردوسی.
سواران تنی چند گرد آمدند
بنزد سرافراز خسرو شدند.فردوسی.
بشد تازیان با تنی چند شاه
همی بود لشکر به نخجیرگاه.فردوسی.
تنی چند زآن موج دریا برست
رسیدند نزدیکی آب خست.فردوسی.
وآن سیب چو مخروط یکی گوی طبر زد
برگرد رخش بر نقطی چند ز بسّد.
منوچهری.
بوستانبانا امروز به بستان بده ای
غنچه ای چند از او تازه و نو برچده ای.
منوچهری.
و پس از آن بروزی چند، مجمزی رسید. (تاریخ بیهقی). فرمود مرا تا از آن طاوسان چند نر و ماده با خویشتن کردم. (تاریخ بیهقی). چند واقعه بود همه بیاورده ام در این تاریخ. (تاریخ بیهقی). چنانکه چند جای اینحال بیاوردم. (تاریخ بیهقی). چند پایه که برفتی زمانی نیک بنشستی و بیاسودی. (تاریخ بیهقی). خدمتی چند سره بکردند. (تاریخ بیهقی).
بزد خیمه گرد لب هیرمند
برآسود باخرمی روز چند(2).اسدی.
از آن چند برد ازپی آزمون
سپه راند یک هفته دیگر فزون.اسدی.
مکر و ترفندت کنون از حد گذشت
شرم دار اکنون ازین ترفند چند.
ناصرخسرو (از انجمن آرا).
از حقیقت به دست کوری چند
مصحفی ماند و کهنه گوری چند.سنایی.
بروزی چند با دوران دویدن
چه شاید دیدن و چتوان شنیدن.نظامی.
حیله میکردند کژدم نیش چند
که برند از روزی درویش چند.مولوی.
در خرقهء فقر آمدم روزی چند
چشمم به دهان واعظ و گوش به پند.
سعدی.
چندبار ای دلت آخر بنصیحت گفتم
دیده بردوز مبادا که گرفتار آیی.سعدی.
چو ما را بغفلت بشد روزگار
تو باری دمی چند فرصت شمار.سعدی.
نه محقق بود نه دانشمند
چارپایی بر او کتابی چند.سعدی.
حسب حالی ننوشتیم و شد ایامی چند
قاصدی کو که فرستم به تو پیغامی چند.
حافظ.
عیب می جمله بگفتی هنرش نیز بگوی
نفی حکمت مکن از بهر دل عامی چند.
حافظ.
و گاه با حذف معدود بهمان معنی آید :
چنین تا برآمد بر این کار چند
بشد شاهزاده ببالا بلند.فردوسی.
ز گفتار او چند منذر گریست
بپرسید و گفت اختر شاه چیست؟فردوسی.
|| کلمهء استفهام بمعنی «آیا چه قدر» و «آیا چه مقدار» و «چه اندازه» و «آیا چه عدد» و «آیا تا کی» و «آیا چه مدت» و «آیا چه زمان». (از ناظم الاطباء). گاهی بجای لفظ «تابکی» و «تاکی» هم استعمال میکنند. (برهان). در اغلب مقامات افادهء معنی تاکی کند. (از انجمن آرا) (آنندراج) :
چند بردارد این هریوه خروش؟
نشود باده بر سرودش نوش.شهید.
رفیقا چند گویی کو نشاطت
بنگریزد کس از گرم آفروشه.رودکی.
چند بوی چند ندیم الندم؟
کوش و برون آر دل از چنگ غم.منجیک.
زاد همی ساز و ثقل خویش همی بر
چند بری ثقل نای و نقل چغانه؟کسایی.
نبشته چنین بود و بود آنچه بود
سخن بر سخن چند خواهی فزود؟فردوسی.
مر او را گفت پورا چند گویی
در آتش آب روشن چند جویی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چند بسوزن بشکستی تبر؟
چند بگنجشک گرفتی عقاب؟ناصرخسرو.
چند گردی گردم ای خیمهء بلند
چند تازی روز و شب اندر نوند؟
ناصرخسرو (از انجمن آرا).
چند گویی که چو هنگام بهار آید
گل به بار آید و بادام به بار آید.
ناصرخسرو (از انجمن آرا).
زن جانست ترا تنت بدان ای یار
چند خسبی بنگر نیک و نکو بنشین.
ناصرخسرو.
چند ازین یوسفان گرگ صفت
چند ازین دوستان دشمن روی.خاقانی.
ز یک قابله چند زاید سخن
چه خرما گشاید ز یک نخل بن.نظامی.
چند غبارستم انگیختن؟
آب خود و خون کسان ریختن.نظامی.
چون به خرگوش آمد این ساغر بدور
بانگ زد خرگوش کآخر چند جور؟مولوی.
چند گویی که بداندیش و حسود
عیبجویان من مسکینند؟سعدی.
گو رمقی بیش نماند از ضعیف
چند کند صورت بی جان بقا.سعدی.
فریاد سعدی در جهان افکندی ای آرام جان
چندش بفریاد آوری باری بفریادش برس.
سعدی.
بعد ازین دست من و زلف چو زنجیر نگار
چند چند ازپی کام دل دیوانه روم.حافظ.
چند چند از حکمت یونانیان
حکمت ایمانیان را هم بدان.
شیخ بهائی (از حاشیهء برهان چ معین).
|| گاه پیش از چند تا آید و آنگاه تنها به معنی کی و چه زمان باشد :
ای بلند اختر نام آور تا چند بکاخ
سوی باغ آی که آمد گه نوروز فراز.
منوچهری.
ای حجت ازین چنین بی آزرمان
تا چند کشی محال و ناکامی.ناصرخسرو.
آخر ای سنگدل سیم زنخدان تا چند
تو ز ما فارغ و ما از تو پریشان تا چند.
سعدی.
بداندیشان ملامت میکنندم
که تا چند احتمال یار بدخوی؟سعدی.
گویند مرو در پی آن سرو بلند
انگشت نمای خلق بودن تا چند؟سعدی.
گفتم اسرار غمت هرچه بود گو میباش
صبر ازین بیش ندارم چکنم تا کی و چند.
حافظ.
- چون و چند؛ چگونه و چه اندازه. صاحب انجمن آرا آرد: ... چند و چون در نظم و نثر شایع و سایر است. (انجمن آرا) (از آنندراج). چند در کم و چون در کیف. چندی. کم. (منتهی الارب). و رجوع به چندی و کم شود :
وز آن پس یکی کوه بینی بلند
که بالای آن برتر از چون و چند.فردوسی.
- چه و چون؛ چه چیز و چگونه :
مرا با تو بد گوهر دیوزاد
چرا کرد باید چه و چند یاد.فردوسی.
- چه و چون و چند؛ چه چیز و چگونه و چه اندازه :
ازو شادمانی و زو دردمند
بباید گسست از چه و چون و چند.
فردوسی.
چهارم شمار سپهر بلند
همی برگرفتی چه و چون و چند.فردوسی.
بر نارسیده از چه و چند و چون
عار است نورسیدهء برنا را.ناصرخسرو.
|| گاهی افادهء معنی قیمت و مقدار کند. (انجمن آرا) (آنندراج). مقدار نامعین و نامعلوم. (ناظم الاطباء) :
چند ازو سرخ چون عقیق یمانی
چند ازو لعل چون نگین بدخشان.رودکی.
نداند مشعبد ورا پند چون
نداند مهندس مرا درد چند.منجیک.
ز دانندگان پس بپرسید شاه
کزین خاک چند است تا چرخ ماه.
فردوسی.
ستاره ست رخشان ز چرخ بلند
که بینا شمارش نگوید که چند.فردوسی.
درم چند باید بدو گفت مرد
دلاور شمار درم یاد کرد.فردوسی.
این بدان یاد کرده شد تا بدانی که مرتبت روی نیکو تا کجاست و حرمت او چند است. (نوروزنامه).
زو قیامت را همی پرسیده اند
ای قیامت تا قیامت راه چند؟سعدی.
تازه جوانی ز ره ریشخند
گفت به پیری که کمانت بچند؟سعدی.
شب فراق که داند که تا سحر چند است
مگر کسی که به هجران دوست پابند است.
سعدی.
سرت گردم بگو بوست بچند است.
شیخ بهایی (از انجمن آرا).
|| بمعنی هرچند و هرچه نیز آمده است. (برهان). بمعنی هر چند آمده. (جهانگیری) (رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
بد اندر دلت چند پنهان بود
ز پیشانی آن بد نمایان بود.ابوشکور.
جهان آب شور است چون بنگری
فزون تشنه ای چند بیشش خوری.ابوشکور.
پیک گمان در جناب وادی قدسش
چند دوید و ندید هیچ کران را.
شرف شفرود (از جهانگیری).
|| بمعنی اندازه و حجم. (مقدمهء تاریخ سیستان مصحح بهار). مساوی. برابر. به اندازه همچند :... و کس ها برگماشت تا مردان و استادان و مزدوران بیاوردند و در زیر دست هر استادی هزار مرد کارگر گشتند چنانکه در جهان چند ایشان نبود. (ترجمهء طبری بلعمی). پس چون ایشان بر سر تل ریگ برآمدند و آن تل بزرگ بود چند کوهی. (ترجمهء طبری بلعمی)... و اندران خراج که پدرت فیلقوس هر سال به دارا فرستادی یکی خایه ای بودی چند خایه اشترمرغی اندر جمله هدیها که با خراج بودی... (ترجمهء طبری بلعمی). ولیکن ملک عرب چند ملک اشکانیان نبود. (ترجمهء طبری بلعمی)... چون از در مدینه چند بانگی برفت، ابوبکر بایستاد و مردمان را بدرود کرد. (ترجمهء طبری بلعمی). بر کوههای وی [ ناحیتی از تبت ] پارهء زر یابند چند سر گوسپند. (حدود العالم). بوشنگ، چند نیمه ای از هری است و از گرد وی خندق است. (حدود العالم). و بصره را دوازده محلت است هریکی چند شهری. (حدود العالم). هر دو عددی که جمله جزءهای یکی از ایشان چند عدد دیگر باشد و جمله جزءهای دیگر چند عدد نخستین بود ایشان را متحاب خوانند، یعنی که یک مر دیگر را دوست دارند... (التفهیم مصحح همایی ص 37). آنچه سردیش چند تریش هست. (التفهیم). لاجرم زاویهء «اک ج» چند زاویهء «ب ک ج» بود و هر دو را قائمه خوانند. (دانشنامهء علایی ص 74). عمرو [ لیث ] معتضد را اندر هدیها اشتری دوکوهان فرستاده بود چند ماده پیلی بزرگ. (تاریخ سیستان). یکی اژدها که چند کوهی بود. (تاریخ سیستان). ... شارستان بزرگ حصین دارد که خود چند شهری باشد از دیگر شهرها. (تاریخ سیستان). چون یونس از میان ایشان غایب گشته بود ایزد تعالی ایشان را عذاب فرستاد. آتشی برآمد از هوا چند کوهی بر سر ابری بر سر ایشان بایستاد. (قصص الانبیاء ص 136). ... و پس زنجیرهای قوی سخت بساخت و میخهای آهنین هر یکی چند ستونی در آن کوه سخت کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 137). شهری است «پسا» بزرگ چنانک بسط آن چند اصفهان باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 130). و بسط شیراز چند اصفهان است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 132). اغضف: شبی چند دو شب از درازی. (السامی فی الاسامی). از پس گوش برآید چند نخودی. (ذخیرهء خوارزمشاهی). همه را کوفته و بیخته به انگبین بسرشند، شربتی چند گوز معتدل. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند: خیربوا، دارچینی، دارپلپل و زنجبیل و سعد و برنگ کابلی از هر یکی چهار درم، تربد بیست و چهار درم، فایند چند وزن همهء داروها. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شربتی چند گوز. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و ما در فضل و حسن جده پوران طبقی هزار دانه مروارید هر یکی چند خایه گنجشکی بیاورد که قیمت آن خدای تعالی دانست و در پیش مأمون بریخت. (مجمل التواریخ). و در جمله نثار را طبقهای زرین و سیمین پیش آوردند. بسیاری همه پر عنبر و مشک معجون کرده چند ناری و آنجایگاه بریختند و در میان آن کاغذی نهاده بود هر یکی را نام دیهی یا باغی یا سرای یا مستغلی یا غلام یا کنیزک یا اسب و استر و شتر نوشته. (مجمل التواریخ و القصص)... و نتوانستند غلبه کردن که مورچگان بودند هر یکی چند شتری و اسب و مرد را می ربودند. (مجمل التواریخ و القصص). بعد از آن پرسیدیم که شما کس را از ایشان [ یأجوج و مأجوج ] دیده اید گفتند وقتی بسیار سر شرفه ها [ شرفه های سدّ ]آمدند هر شخصی چند بدستی و نیم بیش نبودند. (مجمل التواریخ و القصص). بهمهء قوت عصا برگرفت [ موسی ] و بر کعب عوج زد و بیفتاد چند جهانی کشته شد. (مجمل التواریخ و القصص). گفتند: شاها هر یکی [ از فیل گوشان ] چند گزیند، برهنه. (اسکندرنامهء خطی نسخه سعید نفیسی). بارگاه امیر آتشی افروخته چند کوهی. (چهار مقالهء عروضی). غلامی چند دیدم هر یکی با مجمرهء زرین و سیمین و پارهء بخور چند بیضه ای. (تاریخ بخارا). || چندان که یا همین که. (مقدمهء تاریخ سیستان چ بهار). تا آنگاه که: دانا همیشه قوی بود چند هوا بر او غالب نگردد. (تاریخ سیستان). پادشاه و پادشاهی مستقیم باشد چند وزیران به صلاح باشند. (تاریخ سیستان). که با دوستی میان دو تن به صلاح باشد چند بد گوی در میانه نشود. (تاریخ سیستان).
- اگرچند؛ اگرچه. هرچند. با وجودی که :
اگرچند فرزند چون دیو زشت
بود نزد مادر چو حور بهشت.اسدی.
یکسو بکش از راه ستوری سر اگرچند
کاین خلق برفتند بر آن ره همه هموار.
ناصرخسرو.
چون لؤلوی شهوار نباشد جو، اگرچند
جو را بگزیند خر بر لؤلوی شهوار.
ناصرخسرو.
چو من پادشاه تن خویش گشتم
اگرچند لشکر ندارم امیرم.ناصرخسرو.
مهیا کند روزی مار و مور
اگرچند بی دست و پایند و زور.
سعدی (از انجمن آرا).
رجوع به اگر و اگر چند شود.
- هرچند؛ اگرچه. با وجودی که. (از ناظم الاطباء) :
یوز را هرچند بهتر پروری
چون یکی خشم آورد کیفر بری.رودکی.
گفت: هرچند که چنین است، دل وی را درباید یافت. (تاریخ بیهقی).
- || هر قدر. (از ناظم الاطباء) : هرچند دفع بیشتر کنم تو مبالغت بیشتر کن. (کلیله و دمنه). رجوع به هر و هرچند شود.
- یکچند؛ مدتی. چندی. مدت زمانی :
بر اینگونه یکچند بگذاشتم
سخن را نهفته همی داشتم.فردوسی.
به یک چند بنشست با رای زن
همه نامداران شدند انجمن.فردوسی.
سلیمی که یکچند نالان نخفت
خداوند را شکر صحت نگفت.سعدی.
- یکچندگاه؛ یکچند. مدتی :
سپردش بمادر در آن جایگاه
برآمد بر این نیز یک چند گاه.فردوسی.
(1) - پهلوی cand (علامت سئوال، چقدر؟) از اوستا cavant-cvantو نیز بمعنی آنقدر، مقداری. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). در تداول امروز پیش از معدود آید چون: چند کتاب. ولی متقدمان گاه معدود را با یای نکره (و گاه بی آن) مقدم میاوردند. تنی چند.
(2) - در این شاهد معدود بی یای نکره مقدم آمده است.

چندا.

[چَ] (اِ) باج و خراج. (ناظم الاطباء).

چندا.

[چَ] (ق) یعنی چه قدر و چه مقدار و چه اندازه. (از ناظم الاطباء). و رجوع به چند و چندان شود.

چندار.

[ ] (اِخ) دهی است جزء دهستان برغان ولیان بخش کرج شهرستان تهران که در 30 هزارگزی باختر کرج و 6 هزارگزی شمال راه شوسهء کرج به قزوین و در دامنهء کوه واقع است. هوایش سردسیری است و 1125 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء برغان. محصولش غلات، بنشن، چغندر قند، میوه و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و کرباس بافی و راهش از طریق کردان و بانوصحرا ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چندال.

[چَ] (اِ)(1) شخصی است که نجاستها و پلیدیها را پاک کند، و او را بعربی «کناس» و در هند «حلال خور» گویند. (برهان). بزبان هندی معنی اصلی آن فرومایه ترین مردم است که اکثر بپاسداری و نگاهبانی قریه ها و مواضع مأمور باشند و در اصل شیوه آنها خوکبانی بوده و اینکه از مدتی بر در سلاطین و امرای هند قومی باشند که آنها را «خدمتیه» گویند و در اصل «چندال» بوده اند، از عهد اکبر پادشاه این خدمت بر این قوم مقرر شده و طرف مقابل ایشان گروهی دیگر است مسمی به «کَلال» و اینها شراب فروشند، میگویند که در عهد پادشاه مزبور شراب و گوشت خوک فروش شده بود و این دو فرقه مأمور بودند که هر دو جنس را فروخته نگهبانی دروازه میکرده باشند و از آن پس دربانی سلاطین بعهدهء آن دو فرقهء مذکور در فوق قرار گرفته بود، اگرچه آن رسم ناپسندیده برطرف شده. (آنندراج). فرومایه. (غیاث). کناس. جاروب کش. (ناظم الاطباء). || در زبان کشمیر بمعنی نگهبان. (آنندراج). بمعنی پاسبان نیز آمده. (غیاث). پاسبان. (ناظم الاطباء) :
بر آن که ز چندال و از برهمن
فراوان بهر گوشه دید انجمن.
اسدی.
به نگهبانی چندال که دزد چمن است
خضر را گم شده نعلین و عصا در کشمیر.
طغرا (از آنندراج).
(1) - بیرونی در «تحقیق ماللهند چ زاخائو 1925 ص 49» در عنوان «فی ذکر طبقات التی میمونها الوانا و مادونها» آرد: «و اما هادی و دوم و چندال و بدهتو فلیسوا معدودین فی شیئی، وانما یشتغلون بر ذالات الاعمال من تنظیف القری و خدمتها و کانهم جنس واحد». سانسکریت کلمه candala(زاخائو همان کتاب ص 239) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چندال.

[چَ] (اِخ) (چندال بهور) نام یکی از بزرگان و متهوران هند که قلعهء «آسیی» در تصرف وی بوده است. (از تاریخ یمینی ص 415 و 416).

چنداله.

[چَ لَ] (اِخ) نام قلعه ای در هندوستان. صاحب مجمل التواریخ در این باره آورده است: «... در سال 1170 برای مرتبهء پنجم احمدشاه بجانب لاهور رفت... در آنجا خبر شورش طایفهء سیک را شنید که قلعه چنداله را در محاصره افکنده و کار بر مسلمانان سخت گرفته اند. (از مجمل التواریخ گلستانه ص 306).

چندان.

[چَ] (اِ) چوب صندل را گویند. (برهان). صندل باشد. (جهانگیری). بمعنی چندن. (از رشیدی). چوب صندل. (ناظم الاطباء) :
هست بر لک لک ز چندان و بقم منقار و پا(1)
پس چرا شد آبنوسی هر دو پا لک لک بچه.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به چندل و چندن و صندل شود.
(1) - ن ل:
هست بر لک لک ز چندن وز بقم منقار و پا.

چندان.

[چَ] (ق مرکب) مقداری باشد مجهول و غیرمعین. (برهان). مقدار نامعین و نامعلوم. (ناظم الاطباء). || گاهی بجای لفظ آنقدر استعمال میکنند. (از برهان). آن مقدار. (رشیدی). بمعنی آن مقدار است، همانطوریکه «چندین» بمعنی این مقدار میباشد. (از انجمن آرا). بمعنی آن مقدار. (آنندراج). آنقدر و این قدر و هر قدر و چه قدر و هر چه و قدری. (از ناظم الاطباء). بدانقدر. بدان حد. به آن اندازه. آنقدر. آنهمه. بدان مقدار :
شادیت باد چندان کاندر جهان فراخا
تو با نشاط و راحت با رنج و درد اعدا.
دقیقی.
بچندان فروغ و بچندان چراغ
بیاراسته چون به نوروز باغ.فردوسی.
چنان لشکر گشن و چندان سوار
سراسیمه گشتند از کارزار.فردوسی.
ابر سام یل باد چندان درود
که آرد همی ابر باران فرود.فردوسی.
ور آنجای تاریک چندان سخن
شنیدم که هرگز نیاید به بن.فردوسی.
که دانست کز تو مرا دید باید
بچندان وفا اینهمه بیوفایی.فرخی.
چو غرواثه ریشی بسرخی و چندان
که ده ماله از ده یکش بست شاید.لبیبی.
گر با تو برد باری چندان نکردمی من
در خدمتم نکردی چندین تو خوارکاری.
منوچهری.
آن روز که او جوشن خرپشته بپوشد
چندان بزند نیزه که نیزه بخروشد.
منوچهری.
قوتش چندان و آنگه خردش چندان
که در او عاجز گردند خردمندان.منوچهری.
چندان نقد و غلام و جامه و نثار آوردند که تا مانند آن هیچ وزیری را ندیده بودند. (تاریخ بیهقی). میان دو نماز چندان رنج دید که جز سنگ خاره بمثل آن طاقت ندارد. (تاریخ بیهقی). چندان غلام و زر و سیم و نعمت هیچ او را سود نداشت. (تاریخ بیهقی). چندان مردم بنظاره ایستاده که اندازه نبود. (تاریخ بیهقی).
ببخشیدشان هدیه چندان ز گنج
کزان ماند دریا و کشتی برنج.اسدی.
بتیغ و سنان و بگرز گران
بکشتند چندان ز یکدیگران.اسدی.
گفت چندان این یتیمک را زدی
چون نترسیدی ز قهر ایزدی.مولوی.
دوست را چندان قوت مده که اگر دشمنی خواهد، بتواند. (گلستان سعدی). نه چندان نرمی کن که بر تو دلیر شوند، نه چندان درشتی که از تو سیر گردند. (گلستان سعدی).
نه چندان بخور کز دهانت برآید
نه چندان که از ضعف جانت برآید.سعدی.
غرور نیکوان باشد نه چندان
جفا بر عاشقان باشد نه چندین.سعدی.
|| تا آن زمان. (برهان) (رشیدی). افادهء معنی تا آن زمان نیز میکند. (انجمن آرا). بمعنی تا آنزمان. (آنندراج). تا وقتی. تا هنگامی. تا آنگاه :
برادرت چندان برادر بود
کجا مر ترا بر سر افسر بود.فردوسی.
سیه شیر چندان بود کینه ساز
که از دور دندان نماید گراز.نظامی.
مرا بیم شمشیر چندان بود
که شمشیر من تیزدندان بود.نظامی.
چندان بود کرشمه و ناز سهی قدان
کآید بجلوه سرو صنوبر خرام ما.حافظ.
چندان چو صبا بر تو گمارم همت
کز غنچه چو گل خرم و خندان بدرآیی.
حافظ.
|| همین که. بمحض اینکه. بمجرد اینکه :
بچندان که او پلک بر هم زدش
شد و بستد و باز پس آمدش.
(فرهنگ اسدی ص 309 ذیل پلک).
- چندانک؛(1) به آن اندازه. آن قدر که. چندانکه و چندانک به ابتدای عهد طریق عدل میسپرد به عاقبت سیرت بگردانید. (فارسنامهء ابن البلخی ص 107). رجوع به ترکیب چندانکه شود.
- چندانکه؛ بقدری که. به اندازه ای که. تا آن حد که. که آنقدر. که هر قدر. که هرچند :
سپه دید پرموده چندانکه دشت
به دیدار ایشان همه خیره گشت.فردوسی.
بفروز و بسوز پیش خویش امشب
چندانکه توان ز عود وز چندن.عسجدی.
گل بیند چندان و سمن بیند چندان
چندانکه به گلزار ندیده ست و سمنزار.
منوچهری.
چندانکه توانستی رحمت بنمودی
چندانکه توانستی ملکت بزدودی.
منوچهری.
بادا به بهار اندر چندانکه بهار است
بادا به خوان اندر چندانکه خزانست.
منوچهری.
و اگر اندکی خون بیرون کنند، چندانکه بیمار سبکتر شود روا باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). فی الجمله چندانکه بگفت مفید نیامد. (کلیله و دمنه). چندانکه تعلق آدمی بروزی است اگر بروزی ده بودی از ملائکه درگذشتی. (گلستان سعدی).
من جسم چنین ندیده ام هرگز
چندانکه قیاس میکنم جانی.سعدی.
ز اول وفا نمودی چندانکه دل ربودی
چون مهر سخت کردی سست آمدی به یاری.
سعدی.
علم چندانکه بیشتر خوانی
چون عمل در تو نیست نادانی.سعدی.
چندانکه گفتم غم با طبیبان
درمان نکردند مسکین غریبان.حافظ.
|| (حرف ربط مرکب) بمحض اینکه. همینکه. بمجرد اینکه. در همان لحظه که : چندانکه ما در حمام شدیم دلاک و قیم درآمدند و خدمت کردند. (سفرنامهء ناصرخسرو). چندانکه زه بر زبان ایشان برفتی از خزینه هزار درم بدان کس دادندی. (نوروزنامه). چندانکه خلق بیارامید زن حجام درآمد. (کلیله و دمنه). مزدور چندانکه در خانهء بازرگان بنشست چنگی دید. (کلیله و دمنه). || تا آنگاه که. تا وقتی که. تا آن زمان که :
بنوشت ره شنگ و برفت از شکم سنگ
چندانکه درآورد در آن عیدگهم تنگ
از عون خداوند جهان ایزد دادار.
(منسوب به منوچهری).
... و اصلاح او (گوشت گاو کوهی) آن است که بپزند، چندانکه مهرا شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). چندانکه لطیف و نازک اندامند درشتی و سختی کنند. (گلستان سعدی).
- دو چندان؛ بمعنی دو برابر. مضاعف :
بشبگیر چون ریسمان برشمرد
دو چندان که هر روز بردی ببرد.فردوسی.
دو چندان که رشتی بروزی برشت
شمارش همین بر زمین برنوشت.فردوسی.
هزاران درود و دو چندان تحیت
ز ایزد بر آن صورت روح پرور.ناصرخسرو.
روز شنیدم چو بپایان شود
سایهء هر چیز دو چندان شود.نظامی.
- صد چندان؛ صد برابر و در مبالغه گویند :
تا زمین و آسمان خندان شود
عقل و روح و دیده صد چندان شود.
مولوی.
- هزار چندان؛ هزار برابر. چندین برابر در مبالغه :
از موی تو بوی عنبر و بان آید
زآن تنگ شکر هزار چندان آید.فرخی.
آنچه گویم هزار چندانست
وآنچه گوید هزار چندانم.خاقانی.
گر هزارم جفا و جور کنی
دوست دارم هزار چندانت.سعدی.
- همچندان؛ برابر. مساوی. همان اندازه به همان مقدار : گروهی گفتند چهل وپنجمین بودند [ کشتگان ] و همچندان اسیر بودند. (ترجمهء طبری بلعمی). و این منذر را پسری بود نام او نعمان بن المنذر همچندان بهرام بود با او بزرگ همی شد. (ترجمهء طبری بلعمی).
(1) - صورتی است از چندانکه در رسم خط قدیم.

چندان.

[چَ] (اِخ) شهریست بزرگوار از شهرستانهای چین. (فرهنگ اسدی ص 396). نام شهریست بزرگ از شهرهای چین. (برهان). نام شهریست (رشیدی). شهری از شهرهای ترکستان و چین (انجمن آرا) (آنندراج). نام شهری بزرگ در چین. (ناظم الاطباء) :
رسیدند زی شهر چندان فراز
سپه خیمه زد در نشیب و فراز.
رودکی (از فرهنگ اسدی).
سخن چند راندند زآن رزمگاه
وز آنجا به چندان گرفتند راه.
اسدی (از انجمن آرا).

چندانی.

[چَ] (ق مرکب) هر اندازه. (آنندراج). به هر اندازه. چندان :
ز گاو و گوسفند و مرغ و ماهی
ندانم چند؟ چندانی که خواهی.نظامی.
عمر چندانی که کم باشد پریشانی کم است
زلف کی بودی پریشان گر نمیبودی بلند.
؟ (از آنندراج).
|| بقدری. آنقدر. آن اندازه. تاحدی. تا آنجا. چندان. تا آن مقدار :
زلال آب چندانی بود خوش
کزو بتوان نشاند آشوب آتش.نظامی.
تحمل را بخود کن رهنمونی
نه چندانی که بار آرد زبونی.نظامی.
هوای باغ چندانی بود گرم
که سبزی را سپیدی دارد آزرم.نظامی.
چون نگه کردم خود را دیدم در بدایت درجهء انبیاء، پس چندانی در آن بی نهایتی برفتم که گفتم بالای این هرگز کسی نرسیده است و برتر از این مقام ممکن نیست. (تذکرة الاولیاء عطار). رجوع به چند و چندان شود.

چنداول.

[چَ وُ] (ترکی، اِ)(1) مأخوذ از ترکی گروه و جماعتی را گویند که از لشکر براه روند و فرودآیند. (از برهان). فوجی را گویند که برای حفاظت لشکر از پس لشکر می آید، بخلاف هراول. (از آنندراج) (از غیاث) (از ناظم الاطباء). پساهنگ. (ناظم الاطباء). || ساقهء فوج. (از آنندراج) (از غیاث). بترکی بمعنی ساقهء لشکر است که بفارسی دمدار گویند. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).
(1) - در ترکی، بفتح و کسر اول، بمعنی حمال آب، کسانیکه در عقبه سپاه باشند (جغتایی ص 288) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

چندر.

[چُ دَ] (اِ) مخفف چغندر باشد که حویجی است معروف. (برهان) (از جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). همان چغندر است. (شرفنامهء منیری) :
هرگز نشنیده ام که آشی
فخرش بوجود چندر آید.بسحاق اطعمه.
گزر و شلغم و چندر، کلم و ترب و کدو
تره ها رُسته تر و سبز بسان زنگار.
بسحاق اطعمه.
چندر به عدس دادند حلوا به برنج زرد
در دایرهء قسمت اوضاع چنین باشد.
بسحاق اطعمه.

چندر.

[چِ دِ] (اِ) قسمتی از اعضای گوسفند که نه گوشت خالص است بلکه به رگها و عصبها پیوسته و به پختن نرم نشود و از این رو جویدن آن ممکن نباشد. پارهء گوشت پررگ وپی که جویده نشود. فضول گوشت. الیاف گوشت که نپزد و سخت ماند. (یادداشت مؤلف).

چندر.

[چَ دَ] (اِخ) رودی در جنوب قاری قلعه. بستر این رود قسمتی از خط سرحدی ایران و شوروی را در مشرق بحر خزر تشکیل میدهد.

چندراهه.

[چَ هَ] (اِخ) نام رودخانه ای در هندوستان. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص408) :
به چندراهه ز سیحون و ازبیاه و بهست
برون گذشت نه کشتیش بود و نه لنگر.
عنصری (دیوان چ قریب ص 111).

چندرای.

[چَ] (اِخ) نام قلعه ای در هندوستان که دارای حصنی حصین بود و محمود آن را بگشود و به اموال و غنائم بسیار رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 416، 417، 418).

چندربهان.

[چِ دِ بَ] (اِخ) زناردار. از سکنهء اکبرآباد بود و «برهمن» تخلص میکرد. از وارستگی خالی نبود در سر کار داراشکوه عنوان منشی گری داشت و به دست آویز چرب زبانی بدولت همزبانی رسیده بود، نظم و نثرش پسند خاطر شاهزاده می افتاد. از تصنیفاتش نسخهء «چارچمن» بر مطلب نویسی و سادگی عبارت وی گواهی میدهد و قماش نظمش نیز پوشیده نیست. عجب که شاهزاده با آن همه مستعدان، خاطر بسخن ساده اش پیوسته بود. نوبتی شاهزاده را یکی از ابیاتش بغایت مطبوع افتاد. روزی در عین غسلخانه که مجمع مستعدان هفت اقلیم بود بعرض صاحبقران ثانی رساندند که چندربهان منشی را طرفه شعریست پادشاه اگر حکم شود بحضور آمده بخواند. پادشاه به احضارش حکم نمود چون حاضر شد، فرمود که در این ایام شعری که بابا از تو پسند کرده است، بخوان چندربهان این بیت بخواند:
مرا دلیست بکفر آشنا که چندین بار
بکعبه بردم و بازش برهمن آوردم.
پادشاه دین دار از این سخن برآشفت آستینها برمالید و گفت: که میتواند جواب این کافر رساند. از امرای عظام افضل خان که بحاضر جوابی موصوف بود پیش آمد و گفت: اگر حکم شود شعر استاد را جواب گویم. پادشاه اشارت کرد افضل خان این شعر حضرت شیخ را بخواند:
خر عیسی اگر بمکه رود
چون بیاید هنوز خر باشد.
پادشاه بشگفت و افضل خان را انعام ها فرمود و شاهزاده را منع کرد که بار دیگر چنین مزخرفات را به حضور نیاورد و چندربهان را از غسلخانه بیرون کردند. وی بعد از قتل داراشکوه ترک خدمت کرد و بشهر بنارس رفت و در آنجا براه و رسم خویش مشغول بود تا آنکه فی شهور سنهء الف و ثلث و سبعین در آتشکدهء فنا خاکستر گردید، این غزل از اوست:
کنم ز ساده دلی بند دیدهء مژگان را
بمشت خس نتوان بست راه طوفان را
جگرفشان شده ام باز جای آن دارد
که لاله زار کنم دامن و گریبان را
همیشه زلف تو را اضطراب در کار است
چگونه جمع کند خاطر پریشان را
شبی خیال تو آمد بخواب و آسودیم
دگر ز هم نگشادیم چشم گریان را
برهمن از تو سخن بی دلیل میخواهم
که اعتبار نباشد دلیل و برهان را.
(تذکرهء مرآة الخیال ص 139).

چندرپندر.

[چِ دِ پِ دِ] (اِ مرکب) (از اتباع) چندر در گوشت. رجوع به چندر شود.

چندرچاووش.

[چَ دِ وُ] (اِ مرکب)(اصطلاح زنانه) آنکه خبرهای مهیج را بزودی از جایی بجای دیگر برد و این کلمه را بیشتر به دخترهایی که صاحب این عادتند گویند. زن یا دختری که عادت دارد اخبار را غالباً بزرگتر از واقع از جایی بجای دیگر برد. آدمی و بیشتر زن که چیزهای خرد را بزرگ نماید. و در اطراف آن با آواز بلند و بشتاب هیاهو کند یا اخبار بد کوچک را بزرگ کرده بهمه گوید. (یادداشت مؤلف).

چندرغاز.

[چِ دِ] (اِ مرکب) شندرغاز. پولی بسیار کم. پول اندک. نقدینهء ناقابل. تنخواهی سخت اندک. پولی بسیار ناچیز (بصورت تحقیر و تخفیف). وجه اندک: این چندرغاز هم که مانده است صرف هوا و هوس خانم خواهد شد. (یادداشت مؤلف).

چندرگوپتا.

[چَ رَ] (اِخ)(1) پادشاه نامی هندوستان که یونانیها نامش را ساندروکت توس(2) نوشته اند. سلکوس با وی صلح کرد. و عهدی میان آن دو بدین ترتیب بسته شد که سلکوس نتیجهء فتوحات اسکندر را در هند با قسمت بیشتر باختر و رُخجّ و بلوچستان، بپادشاه مزبور واگذار کند و او در عوض 500 فیل و مبلغ زیادی پول به سلکوس بدهد. و سلکوس بعنوان وثیقهء عهد و پیمان دختر خود را بپادشاه هند داد. (تاریخ ایران باستان ص 2046). و رجوع به چان دراگوپتا شود.
(1) - Tchandragupta.
(2) - Sandrocottus.

چندرمحله.

[چَ دَ مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاخیابان بخش مرکزی شهرستان آمل. در 7000 هزارگزی جنوب باختری آمل و 5000 گزی باختر راه شوسهء آمل به لاریجان واقع شده. هوایش معتدل و مرطوب است. 180 تن سکنه دارد. از تجرود هراز مشروب میشود. محصولش برنج و مختصری غلات و توتون و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال و چادرشب بافی است. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چندره.

[چِ دَ رَ] (اِ) بمعنی جندره است. (از فرهنگ وصاف) (آنندراج). کهنه و ژنده و پاره. رجوع به جندره شود.

چندسین.

[چَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان ابهررود بخش ابهر از شهرستان زنجان در نه هزارگزی جنوب ابهر واقع است. کوهستانی و سردسیر است. 272 تن سکنه دارد. آبش از چشمه و محصولش غلات است. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چندش.

[چِ دِ] (اِ) لرز تند که با سرما نبود. لرزش نامطبوعی که در اعصاب آدمی پیدا شود، آنگاه که کاردی یا شیشهء نوک تیزی را بر شیشه و امثال آن کشند. حالتی نامطبوع که از دیدن جراحتی صعب یا شنیدن آواز کشیده شدن نوک تیزی بر فلز و چوب سخت یا چیزی دیگر مزاجهای عصبانی را دست دهد.
- چندش شدن؛ چندش آمدن کسی را. چندشم شد. چندشش آمد: از دیدن مار چندشم شد. از شنیدن آواز کشیدن نوک کارد به چینی چندشم شد.
- چندش شدن کسی را؛ سردی پیاپی که پیش از تب لرز محسوس شود. (یادداشت مؤلف).

چندشکلی.

[چَ شِ] (اِ مرکب)(1) (اصطلاح جانورشناسی) نام تغییراتی که تری پانوزمها(2)(جانوری که بطور انگل در خون بعضی از حیوانات ذی فقار زندگی میکند) برای جابجا شدن در دستگاه حرکت خون ظاهر میسازند. (جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ج1 ص 87).
.
(فرانسوی)
(1) - Polymorphisme
(2) - Trypanosome.

چندفند.

[چَ فَ] (اِ) ترس و بیم و نهیب را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیم و نهیب که بر مردم افتد. (از اوبهی).

چندقطبی.

[چَ قُ] (اِ مرکب)(1) (اصطلاح جانورشناسی) نام یک نوع از سلولهای پی (نرونها) که یک اکزون و چندین داندریت دارند. (جانورشناسی عمومی تالیف مصطفی فاطمی ص 174).
.
(فرانسوی)
(1) - Mutipolaires

چندک.

[چُ دَ] (اِ) چنباتمه. رجوع به چنباتمه شود. چندک زدن. چنباتمه نشستن.

چندک زدن.

[چُ دَ زَ دَ] (مص مرکب)سرپا نشستن. چنباتمه نشستن. به چک نشستن. جلوس. قرفصاء. (یادداشت مؤلف).

چندل.

[چَ دَ] (اِ)(1) بمعنی صندل است. (جهانگیری). بمعنی صندل است که چوب خوشبوی معروف باشد و صندل معرب آن است. (برهان) (آنندراج) :
هر هلاک امت پیشین که بود
ز آنکه چندل را گمان بردند عود.مولوی.
چندل از قدیم از هندی وارد فارسی شده و معرب آن صندل است و در سانسکریت چندنه(2). چندل (صندل) بیشتر محتمل است که در آسیای غربی از هند وارد شده باشد. ارمنی آن چندن(3). و عربی آن صندل است (از سانسکریت کندنه). رجوع بحواشی برهان قاطع شود. چندان. چندن. درختی است بومی آفریقای خاوری و زنگبار. چوب این درخت از واردات ایران است و چون موریانه آن را نمیخورد در ساختمانها بسیار بکار برده میشود. درخت چندل در آب شور و شیرین میروید و ازدیاد آن به آسانی صورت میگیرد بدین ترتیب که میوه درخت مانند نیزه ای بر درخت میروید و چون بزمین میافتد در خاک فرومی نشیند و بزودی سبز میشود. میگویند این درخت را در سالهای 1305 تا 1307 ه . ق. سلیمان نام ناخدای یکی از کشتیهای بادی زنگبار به ایران آورده و یکی از کارگزارهای بوشهر دویست نهال آن را در کنار مرداب و شهر میکارد و بیشه کوچکی از آن بوجود می آید که رفته رفته بزرگ شده و جنگلی تشکیل میدهد، ولی پس از چندی بدستور یکی از فرمانداران بوشهر آن را میسوزانند. کارگزار دوباره یکصد نهال آن را می آورد و بیشه تازه ای میسازد ولی این یکی هم بسرنوشت اولی دچار میشود. چوب چندل تیر ساختمانی خوبی میدهد که در برابر رطوبت خوب ایستادگی میکند. در آفریقا از آن تراورس میسازند. زغال آنهم خوب است. وزن مخصوص چوب خشک چندل 100/1 تا 200/1 میباشد. پوست آن مازوج فراوان دارد. این درخت بلندی 10 تا 20 متر و قطر 50/0 متر میرسد. دارای ریشه های هوایی است که از شاخه ها بسمت زمین سرازیر میشود. (جنگل شناسی کریم ساعی ج1 صص 286 - 287). رجوع به صندل شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Rhizophora mangle
(2) - candana.
(3) - candan.

چندلا.

[چَ] (اِخ) از قرای سوادکوه است و هشت خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج 4 ص 274). از دهات سوادکوه. (مازندران و استرآباد رابینو ص156).

چندم.

[چَ دُ] (عدد مبهم ترتیبی) چندمین. امروز چندم ماه است؟

چندمایگی.

[چَ یَ / یِ] (حامص مرکب)(1) از اصطلاحات موسیقی. مُرکّب خوانی.
.
(فرانسوی)
(1) - Polytonalite

چندمرده.

[چَ مَ دَ / دِ] (ق مرکب) چیزی که چند مرد را سزاوار و کافی باشد و موازنهء چند کس را نیز گویند. برابر چند مرد. (آنندراج). قائم مقام چند مرد. (غیاث اللغات). کاری که از قدرت چند مرد برآید.
- چَندمَرده حَلاّج؛ (قید) با موازنه چند منصور حلاج(1)، در جایی که کسی بر سر لاف زنی و خودستایی آید، گویند ببینم چندمرده حلاجی؟ از عهده چند منصور حلاج توانی برآمد :
طاهر که بکون شیخ محتاجی تو
بر چین شده میخ کرسی عاجی تو
کی حکه اش از تو پنبه کاری بیند
پیداست که چندمرده حلاجی تو.
طغرای مشهدی.
و قیاس علیه آن ده مرده و دومرده.
(آنندراج).
- چَندمَرده حَلاج بودن؛ کنایه از انجام دادن کاری که در حد توانائی چند مرد باشد. شاید تشبیه بعمل چند مرد حلاج باشد که یک تن آن را انجام دهد.
- چندمرده حلاجی؛ (جملهء خطاب استفهامی) یعنی موازنهء چند حلاج، جایی که کسی بر سر لاف زنی و خودستایی آید گویند: ببینم چندمرده حلاجی. از عهدهء چند منصور حلاج توانی برآمد. (غیاث اللغات). رجوع به ترکیب چند مرده حلاج بودن شود.
(1) - وجه اشتقاقی عامیانه.

چند مژه خواب کردن.

[چَ مُ ژَ / ژِ خوا / خا کَ دَ] (مص مرکب) بعد از رنجِ بیخوابی کشیدن قدری خوابیدن. (آنندراج).

چندمین.

[چَ دُ] (عدد مبهم ترتیبی، ص نسبی) چندم : امروز چندمین روز است که من در تهرانم. این چندمین جلد است که منتشر کرده ام.

چندن.

[چَ دَ] (اِ) صندل باشد. (لغت فرس) (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (اوبهی) (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (انجمن آرا). و بعضی گویند چوبی است خوشبوی بغیر از صندل و آن چوب در ولایتی میشود که آن ولایت را زره(1) میگویند. (برهان). چوبی است خوشبوی که بتازیش صندل خوانند. و از امیر زین الدین هروی ملک الشعرای بنگاله چنان تسامع است که چوبی است خوشبوی ورای صندل. زره نام ولایتی است «چندن» آنجا میشود. (شرفنامهء منیری). چندن، صندل بود. (حواشی برهان). صندل. و آن درختی است خوشبوی. (یادداشت مؤلف). بمعنی چندل باشد که بصندل مشهور است و چوبی است رنگین و خوشبوی و گویند مار بدان درخت مایل است و بدان پیچد. (آنندراج) (انجمن آرا). چوبی است خوشبوی و این مشترک باشد در هندی و فارسی و صندل معرب همین است. (غیاث اللغات). در سنت پارسیان اورواسنا را چوب صندل دانسته اند و صندل در ادبیات فارسی چندن هم گفته شده است. اما کلمهء سوخر در جائی بنظر نگارنده نیامده که از لغات فارسی ضبط شده باشد، لابد این لغت هندی سوخد(2) میباشد که بمعنی چوب صندل و در هند هنوز مصطلح است. (پورداود خرده اوستا ص 139 و 142) :
بهشت آئین سرائی را بپرداخت
ز هرگونه در او تمثالها ساخت
ز عود و چندن او را آستانه
درش سیمین و زرین بالکانه.رودکی.
بسان چندن سوهان زده بر لوح پیروزه
بکردار عبیر بیخته بر تختهء دیبا.
فرخی.
به سقفش اندر عود سپید و چندن سرخ
به خاکش اندر مشک سیاه و عنبرتر.
فرخی.
هم زره روم سوی چین رو و برگیر
از چمن چین بچین نهالهء چندن.فرخی.
اگر چوب عود است و کافور و چندن
از آنست کش چوب تخت است و منبر.
عنصری.
مرا در زیر ران اندر کُمیتی
کشنده نی و سرکش نی و توسن
عنان بر گردن سرخش فکنده
چو دو مار سیه بر شاخ چندن.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 86).
بفروز و بسوز پیش خویش امشب
چندان که توان ز عود و از چندن.عسجدی.
چه پرسی چند گوئی چیست حکمت
نه مشکست و نه کافور و نه چندن.
ناصرخسرو.
و آمیخته شد بفر فروردین
با چندن سوده آب چون سوزن.
ناصرخسرو.
بسوخته بر سرکه و نمک مکن که ترا(3)
گلاب شاید و کافور سازد و چندن.
ناصرخسرو.
گرت تب آید یکی ز بیم حرارت
جستن گیری گلاب و شکر و چندن.
ناصرخسرو.
چون رسیدی به آتش موعود
خود بگوید که چندنی یا عود.سنایی.
پران خدنگ او به گه حرب و گاه صید
از خون چنان شود که ندانی ز چندنش.
سوزنی.
گویند مردمان که بدش هست و نیک هست
آری نه سنگ و چوب همه نقل و چندن است.
انوری.
در رنگ و بوی دهر نپیچم که رهروم
ارقم نیم که بال به چندن برآورم.خاقانی.
(1) - سیستان است.
(2) - sukhad. (3) - در دیوان ناصر چ کتابخانهء تهران:
مکن بسوخته بر سرکه و نمک که ترا
گلاب شاید و کافور سازد و چندن.

چند و چون.

[چَ دُ] (اِ مرکب، از اتباع)کم و کیف.
- بی چند و چون؛ بی گفتگو.
- گذشته از چند و چون؛ مافوق کم و کیف :
ز هر چیز گنجی به پیش اندرون
شمارش گذر کرده از چند و چون.
فردوسی.

چندوک.

[] (اِخ) دهی است از دهستان قصرقند شهرستان چاه بهار. در 16 هزارگزی جنوب باختری قصرقند کنار راه فرعی قصرقند به نیک شهر واقع است. کوهستانی و گرمسیر و مالاریایی است. 70 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه و محصولش غلات و برنج و خرماست. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چنده.

[چَ دَ] (عدد مبهم) (از: چند + ه، پسوند). (حواشی برهان). چند. که مقدار غیر معین باشد. (برهان) (آنندراج).

چنده.

[چِ دِ] (اِخ) دهی از دهستان دهدز بخش دهذر شهرستان اهواز است. در 21 هزارگزی باختر دهدز واقع شده. کوهستانی و گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. از رودخانهء کارون مشروب میشود. محصولش گندم و جو است. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چنده نمودن.

[چُ دَ / دِ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) این لفظ هندی است. بفارسی دایره کشیدن و دایره ساختن. (مجموعهء مترادفات ص 120).

چندی.

[چَ] (ق مبهم)(1) چند. که مقدار مجهول غیرمعین باشد. (برهان). چند است، یعنی یکچند. (آنندراج) (انجمن آرا). هر مقدار نامعین و نامعلوم. بعضی و قدری. (ناظم الاطباء). عده ای :
همه لشکر چین بهم برشکست
بسی کشت و افکند و چندی بخست.
فردوسی.
|| (با یای نکره) چند روزی. مدتی. (حواشی برهان). دیری. مدتی. مدتی طویل. زمانی چند :
چندیت مدح گفتم و چندی عذاب دید
گر زانک نیست سیمت باری(2) شمم فرست.
منجیک ترمذی.
چو چندی برآمد بر این سالیان
ببد سرو بالا ستبرش میان.دقیقی.
بتازید چندی و چندی شتافت
زمانه بدش مانده او را نیافت.فردوسی.
پراندیشه دل گیو را پیش خواند
وز آن خواب چندی سخن ها براند.
فردوسی.
بگشت اندرین نیز چندی جهان
همی بودنی داشت اندر نهان.فردوسی.
ستودش بسی شاه و چندی نواخت
ببایست او کارها را بساخت.
اسدی (گرشاسبنامه ص 205).
گفتم آهن دلی کنم چندی
ندهم دل بهیچ دلبندی.
سعدی (طیبات).
چندی بر این آمد لطف طبعش را (لطف طبع دوست سعدی را) بدیدند و حسن تدبیرش را بپسندیدند. (گلستان سعدی ص 37).
بدارید چندی کف از دامنش.
وگر می گریزد ضَمان بر مَنَش.
سعدی (بوستان).
شنیدم که در حبس چندی بماند.
سعدی (بوستان).
یکچند بخیره عمر بگذشت
من بعد بر آن سرم که چندی.
سعدی (ترجیعات).
|| مبلغی. یک مبلغ :
فریبرز کاووس را تاج زر
فرستاد و دینار چندی گهر.فردوسی.
.(در پهلوی)
(1) - candih (2) - جفتی.

چندی.

[چَ] (حامص) کمیت. مقدار. چندائی. «هندسه چیست: دانستن اندازه ها و (چندی) یک از دیگر». (التفهیم). «و دیگر علم ریاضیست و اندر وی تشویش و اختلاف کم افتد. زیرا که از جنبش و گردش دور است و موضوع وی چون بجمله گیری «چندی» است و چون بتفصیل گیری «اندازه و شمار» است. (دانشنامهء علائی ص 71). یکی آنکه جوهر را بسبب وی اندازه برافتد و قسمت بود و کمی و بیشی بود و این را «چندی» خوانند و بتازی «کمیت». (دانشنامهء علائی ص 85). و حیوان که عام تر است از مردم و خاص تر است از جسم، و همچنین شمار که خاصتر است از چندی، و عام تر است از جفت.... (دانشنامهء علایی ص 14). نخستین فصل اندر چندی علمهای حکمت. (دانشنامهء علائی ص 68).
- چندی پیوسته؛ با کمیت متصله. ابن سینا گوید: کمیت دو گونه است: یکی «پیوسته» که بتازیش «متصل» خوانند. و یکی «گسسته» که بتازی «منفصل» خوانند. و متصل چهارگونه است: یکی درازا و بس که جز یکی اندازه اندر وی نیابی و اندر وی جسم بقوت بود و چون بفعل آید او را خط خوانند و دوم آنکه دو اندازه دارد: درازا و پهنا بر آن صفت که گفتیم و چون بفعل آید آنرا سطح خوانند. (دانشنامهء علائی ص 87).
- چندی گسسته؛ کمیت منفصله. رجوع به چندی پیوسته و دانشنامهء علائی ص 87 شود.

چندین.

[چَ] (ق مرکب)(1) این قدر. (ناظم الاطباء). اینهمه. بدین بسیاری. افادهء تعدد و کثرت کند. (یادداشت مؤلف). بسیار :
بدین خواسته نیست ما را نیاز
سخن چند گوئیم چندین دراز.
فردوسی.
سیاوش بدو گفت چون بود دوش
ز لشکر که گشن و چندین خروش.
فردوسی.
ندادندیش چندین گر نبودی
بچندین و بصد چندین سزاوار.فرخی.
بوستان بانا حال و خبر بستان چیست؟
وندرین بستان چندین طرب مستان چیست؟
منوچهری.
اکنون یکی بکام دل خویش یافتی
چندین به خیره خیره چه گردی بکوی ما.
منوچهری.
گر مستمند با دل غمگینم
خیره مکن ملامت چندینم.ناصرخسرو.
گر زهد همی جوئی چندین بدر میر
چون میدوی ای بیهده چون اسب دوانی.
ناصرخسرو.
گفت بنگر که چرا مینگرد گردون.
به دو صد چشم درین تیره زمین چندین.
ناصرخسرو.
چندین همی بقدرت او گردد
این آسیای تیزرو بی در.ناصرخسرو.
چندین غم تو خوردم و ناز تو کشیدم
از عشق من و ناز خود آگاه نه ای نوز.
سوزنی.
از آن بازیچه حیران گشت شیرین
که بی او چون شکیبد شاه چندین.نظامی.
ناصحان گفتند از حد مگذران
مرکب استیزه را چندین مران.مولوی.
چه آفت است که موجب چندین مخافت است. (گلستان). چندین سخن که گفتی، در ترازوی عقل من وزن آن یک سخن ندارد که وقتی شنیدم از قابله خویش. (گلستان).
غرور نیکوان باشد نه چندان
جفا بر عاشقان باشد نه چندین.سعدی.
اگر تو بر دل مسکین من ببخشائی
چه لازمست که جور و جفا برم چندین.
سعدی.
چو دیدی کزین روی بسته ست در
به بیحاصلی سعی چندین مبر.
سعدی (بوستان).
کی یافتی رقیب تو چندین مجال ظلم
مظلومی ار شبی به در داور آمدی.حافظ.
زلف دلبر دام راه و غمزه اش تیر بلاست
یاد دار ای دل که چندینت نصیحت میکنم.
حافظ.
|| در این شواهد عدد نامعین باشد و معدود آن بر حسب معمول پس از آن آید. و گاه نیز بر آن مقدم باشد :
چندین حریر حله که گسترد بر درخت
مانا که برزدند بقرقوب و شوشتر.
کسائی مروزی.
بدو گفت بنگر بدین تخت و گاه
پرستنده چندین به زرین کلاه.فردوسی.
برآورد رازی که بود از نهفت
بدان نامداران ایران بگفت.فردوسی.
که چندین سپه سر به ایران نهاد
که کس در جهان آن ندارد بیاد.فردوسی.
مرا خیره گشتی سر از فرّ شاه
وز آن ژنده پیلان و چندین سپاه.فردوسی.
... وی (عبدالرحمان قوال) گفت: با چندین اصوات نادره که من یاد دارم امیر محمد این صوت از من بسیار خواستی. (تاریخ بیهقی). ما را چندین ولایت در پیش است بفرمان امیرالمؤمنین می باید گرفت. (تاریخ بیهقی). هرچند حال آلتونتاش بر این جمله بود، امیر از وی نیک خشنود گشت بچندین نصیحت که کرد. (تاریخ بیهقی). انوشروان با همه دلتنگی خرسند شد، گفت: چندین بطن بروزگار دراز برخیزد. (فارسنامهء ابن بلخی ص 97).
چو هندوی دانا بچندین سؤال
زبون شد ز فرهنگ دانش سکال.نظامی.
قوم گفتندش که چندین گاه ما
جان فدا کردیم در عهد شما.مولوی.
لازمست احتمال چندین جور
که محبت هزار چندین است.سعدی (بدایع).
عجب نیست در خاک اگر گل شکفت
که چندین گل اندام در خاک خفت.سعدی.
گفتمش مگذر زمانی، گفت معذورم بدار.
خانه پروردی چه تاب آرد غم چندین غریب.
حافظ.
ادب و شرم تو را خسرو مه رویان کرد
آفرین بر تو که شایستهء صد چندینی.
حافظ.
کاروان رفت و تو در خواب و بیابان در پیش
وه که بس بی خبر از غلغل چندین جرسی.
حافظ.
|| همهء اینها. || چون اینها. || و چون بطور استفهام استعمال شود بمعنی آیا چند است. (ناظم الاطباء).
- چندینا؛ (مرکب از چند و الف اطلاق) مرادف چندین :
اگرت بدره رساند همی ببدر منیر
مبادرت کن و خامش مباش چندینا.
رودکی (از حدائق السحر).
رجوع به چندین شود.
(1) - از: چند + این؛ گاه قید فعل باشد و گاه عدد مبهم و نامعین همچون چند. رجوع به چند شود.

چنذاب.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان هلیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل که در 27 هزارگزی جنوب خاور اردبیل و 8 هزارگزی راه شوسهء اردبیل به هلیر در دامنه کوه واقع است. هوایی معتدل و 305 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چنذانق قورغا.

[چَ نَ قُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کلخوزان بخش مرکزی شهرستان اردبیل در شش هزارگزی خاور اردبیل و سه هزارگزی راه شوسهء اردبیل آستارا واقع است. جلگه و هوایش معتدل است. 305 تن سکنه دارد. آبش از رودخانهء یالخلو و محصولش غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چنز.

[چَ] (اِ) جلجل. جلاجل. الجلاجل. چنزهای دف. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی).

چنزنق.

[چَ زَ نَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مواضعخان بخش ورزقان شهرستان اهر. در 5/28 هزارگزی جنوب ورزقان و 5/8 هزارگزی راه شوسهء تبریز به اهر واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است. 387 تن سکنه دارد. آبش از چشمه. محصولش غلات است. شغل اهالی زراعت، گله داری، صنایع دستی و گلیم بافی است. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چنس.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهات مازندران و استرآباد واقع در بیرون بشم کلارستاق. (مازندران و استرآباد تالیف رابینو ص 145). دهی است از دهستان بیرون بشم بخش کلاردشت شهرستان نوشهر. در 20 هزارگزی شمال خاوری حسن کیف و 3 هزارگزی باختر شوسهء تهران به چالوس واقع است. کوهستانی و هوایش معتدل است. و صدتن سکنه دارد. آبش از چشمه است. محصولش غلات و لبنیات و گردو است. شغل اهالی زراعت، گله داری، تهیه چوب و ذغال و صنایع دستی زنان و شال بافی است. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چنغوت.

[چَ] (اِ) پشم و پنبه باشد که در نهالی و لحاف و بالش و امثال آن کنند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لایی. پرکنه. حشو. (ناظم الاطباء). چپخوت.

چنگ.

[چَ] (اِ) نام سازیست مشهور(1). (جهانگیری) (برهان) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). سازی است مشهور که سر آن خمیده است و تارها دارد. (آنندراج) (انجمن آرا). نوعی از مزامیر است در غایت شهرت. (شرفنامهء منیری). صنج؛ و آن بر دو قسم است یکی دو صفحهء برنجین باشد که بر یکدیگر زنند. و دیگر را که چنگ یا صنج ذوالاوتار گویند وترش از ابریشم بوده و از قبیل عود و چغانه و جز آن باشد. (نقل بمعنی از زمخشری). دو قسم بوده قسمی که از دف هاست و آوازی چون آواز زنگ دهد و قسمی دیگر ذوالاوتار است. (مفاتیح العلوم). ابن خردادبه گوید: آن از اختراعات ایرانیان است و عقیدهء جوهری هم همین است. (یادداشت مؤلف). و واضع آن رامتین است :
حاسدم گوید که شعر او بود تنها و بس
بازنشناسد کسی بربط ز چنگ رامتین.
منوچهری.
در نسخهء خطی لغت محلی شوشتر در ذیل کلمه رام آمده است: واضع چنگ که سازی مشهور است بود :
حلقهء ابریشم است موی خوش چنگ
چون مه نو کز خط ظلام برآمد
گرچه تن چنگ شبه ناقهء لیلی است
نالهء مجنون ز چنگ رام برآمد
بیست وچهارش زمام ناقه ولیکن
ناله نه از ناقه از زمام برآمد.خاقانی.
ون؛ که با انگشتان نوازند. (منتهی الارب). چنگ یکی از سازهای بسیار قدیم است که دوهزار سال پیش از میلاد در بابل و آشور رایج بوده است. انواع ابتدایی آن مثلثی شکل با تختهء بطول نزدیک بیک گز و دارای میله ای چوبی بوده که بطور عمودی بر یک سر این تخته نصب میشده است. انتهای دیگر این میلهء چوبی بشکل دست انسان بوده است. سیم های این ساز که معمولاً هشت یا نه تا بوده است، بموازات وتر این مثلث قائم الزاویه بین تخته و میلهء امتداد مییافته. یک سر سیمها بتختهء محکم وصل میشده و سر دیگر آن به دور میخها یا گوشیهایی که روی میلهء چوبی قرار داشته پیچیده میشده و باقیماندهء آن از طرف دیگر آویزان بوده است. چنین بنظر می آید که با پیچانیدن گوشیها سیمها را شل و سفت میکرده اند. از حجاریهای بابل و آشور چنین برمی آید که سیمهای این ساز از حیث کلفتی همه یکسان بوده اند. بنابراین صوتهای متفاوت فقط در اثر اختلاف طول سیمها بوجود می آمده است. به احتمال قوی نوازنده، ساز مزبور را هنگام نواختن بگردن خود می آویخته، چنانکه ساز در سمت چپش قرار میگرفته و با زخمه یا قطعه چوبی که در دست راست داشته سیمها را مرتعش میکرده و از دست چپ برای ایجاد تنوع در اصوات و ریتم و آهنگ استفاده میکرده است. نکتهء دیگری که از این نقشها درک میشود، این است که نوازندگان چنگ بلکه نوازندگان همهء سازها در بابل و آشور ایستاده ساز مینواخته اند و این شاید برای رعایت احترام پادشاه یا ولینعمت بوده است. اما چنگهایی که در دوره های اخیر تاریخ بابل و آشور نقش شده از حیث شکل و طرز گرفتن و نواختن با چنگهای دوره های قدیم تفاوت بسیار دارد. البته شکل آن هنوز تقریباً سه گوشه است با این تفاوت که قاعدهء آن را که در قدیم یک تخته بود بیک جعبهء صوتی تبدیل کرده اند. و گوشیهایی که یک سر سیم به آن وصل میشد روی این جعبه قرار داشت و سر دیگر سیم بمیلهء چوبی، محکم بسته میشد و ثابت بود. تعداد سیمها نیز تا حدود هفده سیم افزایش یافت. جعبهء صوتی گاهی مستقیم و بدون انحنا و در موارد دیگر منحنی بوده است. طرز نواختن این ساز نیز کم کم تغییر کرد، یعنی برخلاف دورهء قدیم بجای تخته چون میلهء چوبی بموازات زمین قرار میگرفت، سیمها تقریباً عمود بر زمین شد. نکتهء دیگر اینکه مانند دوره های پیش در نواختن آن دیگر زخمه و چوب بکار نمیبردند، بلکه با دست آن را مینواختند و هر دو دست در نواختن آن دخالت داشت. در نقشهای طاق بستان دو صحنهء شکار هست که نوازندگانی را در حال نواختن سازهای مختلف از جمله چنگ نشان میدهد. یکی از این دو صحنه شکار گراز را نشان میدهد، در حالی که دو دسته چنگ نواز را در دو جای صحنه نقش کرده است. دسته ای از آنها در کرجی سلطنتی نشسته و دسته دیگر در کرجی مخصوص نوازندگان جای دارند. صحنهء دوم شکار گوزن را با دو دسته نوازنده نمایش میدهد. از این صحنه ها بوضع و شکل چنگ بخوبی میتوان پی برد در صحنهء شکار گراز دو نوع چنگ دیده میشود. در یک نوع جعبهء صوتی در بالا قرار دارد، در حالی که در نوع دیگر جعبه صوتی در پایین است. این نمونه بسیار جالب توجه است زیرا قدیمیتر از انواع دیگر چنگ و بسیار نادر است. جعبهء صوتی این نوع چنگ را که بشکل افقی روی زمین قرار میگرفته از چوب میساختند و میلهء چوبی که گوشیها روی آن بوده از جنس سختی ساخته میشده است. این نوع درست شبیه چنگهائی است که سه هزار سال پیش از میلاد در دست سومریها بوده است و گالپین(2) در رساله ای بنام «موسیقی سومریها» نمونه ای از این چنگ را بدست داده است. چنین بنظر میرسد که این نوع چنگ اختصاص بمواقع و محافل مخصوصی داشته است در نقشهای طاق بستان نوازندهء این چنگ در کرجی سلطنتی است و چنین استنباط میشود که این چنگ دارای ده سیم بوده است و چنگهای آشوری و بابلی نیز ده سیم داشته است. در زبان فارسی این نوع چنگ را «ون» مینامیده اند، ولی در اغلب فرهنگهای فارسی آن را بمعنی سنج کوچکی که در انگشت میکنند و مینوازند تعبیر کرده اند. این اشتباه از اینجا ناشی شده است که فرهنگ نویسان فارسی بتقلید و تبعیت فرهنگ نویسان عرب در سازها و تشریح انواع آن دقت کافی بکار نبرده اند. چنانکه کلمهء سنج را که در اصل بچنگ اطلاق میشده در مورد سنج معمولی که از دو تکه برنج تشکیل شده و همراه سازهای ضربی آنرا مینوازند، بکار برده اند. و اما چنگی که جعبهء صوتیش در بالا قرار دارد، به اندازهء چنگی که شرحش گذشت قدیمی نیست. با این وصف انواع مشابه آن را در بین سازهای معمول در میان بابلیها و آشوریها و عیلامیها و مصریها میتوان یافت. در نقشهای برجستهء طاق بستان دو نوع ممتاز از این چنگ دیده میشود؛ در یکی از آنها میلهء چوبی عمود بر جعبهء صوتی است و در دیگری میلهء چوبی با جعبهء صوتی زاویهء حاده میسازد. اولی در صحنهء شکار گراز است و بی شباهت بچنگهای مصری نیست. چنگ با زاویهء حاده که جعبهء صوتی آن منحنی است در صحنهء شکار گوزن است. این چنگ شباهت زیادی بچنگهای عیلامی دارد. با این تفاوت که چنگهای عیلامی سوراخهایی هم برای خروج صدا داشته است. در عهد ساسانی، چنگ معروفترین و محبوبترین سازها بوده است. در شاهنامه مکرر نام آن آمده و نکیسا موسیقیدان معروف دربار خسروپرویز در نواختن آن مهارت تام داشته است. تا آنجا که منابع موجود نشان میدهد این ساز در اصل در ایران و عراق رواج داشته و ارتباط آن با ملل خاورمیانه مسلم است. بعضی از نویسندگان عرب در اثر بی خبری آن را بروم شرقی و برخی بیونان نسبت داده اند. هنری جرج فارمر(3)موسیقی شناس انگلیسی در کتاب «آثار علمای اعراب مغرب راجع به آلات موسیقی» معتقد است که یونانیها همه سازهای شبیه بچنگ و بسیاری از سازهای دیگر خود را از همسایه های شرقی خویش بعاریت گرفته اند. (مهدی فروغ مجلهء موسیقی دوره سوم شماره 11 صص25 - 32). رجوع به هارپ شود :
چو زهر از چشیدن چو چنگ از شنیدن
چو باد از بزیدن چو الماس گازی.
ابوطیب مصعبی.
دقیقی چار خصلت برگزیده ست
به گیتی در ز خوبیها و زشتی
لب بیجاده رنگ و نالهء چنگ
می چون زنگ و دین زردهشتی.دقیقی.
یکی چامه گوی و یکی چنگ زن
یکی پای کوبد شکن بر شکن.فردوسی.
غریویدن چنگ و بانگ رباب
برآمد ز ایوان افراسیاب.فردوسی.
فروزندهء مجلس و میگسار
نوازندهء چنگ با گوشوار...
همه رخ چو دیبای رومی برنگ
خروشان ز چنگ پریزاده چنگ.فردوسی.
گهی سماع زنی گاه بربط و گه چنگ
گهی چغانه و طنبور و شوشک و عنقا.
زینبی.
برکش ای ترک و به یکسو فکن این جامهء جنگ
چنگ برگیر و بنه درقه و شمشیر از چنگ.
فرخی.
رفت آنگه که کمان افکنی اندر بازو
وقت آنست که بنشینی و برداری چنگ.
فرخی.
بر سماع چنگ او باید نبیذ خام خورد
می خوش آمد خاصه اندر مهرگان با بانگ چنگ.
منوچهری.
مجلسی سازم با بربط و با چنگ و رباب
با ترنج و بهی و نرگس و با نقل و کباب.
منوچهری.
با سماع و چنگ باش از چاشتگه تا آن زمان
بر فلک پروین پدید آید چو سیمین شفترنگ.
عسجدی.
یاد نکنی چون همی آن روزگار پیشتر
تو تبوراکی بدست و من یکی بربط بچنگ.
حکیم غمناک (از فرهنگ اسدی).
نوازان نوازنده در چنگ چنگ
ز دل برده بگماز چون زنگ زنگ.اسدی.
گر بسخنهاش خلق فتنه شود پاک
پس سخن اوست بانگ چنگ و چغانه.
ناصرخسرو.
مزدور چندانکه در خانهء بازرگان بنشست چنگی دید. (کلیله و دمنه). پس آن مزدور چنگ برداشت. (کلیله و دمنه).
زاغ فروشد ادب، لک لک گوید اصول
چنگ سراید کلنگ سیم رباید زغن.سنائی.
نعرهء نوش و شاقان و سماع خوش چنگ
جان فزایند گه صبح و جهان برگیرند
آن خمیده قد لاغرتن موریخته را
بزنند و بنوازند و به بر درگیرند.
مجیرالدین بیلقانی.
بمجلس تو که ناهید را بحضرت اوست
قدی چو چنگ دوتا و تنی چو زیر نزار.
مجیر بیلقانی.
گیسوی چنگ و رگ بازوی بربط ببرید
گریه از چشم نی تیزنگر بگشایید.خاقانی.
چنگ را با همه برهنه سری
پای گیسوکشان کنند همه.خاقانی.
راستی چنگ را بیست و چهار است رود
چون یکی از وی گسست کژ شود او بیگمان.
خاقانی.
خوش است خاصه کسی را که بشنود بصبوح
ز چنگ زخمهء زیر و ز عود نالهء زار.
؟ (از سندبادنامه ص 137).
نالید چنانکه در سحر چنگ
افتاد چنانکه شیشه در سنگ.نظامی.
در آن مجلس که عیش آغاز کردند
به یکجا چنگ و بربط ساز کردند.نظامی.
ملک سرمست و ساقی باده در دست
نوای چنگ میشد شست در شست.نظامی.
همچو چنگی میان تهی که ترا
به سرانگشت شد زبان گویا.کمال اسماعیل.
چنگیی کو در نوازد بیست وچار
چون نیابد گوش گردد چنگ وار.مولوی.
گوش تواند که همه عمر وی
نشنود آواز دف و چنگ و نی.
سعدی (گلستان).
نه بیگانه تیمار خوردش نه دوست
چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست.
سعدی (بوستان).
سر نتوانم که برآرم چو چنگ
ور چو دفم پوست بدرد قفا.سعدی.
همچو چنگم سر تسلیم و ارادت در پیش
تو بهر ضرب که خواهی بزن و بنوازم.
سعدی.
بس که در پرده چنگ گفت سخن
ببرش موی تا نموید باز.حافظ.
چنگ در پرده همی میدهدت پند ولیک
وعظت آنگاه دهد سود که قابل باشی.
حافظ.
از بس فغان و شیونم چنگی است خم گشته تنم
اشک آمده تا دامنم از هر مژه چون تارها.
جامی (از آنندراج).
صیار؛ آواز چنگ که سازیست. (منتهی الارب).
- چنگ سغدیانه؛ نوعی چنگ منسوب به سغد :
بنشان بتارم ایدر مر ترک خویش را
با چنگ سغدیانه و با بالغ و کدو.عماره.
با چنگ سغدیانه و با بالغ و کباب
آمد بخان چاکر خود خواجه بوصواب.
عماره.
- ناله از چنگ بر آمدن؛ آوا از چنگ برخاستن. ناله از چنگ بلند شدن :
گرچه تن چنگ شبه ناقهء لیلی است
نالهء مجنون ز چنگ رام برآمد
بیست و چهارش زمام ناقه ولیکن
ناله نه از ناقه از زمام برآمد.خاقانی.
- نوازندهء چنگ؛ آنکه چنگ نوازد :
فروزندهء مجلس و میگسار
نوازندهء چنگ با گوشوار...فردوسی.
|| پنجه و انگشتان مردم. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انگشتان. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی ذیل لغت «دول کرش»). کف دست و انگشتان چون برای گرفتن چیزی فراهم آمده باشند. (یادداشت مؤلف). دست. (یادداشت مؤلف) :
بچنگ اندرون گرزهء گاوسار
بسان هیونی گسسته مهار.فردوسی.
یکی تیغ هندی گرفته بچنگ
هر آن کس که پیش آمدی بیدرنگ
نگه کرد قیصر بر آن سرفراز
بر آن چنگ و یال و رکیب دراز.فردوسی.
همه کینه جوی و همه رزمساز
همه جنگ را چنگ کرده درازفردوسی.
یلانند با چنگهای دراز
ندارند از ایران چنین چنگ باز.فردوسی.
دندان همه کند شد و چنگ همه سست
گردند چو کفتار کنون از پس مردار.فرخی.
چنگ او در چنگ او همچون خمیده عاشقی
بازفیر و بانفیر و باغریو و باغرنگ.
منوچهری.
زنگیی گویی بزد در چنگ او در چنگ خویش
هر دو دست خویش ببریده بر او مانند چنگ.
منوچهری.
بینی آن ترکی که چون او برزند بر چنگ چنگ
از دل ابدال بگریزد بصد فرسنگ سنگ.
منوچهری.
نشسته بصد خشم در کازه ای
گرفته بچنگ اندرون بازه ای.
خجسته (از فرهنگ اسدی).
نوازان نوازنده در چنگ چنگ
ز دل برده بگماز چون زنگ زنگ.اسدی.
نه هر کش بود چنگ بر جنگ تیز
بود با همه کس بجنگ و ستیز.اسدی.
به یکی چنگش آخته دشنه ست
به دگر چنگ مینوازد چنگ.ناصرخسرو.
چنگ اجل گرفته گریبان عمر ما
ما خوش گرفته دامن آز و امل بچنگ.
سوزنی.
ناخن چنگ گرفتم که دگر
زلف در چنگ نگیرم پس از این.خاقانی.
لب اوست آب حیوان دلم از طلب سکندر
خضر دگر شوم من اگر آرمی بچنگش.
خاقانی.
اگر عشق اوفتد در سینهء سنگ
بمعشوقی زند در گوهری چنگ.نظامی.
بتیغ از غرض برنگیرند چنگ
که پرهیز و عشق آبگینه ست و سنگ.
بوستان.
-امثال: از چنگ دزد درآمد، بچنگ رمال افتاد.
- آهنین چنگ؛ آنکه پنجهء نیرومند دارد. آهنین پنجه :
مکن زآهنین چنگ شیران تراش.نظامی.
رجوع به چنگ و آهنین پنجه شود.
- از چنگ به درآوردن؛ از دست بیرون آوردن :
گاه بدین حقهء پیروزه رنگ
مهره یکی ده به درآرد ز چنگ.نظامی.
- از چنگ به دربردن؛ ربودن چیزی یا شخصی از دست کسی، گرفتن از کسی :
از چنگ منش اختر بد مهر به در برد
آری چکنم دولت دور قمری بود.حافظ.
- از چنگ دادن؛ از دست دادن.
- از چنگ رفتن؛ از دست رفتن. از دیده ناپدید شدن :
از آن سرو روان کز چنگ رفته
ز سَروش آب و از گل رنگ رفته.نظامی.
- از چنگ رها کردن؛ از دست دادن. صرف نظر کردن از چیزی. فروگذاشتن چیزی. ترک گفتن :
رها کن ز چنگ این سپنجی سرای
که پرمایه تر زین ترا هست جای.فردوسی.
- از چنگ کسی جستن؛ از وی گریختن. فرار کردن از کسی :
سپهدار توران ز چنگش بجست
یکی بارهء تیزتک برنشست.فردوسی.
فریدون فرخ که او از جهان
بدی دور کرد آشکار و نهان
ز بد دست ضحاک تازی ببست
بمردی ز چنگ زمانه نجست.فردوسی.
- از چنگ کسی چاره یافتن؛ از دست وی خلاص شدن :
نیابد کسی چاره از چنگ مرگ
چو باد خزانست و ما همچو برگ.
- از چنگ رها یافتن؛ از دست کسی یا چیزی آزاد شدن. خلاصی یافتن. خلاص شدن. نجات یافتن :
همین نیز کامد نیابد رها
ز چنگ بداندیش نراژدها.فردوسی.
- از چنگ رهائی یافتن؛ آزاد شدن. خلاص شدن. خلاصی یافتن. از دست کسی یا چیزی نجات یافتن :
بدامم نیامد بمثل تو گور
ز چنگم رهایی نیابی مشور.فردوسی.
بد و نیک ما بگذرد بیگمان
رهایی نیابد ز چنگ زمان.فردوسی.
از چنگ کسی رهایی دادن؛ کسی را خلاص کردن. وی را نجات دادن.
- از چنگ گریختن؛ از دست کسی یا چیزی فرار کردن. خود را رهایی دادن :
چو خورشید بنمود از چرخ روی
شب تیره بگریخت از چنگ اوی.فردوسی.
- با چنگ گرفتن؛ با پنجه گرفتن. (ناظم الاطباء).
- باد در چنگ بودن؛ دست خالی بودن. چیزی در کف نداشتن :
چه تربیت شنوم یا چه مصلحت بینم
مرا که چشم بساقی و گوش بر چنگست
بیادگار کسی دامن نسیم صبا
گرفته ایم چه حاصل که باد در چنگست.
سعدی (طیبات).
- بچنگ آمدن؛ حاصل شدن. بدست آمدن. بدست شدن و میسر شدن :
چو از آشتی شادی آید بچنگ
خردمند هرگز نکوشد بجنگ.
ابوشکور بلخی.
بشاه جهاندار دادند گنج
بچنگ آمدش گنج چون برد رنج.فردوسی.
در گنج و دینار و پرمایه تاج
همان جامهء دیبه و تخت عاج
یکایک ز هر سو بچنگ آمدش
بسی گوهر از گنج گنگ آمدش.فردوسی.
نخستین یکی گوهر آمد بچنگ
بدانش ز آهن جدا کرد سنگ.فردوسی.
زین آستین فشاندن بر عاشقان چه خیزد
رو دامن دلی ده از چنگ غم رهایی.
رفیع لنبانی.
گهر چون به آسانی آید بچنگ
بسختی چه باید تراشید سنگ.نظامی.
هر آن کافکند تخم بر روی سنگ
جوی وقت دخلش نیاید بچنگ.
سعدی (بوستان).
- بچنگ آوردن؛ بدست آوردن. بکف آوردن. پیدا کردن و مجازاً، بمعنی ملک و تملک است :
فرنگیس را چون بچنگ آورم
بچشمش جهان تار و تنگ آورم.فردوسی.
میانها ببندیم و جنگ آوریم
چو باید که کشور بچنگ آوریم.فردوسی.
گر این هفت یل را بچنگ آوریم
جهان پیش کاووس تنگ آوریم.فردوسی.
چو ضحاکش آورد [ جمشید را ] ناگه بچنگ
یکایک ندادش زمانی درنگ.فردوسی.
ای زلفک تو دزد دل و من عسس او
آن دزد بچنگ آرد یک شب عسس آخر.
سوزنی.
لب اوست آب حیوان دلم از طلب سکندر
خضر دگر شوم من اگر آرمی بچنگش.
خاقانی.
جواهر جست از آن دریای فرهنگ
بچنگ آورد و زد بر دامنش چنگ.نظامی.
کمین بر گذرگاه زنگ آورند
تنی چند زنگی بچنگ آورند.نظامی.
یا مکن اندیشه بچنگ آورش
یا بیک اندیشه بتنگ آورش.نظامی.
آن خور و آن پوش چو شیر و پلنگ
کآوری آن را همه ساله بچنگ.نظامی.
بچنگ آر و با دیگران نوش کن.
سعدی (بوستان).
زآن همه کآورد ز دزدی بچنگ
داشت همه چنگک و ساطور و سنگ.
یحیی کاشی (از آنندراج).
- بچنگ آوریدن؛ بچنگ آوردن. رجوع به ترکیب بچنگ آوردن شود.
- بچنگ آوریده؛ بدست آورده. بکف آورده. رجوع به بچنگ آوردن و بچنگ آوریدن شود :
هر گنج و هر خزانه که شاهان نهاده اند
آن گنج و آن خزانه بچنگ آوریده گیر.
- بچنگ افتادن؛ بدست آمدن :
قوی بچنگ من افتاده بود دامن وصل
ولی چه سود که دولت بتیزچنگی نیست.
سعدی (بدایع).
- بچنگ بازآوردن؛ دوباره پیدا کردن. دوباره بدست آوردن. بار دیگر بکف آوردن :
اگر سعادت خدمت بچنگ بازآرم
تهی کنم دل رنجور خویش بربط وار.
رضی الدین نیشابوری.
رجوع به بچنگ آوردن شود.
- بچنگ برگرفتن؛ بدست گرفتن :
یکی جام می برگرفته بچنگ
بسر برزده دستهء گل برنگ.فردوسی.
- بچنگ داشتن؛ بدست داشتن :
چنان برگرفتنش ز زین خدنگ
که گفتی یکی پشه دارد بچنگ.فردوسی.
- بچنگ کردن؛ حاصل کردن. بدست آوردن :
کسی که چنگ زد اندر خجسته خدمت او
خجسته بخت شد و کرد بخت نیک بچنگ.
فرخی.
- بچنگ گرفتن؛ بدست گرفتن :
یکی تیغ هندی گرفته بچنگ
هر آن کس که پیش آمدی بیدرنگ
زدی گیو بیداردل گردنش
بزیر گل و خاک کردی تنش.فردوسی.
یکی مرد همچون کُهِ بیستون
درختی گرفته بچنگ اندرون.فردوسی.
چنگ اجل گرفته گریبان عمر ما
ما خوش گرفته دامن آز و امل بچنگ.
سوزنی.
نشسته بصد خشم در کازه ای
گرفته بچنگ اندرون بازه ای.
خجسته (از صحاح الفرس).
- بر چنگ کسی آوا کردن؛ در دستان او نغمه سرایی کردن و خواندن :
ور همی چفته کند قد مرا گو چفته کن
چفته باید چنگ تا بر چنگ ترک آوا کند.
منوچهری.
- پولادچنگ؛ قوی پنجه. دارای چنگ قوی. آهنین چنگ :
ز بیم عقابان پولادچنگ
نگردد کسی گرد آن خاره سنگ.نظامی.
رجوع به پولادچنگ شود.
- تیزچنگ؛ آنکه چنگ تیز دارد. قوی پنجه :
بدو گفت جایی که باشد پلنگ
بدرد دل مردم تیزچنگ.فردوسی.
رجوع به تیزچنگ و تیزچنگی شود.
- تیزچنگ شدن؛ توانا شدن. نیرومند شدن. قوی گشتن :
چنان سخت بازو شد و تیزچنگ
که با جنگجویان طلب کرد جنگ.
سعدی (بوستان).
- تیغ نصرت در چنگ کسی دادن؛ وی را پیروز کردن. او را مظفر ساختن :
خدایش تیغ نصرت داده در چنگ
کز آهن نقش داند بست بر سنگ.نظامی.
- چنگ بر چنگ مالیدن؛ دست بر دست زدن. دست بر دست مالیدن. از علائم خشم و غضب :
بپوشید ارجاسب خفتان جنگ
بمالید بر چنگ بسیار چنگ.فردوسی.
- چنگ بر دامن زدن؛ متوسل شدن به کسی. رجوع به چنگ در دامن زدن شود :
جواهر جست از آن دریای فرهنگ
بچنگ آورد و زد بر دامنش چنگ.نظامی.
- چنگ برکندن؛ یا چنگ و ناب جانوری برکندن؛ آن را زبون کردن. بر آن چیره شدن :
به انصاف او شاخ آهوبره
ز شیر ژیان برکند چنگ و ناب.سوزنی.
- چنگ تیز بودن؛ نیرومند و توانا بودن :
نه هر کش بود چنگ بر جنگ تیز
بود با همه کس بجنگ و ستیز.اسدی.
- چنگ تیز کردن بر کسی؛ درصدد هلاک وی برآمدن :
چون بر تو همی تیز کند چنگ پس او را
جوینده چرائی تو بدندان و بچنگال؟
ناصرخسرو.
بریخت چنگش و فرسوده گشت دندانش
چو تیز کرد بر او مرگ چنگ و دندان را.
ناصرخسرو.
- چنگ دراز کردن؛ دست دراز کردن. آماده شدن :
همه کینه جوی و همه رزمساز
همه جنگ را چنگ کرده دراز.فردوسی.
- چنگ در دامن کسی زدن؛ یاری خواستن. طلب کمک کردن. متوسل شدن. تشبث :
دشمن از تو همی گریزد و تو
سخت در دامنش زدستی چنگ.
ناصرخسرو.
می ننگرند عیب گریبان خویش را
در دامن حکایت ما چنگ می زنند.
مجد همگر (از آنندراج).
- چنگ در گریبان کسی زدن؛ با وی درآویختن، با وی به نبرد برخاستن : کماة جنود و حماة جیوش او چون شیر شرزه که هنگام جنگ چنگ در گریبان اجل زند... در مبارزت آمدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص158).
- چنگ در نای نهادن؛ بمعنی دست در گلو نهادن آمده و آن کنایه از نخوردن چیزی و کمال ممسکی است. (آنندراج). دست به گلوی گذاشتن و فشردن گلو. (ناظم الاطباء).
- چنگ فروبردن؛ دست فروبردن. دست فروکردن :
خیالش خرف کرد و کالیورنگ
بمغزش فروبرد خرچنگ چنگ.
سعدی (بوستان).
- چنگ فروبردن بخون؛ دست بخون رنگین کردن :
بخون عزیزان فرو برده چنگ
سرانگشت ها کرده عناب رنگ.
سعدی (از آنندراج).
- خرچنگ.؛ رجوع به ذیل همین کلمه شود.
- دو چنگ در چیزی زدن؛ توسل جستن بدان :
گر استعانت و راحت جز از تو خواستمی
دو چنگ را زدمی در کمرگه جوزا.
ناصرخسرو.
رجوع به چنگ زدن شود.
- رویین چنگ؛ قوی پنجه. نیرومند. آهنین چنگال :
گر چه شاطر بود خروس بجنگ
چه زید(4) پیش باز رویین چنگ.
سعدی (گلستان).
- شیرچنگ؛ قوی پنجه. نیرومند :
اگر پیل زوری و گر شیرچنگ
بنزدیک من صلح بهتر که جنگ.سعدی.
- فرا چنگ آمدن؛ یافتن. بدست کردن :
ستور پادشاهی تا بود لنگ
بدشواری مراد آید فرا چنگ.نظامی.
- فرا چنگ آوردن؛ بدست آوردن : دوستی را که بعمری فرا چنگ آرند نشاید که به یکدم بیازارند. (گلستان). مگر بقوت بازو دامن کامی فرا چنگ آرم. (گلستان).
|| مشت. چنگه. یک چنگ. یک مشت. مقداری که یک مشت را پر کند. محتوی یک دست با انگشتان نیمه باز؛ یک چنگ کشمش. یک چنگه پول : بعد از آن از هیچ حالت خبر نداشتم تا بعد از زمانی به چنگی آبی که بر روی من زدند افاقت یافتم. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 298).
- چنگ چنگ؛ مشت مشت.
|| چنگال. (جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). چنگال مرغان و جانوران دیگر باشد. (برهان). پنجهء حیوانات شکاری چون باز و شاهین و شیر و پلنگ و امثال آن. (آنندراج). مخلب. (نصاب). چنگل. برثن :
ز هرّای درندگان چنگ دیو
شده سست بر چشم کیهان خدیو.فردوسی.
چه افسر نهی بر سرت بر چه ترگ
بر او بگذرد چنگ و دندان مرگ.فردوسی.
زمانه بزهر آب داده ست چنگ
بدرد دل شیر و چرم پلنگ.فردوسی.
پس اندر یکی مرغ بودی سیاه
گرامی بد آن مرغ بر چشم شاه
سیاهش دو چنگ و بمنقار زرد
چو زرّ درخشنده بر لاجورد.فردوسی.
نهیب هیبت او صید زنده بستاند
ز یشک پیل دمان و ز چنگ شیر عرین.
فرخی.
کف یوز پرمغز آهوبره
همه چنگ شاهین دل گودره.عنصری.
هر باز بزیر چنگ ماغی دارد
هر آهویی چرا به راغی دارد.منوچهری.
طوطی میان باغ دمان و کشی کنان
چنگش چو برگ سوسن و بالش چو برگ نی.
منوچهری.
چنگ بازانست گویی شاخک شاهسپرم
پای بطانست گویی برگ بر شاخ چنار.
منوچهری.
سر چنگ چون سفت الماس تیز
چو سوزن همه موی پشت از ستیز.اسدی.
این قوم که میگویند عنبر چشمه ای است گفتند بسبب آنکه اندرو چنگ و منقار مرغ یابند آن است که.... (ذخیرهء خوارزمشاهی). و سبب آنکه اندر وی (اندر عنبر) چنگ پرستک یابند... آن است که... پرستک بروی نشیند و چنگ او بدو فروشود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
چنگ باز هوا ندارد کبک
دل شیر عرین ندارد رنگ.مسعودسعد.
تا همی گربه ناب دارد و چنگ
موش را چیست به ز خانهء تنگ
تا بود گربه مهتر بازار
نبود موش جلد دکاندار
ناب و چنگی که گربکان دارند
موش را خود برقص نگذارند
تا بود گربه در کمان کمین
موش را گلشن است زیر زمین.سنایی.
به انصاف او شاخ آهوبره
ز شیر ژیان برکند چنگ و ناب.سوزنی.
بناب موش کزو سر فکنده ام چون چنگ
بچنگ گربه کزو دست بر سرم چو ذباب.
خاقانی.
در حمایل سُرو و چنگ چو سودیش نکرد
چنگ شیر و سروی آهوی نر بازدهید.
خاقانی.
... و حلق تذروان از چنگ بازان رسته...
ظهیری (سندبادنامه ص 9).
گفتند مگر اجل رسیدش
یا چنگ درنده ای دریدش.نظامی.
اگر روزی ببینی چنگ شیران.عطار.
خیالش خرف کرد و کالیورنگ
بمغزش فرو برد خرچنگ چنگ.سعدی.
- کبک در چنگ بازخسبیدن؛ کنایه از عدالت و دادگستری :
چنانست دادش که ایمن بناز
بخسبد همی کبک در چنگ باز.اسدی.
|| نگار خانهء مانی و ارتنگ را نیز گفته اند(5) و آن کتابی است مشتمل بر صنایع و بدایع نقاشی مانی. (برهان) (ناظم الاطباء). نام نگارنامهء مانی است و آن کتابی بوده است مشتمل بر صنایع و بدایع و تصویر و نقاشی که مانی اختراع کرده و آن را ارتنگ و انگلیون نیز خوانند :
ای سنایی نشود کار تو امروز چو چنگ
تا بخدمت نروی و نکنی پشت چو چنگ.
سنائی (از جهانگیری).
جهانگیری بمعنی نگارنامهء مانی گفته و بیت سنائی را شاهد آورده، چنگ به این معنی که او خواسته اصلش ارچنگ و ارتنگ است و آن را انگلیون نیز خوانند و ارچنگ تبدیل ارژنگ است و ارژنگ نام نقاشی بوده است، ای سنائی کار تو امسال مثل چنگ یعنی صحیفهء مانی نمیشود تکلف است و بمعنی چنگ که نوازند انسب است. (آنندراج) (انجمن آرا). در دو بیت زیر بهمین معنی آمده است :
شکر ایزد را کاَن انده و آن غم بگذشت
کار چون چنگ شد و انده همچون آذر.
فرخی.
چو من هزار فزونست و صدهزار فزون
ز فر خدمت او کرده کار خویش چو چنگ.
فرخی.
|| خمیده. منحنی چفته و چمچاخ هم گویند. (جهانگیری) (از برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
صنوبر پیش بالایم بود چنگ
چو گوهر پیش دندانم بود سنگ.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
پیران چنگ پشت و جوانان چنگ زن(6)
در چنگ جام باده و در گوش بانگ چنگ
چنگ اجل گرفته گریبان عمر ما
ما خوش گرفته دامن آز و امل به چنگ.
سوزنی.
|| قلاب باشد، قلابی که فیل را بدان نگاه دارند. و آن را چنگک هم خوانند. (جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). و همانا قلاب و چنگال و ساز را بواسطه خمیدگی چنگ گفته اند. (جهانگیری). و مطلق قلاب باشد عموماً و قلابی که بدان فیل رانند خصوصاً و آن را کجک نیز گویند. (برهان). صلابه. چنگله :
بره بسیار درآویختی از چنگ و کنون
دشمن شاه درآویز چو مسلوخ ز چنگ.
سنائی.
|| از انواع سکوت در موسیقی، توضیح آنکه همانطور که در صحبت کردن گوینده در وسط جمله ها توقف میکند در نوشتن این سکوتها بوسیله نشانه های خاصی از قبیل نقطه «.» و «ویرگول»، و غیره معین میشود. در موسیقی هم توقف و سکوت لازم است. از این رو سکوتهای مختلف در موسیقی بوجود آمده، که از آنجمله است :
سکوت چنگ یا نیمه دم،
سکوت دولا چنگ یا ربع دم،
سکوت سه لا چنگ یا هشتم دم،
سکوت چهارلا چنگ یا شانزدهم دم،
این سکوتها معمولاً در وسط حامل قرار میگیرد، سکوتها هم مانند نوت ها ممکن است یک یا چند نقطه داشته باشد. بنابراین مکث نقطه دار در مقابل سفید و نقطه دار. دم نقطه دار مقابل سیاه نقطه دار و نیمه دم نقطه دار مقابل چنگ نقطه دار و ربع دم نقطه دار در ازاء دولاچنگ نقطه دار و هشتم دم نقطه دار (سکوت سه لاچنگ) مقابل سه لاچنگ نقطه دار، و شانزدهم دم نقطه دار (سکوت چهارلاچنگ) مقابل چهارلاچنگ نقطه دار است. (نظری بموسیقی نگارش روح الله خالقی صص 19-20).
(1) - در پهلوی cang. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - Galpin.
(3) - Henry George Farmer. (4) - ن ل: چه زند در این صورت فعل چنگ زدن است.
(5) - مصحف «ثنگ» و «تنگ» مخفف «ارتنگ». (حواشی برهان چ معین).
(6) - چنگ زلف.

چنگ.

[چُ] (اِ) سخن و گفتار بود. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || امر بسخن کردن. (آنندراج) (انجمن آرا). و رجوع به چنگیدن شود. || برچیدن مرغ دانه را از زمین. (برهان). و دانه که مرغ از زمین برچیند. (ناظم الاطباء). || کشتی و جهاز بزرگ. (برهان) (ناظم الاطباء).

چنگ.

[چِ] (اِ)(1) منقار جانوران. (جهانگیری). منقار مرغان. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (لغت محلی شوشتر خطی). منقار مرغان. و آن را شند نیز نامند. (شرفنامهء منیری). نوک مرغان :
شبگیر کلنگ را خروشان بینی
در دست عبیر و نافهء مشک به چنگ.
منوچهری.
چنگ مرغی چه لشکر انگیزد
صف موری چه کارزار کند.خاقانی.
|| نوک سنان و پیکان تیر. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء).
(1) - در جنوب خراسان ضبط کلمه بدین معنی بضم است.

چنگ آباد.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع در هجده هزارگزی شمال خاوری تربت جام و سه هزارگزی باختر شوسهء عمومی معدن چشمه گل. ناحیه ای است واقع در جلگه. معتدل و دارای 500 تن سکنه میباشد. اهالی به کشاورزی و مالداری گذران میکنند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنگ آب دادن.

[چَ دَ] (مص مرکب)چنگ تیز کردن. چنگ قوی کردن :
زمانه بزهر آب داده ست چنگ
بدرد دل شیر و چرم پلنگ.فردوسی.

چنگائی.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناوه کش بخش چگنی شهرستان خرم آباد. در 16 هزارگزی خاور سراب دوره، کنار شمالی راه فرعی خرم آباد بکوهدشت واقع شده، در جلگه قرار دارد. هوایش معتدل و مالاریایی است. 420 تن سکنه دارد، که بفارسی و لری سخن میگویند. از رودخانهء خرم آباد مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوبات است. شغل اهالی گله داری. صنایع دستی زنان سیاه چادربافی، جل و طناب بافی است. راهش اتومبیل رو است و سکنه اش از طایفهء چنگائی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چنگار.

[چَ] (اِ) خرچنگ را نامند و بتازی سرطان گویند. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج). پنج پایه. پنج پایک.

چنگاز.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین خیابان بخش مرکزی شهرستان آمل که در دشت واقع است. مرطوب، معتدل و مالاریایی است. دارای 160 تن سکنه میباشد. مازندرانی و فارسی زبانند. از شل پت هراز مشروب میشود. محصولاتش برنج و مختصری غلات است. اهالی به کشاورزی و کتان بافی گذران میکنند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چنگال.

[چَ] (اِ) (از: چنگ + آل، پسوند)(1)پنجهء مردم. پنجهء دست. (برهان) (جهانگیری) (غیاث اللغات) (آنندراج) (شرفنامهء منیری) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). دست. مشت. پنجهء آدمی چون کمی خم کنند :
چو دیوان بدیدند کوپال اوی
بدرید دلشان ز چنگال اوی.فردوسی.
بکوهم درانداز تا ببر و شیر
ببینند چنگال مرد دلیر.فردوسی.
بدین کتف و این قوت یال او
شود کشته رستم بچنگال او.فردوسی.
فرنگیس را دید چون بیهشان
گرفته ورا روزبانان کشان
بچنگال هر یک یکی تیغ تیز
ز درگاه برخاسته رستخیز.فردوسی.
مبارزیست ردا کرده سیمگون زرهی
مبارزی که سلاحش مخالب و چنگال.
فرخی.
چو دیلمان زره پوش شاه مژگانش
به تیر و زوبین بر پیل ساخته خنگال
درست گویی شیران آهنین چرمند
همی جهانند از پنجه آهنین چنگال.
عسجدی.
- آهنین چنگال؛ قوی پنجه :
درست گویی شیران آهنین چرمند
همی جهانند از پنجه آهنین چنگال.
عسجدی (از فرهنگ اسدی).
سست بازو بجهل میفکند
پنجه با مرد آهنین چنگال.سعدی (گلستان).
رجوع به آهنین چنگ شود.
- از چنگال رها کردن؛ آزاد کردن. خلاصی دادن :
سرت از دوش به شمشیر جدا کردم
چون بکشتم نه ز چنگال رها کردم.
منوچهری.
- از چنگال کسی جستن؛ از دست کسی خلاص یافتن. آزاد شدن. فرار کردن :
ای کرهء جهنده ز چنگال مرگ
رو گر ز حیله جست توانی بجه.
ناصرخسرو.
- از چنگال کسی خلاص طلبیدن؛ از آزار و تسلط وی رهایی خواستن : یک نفس را از چنگال مشقت خلاصی طلبیده آید آمرزش بر اطلاق مستحکم شود. (کلیله و دمنه).
-از چنگال کسی رستن؛ از بند وی خلاص شدن. آزاد شدن :
بدین(2) رست آخر از چنگال دنیا
بتقدیر خدای فرد قهار.ناصرخسرو.
- بچنگال کسی اسیر بودن؛ در دست کسی گرفتار بودن :
که ننگ آیدش رفتن از پیش تیر
برادر بچنگال دشمن اسیر.سعدی (بوستان).
- چنگال دراز کردن؛ پنجه دراز کردن. دست یازیدن. درازدستی کردن :
هر آنکه گوید کرد از مدیح شاه زیان
دراز کرد بر او شیر آسمان چنگال.
غضایری.
- چنگال کند شدن؛ از کار افتادن. درمانده و ناتوان شدن. فروماندن :
بچنگال و دندان جهان را گرفتی
ولیکن شدت کند چنگال و دندان.
ناصرخسرو.
|| هر یک از انگشتان آدمی :
چو پنهان را نمی بینی درو رغبت نمیداری
مر این را زین گرفتستی بده چنگال و سی دندان.
ناصرخسرو.
|| پنجهء جانوران. (جهانگیری) (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج) (شرفنامهء منیری) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). مخلب. (دهار). چنگ. چنگل. برثن. مجموع ناخن های بعضی مرغان یا درندگان. چنگال ببر، شیر، گرگ، عقاب، باز و غیره. (یادداشت مؤلف) :
از آن مرغ کس روی هامون ندید
جز اندام و چنگال پرخون ندید.فردوسی.
چو ایران ز چنگال شیر و پلنگ
برون آوریدم به رای و بجنگ.فردوسی.
مانده بچنگال گرگ مرگ شکاری
گرچه ترا شیر مرغزار شکار است.
ناصرخسرو.
تذرو گویی سوسن گرفته در چنگل
پلنگ لالهء حمرا گرفته در چنگال.معزی.
آدمی گرچه ز چنگال هزبر است به بیم
هم بزر گیرد و تعویذ کند آن چنگال.
ازرقی.
در مرغ همچو چرغ به چنگالان
می کاود و جغاره نمی یابد.سوزنی.
بفر دولت او شیر فرش ایوانش
تواند ار بکند شیر چرخ را چنگال.انوری.
پیش زلفت چو کبک خسته جگر
زیر چنگال باز می غلطم.خاقانی.
جان ایشان از چنگال هلاک و مخلب احتناک بستدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 331).
کز گله دور داشتی همه سال
دزد را چنگ و گرگ را چنگال.نظامی.
نبینی که چون گربه عاجز شود
برآرد بچنگال چشم پلنگ.سعدی.
دو بدین چنگ و دو بدان چنگال
یک بدندان چو شیر غرانا.عبید زاکانی.
- بچنگال برآوردن؛ کندن. برکندن. بیرون آوردن :
نبینی که چون گربه عاجز شود
برآرد بچنگال چشم پلنگ.سعدی.
- تیزچنگال؛ جانور قوی پنجه. پرندهء تیزچنگ. چنگال تیز :
چنان اندیشد او از دشمن خویش
چو باز تیزچنگال از کراکا.دقیقی.
نباید که گیرد بتن زود جنگ
شود تیزچنگال همچون پلنگ.فردوسی.
عقابان تیزچنگالند و بازان آهنین پنجه
ترا باری چنین بهتر که با عصفور بنشینی.
سعدی (طیبات).
رجوع به چنگالِ تیز و چنگالْتیز و چنگال تیز کردن شود.
- چنگال شیر؛ پنجهء شیر و کنایه از صاحب قدرت و زورمند است :
یکی داستان زد سوار دلیر
که روبه چه سنجد بچنگال شیر.فردوسی.
ایا باد بگذر به ایران زمین
پیامی ز من بر بشاه گزین (کیخسرو)...
بگویش که بیژن به سختی در است
تنش زیر چنگال شیر نر است.فردوسی.
چنین گفت هومان بطوس دلیر
که آهو چه باشد بچنگال شیر.فردوسی.
- چنگال شیر خاریدن؛ کار هراسناک کردن. بعمل خطرناک دست یازیدن. مانند با دم شیر بازی کردن :
با من همی چخی تو و آگه نه ای که خیره
دنبال ببر خایی چنگال شیر خاری.
منوچهری.
- چنگال گرگ؛ پنجهء گرگ :
بدرد دل و گوش غرم سترگ
اگر بشنود نام چنگال گرگ.فردوسی.
که در سینهء اژدهای بزرگ
بگنجد بماند بچنگال گرگ.فردوسی.
که از چنگال گرگم درربودی
چو دیدم عاقبت گرگم تو بودی.سعدی.
رجوع به چنگال شود.
- چنگال یوز؛ پنجهء یوز :
ز چنگال یوزان همه دشت غرم.فردوسی.
- در چنگال گرفتن؛ به پنجه گرفتن :
تذرو گویی سوسن گرفته در چنگل
پلنگ لاله حمرا گرفته در چنگال.معزی.
|| قلاب: کلب؛ چنگال آهنین پالان که مسافر توشه دان را در آن آویزد. کَلاّب؛ چنگال آهنین که مسافر توشه دان از وی درآویزد بر پالان. (منتهی الارب). رجوع به قلاب شود.
|| نشانه باشد چون سوراخی. (فرهنگ اسدی). بمعنی هدف و نشانهء و تیر هم آمده است و به این معنی (خنگال) هم گفته اند. (برهان). هدف و نشانهء تیر. (ناظم الاطباء). || نان گرمی را گویند که با روغن و شیرینی در یکدیگر مالیده باشند و آن را چنگالی نیز گویند. (از جهانگیری) (برهان) (از ناظم الاطباء). مالیده ای که از نان و روغن و شیرینی سازند و بر این تقدیر کلمهء «ال» برای نسبت بود. چنگالی مالیده گر. (آنندراج). خورشی که در فارس متداول است که نان را ریزه کنند و در روغن ریزند و شیرینی از قبیل شکر و قند یا عسل و دوشاب بر نان ریزه ریزند و چندان با پنجهء بمالند که با یکدیگر ممزوج و مخلوط شود و آن را مالیده نیز گویند. (انجمن آرا). نوعی از خوراک است که از روغن و خردهء نان تازه و شیرهء انگور یا عسل میسازند. (لغت محلی گناباد). طعامی از روغن و انگبین یا شکر که نان در آن ترید کنند. دلیک. دلیکه. غذایی از روغن تفته و شیره یا قند که نان در آن اشکنه کنند. (یادداشت مؤلف). حلوای آرد گندم. (یادداشت مؤلف) :
آردی روغن برم لال آمده ست
نام من از غیب چنگال آمده ست.
بسحاق اطعمه.
افسوس که آن دنبه پروار تو بگداخت
در روغن آن یک دو سه چنگال نمشتیم.
(مشتن در لهجه شیرازی بمعنی مالیدن است)
بسحاق اطعمه (از انجمن آرا).
این زمان در چنگ چنگالم اسیر
میخورم مالش ز هر برنا و پیر.
بسحاق اطعمه.
|| افزاری دسته دار و فلزی و یا چوبی و دارای چهار پنجهء که بدان غذا خورند و چیزی را برگیرند. (ناظم الاطباء). رفیق قاشق. آلتی چوبین یا فلزین که شاخ شاخ است و بدان سبزی یا گوشت را گرفته و بدهان گذارند. گزلک هایی که سرش سه چهار شاخه و تیز است و آن را بغذا فروبرده بدهان گذارند. (یادداشت مؤلف). به آلتی فلزی از لوازم میز غذا خوری اطلاق شود که دارای دسته و سه یا چهار دندانه است. (حواشی برهان چ معین).
(1) - در اوستا cimgha (در کلمهء مرکب posho-cinghaچنگالهای باز ایرانی از ایرانی canga) سریکلی cangal,اشکاشمی cangal,وخی cungal, طبری cengal,(کف)، گیلکی cangal(پنجهء جانوران و انسان)، بترکی عاریتی و دخیلی: «چنگال» و «چنگل» معرب آن شنکل. (حواشی برهان).
(2) - ن ل: برین. (دیوان چ تقوی ص 145).

چنگال افکندن.

[چَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه است از نیرو از دست دادن. ناتوان و زبون شدن :
دژآگهی که به بیشه درون سپیده دمی
ز بیم دشنهء او شیر بفکند چنگال.منجیک.

چنگال اوغلی.

[چَ] (اِخ) (طاهر پاشا) یکی از وزرای سلطان محمودخان ثانی و سلطان عبدالحمیدخان (از سلاطین عثمانی). وی بسال 1259 از وزارت معزول شد و پس از مدتی درگذشت. (قاموس الاعلام).

چنگال تیز.

[چَ] (ص مرکب) تیزچنگال. قوی پنجهء. مجهز برای پیکار. آماده برای نبرد :
تو شادان دل و مرگ چنگال تیز
نشسته چو شیر ژیان پرستیز.فردوسی.
درآمد یکی خاد چنگال تیز.خجسته.

چنگال تیز.

[چَ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سرپنجهء نیرومند. پنجهء قوی :
چرا چون پلنگان بچنگال تیز
نینگیزد از خان او رستخیز.فردوسی.

چنگال تیز کردن.

[چَ کَ دَ] (مص مرکب) مجهز شدن برای کشتار. خویشتن را نیرومند کردن :
دگر ننگ دیوی بود پر ستیز
همیشه ببد کرده چنگال تیز.فردوسی.
همی گفت و مرگ از نهان در ستیز
همی کرد بر جانش چنگال تیز.
اسدی (گرشاسبنامه).
چون محمود مردی بر او خشم گرفته و بر عزل او دل نهاده و دشمنان بسیار وزیر را پیش آمده و چنگال تیز کرده اند. (آثار الوزراء عقیلی).

چنگال خاییدن.

[چَ دَ] (مص مرکب)کنایه از در خشم شدن. دچار حسرت و افسوس گشتن :
مرغزاری که فسیله گه اسبان تو گشت
شیر کآنجا برسد فرد بخاید چنگال.رودکی.

چنگال خواست.

[چَ خوا / خا] (اِ مرکب) رجوع به چنگال خوست و چنگال خوش شود.

چنگالخوان.

[چَ خوا / خا] (اِ مرکب)رجوع به چنگالخوست و چنگالخوش شود.

چنگال خوست.

[چَ] (اِ مرکب) بمعنی چنگال است. (جهانگیری). بمعنی چنکال است که نان گرم و روغن و شیرینی درهم مالیده شده باشد. (برهان). همان خوراک معروف به چنگال. (شرفنامهء منیری). || هر چیزی را گویند که در هم مالیده باشند. (برهان). چیزی مالیده. (شرفنامهء منیری). هر چیزی که بچنگال مالیده باشند. و چنگالی و چنگال ساز را گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). و هر چیز درهم مالیدهء نیک آمیخته. (ناظم الاطباء). دلیک. دلیکه. (یادداشت مؤلف). از چنگال + خوست (کوفته، مالیده). مانند آبخوست. پای خوست. (حواشی برهان چ معین).

چنگال خوش.

[چَ خوَ / خُ] (اِ مرکب)چنگال خوست باشد. چنگال و هر چیز که درهم مالند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). نوعی از طعام که چنگال نیز گویند. (ناظم الاطباء). هر چیز درهم مالیده نیک آمیخته. (ناظم الاطباء). رجوع به چنگال خوست شود.

چنگال دار.

[چَ] (نف مرکب) دارندهء چنگال. ذوات براثن.

چنگال درزدن.

[چَ دَ زَ دَ] (مص مرکب) دست بچیزی زدن. پنجه افکندن بچیزی: اِعلاق؛ چنگال درزدن. (منتهی الارب).

چنگال رخت.

[چَ لِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیرهء رخت. گیرهء لباس.

چنگال زدن.

[چَ زَ دَ] (مص مرکب)دست زدن. بمجاز دلبسته شدن بچیزی. متوسل شدن :
چنگال مزن در این شتابنده
کت زود کند ز خویشتن زایل.ناصرخسرو.

چنگال مرغ.

[چَ لِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پنجهء مرغ. دست و پای مرغ. مِخلب. (یادداشت مؤلف).

چنگاله.

[چَ لَ / لِ] (اِ مرکب) بهمهء معانی چنگال آمده است. (شعوری) رجوع به چنگال شود.

چنگاله دشت.

[چَ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین، واقع در شصت هزارگزی معلم کلایه. دارای 45 تن سکنه میباشد. از شاهرود مشروب میشود. محصولاتش غلات، برنج، بنشن، انار، انجیر است. اهالی بکشاورزی گذران میکنند. راهش مالرو است. چند خانوار از طایفهء غیاثوند در آنجا سکونت دارند. مزرعهء الندر جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چنگالی.

[چَ] (ص نسبی، اِ مرکب) طعامی که چنگال نیز گویند. (ناظم الاطباء). حلوایی است از کعک و شیره و جز آن. چنگال. (یادداشت مؤلف). || مالیده گر. (آنندراج). چنگال مال. (شرفنامهء منیری). رجوع به چنگال شود.

چنگال یازیدن.

[چَ دَ] (مص مرکب)دست درازی کردن. قصد و آهنگ کردن :
بیازید چنگال گردی بزور
بیفشرد یک دست بر پشت بور.فردوسی.

چنگان.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل در 18 هزارگزی جنوب خاور گرمی و پانزده هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار واقع است. ناحیه ای است کوهستانی، گرمسیر. 72 تن سکنه دارد. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوبات است. اهالی بکشاورزی و گله داری گذران میکنند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چنگاوه.

[چَ وَ] (اِخ) نام قهرمانی است در گرشاسبنامه :
ز گشتی بکشتی همی شد چو گرد
همی کوفت گرز و همی کشت مرد
چنین تا بچنگاوهء جنگ جوی
رسید و کمین کرد از کین بر اوی.
اسدی (گرشاسبنامه ص 123).

چنگ ارم.

[چَ گِ اِ رَ] (اِخ) اِرَم نام شخصی است که ساز چنگ را وضع کرده است. (برهان). و او را آرام و رامی و رامتین نیز گویند. (جهانگیری) (آنندراج) :
در دل او تاب مهر در لب او آب لطف
باغ ارم بر رخان چنگ ارم بر کنار.
فخرالدین مبارکشاه.
رجوع به ارم شود.

چنگ انداختن.

[چَ اَ تَ] (مص مرکب)چنگ زدن و خراشیدن. رجوع به چنگ زدن شود.

چنگ بازداشتن.

[چَ تَ] (مص مرکب)رها کردن و دست کشیدن :
یلانند با چنگهای دراز
ندارند از ایران چنین چنگ باز.فردوسی.

چنگ بر چنگ مالیدن.

[چَ بَ چَ دَ](مص مرکب) دست بر دست زدن. از علائم خشم و حسرت و تأسف :
بپوشید ارجاسب خفتان جنگ
بمالید بر چنگ بسیار چنگ.فردوسی.

چنگ بر دل زدن.

[چَ بَ دِ زَ دَ] (مص مرکب) مثل ناخن بر دل زدن. (آنندراج) :
بلبل خوش خوان چو بر آهنگ زد
بر دل مستان چمن چنگ زد.
یحیی کاشفی (در وصف باغ از آنندراج).
- امثال: چنگی به دل نمیزند؛ جالب توجه نیست. دلپسند نیست.

چنگ برزدن.

[چَ بَ زَ دَ] (مص مرکب)خراشیدن به ناخن یا فروبردن پنج ناخن دست به چیزی. مجازاً، درازدستی کردن. تعدی و تجاوز کردن. چیزی را ربودن :
بقندیل قدیمان در زدن سنگ
به کالای یتیمان برزدن چنگ.نظامی.
|| نواختن چنگ :
بینی آن ترکی که چون او برزند بر چنگ چنگ
از دل ابدال بگریزد به یک فرسنگ سنگ.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 61).

چنگ برگرفتن.

[چَ بَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) دست بازداشتن. دست برگرفتن :
بتیغ از غرض برنگیرند چنگ
که پرهیز و عشق آبگینه ست و سنگ.
سعدی (بوستان).

چنگ پشت.

[چَ پُ] (ص مرکب)خمیده پشت. کوژپشت. (آنندراج) (از مجموعهء مترادفات ص290). کوژپشت و احدب. (ناظم الاطباء) :
پیران چنگ پشت و جوانان چنگ زن
در چنگ جام باده و در گوش بانگ چنگ.
سوزنی.
پیریش چنگ پشت کرد و ضعیف
چون بریشم ز گوشمال رباب.سوزنی.
فلک چنگ پشت است و ساعات رگها
که رگ بیست وچهار است بر چنگ بسته.
خاقانی.

چنگ تو.

[چِ] (اِخ)(1) شهری از چین، پایتخت سوچوان(2). 800000 تن سکنه دارد و مرکز بزرگ صنعتی است.
(1) - Tcheng - Tou.
(2) - Seutchouan.

چنگ تیز کردن.

[چَ کَ دَ] (مص مرکب) آماده نبرد و کشتار شدن :
چون بر تو همی تیز کند چنگ پس او را
جوینده چرایی تو به دندان و به چنگال.
ناصرخسرو.

چنگ جای.

[چَ] (اِ مرکب) جای چنگ. محل تشبث و دستاویز : اکنون اگر تو موضع مستحب را بمانی تا خصم بگیرد. چنگ جای سنت را از دست تو بستاند. (کتاب المعارف).

چنگ چنگ.

[چُ چُ] (اِ مرکب) کنایه از سرزنش و ملامت. (لغت محلی شوشتر خطی).

چنگ چنگک.

[چَ چَ گَ] (اِ مرکب)خروب. خرنوب. (بحر الجواهر).

چنگ حزین.

[چَ گِ حَ] (ترکیب وصفی، اِمرکب) چنگی که آواز ملایم داشته باشد. چنگ با آوای زیر :
ای نور چشم مستان در عین انتظارم
چنگ حزین و جامی بنواز یا بگردان.
حافظ.

چنگ داشتن.

[چَ تَ] (مص مرکب)چنگال داشتن. دارای چنگ بودن. کنایه است از نیرو داشتن :
چنگ باز هوا ندارد کبک
دل شیر عرین ندارد رنگ.مسعودسعد.
|| چنگ داشتن از چیزی؛ دست بازداشتن از آن :
بنادانی ز گوهر داشتم چنگ
کنون میبایدم بر دل (سر) زدن سنگ.
نظامی.

چنگ درزدن.

[چَ دَ زَ دَ] (مص مرکب)پنجه درافکندن به. درآویختن به چیزی. دست بردن بچیزی. امساک. امتساک. استمساک. تمسیک. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). تمسک. (منتهی الارب) (زوزنی) (تاج المصادر) (دهار). تعلق. (تاج المصادر) (دهار). || بمجاز، متوسل شدن به کسی یا بچیزی. توسل جستن به... اعتصام. استعصام. (تاج المصادر). اعصام. (تاج المصادر) (زوزنی). عصم. (منتهی الارب). چنگ زدن : چنگ درزنم به آنچه گرفته شده است بر من از بیعت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 317). رجوع به چنگ زدن شود.

چنگدو.

[چَ] (اِخ) نام شهری است در ملک چین. (برهان). شهری در چین. (ناظم الاطباء). نام قدیم خان بالیغ (خان بالغ) دارالملک ختای از اقلیم چهارم و پنجم است در اقلیم پنجم طولش از جزایر خالدات (قکد = 24) و عرضش از خط استوا (لز = 37) و شهری بزرگ است. (نزهة القلوب ج3 ص258).

چنگ دهن.

[چَ گِ دَ هَ] (ترکیب اضافی، اِمرکب) نام سازی آهنین است که بدهن گذاشته و با انگشت مینوازند و آن را در هندوستان مُنهه چنگ گویند. سازِ دهنی :
گر سکهء دل بر سخن خویش زنی
کی حرف بدی ز دشمن خویش زنی
بد گویی خلق همچو چنگ دهن است
منواز که خود بر دهن خویش زنی.
شجاع سیستانی (از آنندراج).

چنگر.

[چَ گَ] (اِ) نام نوعی مرغابی سیاه است به اندازهء کبک یا کبوتر که در سواحل دریای خزر نیز یافت میشود.

چنگ ربع وش.

[چَ گِ رُ وَ] (ترکیب وصفی، اِمرکب) همان چنگ مشهور است که مینوازند و از این جهت ربع وش گفته اند که شباهتی به ربع دایرهء اصطرلاب دارد :
چنگی آفتاب روی از پس ارتفاع می
چنگ نهاده ربع وش بر بر و چهره بربری.
خاقانی.

چنگرگهاچه.

[چَ گَ گَ چَ] (اِخ)(1) نام یکی از علمای برهمن. (ناظم الاطباء). از اکابر حکمای هندوستان بوده و در 5027 سال پس از هبوط آدم ابوالبشر ظهور نموده و در آن روزگار گشتاسب شاه ایران بوده است. وی برای تحقیق حال زردشت به ایران آمده و بعقیدهء پارسیان، زردشت از ضمیر او خبر داده و بدو (بزرتشت) ایمان آورده بازگردیده. اصل نام او شنگراچا(2) بود که بزبان علمی هندوان یعنی صاحب شریعت و زراتشت بهرام چگرنکهاچه بفتح جیم پارسی که با کاف ورای بنون زده وهای مجهول گفته :
چو نامه نزد چگرنکهاچه آمد
دلش در شادی و در کاچه آمد.
(آنندراج) (انجمن آرا).
رجوع شود به مزدیسنا چ1 ص 479.
(1) - در ناظم الاطباء چنگرنگاچه ضبط شده است.
(2) - در انجمن آرا «سنگراچپا» آمده است.

چنگ رومی.

[چَ گِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لورا(1). (التفهیم). رجوع به لورا شود.
(1) - Le lyre.

چنگره.

[چِ گُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه کری بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاه. در دوازده هزارگزی شمال سنقر و چهارهزارگزی جنوب خاوری ده عباس واقع و در دامنه قرار گرفته و سردسیر است. 210 تن سکنه دارد. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات دیمی، توتون. اهالی بکشاورزی اشتغال دارند و از قالیچه، جاجیم، پلاس بافی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنگریان.

[چَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان گیل دولاب بخش رضوان ده شهرستان طوالش. در پنج هزارگزی جنوب رضوان ده کنار راه آهن کپورچال، در جلگه واقع شده است. مرطوب مالاریایی است. و 461 تن سکنه دارد. از رودخانهء شفارود مشروب میشود. محصولاتش، ابریشم و صیفی است. اهالی کشاورزی میکنند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چنگز.

[چِ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، واقع در پانزده هزارگزی شمال باختر شاه آباد و 9 هزارگزی شمال شوسهء شاه آباد به قصرشیرین. ناحیه ای است کوهستانی. سردسیر و 175 تن سکنه دارد. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات دیم، لبنیات است. اهالی بکشاورزی و گله داری گذارن میکنند. در تابستان از قراین علی آباد چقانرود اتومبیل میتوان برد. اکثر سکنه زمستان برای تعلیف احشام حدود باغچهء قصرشیرین میروند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنگز.

[چَ گَ] (اِخ) همان چنگیزخان است. رجوع به چنگزخان شود :
برشکن کاکل ترکانه که در طالع تست
بخشش و کوشش خاقانی و چنگزخانی.
حافظ.
رجوع به چنگیز شود.

چنگ زدن.

[چَ زَ دَ] (مص مرکب) پنجه درافکندن. درآویختن بچیزی. بشلیدن. دست بردن بچیزی :
بزد چنگ واژونه دیو سیاه
دو تا اندرآورد بالای شاه.فردوسی.
چو افراسیابش بدانگونه دید
بزد چنگ و تیغ از میان برکشید.فردوسی.
خویشتن را در آب انداخت و چنگ در پسر زد. (ظهیری، سندبادنامه ص 116). مردی سرخ یک چشم بیامد و چنگ در وی زد که تو یک چشم من بدزدیدی. (ظهیری، سندبادنامه ص 305). همچنان میراند تا بدرختی رسید چنگ در شاخ درخت زد و بردوید. (ظهیری، سندبادنامه ص 221).
زنگیی گویی بزد در چنگ او در چنگ خویش
هر دو دست خویش ببریده بر او مانند چنگ.
منوچهری.
میتواند چنگ در فتراک زد خورشید را
از تعلق هر که چون شبنم گرفتار آمده.
صائب (از آنندراج).
|| بمجاز، متوسل شدن به... توسل جستن به... درآویختن و پیوستن در چیزی یا در کاری :
بیدار شو و بدست پرهیز
زن چنگ و بگیر دامن حق.ناصرخسرو.
شاهراه شرع را بر آسمان علم جوی
مرکب گفتار پی کن چنگ در کردار زن.
سنائی.
چنگ در گفتهء یزدان و پیمبر زن و رو
کآنچه قرآن و خبر نیست فسانه ست و هوس.
سنائی.
چو من جان ندارم ز خسرو دریغ
چه باید زدن چنگ در تیر و تیغ.نظامی.
از او شخصی فرو افتد گرانسنگ
ز بیم جان زند در کنگره چنگ.نظامی.
اگر عشق اوفتد در سینهء سنگ
بمعشوقی زند در گوهری چنگ.نظامی.
من خرقه فکنده ام ز عشقت
باشد که به وصل تو زنم چنگ.
سعدی (طیبات).
|| خراش دادن جانوران چیزی را با چنگال خود. (ناظم الاطباء). عمل خراشیدن یا فروبردن پنج ناخن دست به... چنگ بروی کسی زدن. چنگ بروی کسی انداختن. || بمجاز درآویختن و پیکار کردن :
گر چه شاطر بود خروس به جنگ
چه زند پیش باز رویین چنگ.
سعدی (گلستان).
|| با انگشتان چیزی را ربودن. (ناظم الاطباء). || نواختن چنگ.

چنگزن.

[چَ زَ] (نف مرکب) چنگ نواز. چنگی. صنّاج. صنّاجه :
ندارد بجز دختری چنگزن
سر جعد و زلفش شکن بر شکن.فردوسی.
یکی پایکوب و دگر چنگزن
سدیگر خوش آواز و انده شکن.فردوسی.
بیامد بر پادشا چنگزن
خرامان بسان سهیل یمن.فردوسی.
یکی چامه گوی و دگر چنگزن
یکی پای کوبد شکن بر شکن.
فردوسی (از اسدی).
در خراسان بوشعیب و بوذر آن ترک کشی
وآن صبور پارسی وآن رودکی چنگزن.
منوچهری.
ترا شاید این گلرخ سیمتن
که هم پای کوبست و هم چنگزن.اسدی.
بدش نغز رامشگری چنگ زن
یکی نیمه مرد و یکی نیمه زن.
اسدی (گرشاسبنامه).
پیران چنگ پشت و جوانان چنگزن
در چنگ جام باده و در گوش بانگ چنگ.
نظامی.
وآن بت چنگ زن که تاخته بود
کار او را چو چنگ ساخته بود.نظامی.
|| کنایه از ناهید (زهره) است :
از آن دو ستاره یکی چنگزن
دگر لاله رخ چون سهیل یمن.فردوسی.

چنگ زنان.

[چَ زَ] (ق مرکب) در حال چنگ زدن. در حال نواختن چنگ. چنگ نوازان. رجوع به چنگ زدن شود.

چنگزه.

[چَ گِ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. واقع در چهارده هزارگزی شمال خاوری دیزگران و دوهزارگزی تازه آباد. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. 350 تن سکنه دارد. کردی و فارسی زبانند. از چشمه سار و از رود محلی مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوبات، لبنیات، جزئی قلمستان و میوه است. اهالی بکشاورزی، قالیچه، جاجیم، گلیم بافی گذران میکنند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنگزین.

[چَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان قره کهریز بخش سربند شهرستان اراک، واقع در 43 هزارگزی خاور آستانه و شش هزارگزی قاسم آباد. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. دارای 220 تن سکنه میباشد. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، بنشن، پنبه، چغندرقند و انگور است. اهالی بکشاورزی، گله داری و قالیچه بافی اشتغال دارند. راهش مالرو است. از قاسم آباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چنگ ساخته.

[چَ گِ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ساخته چنگ. چنگ کوک شده و آماده برای نواختن. بین شعرا معروف و مشهور است :
به پردلی و به مردی همه نگهدارد
نگاهداشتنی ساخته چو ساخته چنگ.
فرخی (آنندراج) (انجمن آرا).
رجوع به ساخته چنگ شود.

چنگساز.

[چَ] (نف مرکب) چنگ زن. چنگ نواز. چنگ سرای :
پیشت بپای صد صنم چنگساز باد
دشمنت سال و ماه بگرم و گداز باد.
منوچهری.
پس از سر یکی بزم کردند باز
ببازی گری می ده و چنگساز.اسدی.
کنیزی بدم چنگساز از چگل
فزاینده مهر و رباینده دل.
اسدی (گرشاسبنامه ص 299).

چنگ ساز کردن.

[چَ کَ دَ] (مص مرکب) چنگ نواختن. چنگ را بنغمه در آوردن. چنگ سراییدن :
در آن مجلس که عیش آغاز کردند
بیکجا چنگ و بربط ساز کردند.نظامی.
|| آمادهء نواختن ساختن و کوک کردن چنگ :
مغنی بیا چنگ را ساز کن
بگفتن گلو را خوش آواز کن.نظامی.

چنگ سرای.

[چَ سَ] (نف مرکب)چنگ زن. چنگ نواز. چنگساز :
همی سراید چنگ آن نگار چنگ سرای
نبید باید و خالی ز گفتگوی سرای.فرخی.
رجوع به چنگ زن و چنگ ساز شود.

چنگ سرخ.

[چَ سُ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل، واقع در نوزده هزارگزی شمال باختری ده دوست محمد، نزدیک مرز افغانستان. ناحیه ای است واقع در جلگه گرم و معتدل. صد تن سکنه دارد. فارسی و بلوچی زبانند. از رودخانهء هیرمند مشروب میشود. محصولاتش غلات است. اهالی بکشاورزی گذران میکنند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چنگ سغدیانه.

[چَ گِ سُ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی چنگ بوده است :
بنشان بطارم مر ترک خویش را
با چنگ سغدیانه و با بالغ و کدو.عماره.

چنگش.

[چِ گِ] (اِخ) نام یکی از مبارزان توران است که بیاری افراسیاب آمده بود و به دست رستم کشته شد. (جهانگیری) (برهان) (شرفنامهء منیری) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). نام یک پهلوان تورانی :
که چنگش بدش نام جوینده بود
دلیر و به هر جای پوینده بود.فردوسی.

چنگ شدن.

[چَ شُ دَ] (مص مرکب)خمیده و منحنی شدن. || متقلص گشتن دست و پا. (ناظم الاطباء).

چنگ شور.

[چَ] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل. در هیجده هزارگزی شمال باختری بنجار و دوازده هزارگزی راه فرعی ادیمی بزابل واقع شده. ناحیه ای است جلگه ای، گرم و معتدل. و دارای 118 تن سکنه میباشد. فارسی و بلوچی زبانند. از رودخانهء هیرمند مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات. اهالی بکشاورزی، گله داری، گلیم و کرباس بافی گذران میکنند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چنگ قلاب.

[چَ قُلْ لا] (اِ مرکب) چنگی که دارای قلاب است و بدان اشیاء را از محلی نزدیک کشند. عودق. عدوقه. عودقه. رجوع به چنگک شود.

چنگک.

[چَ گَ] (اِمصغر)(1) عموماً قلاب را گویند و خصوصاً قلابی که فیل را بدان رانند. (برهان). بمعنی قلاب میباشد. (آنندراج) (انجمن آرا). قلاب و قلابی که فیل را بدان رانند. (ناظم الاطباء). قلاب دروند. (لغت محلی شوشتر نسخه خطی). قلاب آهنی نوک تیز و نوک برگشته که بدان چیزی از آب و غیر آن نزدیک کشند یا برکشند و گاه باشد که آن را چندین نوک باشد. قلاب و غالباً با چند سر قلاب چند شاخ، قلاب چند شاخه. چنگ. چنگ خرد. کچک کوچک. (یادداشت مؤلف) :
زآن همه کآورد ز روزی بچنگ
داشت همه چنگک و ساطور و سنگ.
یحیی کاشی (از آنندراج).
در اراک (سلطان آباد) قلاب را چنگک گویند. و در گیلکی قلاب آهنی که بدان دلو یا آفتابه که بچاه افتاده، بیرون کشند. (حاشیهء برهان چ معین). قناره. نشبیل. رجوع به چنگ و قلاب و نشبیل شود.
(1) - از: چنگ + ک تصغیر.

چنگ کلاغ.

[چُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. در بیست هزارگزی شمال خاوری کدکن و هفت هزارگزی خاور کال چغوکی. در دامنه قرار دارد. معتدل است و 159 تن سکنه دارد. فارسی زبانند. آب آن از قنات مشروب میشود. محصولش، غلات است. مردمش بکشاورزی، گله داری و کرباس بافی اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنگکی.

[چَ گَ] (ص نسبی) منسوب به چنگک. قلابی. رجوع به قلابی شود. || (اِ) نام استخوانی که در داخل استخوانهای ردیف دوم مچ دست قرار دارد. این استخوان بشکل منشور مثلث القاعده ای است که دو قاعدهء آن در جلو و عقب قرار گرفته و غیرمفصلیند. سطح قدامی این استخوان، مثلثی شکل است که رأس آن در بالا و کمی در خارج قرار گرفته است. سطح خلفی این استخوان خشن و غیرمفصلی است. سطح فوقانی این سطح در حقیقت فوقانی و داخلی است و سطح تحتانی دارای دو رویهء چهارگوش است که با انتهای فوقانی چهارمین و پنجمین استخوان کف دست مفصل میشود(1).
(1) - Os croshu.

چنگ گرفتن.

[چَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)چنگ زدن. استمساک. رجوع به چنگ زدن شود.

چنگل.

[چَ گُ / گَ] (اِ)(1) ناخن باز و شاهین را گویند. (فرهنگ اسدی). چنگ از باز و شاهین و آدمی. (حفان). چنگ بود از باز و شاهین و غیره یعنی پنجهء ایشان. (اوبهی). پنجهء مردم و حیوانات دیگر باشد از پرنده و غیره. (جهانگیری) (برهان) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). بمعنی چنگال است. (آنندراج) (انجمن آرا). برثن. پنجه. پنجهء شیر و مرغان شکاری. جساس. شیر چنگل زننده در شکار. (منتهی الارب) :
هیبت او چنگل شیران درد
دولت او سعد ابد پرورد.منوچهری.
تذرو گویی سوسن گرفته در چنگل
پلنگ لالهء حمرا گرفته در چنگال.معزی.
خرچنگ بچنگل ذراعی
انداخته ناخن سباعی.نظامی.
|| پنجهء پرندگان :
بچنگل همی کرد منقار تیز
چو ایمن شد از بخشش رستخیز.فردوسی.
پّر کنده، چنگ و چنگل ریخته
خاک گشته باز و خاکش بیخته.
رودکی (از لغت فرس اسدی).
آن بلبل کاتوره برجسته ز مطموره
چون دستهء طنبوره گیرد شجر از چنگل.
منوچهری.
زلفین تو زاغیست برآویخته هموار
دو ماه به منقار و دو خورشید به چنگل.
عمعق (دیوان ص 199).
یا ز قفس چنگل او کن جدا
یا قفس خویش بدو کن رها.نظامی.
اندر پس هر خنده، دو صد گریه مهیاست.؟
در قهقههء کبک دوصد چنگل باز است.
|| بزبان تبری چغندر. (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - Serre d´un rapace.

چنگل.

[چَ گَ] (اِ) نام درختچه ای در طوالش که در میان دره آن را اسکلم تلی میخوانند. مخصوص زمینهای آهکی است و در جاهائی که جنگل در اثر قطع بیرویه یا آتش سوزی نابود شود، در صورتی که زمین برای روئیدن آن مناسب باشد، میروید و نهالهای گرانبها را از روییدن بازمیدارد. این گیاه را در گرگان سیاه تلو میخوانند. سیاه تلو برای ساختن پرچین مناسب است.

چنگل.

[] (اِخ) از قرای تربت حیدریه است. خالصه دیوان اکثر طوایف و ایلات بلوچ و ایلات در حوالی آنجا قشلاق میکنند. زراعت آن از آب کال سالار مشروب میشود. باغات ندارد. سکنهء آن تقریباً هشتاد خانوار است. (مرآت البلدان ج4 ص274).

چنگلاهی.

[چَ] (اِ) پرنده ای است که غلیواج گویند و بجای های «هوز» های «حطی» و نون هر دو بنظر آمده است. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). رجوع به غلیواج شود.

چنگل باز.

[چَ گَ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پنجهءباز. مخلب. (منتهی الارب) :
نی نی که همچو چنگل باز است زلف او
من پر ز بیم او چو کبوتر همی زنم.معزی.
که مرغ در قفس ایمن بود ز چنگل باز.
عمعق.
کبوتر بچه چون آید به پرواز
ز چنگ شه فتد در چنگل باز.نظامی.
جهض؛ رهانیدن صید را از چنگل باز و صیاد. (منتهی الارب).

چنگل تیز کردن.

[چَ گَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از مجهز و آماده بودن برای شکار و نبرد : بی طاقت و بی آرام بتعجیل تمام چون باز چنگل تیزکرده روی به اصفهان نهاد. (کتاب محاسن اصفهان؛ داستان ابوشجاع الب ارسلان).

چنگل وا.

[چَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع در 22000 گزی شمال خاوری بهبهان و 18000 گزی شمال راه ارابه رو بهبهان واقع شده است. کوهستانی و هوای آن معتدل است. 200 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصول عمده اش غلات، پشم، لبنیات. شغل اهالی زراعت، حشم داری و صنایع دستی آنها قالیچه و جاجیم بافی است. راهش مالرو و ساکنانش از طایفهء بویراحمد میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چنگلوک.

[چَ گَ] (ص) کسی باشد که دست و پایش سست شده باشد و کژ. (فرهنگ اسدی). آدمی و حیوان دیگر که دست و پای او کج و ناراست باشد. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (از اوبهی) (غیاث اللغات) :
ای غوک چنگلوک چو پژمرده برگ کوک
خواهی که چون چکوک بپری سوی هوا.
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
بمردن به آب اندرون چنگلوک
به از رستگاری به نیروی غوک.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
چنگلوک و چفته شکل و بی ادب
سوی او می غیژ و او را می طلب.
مولوی (از جهانگیری).
چنگلوکم چون جنین اندر رحم
نُه مهه گشتم شد این نقلان مهم.مولوی.
|| شخصی که در هنگام نشستن و برخاستن دست بر پشت کسی نهد و به امداد دیگری برخیزد. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). کسی که در نشستن و برخاستن محتاج به امداد و معاونت دیگری بود. || شخص فالج و مفلوج. (ناظم الاطباء). چنگول. چارچنگولی. دست و پای بهم پیچیده. چهارچنگولی.

چنگلول.

[چَ] (اِ) نوعی نشستن هنگام خسته شدن. یا بسبب نبودن فرصت دستها را روی زانو میگذارند و می نشینند و بهمان شکل بلند میشوند. (شعوری).

چنگله.

[چَ گُ لَ / لِ] (اِ) نام سازی است که چنگ گویند. (جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
چزد را بر شاخهای خم گرفته لحن نای
باد را از برگهای خشک بانگ چنگله.
مسعودسعدسلمان (از انجمن آرا).
رجوع به چنگ شود. || پنجهء مردم. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). رجوع به چنگ و چنگال شود. || پنجهء جانوران پرنده باشد همچون باز و شاهین. (جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). || مطلق قلاب را نیز گفته اند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). قلاب. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). رجوع به چنگ و چنگک شود.

چنگله.

[چَ گِ لَ / لِ] (اِ) موی مرغوله و مجعد را گویند، و آن مویی باشد که هر تارش برهم نشسته و بخود پیچیده بود همچون موی زنگیان، و جعد. نقیض سبط است، و سبط مویی را گویند که تارهای آن مطلقاً پیچ و خم نداشته باشد. (برهان). موی مجعد و مرغوله و پیچیده و برهم نشسته را گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). موی مرغول مجعد و پیچیده. (ناظم الاطباء).

چنگماس.

[چَ] (اِخ) از قرای ابهررود زنجان قدیم النسق و ملکی نواب والا رکن الدوله محمدتقی میرزا و از دودانگه مشهور بسره بند است. چهل خانوار سکنه دارد و محصولش غلهء دیمی و آبی است که از روداب قریهء دولت آباد مشروب میشود. باغ ندارد. مراتعش پرآب و علف و در وسط کوه واقع است. هوایش بسیار سرد است و ایل شاهسون و اینانلو در آنجا ییلاق مینمایند. (مرآت البلدان ج4 ص 274). دهی است جزو دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان. در 27 هزارگزی جنوب ابهر واقع است. کوهستانی و سردسیر است. 621 تن سکنه دارد. از چشمه و رودخانهء قاسم آباد مشروب میشود. محصولش غلات و لبنیات و عسل است. شغل عمدهء اهالی زراعت و گله داری است. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چنگ مرغ.

[چَ گِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چنگال مرغ. || زین پوش. (اشتینگاس ص 401) (ناظم الاطباء).

چنگ مرغان.

[چَ مُ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل. در 13 هزارگزی شمال باختری سکوهه و 3 هزارگزی راه شوسهء زاهدان بزابل واقع است. جلگه و گرمسیر است. 132 تن سکنه دارد. از رودخانهء هیرمند مشروب میشود. محصولش غلات و لبنیات است. راهش فرعی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چنگ مریم.

[چَ گِ مَ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیاهی باشد مانند پنج انگشت و چون زنی دشوار زاید آن را در آب گذارند همین که آن گیاه از هم واشد آن زن را نیز وضع حمل میشود. (برهان) (آنندراج). گیاهی باشد مانند پنج انگشت بسته که عوام چون زنی دشوار زاید آن را در آب نهند همینکه واشد گویند آن زن خواهد زایید. (ناظم الاطباء). و رجوع به پنجهء مریم شود.

چنگ موزه.

[چَ گِ زَ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوک برگشتهء موزه. (ناظم الاطباء).

چنگ میان.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت سر بخش مرکزی شهرستان آمل. در 12 هزارگزی خاور آمل و دو هزارگزی جنوب راه شوسهء آمل به بابل واقع است. دشت و معتدل و مرطوب و مالاریائی است و 290 تن سکنه دارد. شیعه اند و بمازندرانی و فارسی تکلم کنند. از گرمرود هراز مشروب میشود. محصولش برنج، صیفی و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چنگ نواختن.

[چَ نَ تَ] (مص مرکب)چنگ زدن و نواختن چنگ :
رودکی چنگ برگرفت و نواخت
باده انداز کو سرود انداخت.رودکی.

چنگ نواز.

[چَ نَ] (نف مرکب) چنگی. چنگ زن. (آنندراج) :
اگرچه چنگ نوازان لطیف دست بوند
فدای دست قلم باد دست چنگ نواز.
رودکی.

چنگ نوازان.

[چَ نَ] (ق مرکب) در حال نواختن چنگ. ساززنان :
چنگ نوازان به هوا سر کشید
چنگ نوازنده نوا برکشید.
امیرخسرو (از آنندراج).

چنگ نوازنده.

[چَ نَ زَ دَ / دِ] (نف مرکب) ساززن. چنگزن :
چنگ نوازان به هوا سر کشید
چنگ نوازنده نوا برکشید.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به چنگی و چنگ زن شود.

چنگوار.

[چَ] (ص مرکب) همانند چنگ. کوژ. خمیده :
چنگی کو در نوازد بیست و چار
چون نیابد گوش، گردد چنگ وار.مولوی.

چنگوان.

[چَگْ / چَ گَ] (اِخ) شهری است بسیار ولایت در هند. (اوبهی). نام شهری است از ولایت هندوستان. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). شهری در هندوستان. (ناظم الاطباء).

چنگ و چلاغ.

[چَ گُ چُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) خمیده و لنگ و افلیج. کوژپشت و لنگ.

چنگ و چلب.

[چَ گُ چَ لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) ظاهراً بمعنی شور و غوغا و هیاهو و امثال آن است :
می زدگان را گلاب باشد قطرهء شراب
باشد بوی بخور بوی بخار کباب.
آخته چنگ و چلب(1) ساخته چنگ و رباب
دیده بشکرلبان گوش بشکرتوین.
منوچهری.
رجوع به چلب شود.
(1) - چلب بمعنی سنج هم آمده است.

چنگور.

[چَ] (اِخ) از قرای سجاس رود زنجان خالصه دیوان قدیم النسق، پنجاه خانوار سکنه دارد. زراعتش از یک رشته قنات و یک چشمه مشروب میشود. حاصلش غله دیمی و آبی است. (مرآت البلدان ج4 ص 274 و 275). دهی است جزء دهستان سجاس رود بخش قیدار شهرستان زنجان در 12 هزارگزی شمال باختری قیدار و 9 هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده است. دامنه و سردسیر است. 406 تن سکنه دارد. از چشمه و سجاس رود مشروب میشود. محصولش غلات و بنشن است. قلمستان دارد و شغل اهالی بیشتر زراعت و قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چنگوره.

[] (اِخ) از قرای خرقان قراگوزلو است. زراعتش نصف آبی و نصف دیمی است. باغات میوه زیاد دارد و یکصد خانوار در این قریه سکونت دارند. (مرآت البلدان ج 4 ص 275). دهی است از دهستان خرقان بخش آوج شهرستان قزوین در 38 هزارگزی شمال باختر آوج و 38 هزارگزی راه عمومی واقع است. کوهپایه و سردسیر است. 936 تن سکنه دارد. از رود گامشکان مشروب میشود. محصولاتش غلات، سیب زمینی، سردرختی ها، انگور، بادام، قیسی و عسل است. اهالی بکشاورزی، قالی و جاجیم بافی گذران میکنند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چنگوره.

[] (اِخ) دهی است از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در هیجده هزارگزی ضیاءآباد و چهارده هزارگزی راه شوسهء عمومی. معتدل و دارای 242 تن سکنه میباشد. از چشمه سار و رودخانهء مایان مشروب میشود. محصولاتش میوه جات، یونجه، انگور. اهالی بکشاورزی، قالی، گلیم، جاجیم بافی گذران میکنند. راهش مالرو است از آثار قدیم، قلعه خرابه ای در جنب آبادی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چنگوری.

[چَ] (اِخ) از قرای سجاس رود زنجان خالصه دیوان و قدیم النسق سی خانوار سکنه دارد. محصولش غله آبی و دیمی است. از آب رودخانهء مشروب میشود. چشمهء آب هم دارد. یونجه کاری میکنند. هوایش ییلاقی است. (مرآت البلدان ج 4 ص 275). دهی است جزء دهستان سجاس رود بخش قیدار شهرستان زنجان در 30 هزارگزی شمال قیدار سر راه عمومی قیدار به زنجان واقع شده است. کوهستانی و سردسیر است. 452 تن سکنه دارد. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش انواع میوه و غلات است. شغل بیشتر اهالی زراعت و قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چنگ و شنگ.

(ترکیب عطفی، اِ مرکب)چنگ کلنگ(1) باشد و شنگ درختی است بی برگ و چوبی سخت دارد :
ای تو چو شنگی که همچو شنگ کنی چنگ
وی تو چو مومی که همچو موم کنی سنگ.
(از فرهنگ اسدی ص 295).
(1) - شاید: چنگال کلنگ؟

چنگوک.

[چَ] (ص) شخصی را گویند که از بیماری برخاسته باشد و از ضعف دست بر دیوار گرفته راه رود. (برهان). بیماری که تازه از بیماری برخاسته و به امداد و اعانت کسی و یا چیزی حرکت می کند. چنگلوک. || مردم دست و پا کچ را گفته اند. (برهان). بمعنی چنگلوک است. (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). رجوع به چنگلوک شود.

چنگولک.

[چَ لَ] (ص) ضعیف است.

چنگوله.

[چَ گُ لِ] (اِخ) نام یکی از پاسگاههای گمرک و مرزبانی بخش مهران شهرستان ایلام است. در 54 هزارگزی جنوب خاور مهران و 4 هزارگزی جنوب راه شوسهء مهران به دهلران واقع است. کوهستانی و گرمسیر است. پاسگاه در درهء کنار رودخانهء چنگوله واقع شده است. آب قنات مخصوص پاسگاه است و آب رودخانه شور و تلخ و گوگردی است. این پاسگاه در حدود 18 هزارگز با مرز عراق فاصله دارد. سکنهء آن را افراد پاسگاه و یک خانوار محلی تشکیل میدهد. در زمستان از ایلات پشتکوه برای تعلیف احشام خود به نزدیکی مرز میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنگولی.

[چَ] (اِ) نوعی ساز باشد.

چنگه.

[چِ گَ / گِ] (اِ) در تداول عامه، قطعات کوچک گوشت آماده برای سیخ کشیدن. چنجه.
- این یک چنگه گوشت؛ آدمی جزو و ضعیف. (یادداشت مؤلف).
- کباب چنگه؛ کبابی است که گوشتها را بقطعات کوچک بریده و نکوفته باشند. گوشتی که بقطعات کرده، بسیخ کشند.

چنگه.

[چَ گَ / گِ] (اِ) آلت آهنین دندانه داری است با دستهء چوبین که برای شیار زمین در باغها بکار رود. (یادداشت مؤلف). چنگک. || محتوی یک چنگ فراهم آورده. مشت. قبضه. چنگ. یک چنگه. یک مشت. یک چنگ. یک چنگه کشمش. یک مشت کشمش. آنگاه که انگشتان تا حدی از هم دور باشند؛ یک چنگه پول. یک چنگه توت. یک چنگه نخودچی. (یادداشت مؤلف). رجوع به چنگ و قبضه شود.

چنگه.

[چَ گَ] (اِخ) نام پادشاهی بوده است که گویند دختران مردم را بزور میگرفت، میبرد و از آنها ازالهء بکارت میکرد و پس از آن اجازه میداد که بشوهر دهند. چند برادر بودند و خواهری داشتند. روزی شاه خواهر ایشان را خواست، یکی از برادران خود را به لباس زنان بیاراست و بخلوتگاه ملک درآمد. چون ملک آهنگ او کرد برجست و آتش شهوت او را به آب خنجر فرونشانید. مردمان آن روز را عید کردند که به عید چنگه مشهور شد. (از برهان) (ناظم الاطباء). نام پادشاهی بی عصمت است که عروسان مردم را اول او تصرف میکرد و سپس شوهر. چون خلق بستوه آمدند، دختری را بخواست. برادر او لباس زنانه پوشید و بجای او رفت. چون پادشاه با وی خلوت کرد بضرب خنجر پادشاه را بکشت، مردم آسوده شدند. و آن روز را عید کردند که به عید چنگه مشهور شد. (آنندراج) (انجمن آرا). نام پادشاهی بوده است که دختران مردم را بزور بکارت گرفتی و بعد از آن بشوهر دادی تا یکی از مردان خود را بصورت زنی ساخت و او را بکشت، آن روز عید کردند و جشن گرفتند و عید چنگه گفتند، در تقویمها که عید صنکه مینویسند احتمال میرود معرب آن باشد. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).

چنگه پا.

[چَ گَ / گِ] (اِ مرکب) بر سر انگشتان پا نشستن. (لغت محلی شوشتر). بر سر پا نشستن یا بر سر انگشتان نشستن. چه چنگ بمعنی انگشتان است. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).

چنگه زدن.

[چَ گَ / گِ زَ دَ] (مص مرکب)دستک زدن. زدن دو دست است بر هم تا از آنها آوازی برآید. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). صفق. هر دو دست بهم زدن را گویند. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).

چنگه سر.

[چَ گَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان گردیان بخش سلماس شهرستان خوی. در 30 هزارگزی جنوب باختری سلماس و 4 هزارگزی جنوب راه ارابه رو شینطال واقع است. در دره واقع است و سردسیر و سالم است. 550 تن سکنه دارد. از رودخانهء زولا مشروب میشود. محصولش غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چنگی.

[چَ] (ص نسبی) چنگ نواز. چنگ زن. (غیاث اللغات) (آنندراج). نوازندهء چنگ. (ناظم الاطباء). مطربی که ساز چنگ زند :
کنون مغنی چنگی(1) کشیده بینی صف
چو خواجگان معطل بکنج مسجدها.
سپاهانی (از شرفنامهء منیری).
یک دست تو با زلف و دگر دست تو با جام
یک گوش به چنگی و دگر گوش به نایی.
منوچهری.
بزیر گل زند چنگی، بزیر سروبن نایی
بزیر یاسمین عروه، بزیر نسترن عفری.
منوچهری.
چنگی طبیب بوالهوس بگرفته زالی را مجس
اصلع سری کش هر نفس موئی است در پا ریخته.
خاقانی.
چنگی آفتاب روی از پس ارتفاع می
چنگ نهاده ربع وش بر بر و چهره بربری.
خاقانی.
پس آنگه ناخن چنگی شکستند
ز روی چنگش ابریشم گسستند.نظامی.
نوای جهان خارج آهنگی است
خلل در بریشم نه در چنگی است.نظامی.
نوایی برکشید از سینهء تنگ
بچنگی داد کاین در ساز با چنگ.نظامی.
نکیسانام مردی بود چنگی
ندیمی خاص امیری سخت سنگی.نظامی.
چنگیی کو درنوازد بیست وچار
چون نیابد گوش گردد چنگ وار.مولوی.
آن شنیدستی که در عهد عُمَر
بود چنگی مطربی با کر و فر.مولوی.
حریفان خراب از می لعل رنگ
سر چنگی از خواب در بر چو چنگ.
سعدی (بوستان).
نهاده پدر چنگ بر نای خویش
پسر چنگی و نایی آورده پیش.
سعدی (بوستان).
بیاور می که نتوان شد ز مکر آسمان ایمن
به لعب زهرهء چنگی و بهرام سلحشورش.
حافظ.
|| مقلد و رقاص. (ناظم الاطباء).
(1) - در بیت مورد استشهاد بجای کلمه «چنگی» در شرفنامه ساقی آمده است، ولی پس از مراجعه بدیوان معلوم شد پس از مغنی شاعر، «چنگی» آورده و کاتب «چنگی» را به ساقی تبدیل کرده است.

چنگی.

[چَ] (اِخ)(1) نگهبان یکی از قلاع کشمیر به عهد غزنویان و چنگی خداوند قلعه او را از بند بگشاده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 144). و چنگی با وی بیاید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 59). و بهرام نقیب را نامزد... و سوی چنگی فرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 59).
(1) - ن ل: جنگی.

چنگی.

(اِخ) دهی است از دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران. در 24 هزارگزی خاور ورامین کنار راه شوسهء پارچین به تهران واقع است. در دامنه واقع است و معتدل. دارای 250 تن سکنه میباشد. از رود جاجرود مشروب میشود. محصولش غلات است و صیفی کاری دارد. اهالی بکشاورزی گذران میکنند. راهش ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چنگ یازیدن.

[چَ دَ] (مص مرکب)آهنگ کردن. دست یازیدن. قصد کردن :
فرامرز چون سرخه را یافت چنگ
بیازید چونان که یازد پلنگ.فردوسی.
چو نتوان گرفتن گریبان جنگ
سوی دامن آشتی یاز چنگ.اسدی.
شاهین غمش چو چنگ یازد
در چنگلش آسمان نگنجد.
حسین شفائی (از آنندراج).

چنگی بن سهمی.

[چَ یِ نِ سَ] (اِخ) در زمان مأمون بن مأمون خوارزم شاه صاحب درب کشمیر بود و چون دانست با سلطان یمین الدوله نمیتواند درافتد بخدمت او پیوست و کمر بندگی بر میان بست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 409).

چنگیدن.

[چُ دَ] (مص)(1) سخن گفتن. (ناظم الاطباء) :
خمش بودن نکو فضیلست لیکن
نه چندانی که گویندت که گنگی
همان بهتر که در بزم افاضل
ز دانشهای خود چیزی بچنگی
که تا معلوم گردد عاقلان را
که تو شاخ گلی یا چوب شنگی.
خواجه نصیرطوسی.
و برین قیاس چنگد و چنگید و چنگیده. (آنندراج) (انجمن آرا). چنگد یعنی سخن کند و چنگی یعنی سخن کنی. || بازی درآوردن از روی تقلید. (ناظم الاطباء).
(1) - و فرهنگ ضیاء و ناظم الاطباء آن را چَنگیدن ضبط کرده اند.

چنگیز.

[چَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان قزوین در 12 هزارگزی خاور قزوین در جلگه واقع شده. معتدل و دارای 336 تن سکنه است. از قنات و رودخانهء دیزج آبیاری میشود. محصولاتش غلات، بنشن، انگور و بادام است. شغل اهالی زراعت، گلیم و جاجیم و جوراب بافی است. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 ص 61).

چنگیز.

[چَ] (اِخ) چنگیزخان که نام اصلیش بزبان مغولی تموچین است در حدود سال 549 ه . ق. در مغولستان تولد یافت. پدرش یسوکای بهادر رئیس و خان قبیلهء قیات از قبایل مغول بود. تموچین سیزده ساله بود که پدرش درگذشت. جمعی از مغولان اطاعتش را گردن ننهادند و تموچین پس از رنج بسیار بر آنان پیروز شد. سپس نزد اونگ خان رئیس قبیله کرائیت که مسیحی بود رفت و با او دوستی یافت. اونگ خان چون با پدر تموچین دوستی داشت او را گرامی داشت اما این دوستی دوامی نیافت چون تموچین روز بروز قویتر میشد و اونگ هر روز بیشتر از او به هراس میافتاد. از این رو خواست تا بحیله کار تموچین را بسازد. اما تموچین از قصد او آگاه شد و با اتباع خود هجرت کرد. اونگ خان او را دنبال کرد و جنگی بین آندو درگرفت. سرانجام خان کرائیت کشته شد. و این پیش آمد بشهرت و اعتبار تموچین افزود و بسیاری از قبایل دیگر فرمان او را گردن نهادند. از این تاریخ او به چنگیزخان معروف شد. چنگیز در سال 600 ه . ق. بقوم نایمان تاخت و در حدود جبال آلتائی آن قوم را شکست داد تا یانک خان پادشاه قوم نایمان زخمی شد و چندی بعد درگذشت. پس از تسخیر متصرفات قوم نایمان چنگیزخان اقوام دیگر مغول حدود تبت و مشرق ترکستان شرقی کنونی را مغلوب کرد و در سال 603 ه . ق. بر طوایف قرقیز غلبه یافت. چون آوازهء پیشرفتهای چنگیز بگوش پادشاه قوم اویغور که یکی از قبایل تاتار است رسید. نمایندگانی نزد خان مغول فرستاد و فرمان او را گردن نهاد و این قوم که در حوضهء علیای نهر ارقون و دامنه های جبال قراقروم سکونت داشتند، از این پس از یاران چنگیز شدند. در زمستان سال 612 ه . ق. هنگامی که سلطان محمد خوارزمشاه بقصد سرکوبی کوچلک خان از شهر جند گذشت و بطرف دشت قرقیز مسکن طوایف قبچاق حرکت کرد، در این حوالی با دسته ای از لشکریان چنگیز مصادف گشت که سرکردهء آنان توشی (جوجی) پسر چنگیز بود. توشی و دیگر رؤسای تاتار میل نداشتند که با مسلمانان جنگ کنند. از این رو بسلطان محمد پیغام دادند که ایشان از طرف خان مغول برای دفع یاغیان و تعقیب فراریان آمده اند. خوارزمشاه جواب داد که عموم کفار در چشم من یکسانند پس امر داد تا بسپاهیان چنگیز حمله کنند. این زد و خورد به نتیجه ای نرسید، زیرا اگر چه در روز سپاهیان چنگیز شجاعت بسیار از خود نشان دادند؛ اما شبانه گریختند و خوارزمشاه در تابستان 613 ه . ق. بسمرقند بازگشت. این زد و خورد که نمیتوان جنگی بشمار آورد، اما رشادت جنگیان مغول را بخوارزمشاه نشان داد و در ذهن خوارزمشاه اثر بدی بر جای نهاد که بعدها در مقابل سپاهیان چنگیز همه جا او را وادار بعقب نشینی میکرد. سلطان محمد خوارزمشاه پس از فتوحاتی در آسیای مرکزی، بفکر تسخیر چین افتاد و چون خبر فتوحات چنگیز در بلاد اویغور و تبت بگوش وی رسید و شنید که شهر پکینگ (پکن) پایتخت چین شمالی را خان مغول مسخر کرده است، سلطان محمد برای آگاهی از کار وی عده ای را بریاست یکی از ارکان دولت خود که سید اجل بهاءالدین رازی نام داشت بچین فرستاد. چنگیز نمایندگان خوارزم شاه را با اکرام تمام پذیرفت و به ایشان پیغام فرستاد که بسلطان بگویند که چنگیز همچنان که خود را پادشاه شرق میداند خوارزمشاه را نیز فرمانفرمای غرب میشمارد و مایل است که با او در صلح و دوستی سر کند. در بهار سال 615 ه . ق. چنگیز فرستادگانی با هدایا نزد سلطان محمد خوارزمشاه فرستاد و خود را همچنان دوستدار وی خواند، اما سلطان محمد از اینکه چنگیز وی را پسر خود خوانده بود برآشفت. یکی از نمایندگان چنگیز خشم سلطان را فرونشاند و معاهده ای میان دو طرف بسته شد که بموجب آن هر دو طرف متعهد شدند که دوستان هم را دوست و دشمنان هم را دشمن بدارند. پس از عقد این عهدنامه عده زیادی از تجار مغول (450 تا 500 تن) با مقداری کالا و امتعه گرانبها بعزم ماوراءالنهر حرکت کردند و بشهر اترار که ابتدای خاک خوارزمشاهیان بود رسیدند. امیر اترار از جانب خوارزمشاه «اینالجق» معروف بغایرخان بود که با ترکان خاتون مادر خوارزمشاه خویشی داشت. وی در مال آنان طمع بست و آنها را نزد خوارزمشاه جاسوس قلمداد کرد و پس از گرفتن اجازه همه را بجز یکنفر که فرار کرد و خبر واقعه را بچنگیز رسانید کشت و اموالشان را ضبط کرد. چنگیز فرستادگانی پیش سلطان محمد فرستاد و از او خواست که غایرخان را بمناسبت آن کجرفتاری تسلیم وی کند، ولی سلطان محمد این تکلیف را نمیتوانست بپذیرد. چون بیشتر لشکریان و غالب سرکردگان لشکر او از خویشان غایرخان بودند. بعلاوه ترکان خاتون که در کارها نفوذ داشت و بقدرت ترکان قنقلی پشت گرم بود، شاه را از این اقدام بازمیداشت. باری خوارزمشاه نه تنها درخواست چنگیزخان را قبول نکرد بلکه فرستادگان او را هم کشت و با کار احمقانه ای پای مغول را به ایران و سایر ممالک اسلامی بازکرد. چنگیز قبل از آنکه انتقام رعایای خود را از خوارزمشاه بگیرد بدفع کوچلک خان رفت. و کوچلک بدون مقاومت از کاشغر بطرف بدخشان گریخت و در آن حدود بقتل رسید. به این طریق دولت نایمان در سال 615 ه . ق. منقرض شد.
حملهء چنگیز به ممالک خوارزمشاهی: چنگیزخان که قدرت سلطان محمد را بیش از اندازه تصور میکرد، پس از آنکه خود را آماده کرد در پائیز سال 616 ه . ق. بطرف ماوراءالنهر حرکت کرد و امرای قرلق و المالیغ و اویغور که فرمانبردار چنگیز شده بودند با او حرکت کردند. در این هنگام عدد لشکریان چنگیز را محققین میان 150 تا 200 هزار دانسته اند. عدد لشکریان خوارزمشاه بمراتب بیشتر از سپاهیان چنگیز بوده است، اما ضعف نفس خوارزمشاه و اختلافاتی که میان سرداران وی وجود داشت، نگذاشت که آن لشکر گران کاری بکند. سلطان محمد شورائی از امیران خود ترتیب داد تا در کار مغول بیندیشند. امام شهاب الدین خیوقی که نزد سلطان محترم بود گفت: صلاح آنست که به اطراف نامه نوشته شود و برای دفاع بلاد اسلام لشکر فراهم گردد و در کنار سیحون از عبور مغول جلوگیری شود. ولی امرای خوارزمشاه این تدبیر را نپسندیدند و گفتند: بهتر آن است که مغولان به ماوراءالنهر بیایند و به تنگناهای سخت برسند. آنوقت چون ایشان راهها را درست نمی شناسند بر ایشان میتازیم. و عدهء دیگر پیشنهاد دیگری کردند. بهرحال سلطان نقشه ماوراءالنهر را پذیرفت لشکر خود را پراکنده کرد و به انتظار مغول نشست. اول شهری که مورد تهاجم مغول واقع شد اترار بود. لشکر چنگیز در رجب 616 ه . ق. در مقابل حصار اترار ظاهر شد و چنگیز در این نقطه سپاهیان خود را به چهار قسمت تقسیم کرد. یک قسمت از آن را که مرکب از هفت تومان (تومان = 10000) بود بفرماندهی دو پسر از پسران خود جغتای و اوگدای (اکتای) بتسخیر اترار گذاشت. دسته دیگر را بسرکردگی پسر دیگرش جوجی (توشی) روانهء گرفتن بلاد کنار سیحون مخصوصاً جند گردانید. قسمت کوچکی (5000 نفر) را مأمور گرفتن شهرهای خجند و بناکت کرد. خود چنگیز با تولوی (تولی) و قسمت اعظم لشکرش بسمت بخارا حرکت کرد. چنگیز بعد از گرفتن زرنوق و نور در غرهء ذی الحجه سال 616 ه . ق. بنزدیکی دروازهء بخارا رسید و آن شهر را در محاصره افکند. فرماندهان لشکر خوارزمشاه در بخارا اختیارالدین کشلو امیرآخور و اینانج خان حاجب بودند. بعد از سه روز محاصره لشکریان بفرماندهی اینانج خان از شهر بیرون آمدند و بمغول حمله بردند ولی کاری از پیش نبردند. اینانج خان از آمودریا گریخت و لشکرش منهزم شد. مغولان در تاریخ چهارم ذی الحجه ببخارا ریختند و هستی اهل شهر را غارت کردند. بعد از فتح بخارا مغولان بطرف سمرقند تاختند و آن شهر را در 617 ه . ق. بگشودند و اهالی را از دم تیغ گذراندند. عدهء کشته شدگان بخارا را از 50000 تا 70000 نفر گفته اند. در سال 617 مغول شهر جند را گشودند و شهرهای بناکت و خجند را تسخیر کردند و بسال 618 خوارزم را فتح کردند. در سال 619 پس از عبور از معبر پنجاب و تسخیر ترمَذْ و بلخ و گرفتن شهرهای ولایت جوزجانان یعنی اندخود و میمند و فاریاب بسرزمین طالقان آمدند. این طالقان را که طالقان خراسان یا طالقان بلخ میگویند، نباید با طالقان عراق و طخارستان اشتباه کرد. قلعهء طالقان نصرت کوه نام داشت و آن از قلاع بسیار مستحکم و بر سر راه بلخ بمرو واقع بوده. محاصره این قلعه ده ماه طول کشید و بسیاری از مغولان در پای آن از پای درآمدند. در این ضمن پسران چنگیز یعنی تولوی و جغتای و اوگدای نیز از فتح خراسان و خوارزم فراغت یافتند و همه بکمک پدر آمدند. بالاخره چنگیزیان پشته ای از سنگ و چوب به ارتفاع حصار ساخته موفق بگشودن در قلعه شدند و عموم پیادگان محصور را با زن و طفل بقتل رساندند ولی سواران آن جماعت بکوه و دره زدند و نجات یافتند. چون سلطان جلال الدین تاب لشکریان چنگیز را نداشت، غزنین را خالی کرد و مصمم شد که از شط سند بگذرد و درصدد جمع سپاهی و برگرداندن سیف الدین اغراق و سایر رؤسای قشونی که راه خلاف پیش گرفته بودند، برآید. ولی چنگیزخان شتاب کرد و گروهی را بجلو او فرستاد. ایشان در گردیزیک منزلی مشرق غزنین با جلال الدین مصادف شدند. جلال الدین آنها را مغلوب کرد و بکنار سند رفت. چنگیزخان بعد از پانزده روز که جلال الدین، غزنین را تخلیه کرده بود به آن شهر وارد شد و پس از تعیین حاکمی از جانب خود بتعقیب سلطان بکنار رود سند شتافت. جلال الدین درصدد تهیه کشتی برای عبور از سند بود که قشون چنگیز رسیدند. جلال الدین با وجود آنکه مأمورین مخصوصی برای فراهم آوردن کشتی به اطراف فرستاده بود، آنقدر فرصت نیافت که کشتی کافی برای عبور برسد فقط یک کشتی فراهم شد و آن را سلطان برای عبور دادن مادر و زنان حرم خود اختصاص داد. ولی آن هم بر اثر تلاطم امواج شکست و عبور از رودخانه میسر نگردید.
چنگیزیان در کنار سند به اتباع جلال الدین رسیدند. سلطان جلادت و رشادت بسیار بخرج داد و قلب سپاه چنگیز را شکست. اما چنگیزیان جناح راست لشکریان او را که بسرکردگی امین ملک بود از پای درآوردند و پسر خردسال جلال الدین را که هفت یا هشت سال بیش نداشت اسیر گرفتند و به امر چنگیز کشتند. مادر و زن و جماعتی از زنان حرم سلطان از وی خواستند که آنان را بکشند تا بدست مغولان به اسیری نیفتند. شاه دستور داد آنان را در سند غرق کردند. سرانجام جلال الدین با 700 تن از یاران خود مدتها جنگید و چون دید دیگر یارای پایداری ندارد با اسب بر لشکریان مقدم اردوی چنگیز تاخت و همین که اندکی آنان را عقب راند خود را به آب سند زد و سلامت بخاک هند رسید. سلطان جلال الدین از این تاریخ اسبی را که باعث نجات او شده بود بسیار عزیز میداشت و او را تا سال فتح تفلیس همراه داشت و از سواری معاف کرده بود. چنگیز از بقیه لشکریان جلال الدین هر کس را یافت کشت و از خاندان سلطان بر اطفال شیرخوار هم رحم نکرد. دختران خوارزمشاه را بخدمت امرای مسلمان فرمانبردار مغول و همسری ایشان واداشتند. چنگیزیان در سال 618 ه . ق. شهر مرو را پس از پنج روز محاصره گشودند. و نیشابور را که در ردیف مرو و بلخ و هرات بود و یکی از چهار شهر بزرگ خراسان محسوب میشد در دهم صفر 618 فتح کردند. مردان را کشتند و زنان را به اسیری بردند. بعد از قتل عام نیشابور طوس را ویران کردند و شهر مشهد را بباد غارت دادند... چنگیز در سال 619 ه . ق. بعد از فرار سلطان جلال الدین و کشتار وحشت انگیزی که در سراسر ایران کرد، برای فرونشاندن شورشی که در چین شمالی و تبت بظهور رسیده بود بمغولستان برگشت. و در رمضان 624 ه . ق. در اثر بیماری که از بدی آب و هوای کنار سند گریبانش را گرفته بود در 72 سالگی مرد و جهانی را از وحشت و اضطراب رهایی بخشید. (تاریخ مغول تألیف عباس اقبال صص 15-70).
اهمیت و اخلاق چنگیز: چنگیزخان مردی کاردان و لایق بود، پایدار و خونسرد بود و از غرور و نخوت پرهیز داشت. «در عدل چنان بود که در تمام لشکرگاه هیچکس را امکان آن نبود که تازیانه افتاده از راه برگرفتی جز مالک آن را و دروغ و دزدی در میان لشکر او خود کس نشان ندادی و هر عورت که در تمام خراسان و زمین عجم بگرفتندی اگر او را شوهر بودی هیچ آفریده بدو تعلق نکردی و اگر کافری را بر عورتی نظر بودی که شوهر داشتی شوهر آن عورت را بکشتی آنگاه بدو تعلق کردی. و دروغ امکان نبودی که هیچکس بگوید و این معنی روشن است». (طبقات ناصری صص 374-375).

چنگیز.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان قزوین، واقع در دوازده هزارگزی خاور قزوین. در جلگه واقع شده، معتدل و دارای 336 تن سکنه میباشد. از قنات و رودخانهء دیزح مشروب میشود. از محصولاتش غلات، بنشن، انگور، بادام است. اهالی بکشاورزی، گلیم، جاجیم و جوراب بافی گذران میکنند. راهش ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چنگیزقلعه.

[چَ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار. واقع در 68 هزارگزی باختر شهر بیجار و یک هزارگزی جنوب شوسهء بیجار - سنندج. در جلگه قرار گرفته. معتدل و دارای 201 تن سکنه میباشد. از چشمه مشروب میشود. از محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی با کشاورزی و گله داری، قالیچه، گلیم و جاجیم بافی گذران میکنند. راهش مالرو است. قلعه خرابه ای از آثار قدیم نزدیک آبادی وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنگیزنژادان.

[چَ نَ] (اِخ) جِ چنگیز نژاد، آنکه از تبار و دودهء چنگیز است. مغولان. تاتاران. ازبکان. (غیاث اللغات) (آنندراج).

چنگیزی.

[چَ] (ص نسبی) منسوب به چنگیز. رجوع به چنگیز شود.

چنگیزی.

[چَ] (اِخ) تیره ای از ایل نفر. (از ایلات خمسهء فارس) (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

چنگیه.

[چَ یِ] (اِخ) دهی است از بخش صالح آباد شهرستان ایلام، واقع در هفده هزارگزی جنوب خاوری ایلام و نه هزارگزی خاور شوسهء ایلام - مهران. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. دارای 150 تن سکنه میباشد. از چشمه و قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی بکشاورزی و گله داری گذران میکنند. راهش مالرو است. ساکنین از تیرهء قجر و چادرنشین هستند. زمستان برای تعلیف احشام خود بنزدیکی مرز میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چننده.

[چِ نَنْ دَ / دِ] (نف) مخفف چیننده. رجوع به چیدن شود.
- گل چننده؛ گلچین :
خار بدان گل چننده قصد کند
گرچه همی او نه قصد خار کند.
ناصرخسرو.

چنو.

[چُ] (ادات) مخفف چون او (ادات تشبیه + ضمیر). همانند همچون او. بمانند او. بمعنی همچو او باشد. (جهانگیری). مخفف چون او باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (شرفنامهء منیری). مثل او. مانند او :
با فراخی است ولیکن بستم تنگ زید
آنچنان شد که چنو هیچ ختنبر نبود.
ابوالعباس.
چنو نه هست و نه بود و نه نیز خواهد بود
فراق او متواتر هوای او سرمد.منجیک.
کجا شد شه ترک افراسیاب
که دیگر چنو کس نبیند بخواب.فردوسی.
نخواهم که باشد چنو شهریار
اگر چند بی شاه شد روزگار
که او را بسی داوری در سر است
همان رای با لشکر دیگر است.فردوسی.
بدو گفت پیران که شیر ژیان
نه درنده گرگ و نه ببر بیان
نباشد چنو در صف کارزار
کجا گیو تنها بد ای شهریار.فردوسی.
چه گوئی کز همه حران چنو بوده ست کس نیزا
نه هست اکنون و نه باشد و نه بوده ست هرگیزا
بگاه خشم او گوهر شود همرنگ شونیزا
چنو خشنود باشد من کنم ز انفاس قرمیزا.
بهرامی سرخسی.
چنو جواد ندیده ست روز بزم زمان
چنو سوار ندیده ست روز رزم زمین.
فرخی.
ندیده ست هرگز چنو هیچ زائر
عطابخشی آزاده ای زرفشانی.فرخی.
ای همچو پک پلید و چنو دیده ها برون(1)
مانند آنکسی که مر او را کنی خبک.لبیبی.
نه هرکه قصد بزرگی کند چنو باشد
نه هرکه کان کند او را به گوهر آید کان.
عنصری.
گر چنو زر صیرفی بودی و بزازی یکی
دیبه و دینار نه مقراض دیدی و نه گاز.
منوچهری.
میر باید که چنو را دو ملکزاده بود
ایزدش فر و شکوه ملکی داده بود.
منوچهری.
من که بوالفضلم پس از مرگ سلطان مسعود و امیر مردانشاه رضی الله عنهما آن نسخت دیدم. بتعجب ماندم که خود کس تواند ساخت چنو. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 535). سلطان مسعود پادشاهی بزرگ است و در اسلام چنو دیگر نیست و اگر این لشکر او را از بی تدبیری و بی سالاری چنین حال افتاد سالاران و لشکر بسیار دارد و ما را بدانچه افتاده غره نباید شد و رسولی باید فرستاد. (تاریخ بیهقی ص 498). کتابی دیدم بخط استاد ابوریحان و او مردی بود در ادب و فضل و هندسه و فلسفه که در عصر چنو دیگر نبود و بگزاف چیزی ننوشتی. (تاریخ بیهقی ص 681).
چنو تاج و اورنگ را شاه نیست
جز او چرخ فرهنگ را ماه نیست.اسدی.
دار تن پیدای تو این عالم پیداست
جان را که نهانست نهانست چنو دار.
ناصرخسرو.
بر خواب و خورد و فتنه شدستند خرسوار
تا چندگه چنو بخورند و فرومرند.
ناصرخسرو.
لشکر گفتند روا باشد و با چنو پادشاهی این مضایقت نباید کردن. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 101).
نیست اندر هشت جنت کس چنو با قدر و جاه
نیست در هفت آسمان دیگر چنو یک محتشم.
سنائی.
زین چنین بادی و خاکی چون سنائی برتر آی
تا چنو در شهرهایی تاج باشی شهریار.
سنائی.
در ملک شهنشهی که ندهد
در دهر چنو نشان دیگر.سوزنی.
چرخ طفل مکتب او بود و او پیر خرد
لیکن از پیران چنو معظم نخواهی یافتن.
خاقانی.
هرچند جهان چنو ندیده ست
او کاش جهان ندیده بودی.خاقانی.
نه چنو هم کمان کشم بر خلق
بهر یک شب که در کمین باشم.خاقانی.
پانصد هجرت از جهان هیچ ملک چنو نزاد
از خلفای سلطنت تا خلفای راستین.
خاقانی.
عالمیان معترف شدند که چنو امامی... بر سریر خلافت ننشست. (ترجمهء تاریخ یمینی). و دیگر ملک خراسان مثل او وزیر ندید و در مسند حکم چنو خواجه ننشست. (ترجمهء تاریخ یمینی).
من خاکی کزین محراب هیچم
چنو صد را بحکمت گوش پیچم.نظامی.
بدینسان عاشقی در غم بمیرد
چنو باد آنکه زو عبرت نگیرد.نظامی.
ز یونانیان محتشم زاده ای
ندیده چنو گیتی آزاده ای.نظامی.
از چنو شاعر پس از تو بحر دست
ده هزاری هم که گفتم اندک است.مولوی.
چنوئی خردمند فرخ نژاد
ندارد جهان تا جهانست یاد.
سعدی (بوستان).
دریغست روی از کسی تافتن
که دیگر نشاید چنو یافتن.سعدی.
در اقبال تأیید بوبکر سعد
که مادر نزاید چنو قبل و بعد.سعدی.
که هیچ نطفه چنو آدمی نخواهد بود. (گلستان). || آنگاه که او. وقتی که او. همین که او. چونکه او. هنگامی که او :
ز خون دل خویش من دست شستم
چنو دست بگشاد بر ریزش خون.سوزنی.
جنگجوئی که چنو روی سوی جنگ نهد
استخوان آب شود درتن شیران جهان.فرخی.
چنو برکشد نعره اندر چرا خور
مغنی بسوزد کتاب اغانی.
(حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - اصل: بروی. متن تصحیح دهخدا است.

چنو.

[چُ] (اِ) درخواست و عرض و استدعا. (ناظم الاطباء). اما در فرهنگهای دیگر دیده نشد.

چنو.

[چِ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان حسن آباد بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در پانزده هزارگزی جنوب سنندج و دوهزارگزی خاور راه شوسهء سنندج به کرمانشاه. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، که دارای 180 تن سکنه میباشد. از چشمه مشروب میشود. محصولش غلات است. اهالی بکشاورزی گذران میکنند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چنوئی.

[چُ] (حامص مرکب) (از: چنو + ی) مانند او بودن. چون او بودن.

چنودپل.

[چُ پُ] (اِخ) پل صراط را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). بمعنی پل صراط است و در این لغت تبدیلات بسیار است. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به چینود شود.

چنه.

[چَ نَ / نِ] (اِ) مخفف چانه است که فک اسفل آدمی و حیوانات دیگر باشد (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). فک اسفل را گویند و آن را چانه و زفر نیز گویند. (جهانگیری). چانه. زنخ. رجوع به چانه و زنخ شود.

چنه.

[چِ نَ / نِ] (اِ) بهندی نوعی از نخود است. (فهرست مخزن الادویه).

چنه.

[چِ نَ] (اِ)(1) دانه باشد بغایت ریزه که خوراک مرغان کنند. (جهانگیری). دانه. و این مختصر چینه است. (شرفنامهء منیری). مخفف چینه که دانهء مرغان است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). مخفف چینه. دانه. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی) :
یا بمنقار زجاجی پر کند طاووس نر
پرهای طوطیان از طوطیان وقت چنه.
منوچهری.
توئی درمانده همچون مرغ نادان
چنه دیده ندیده دام پنهان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو از بس چنه پر شود ژاغرش
گرد زورمندی تن لاغرش.
اسدی (گرشاسبنامه).
در دام جهان جهان همیشه
تخم و چنه جز سیم و زر نباشد
در دام نیاویزد آنکه زی او
تخم و چنه را بس خطر نباشد.ناصرخسرو.
مال چنه ست و زمانه دام جهانست
ای هر ساله بدام و بر چنه مایل.
ناصرخسرو.
سعی کنی وقت بیع، تا چنه ای چون بری
بازندانی ز شرع، صومعه از مزبله.سنائی.
مرغ چو بر دام و بر چنه نظر افکند
بخت بد آنگه بخاردش رگ بسمل.
؟ (از جهانگیری).
طوطیان چمن بجای چنه
لعل و لؤلؤ گرفته در منقار.
؟ (از شرفنامهء منیری).
|| چینه دان مرغ. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). || مخفف چینه، دیوار گلی. لاد. چینهء دیوار. (فرهنگ خطی). چهار دیوار بود. (فرهنگ اوبهی). رجوع به چینه و نیز رجوع به لاد شود.
(1) - در ناظم الاطباء بکسر اول و ثانی آمده است.

چنه دان.

[چِ نَ / نِ] (اِ مرکب) مخفف چینه دان یعنی ژاغر و حوصلهء پرندگان. رجوع به چینه دان شود.

چنه سر.

[چَ نَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان تولم بخش مرکزی شهرستان فومن که در 10 هزارگزی شمال فومن و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء صومعه سرا به رشت واقع شده. جلگه و معتدل است. 238 تن سکنه دارد. از رودخانهء گاز رودبار مشروب میشود. از محصولاتش برنج، توتون، سیگار و چای است. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چنیبه.

[چِ بِ] (اِ) دل و قلب داشتن. (فرهنگ شعوری). جرأت. دلیری و مردانگی. (ناظم الاطباء). دل و جرأت داشتن. (اشتینگاس). این لغت بدین معنی در فرهنگهای دیگر دیده نشد.

چنیبه.

[چُ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 24 هزارگزی شمال خاوری اهواز و 10 هزارگزی شمال باختر ملاثانی ساحل شمالی رودخانهء دز واقع است. دشت و گرمسیر است. 70 تن سکنه دارد. از رودخانهء دز مشروب میشود. از محصولاتش غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راهش مالرو است ولی از طریق شوشتر اتومبیل رو است. ساکنینش از طایفهء عنافجه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چنیبه بالا.

[چُ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 6 هزارگزی جنوب باختری اهواز واقع است و 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنیبه پائین.

[چُ نِ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 6 هزارگزی جنوب باختری اهواز کنار رود کارون واقع است. دشت و گرمسیر است. 70 تن سکنه دارد. از رودخانهء کارون بوسیلهء موتور آبکش مشروب میشود. محصولاتش غلات و سبزیجات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راهش در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء سادات هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چنیجان.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش رودسر شهرستان لاهیجان. در 4 هزارگزی شمال باختری رودسر طرفین راه شوسهء رودسر به لنگرود واقع است. جلگه و مرطوب است. 891 تن سکنه دارد. از نهر پل رود مشروب میشود. از محصولاتش برنج، چای، کنف و ابریشم است. صیفی کاری دارد. شغل اهالی زراعت است. ماشین برنج کوبی کوچکی نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چنیجان.

(اِخ) نام رودخانه ای است که به بحر خزر میریزد و محل صید ماهی میباشد. (از جغرافیای اقتصادی کیهان ص 32).

چنی خاتون.

[ ] (اِخ) نام زن بوقای و بوقای پسر تاتار و میان این بوقا و پادشاه اولوس قپچاق جنگ افتاد و بوقا کشته شد و کسان او متفرق شدند. چنی خاتون زن وی و توری پسر کهتر او ببندگی پادشاه اسلام غازان خان افتاد. (از تاریخ غازان ص100).

چنیدره.

[ ] (اِخ) نام ولایتی است و گویند در آن چشمه ای است که پیوسته از آن صدای ساز شنیده شود. (فرهنگ شعوری).

چنیز.

[چِ] (اِخ) نام قریه ای است در دو فرسنگی میانه جنوب و مشرق بشکان از ناحیه بلوک دشتی. (فارسنامهء ناصری ص213).

چنیزو.

[چِ] (اِ) پول نقد و آماده. (ناظم الاطباء). اما در فرهنگهای دیگر دیده نشد.

چنیشت.

[چِ نِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 46 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع است. آب و هوای آن کوهستانی و معتدل است. 672 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. از محصولاتش غلات و میوه ها است. شغل اهالی زراعت و راهش مالرو است. در کوههای شمالی این ده غار معروف چنشت وجود دارد. مزرعه های کشو، پی دره، زندی، غیاث میرزا، دلیج، استونک، خورشک و بقاآباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چنین.

[چُ](1) (ص مرکب، ق مرکب) (از: ادات تشبیه + ضمیر اشاره) مخفف چون این. بدین گونه. بدینسان. این گونه. این طور. ایدون. در اصل «چون این» بود واو و الف را بجهت تخفیف حذف کردند چنین شد. (غیاث اللغات) (آنندراج). این طور و مانند این. این لفظ مرکب از «چُ» مخفف «چون» و «این» است پس باید بضم اول باشد چنانچه در هند است. اما تلفظ ایران با کسر است. (فرهنگ نظام) :
تیزهش تا نیازماید بخت
بچنین جایگاه نگراید.رودکی.(2)
خدای عرش جهان را چنین نهاد نهاد
که گاه مردم شادان و گه بود ناشاد.رودکی.(3)
گیتیت چنین آمد گردنده بدین سان
هم باد برین آمد هم باد فرودین.رودکی.
به نشگرده ببرید زن را گلو
تفو بر چنین ناشکیبا تفو.ابوشکور.
درخش ار نخندد بگاه بهار
همانا نگرید چنین ابر زار.ابوشکور.
چنین گفت هارون مرا روز مرگ
مفرمای هیچ آدمی را مجرگ.ابوشکور.
چرات ریش دراز آمده ست و بالا پست
محال باشد بالا چنان و ریش چنین.
منجیک.
گر آهوئی بیا و کنار منت حرم
آرام گیر با من و از من چنین مشم.خفاف.
دل برد و چون بدانست کم کرد ناشکیبا
بگریخت تا چنینم دیوانه کرد و شیدا.دقیقی.
چنین بود تا آسمان تیره گشت
همی چشم جنگ آوران خیره گشت.
فردوسی.
بدیشان چنین گفت پس زال زر
که ای شیرمردان آهن جگر.فردوسی.
چنین بود تا بود دور زمان
به نوی تو اندر شگفتی ممان.فردوسی.
چنین پروراند همی روزگار
فزون آمد از رنگ گل رنج خار.فردوسی.
پلنگی به از شهریاری چنین
که نه شرم دارد و نه آئین و دین.فردوسی.
بلند قد تو سرو است و روی خوب تو ماه
نه باغ سرو چنان و نه چرخ ماه چنین.
فرخی.
تو چنین فربه و آکنده چرائی پدرت
هندویی بود یکی لاغر و خشکانج و نحیف.
لبیبی.
بشاهنامه چنین خوانده ام که رستم زال
گهی بشد ز ره هفت خان بمازندر.عنصری.
چنان بود پدری کش چنین بود فرزند
چنین بود عرضی کش چنان بود جوهر.
عنصری.
چنان نماید شمشیر خسروان آثار
چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار.
عنصری.
گوئی برخ کس منگر جز برخ من
ای ترک چنین شیفتهء خویش چرائی.
منوچهری.
کارها نو گشت در این حضرت بزرگوار چنین که برانم و براندم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 393). هرچند چنین است فردا به جنگ روم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 353).
چنین باغی نشاید جز که پرخوار امتانی را
که بردارند بر پشت و بگردن بار کیهان را.
ناصرخسرو.
چنین گویند که آدم علیه السلام گندم بخورد... (نوروزنامه). و چنین گویند که نهال انگور را از هرات بهمهء جهان پراگنده. (نوروزنامه). با خود گفتم که چنین هم راست نیاید. (کلیله و دمنه).
این شعر که در مدح تو امروز بخواندم
حقا که چنین بود و چنین است و چنین باد.
سنائی.
ابرههء مذکور پیش پادشاه قصه باز نمود که حال ایشان چنین بود، پیل چنین و پرندگان چنین و سنگ چنین زخم چنین. مردن چنین. (از تفسیر مجهول الاسم مائهء هفتم ملکی عبدالعلی صدرالاشرافی).
به دستم در از دولت خوش عنان
طبرزد چنین شد طبرخون چنان.نظامی.
حیف باشد بر چنین تن پیرهن
ظلم باشد بر چنین صورت نقاب.سعدی.
بهیچ دور نخواهند یافت هشیارش
چنین که حافظ ما مست بادهء ازل است.
حافظ.
- چنین باد؛ مرکب از چنین و صیغهء دعائی از فعل بودن، امید که بدین گونه بواد. آمین! به اجابت مقرون باد. تأکیدی در دعاست :
این شعر که در مدح تو امروز بخواندم
حقا که چنین بود و چنان است و چنین باد.
سنائی.
(1) - در تداول عامهء مردم، بکسر اول تلفظ میشود.
(2) - شعر به دقیقی نیز منسوب است.
(3) - شعر به کیائی نیز منسوب است.

چنیها.

[] ( ) در فهرست ولف این کلمه بهمین بصورت با علامت تردید ضبط شده است و مخفف چینیها دانسته شده اما بیتی که در آن فهرست اشاره شده است در شاهنامهء چ بروخیم یافت نشد تا از روی آن بصورت اصلی کلمه پی برده شود.

چو.

[چُ] (حرف اضافه) (ادات تشبیه) مخفف و مرادف چون است. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ نظام). بمعنی مانند است. (برهان) (شرفنامهء منیری). کلمهء تشبیه و بمعنی مانند است. (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). بسان. بکردار. مثل :
عطات باد چو باران دل موافق خوید
نهیبت آتش و جان مخالفان پده باد.
شهید بلخی.
چون گل سرخ از میان پیلغوش
یا چو زرین گوشوار از خوب گوش.
رودکی.
چو هامون دشمنانت پست بادند
چو گردون دوستان والا همه سال.رودکی.
چنان اندیشد او از دشمن خویش
چو باز تیزچنگال از کراکا.رودکی.
آن روز نخستین که ملک جامه ش پوشید
بر کنگرهء کوشک بدم من چو غلیواج.
ابوالعباس ربنجنی.
می خورم تا چو نار بشکافم
می خورم تا چو خی برآماسم.ابوشکور.
بیاموز تا بد نیایدت روز
چو پروانه مر خویشتن را مسوز.ابوشکور.
ز تاک خوشه فروهشته و ز باد نوان
چو زنگیانند بر باد پیچ بازیگر.ابوشکور.
موسیجه و قمری چو مقریانند
از سروبنان هر یکی نبی خوان.
بشار مرغزی.
کونی دارد چو کون خواجه ش لت لت
ریشی دارد چو ماله آلوده به پت.عماره.
به کین سیاوش ز افراسیاب
ز خون کرد گیتی چو دریای آب.فردوسی.
دو زن دید با آن نبرده سوار
چو تابنده ماه دو پنج و چهار.فردوسی.
ز هر دو سپه خاست آوای کوس
جهان گشت روشن چو چشم خروس.
فردوسی.
بفرمود پس تا بیامد دبیر
نبشتند پس نامه ای بر حریر
که پرموده خاقان چو یار منست
بهر مرز در زینهار منست.فردوسی.
چو کاسموی گیاهان او برهنه ز برگ
چو شاخ بید درختان او تهی از بار.فرخی.
جهان همی چو یکی گلبن است و او چو گل است
چو گل چنند ز گلبن همی چه ماند خار.
فرخی.
به اسماع چنگ باش از چاشتگه تا آنزمانک
بر فلک پیدا شود پروین چو سیمین شفترنگ.
عسجدی.
سالار سپاهان چو ملک شد بسپاهان
برشد بهوا همچو یکی مرغ هوائی.
منوچهری.
چو چنبرهای یاقوتین بروز باد گلبن ها
جهنده بلبل و صلصل چو بازیگر بچنبرها.
منوچهری.
چو باران درم ریختند از برش
گرفتند در مشک سارا سرش.اسدی.
چو گل کی دهد بار خار درشت
گهر چون صدف کی دهد سنگ پشت.
اسدی.
چنان چون مر او را کسی یار نیست
چو کردار او هیچ کردار نیست.اسدی.
ور ز زردشت بی هوا شنوی
زنده گرداندت چو قرآن زند.سنائی.
احسان همه خلق را نوازد
آزاده را چو بنده سازد.نظامی.
چرا بصد غم و حسرت سپهر دایره وار
مرا چو نقطهء پرگار در میان گیرد.حافظ.
نازنینی چو تو پاکیزه دل و پاک نهاد
بهتر آنست که با مردم بد ننشینی.حافظ.
- چو باد برخاستن؛ کنایه است از خیز کردن و جستن.
- چو پشت پلنگ؛ ابلق. (شرفنامهء منیری).
- چو حلقه بی دل و بی مغز بودن؛ کنایه است از مرده دل و اهل دل نبودن.
- چو حلقه بر در بودن؛ کنایه است از مقیم بودن بر در.
- چو خر بر یخ ماندن و چو خر بر گل ماندن؛کنایه است از فروماندن.
- چو روز بودن؛ کنایه است از ظاهر و آشکارا و روشن بودن.
- چو زر؛ کنایه است از خوب و پسندیده لیکن بدین معنی بیشتر با لفظ «کار» استعمال میشود. (آنندراج) :
ز پند تو ای بانوی پیش بین
زدم سکه بر زر چو زر بر زمین.
نظامی (از آنندراج).
- چو سایه در گل خفتن؛ کنایه از درغلطیدن و مردن باشد.
- چو سنگ بستن؛ کنایه از محکم و استوار بستن :
چو سنگش دست و پا محکم ببستند
بیفکندند وز آنجا برنشستند.
نزاری قهستانی (از آنندراج).
- چو کشتی شدم؛ یعنی شناور شدم. (آنندراج).
- همچو؛ مانند. مثل. بسان :
بر که و بالا چو چه؟ همچون عقاب اندر هوا
بر تریوه راه چون چه؟ همچو در صحرا شمال.
شهید.
چو نامه بر او خواند فرخ دبیر
رخ شاه کاووس شد همچو قیر.فردوسی.
همچو لؤلؤ کند ای پور ترا علم و عمل
ره باب تو همین است برو بر ره باب.
ناصرخسرو.
رجوع به همچو شود.
|| از قبیل. همچنین. نیز :
چو دریا و چون کوه و چون دشت و راغ
زمین شد بکردار روشن چراغ.فردوسی.
چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر
چو شاپور و فرهاد و بهرام شیر
چو رهام و چون زنگه شاوران
چو خرادبرزین و گندآوران
چو گرگین و چون اشکش شیرمرد
چو شیدوش شیر آن سوار نبرد.فردوسی.
که دیوان ببستند کاووس را
چو گودرز گردنکش و طوس را.فردوسی.
آن قوم که در زیر شجر بیعت کردند
چون جعفر و مقداد و چو سلمان و چو بوذر.
ناصرخسرو.
|| (حرف ربط) چنانکه. چونانکه. بدانسان که. مانند آنکه. آنطور که. آنگونه که :
یکی آلوده کس باشد که شهری را بیالاید
چو از گاوان یکی باشد که گاوان را کند ریخن.
رودکی.
ز ناگه بار پیری بر من افتاد
چو بر خفته فتد ناگه کرنجو.فرالاوی.
ستودن نداند کس او را [ خدای تعالی ] چو هست
میان بندگی را ببایدت بست.فردوسی.
بسوزم بدو تیره جان پدرش
چو کاووس را سوخت او بر پسرش.
فردوسی.
همه لشکرش زار و گریان شدند
چو بر آتش تیز بریان شدند.فردوسی.
نماز شامگاهی گشت صافی
ز روی آسمان ابر معکن
چو بردارد ز پیش روی اوثان
حجاب ماردی دست برهمن.منوچهری.
رفت رزبان چو رود تیر به پرتاب همی
تیز رانده به شتاب از ره دولاب همی.
منوچهری.
بدلها اندر آویزد دو زلفش
چو دوژه اندر آویزد بدامن.
(حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء خطی نخجوانی).
سخن گویان همه خاموش ماندند
چو هشیاران همه بیهوش بودند.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
عقیقین بود سنگ کوهساران
چو نوشین بود آب جویباران.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
سراپای بعضی و بعضی کیا کن
چو اندر مغاک چغندر چغندر.عمعق.
|| (ق زمان) بمعنی هنگام باشد. (برهان). وقتی که. هنگامی که. (ناظم الاطباء). آنگاه که. زمانی که. گاهی که. بدانگاه که :
بناز باز همی پرورد ورا دهقان
چو شد رسیده نیابد ز تیغ تیز گریغ.
شهید بلخی.
یارب چو آفریدی روئی بدین مثال
خود رحم کن بر امت و از راهشان مکیب.
شهید بلخی.
چو گشت آن پریچهره بیمار غنج
ببرید دل زین سرای سپنج.رودکی.
چو پیش آرند کردارت بمحشر
فرومانی چو خر بمیان شلکا.رودکی.
چو آب اندر شمر بسیار ماند
زهومت گیرد از آرام بسیار.رودکی.
شگفت نیست اگر کیغ چشم من سرخ است
بلی چو سرخ بود اشک سرخ باشد کیغ.
بوشعیب هروی.
چو گلبن از بر آتش نهاد عکس افکند
بشاخ او بر دراج شد ابستاخوان.
خسروانی.
چو خورشید آید ببرج بزه
جهان را ز بیرون نماند مزه.ابوشکور.
چو دینار باید مرا یا درم
فراز آورم من ز نوک قلم.ابوشکور.
کشاورز و آهنگر و پای باف
چو بیکار باشند سرشان بکاف.ابوشکور.
چو کوشیدم که حال خود بگویم
زبانم برنگردید از نیوشه.شاکر بخاری.
چو گشتاسب را داد لهراسب تخت
فرودآمد از تخت و بربست رخت.دقیقی.
چو اندر میان بیند ارجاسب را
ستایش کند شاه گشتاسب را.دقیقی.
روستائی زمین چو کرد شیار
گشت عاجز که بود بس ناهار.دقیقی.
چو خوان نهاد نهاری فرونهد پیشت
چو طبع خویش بخامی چو یشمه بی چربو.
منجیک.
از خون او چو روی زمین لعل فام شد
روی وفا سیه شد و چهر امید زرد.
عمارهء مروزی.
نکوئی بهر جا چو آید به کار
نکوئی گزین وز بدی شرم دار.فردوسی.
چو از مشرق او [ خورشید ] سوی مغرب رسد
ز مشرق شب تیره سر برکشد.فردوسی.
چو خورشید برزد سر از برج گاو
ز هامون برآمد خروش چکاو.فردوسی.
چو گشتاسب آن تخت را دید گفت
که کار بزرگان نشاید نهفت.فردوسی.
آن حوض آب روشن و آن کوم گرد او
روشن کند دلت چو ببینی در آینه.بهرامی.
چو مرا بویهء درگاه تو خیزد چه کنم
رهی آموز رهی را و از این غم بِرَهان.
فرخی.
چو مه گرفت بدو بیشتر کنند نگاه.فرخی.
گرد گرداب مگرد ای [ بت ] نامخته شنا(1)
که شوی غرقه چو ناگاهی ناغوش خوری.
لبیبی.
چو راهی بباید سپردن به گام
بود راندن تعبیه بی نظام
نقیبان ز دیدن بمانند کند
گر ایشان همیشه نباشند غند.عنصری.
چو شب رفت و بر دشت پستی گرفت
هوا چون مغ آتش پرستی گرفت.عنصری.
فکندش به یک ضرب گردن ز کفت
چو افکنده شد دست عذرا گرفت.عنصری.
ندانی که ویران شود کار وآنگه
چو برخیزد آمد شد کاروانی.منوچهری.
شاه چو دل برکند ز بزم و گلستان
آسان آرد بچنگ مملکت آسان.
ابوحنیفهء اسکافی.
چو سلطان مسعود از هندوستان با غزنین آمد. (تاریخ سیستان). باز عبدالرحمن... را بسیستان فرستاد چو او یکچند ببود باز او را عزل کردند. (تاریخ سیستان). چو طواف بکردی شخصی بزرگوار دیدی. (تاریخ سیستان).
چو شرمت نیست رو آن کن که خواهی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چو من باشم مرا دلدار کم نیست.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
شود بدخواه تو روباه بددل
چو شیرآسا تو بخرامی بمیدان.
؟ (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
چو آمد بر میهن و مان خویش
ببردش بصد لابه مهمان خویش.اسدی.
چو باشد هنر بخت نبود چه سود.اسدی.
چو ندروی بجز از کشته هرچه خواهی کار.
ناصرخسرو.
برزمگاه چو مریخ وار گیرد روز
ببزمگاه چو خورشیدوار گیرد فر
زمین معصفر گردد ز بس که راند خون
هوا مزعفر گردد ز بس که بخشد زر.معزی.
چو نیست هیچ تمیز از قصور عقل چه نقص
چو نیست هیچ سخندان وفور عقل چه سود.
جمال اصفهانی.
بخدمت پیوست چو دانست که با افراط بأس و هیبت شمشیر او جز اسلام و استسلام چاره ای نیست. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص 409).
به ز خرابی چو دگر کوی نیست
جز به خرابی شدنم روی نیست.نظامی.
چو شست آمد نشست آمد پدیدار.نظامی.
چو باران رفت بارانی میفکن
چو میوه سیر خوردی شاخ مشکن.سعدی.
چو خرمن برگرفتی گاو مفروش
که دون همت کند نعمت فراموش.سعدی.
چو بیچاره شد پیشش آورد مهد
که ای سست مهر فراموش عهد.سعدی.
چو دخلت نیست خرج آهسته تر کن
که میخوانند ملاحان سرودی.سعدی.
چو پشت آینه باشد مکدر
نماید روی شخص از روی دیگر.شبستری.
چو ترک گرسنه خرد گم کند
کله در ته دیگ هیزم کند.امیرخسرو.
چو آید بموئی توانی کشید
چو برگشت زنجیرها بگسلد.ابن یمین.
چو صاحب سخن زنده باشد، سخن
بنزد همه رایگانی بود
یکی را بود طعنه بر لفظ او
یکی را سخن در معانی بود
چو صاحب سخن مرد آنگه سخن
به از گوهر نغز کانی بود
زهی حالت خوب صاحب سخن
که مرگش به از زندگانی بود.ابن نصیر.
چو با حبیب نشینی و باده پیمائی
بیاد آر محبان باده پیما را.حافظ.
جانها ز دام زلف چو بر خاک می فشاند
بر آن غریب ما چه گذشت ای صبا بگو.
حافظ.
چو من بگذرم زین جهان خراب
بشوئید جسم مرا با شراب.
(منسوب به حافظ).
ما چو دادیم دل و دیده بطوفان بلا
گو بیا سیل غم و خانه ز بنیاد ببر.حافظ.
چو طفل گریه کند بهر کدخدائی نیست.
وحید قزوینی.
بلی چو بخت قرین نیست مار گردد یار
بلی چو چرخ معین نیست چاه گردد جاه.
قاآنی.
چو گل نباشد در باغ هم خوش است خوید.
قاآنی.
- امثال: چو در قومی یکی بی دانشی کرد؛ کنایه از این است که خوب ها، به آتش بدها میسوزند.
چو فردا شود فکر فردا کنیم؛ کنایه از اینکه هر روزی را درد و رنج همان روز بس است، و رنج فردا را امروز نمیتوان برد.
چو آمد به موئی توانی کشید چو برگشت زنجیرها بگسلد.
کنایه از اینکه دارائی گاهی در خواب می آید. (یادداشت مؤلف).
|| کلمهء تعلیل باشد. بمعنی زیرا که. به آن سبب. (ناظم الاطباء). از آنکه. بدان سبب که. چون که. از آن رو که. بمناسبت آنکه. پس آنکه. بسبب آنکه. از آنجا که :
بخت و دولت چو پیشکار تواند
نصرت و فتح پیشیار تو باد.رودکی.
چو جان پاک جاویدان بماند
بماند نام بد تا جان بماند.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
|| چرا. (یادداشت بخط مؤلف). || در صورتی که. در حالی که. با اینکه. (یادداشت مؤلف) :
جهانا ندانم چرا پروری
چو پروردهء خویش را بشکری.فردوسی.
بکن کار و کرده بیزدان سپار
بخرما چو یازی چه ترسی ز خار.فردوسی.
چو دانی که ایدر نمانی دراز
بتارک چرا برنهی تاج آز.فردوسی.
|| (حرف اضافه) قریب. نزدیک به. درحدود. تخمیناً. تقریباً. بقدر. (یادداشت مؤلف) :
سواران رومی چو سیصدهزار
حلب را گرفتند یکسر حصار.فردوسی.
وز آن پس پرستندهء ماهروی
چو دوصد برفتند با رنگ و بوی.فردوسی.
شمار سواران افراسیاب
نبیند خردمند هرگز بخواب
بریده چو سیصد سر نامدار
فرستادم اینک بر شهریار.فردوسی.
چنان شد ز خون خاک آوردگاه
که گفتی همی خون ببارد ز ماه
چو سیصد تن از نامداران چین
گرفته، ببستند بر پشت زین.فردوسی.
(1) - ن ل: گرد گرداب مگرد ارت نیاموخت شنا.

چو.

(اِ) مخفف چوب است. رجوع به چوب شود.

چو.

[چَ] (اِ) در تداول عامه بمعنی شایعه است و هو. اما این کلمه غالباً با مصادری از قبیل: انداختن، درافتادن، افکندن بکار رود.
- چو افتادن؛ نشر شدنِ خبری بی اساس. و رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- چو افکندن؛ شایع کردن خبری بی اساس. شایع ساختن.
- چو انداختن؛ چو افکندن.
- هو انداختن؛ هو افکندن. رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.

چوار.

[چُ] (اِخ) مرکز بخش چوار شهرستان ایلام است که در 18 هزارگزی شمال باختر ایلام کنار راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع شده. کوهستانی و سردسیر است. 400 تن سکنه دارد. از چشمه و رودخانهء مورت آبیاری میشود. محصولاتش گندم، جو، حبوبات، برنج و لبنیات است. مردمش به زراعت و گله داری اشتغال دارند. بخشداری، پاسگاه ژاندارمری، گمرک و یک دبستان چهارکلاسه دارد. صنایع دستی زنان قالیچه و گلیم بافی در آن جا رواج دارد. در 200 گزی شمال آبادی تپه ای قدیمی وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چوار.

[چَ] (اِخ) یکی از بخش های ده گانه شهرستان ایلام حدود آن بشرح زیر است: از طرف شمال به ارتفاعات کوه شرازول و بخش ایوان از طرف خاور به ارتفاعات کوه بانگول و دهستان خزل بخش شیروان چرادول از جنوب به بخش صالح آباد و سیاه کوه از باختر به مرز عراق. منطقه ای است کوهستانی. هوای قریه هایی که در دامنهء ارتفاعات قرار دارند، سردسیر و قریه های دشت و تپه ماهور گرمسیر است. کوه شرازول و کوه بانگول و کوه سیاه در شمال و خاور بخش واقع شده است. رودخانه های این بخش عبارتند از: رودخانهء گلال که از کوه شرازول سرچشمه گرفته پس از آبیاری کردن قریه های پلکانه، چشمه سرخ، پلک در قریهء بوالحسن با رودخانهء مورت یکی شده از مرز ایران خارج میشود. 2- رودخانهء قیران که از دامنه های کوه مانشت سرچشمه گرفته از هزارگزی جنوب خاور مرکز بخش عبور نموده داخل رودخانهء مورت میشود. این بخش از 43 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده. جمعیت آن در حدود 4700 تن است. محصولات عمده اش گندم، جو، حبوبات، برنج و لبنیات است. مردمش بزراعت و گله داری اشتغال دارند. در آنجا صنایع دستی زنان از قبیل قالیچه، گلیم، چادرسیاه بافی رواج دارد. راه شوسهء شاه آباد به ایلام از خاور بخش میگذرد. بقیه راههای بخش مالرو است. ساکنین بخش از دو طایفهء بولی و ازکوازی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چواری.

[چَ] (اِخ) نام طایفه ای از ایلات کرد ایران. رجوع به ایل طرهان در همین لغت نامه و جغرافیای غرب ایران ص 77 و 82 شود.

چواسه.

[چَ سَ / سِ] (اِ) ضد و برعکس. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).

چواسی.

[چِ] (اِخ) محلی در مرز ایران و عراق میان حسینیه و عراق و آنجا ایستگاه ترن است و معرب آن شیباسی است.

چو افتادن.

[چَ / چُو اُ دَ] (مص مرکب)هو افتادن. مشهور شدن. (یادداشت بخط مؤلف). شایع شدن. نشر شدن خبری بی اساس. بر سر زبانها افتادن.

چو افکندن.

[چَ / چُو اَ کَ دَ] (مص مرکب) هو انداختن. چو انداختن. رجوع به چو انداختن شود.

چواک.

[چُ] (اِ) نانی باشد که آن را بروغن بریان کنند. (جهانگیری). نانی که آن را بروغن بریان کنند و آن را چُواکک نیز گویند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام) :
عدس و باقلی و سیر و پنیر و زیتون
در پیش نان چُواک است و مقیل و ملبار.
بسحاق اطعمه (از جهانگیری).

چواکک.

[چُ کَ] (اِ مصغر) رجوع به چواک شود.

چوال.

[چُ] (اِ) صورتی یا ضبطی از جوال است. غراره : و عاقل ترین مردمان در چوال محال ایشان (زنان) رود. (سندبادنامهء ظهیری ص 101). و عقلا را بحبایل گفتار، چون کفتار، در چوال محال خود کنند. (سندبادنامهء ظهیری ص 111). و چون کفتار بگفتار در چوال شد. (سندبادنامهء ظهیری ص 233).

چوال دوز.

[چُ] (اِ مرکب) صورتی از جوال دوز است. سوزن کلفت و قوس داری که با آن جوال را دوزند. رجوع به جوال دوز شود. || (نف مرکب) نعت فاعلی از جوال دوختن دوزندهء جوال. که جوال دوزد.

چواله.

[چُ آ؟] (اِخ) مزرعه ای است از مزارع رودآور تویسرکان یکصدوسی جریب زمین دارد و بدون رعیت است. ملکی مرحوم میرزا شفیع تویسرکانی و موقوفهء امام حسین (ع) است. (مرآت البلدان ج 4 ص275).

چوان.

[چُ آ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طارم پائین بخش سیردان شهرستان زنجان که در 29 هزارگزی جنوب خاوری سیردان و 15 هزارگزی باختر راه شوسهء قزوین واقع است. 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چوان.

[چُ آ] (اِخ) دهی است از دهستان سرجوا بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 14 هزارگزی شمال باختر مراغه و 5/16 هزارگزی شمال خاوری شوسهء مراغه و دهخوارقان در دره واقع است. معتدل است و 862 تن سکنه دارد. از رودخانهء چارطاق آبیاری میشود. محصولاتش غلات و نخود است. مردمش بزراعت و صنایع دستی از قبیل جاجیم بافی اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چوان.

[چُ آ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 815 هزارگزی خاور مراغه به میانه واقع است. کوهستانی است و هوایش معتدل و سالم است. 362 تن سکنه دارد. از چشمه سارها مشروب میشود. محصولاتش غلات و توتون و نخود است. مردمش بزراعت و صنایع دستی از قبیل کرباس بافی اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چوان.

[چُ آ] (اِخ) دهی است از دهستان مهران رود بخش بستان آباد شهرستان تبریز که در 12 هزارگزی جنوب خاوری تبریز و 3 هزارگزی شوسهء تبریز به تهران واقع است. جلگه و ییلاقی و سردسیر است. 508 تن سکنه دارد. از چشمه و آب کوه مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوبات و بادام است. مردمش بزراعت و گله داری اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چو انداختن.

[چَ / چُو اَ تَ] (مص مرکب) چو افکندن. هو انداختن. آوازه درانداختن. شهرت دادن. اشتهار دادن و بیشتر بدروغ یا بگزاف. منتشر کردن خبری را که غالباً بی اصل است. خبری دروغ شایع کردن. انتشار دادن خبری برای غرضی. شایع ساختن امری. (از یادداشتهای مؤلف).

چوانداز.

[چَ اَ] (نف مرکب) آنکه چو اندازد. آنکه آوازه دردهد. که آوازه دراندازد. کسی که خبر دروغ و بی اساسی را شهرت دهد. که پخش شایعه کند.

چوئین.

(اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش رزاب شهرستان سنندج که در 27 هزارگزی شمال خاور رزاب و 15 هزارگزی جنوب شوسهء سنندج به مریوان واقع است. کوهستانی و سردسیر است. 220 تن سکنه دارد. از رودخانه و چشمه آبیاری میشود. محصولاتش غلات و لبنیات و توتون است. مردمش بزراعت و گله داری اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چوب.

(اِ) ماده پوشیده از پوست، تشکیل دهندهء درخت اعم از ساقه و ریشه و شاخهء آن. ماده ای سخت که ریشه و ساقه و تنه و شاخهء درخت را تشکیل میدهد. (از ناظم الاطباء). ماده ای سخت که ریشه و ساقه و تنه و شاخهء درخت را تشکیل میدهد و آن را برای سوزاندن و ساختن اشیاء بکار برند.(1)خشب و خشبه. (دهار) (منتهی الارب). مطیر. نضار. (منتهی الارب). چوب در گیاهان مجموعه ای از آوندهای چوبی و رشته های چوبی و زنبوری چوبی است که بهم فشرده شده است و تمام این قسمتها بواسطه طبقه زاینده ریشه و ساقه ساخته میشود و هرچه ساقه ای کهن تر باشد چوبی که در آن دیده میشود بیشتر است. در چوب علاوه بر سلولز و ترکیبات نزدیک به آن مقداری لینیین یافت میشود و ممکن است موادی در آن باشد که به مصارف مختلف برسد. مانند مادهء رنگین بقم(2)که از چوب بقم گرفته میشود. (گیاه شناسی حسین گل گلاب ص 43) :
گرچه از طبعند هر دو به بود شادی ز غم
ور چه از چوبند هر دو بِهْ بود منبر ز دار.
عنصری.
گر بد آمدت گهی، اکنون نیک آید
کز یکی چوب همی منبر و دار آید.
ناصرخسرو.
عصای کلیم ار بدستم بدی
به چوبش ادب را ادب کردمی.خاقانی.
چوب را چون بشکنی گوید طراق
این طراق از چیست از درد فراق.مولوی.
که تواند که دهد میوهء رنگین از چوب
یا که تاند که برآرد گل صدبرگ از خار.
سعدی.
اجتراع؛ چوب از درخت بازشکستن. (تاج المصادر بیهقی). النجج؛ چوب خوشبوی که بخور کنند جهت معده مسترخی نیک نافع است. تهزیع؛ شکستن چوب و جز آن. شمراخ؛ چوب خوشهء انگور. ثفروق؛ چوب خوشهء انگور، که دنبالهء انگور و خرما بدان پیوسته است. ج، ثفاریق. ثقاف؛ چوب راست کن. خُشُب؛ چوبها. خشب؛ چوب درشت. خشبه؛ چوب درشت. خصله؛ چوب خاردار. (منتهی الارب). خفض؛ چوب خم دادن. (تاج المصادر). خیسفوج؛ چوب کهنه یا خاص است بچوب درخت عشر. (منتهی الارب). سفن؛ چوب سازی. (دهار). شریج؛ نوعی چوب که از آن کمان سازند. شطیبه؛ چوب به درازا بریده. غمشوق؛ چوب خوشهء انگور. عود سمح؛ چوب بی گره. عود صلاد؛ چوبی که آتش نگیرد. عود صلب المکسر؛ چوب نیکو و سخت. عَیازِر؛ چوبها. فدر؛ چوب زودشکن. قصف العود؛ چوب زودشکن. قیقب؛ چوب که از وی زین سازند (ابن درید گفت که آن را آزاددرخت خوانند). لوة؛ چوبی که بدان بخور کنند. لیته؛ چوبی که بدان بخور کنند. (منتهی الارب).
- چوب بادام؛ چوب درخت بادام. و (عوام) گویند همراه گرفتن آن در سفر میمنت دارد. (از آنندراج) :
جنونم کرد گل از گردش چشم دلارامی
ز چوب گل نمی آید علاجم چوب بادامی.
غنیمت (از آنندراج).
- چوب برون(3) (اصطلاح گیاه شناسی)؛قسمت خارجی چوب پاره ای از درختان کهن سال مانند بلوط و نارون و گردو و کاج که در مجاورت پوست درخت واقع است و دارای سلولهای جوانتر و رنگ روشن و بازی میباشد، چوب برون مینامند. این قسمت برای بالا بردن شیره نباتی بکار میرود و چون سلولهای اسکلرو در چوب برون حاوی دانه های نشاسته اند محل مساعدی برای نشو و نمای قارچها بوجود می آورند که از دوام این قسمت میکاهد. (گیاه شناسی حبیب الله ثابتی صص 376 - 377).
- چوب بلسان مکی.؛ رجوع به عودالبلسان شود.
- چوب بوریا؛ ساقه های نی یا کلش برنج و نظایرآن که در بافتن حصیر بکار رود.
- || چوبی که حصیر برگرد آن پیچند. سفیقه. چوبی باریک و دراز که بروی بوریا پیچند. (منتهی الارب).
- چوب بهاره (اصطلاح گیاه شناسی)؛چوبهائی که در اوایل بهار در ساقه و ریشهء گیاهان تولید میشود و قشر داخلی هادروم را در همان سال تشکیل میدهد. آوندهای چوبی که در این فصل تولید میشود درشت و قطور و تعداد آنها زیاد میباشد. زیرا جریان شیرهء نباتی در اوایل بهار که گیاه رشد میکند سریع میباشد و گیاه برای بالا بردن شیرهء خام فراوانش در این فصل به آوندهای درشت و متعدد محتاج است، بافت چوبی و الیاف در این آوندها کمتر تولید میگردد. مقطع عرضی آنها نیز روشن است و بواسطه وجود آوندهای قطور تا حدی متخلخل بنظر می آید. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی ص 374).
- چوب پائیزه (اصطلاح گیاه شناسی)؛ چوب سخت و تیره رنگی که در ساقه و ریشهء گیاهان در فصل پائیز ساخته میشود. و همچنان که در تابستان و پائیز کم کم از فعالیت گیاه کاسته میشود، بهمان نسبت از تعداد درشتی آوندها نیز کاسته میشود و در عوض الیاف و سلولهای چوبی بسیاری بوجود می آید که چوب را فشرده تر و تیره رنگ تر میسازد. بنابراین این طبقهء مولد داخلی در هر سال یک طبقه چوب یا هادروم تولید میکند که ابتدا روشن و بعد کم کم تاریک میشود و در زمستان رشد آن کاملاً متوقف میشود و بالاخره در کنار چوب سخت و تیره رنگ پائیز باز در بهار آینده چوب روشن و نرمی بوجود می آید و از روی این طبقات تیره و روشن بدرستی میتوان سن گیاه را معین کرد. (از گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی صص 374 - 375).
- چوب تر؛ چوبی که بر اثر حرارت یا آفتاب خشک نشده باشد. مقابل چوب خشک. چوبی که تازه از درخت جدا کرده باشند و هنوز خشک نشده باشد :
چوب تر را چنانکه خواهی پیچ
نشود خشک جز به آتش راست.سعدی.
- || ترکه :
تا نباشد چوب تر فرمان نبرد گاو و خر.
- چوب تر به کسی فروختن؛ هیزم تر به کسی فروختن. او را گول زدن. کلاه بر سر او گذاشتن.
- چوب تیر؛ چوبی که از آن تیر سازند. قدح. (منتهی الارب) :
ز شوق غنچهء پیکان او خدا داند
کدام شاخ گل است اینکه چوب تیر شده ست.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- چوب جنگلی؛ در معنای عام چوب که از درختان جنگل باشد. و اختصاصاً چوب درختی بنام الش(4) است که پوستش صاف و چوبش بسیار محکم است و شاخه های آن خم میشود. چوب این درخت را در ایران چوب جنگلی مینامند. (گیاه شناسی حسین گلاب ص 277).
- چوب خدنگ؛ چوب درخت خدنگ که بسیار سخت و محکم است و از آن تیر و نیزه و زین اسب سازند. رجوع به خدنگ شود.
- چوب خشک؛ مقابل چوب تر. شاخه و تنه و یا ریشهء درخت که برابر آفتاب نهند، پس از قطع یا برآوردن از خاک تا تری آن برود و خشک شود:
این قبا را گر ببندی فی المثل بر چوب خشک
چوب گردد سبز و خرم همچو سرو جویبار.
قاآنی.
جذل چوب خشک. (منتهی الارب).
- || هیزم. حطب. (ناظم الاطباء) :
همچو چوب خشک افتاد آن تنش
سرد شد از فرق سرتا ناخنش.مولوی.
- چوب دار؛ چوبهء دار. تیر که مجرمان را از آن آویزند.
- چوب درون(5) (اصطلاح گیاه شناسی)؛قسمت تیره رنگ محکم و مقاومی که بشکل استوانه ای در داخل چوب برون قرار گرفته است. چوب درون یا دورامن(6) خوانده میشود و جزو بافتهای مقاوم نبات محسوب میشود و برای راست نگه داشتن درخت بکار میرود. در پاره ای موارد ممکن است درخت، چوب درون خود را از دست بدهد و میان تهی گردد. اما در رشد و نمو آن تغییری روی نمیدهد. مواد غذائی و دانه های نشاسته در چوب درون بمواد مختلف آلی از قبیل مواد رنگی و تانن بدل میشود و باعث تیرگی رنگ سلولهای چوب درون میگردد. غشاء سلولهای چوبی و بخصوص الیاف این قسمت بمواد رنگی آغشته شده و رنگ تیره ای بخود میگیرد. مواد مازوئی که در چوب درون تولید میشود موجب استحکام و افزایش دوام آن میشود. در نباتات مخروطی مانند: کاج، مواد صمغی بمواد مازوئی اضافه شده غشاء تراکئید را آغشته میسازد و مقاومت چوب درون را در مقابل عواملی مانند رطوبت که باعث پوسیدگی میگردد زیاد میسازد. رجوع به چوب برون شود. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی صص 377 - 378).
- چوب سخت (اصطلاح گیاه شناسی)؛چوب مقاوم و سنگینی است که در آن قسمتهای مختلف برون چوب و درون چوب و اشعهء وسطی بخوبی آشکار میباشد. مانند: گردو، نارون، بلوط... و این قبیل چوبها از نظر صنعت دارای ارزش فراوانی هستند. (از گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی ص 378).
- چوب صمغی؛ چوبهای صمغی یا نراد چوبهائی هستند که درون آنها بواسطهء رنگ تیرهء خود از برون کاملاً متمایز است، ولی اشعهء وسطی در آنها دیده نمیشود. مقاومت چوبهای صمغی در برابر رطوبت بسیار زیاد است و در صنعت از آنها استفادهء فراوان میشود. مانند: کاج و سرو. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی ص 378).
- چوب گل؛ دنبالهء گل.
- || شاخ گل. ساقهء گل. شاخه ای از بوته گل خاصه گل سرخ :
جنونم کرده گل از گردش چشم دلاَرامی
ز چوب گل نمی آید علاجم چوب بادامی.
غنیمت.
آنکه بر من گل نمیزد پیش ازاین در دوستی
میزند اکنون بچوب گل من دیوانه را.
سلیم.
- امثال: چوب نرم را کرم میخورد؛ یعنی هرکه را جزو ناری مغلوب باشد بیشتر به او آزار میرسد. (آنندراج). نظیر: آدم نرم و بردبار بیشتر آزار می بیند.
چوب نرم را موریانه میخورد؛ نظیر چوب نرم را کرم میخورد.
|| قطعه ای از چوب. قسمتی از چوب. پارهء کوچکی از چوب. تکه ای از چوب خواه به صورت و شکل طبیعی و خواه تراش خورده و شکل گرفته و بصورت آلت و ابزار درآمده. آل؛ چوبهائی که خیمه و آلاجق بدان راست میکنند. آلة؛ چوبی که خیمه و آلاجق بدان راست کنند. ج، آلات. انشظاظ؛ چوب گوشهء جوال ساختن. اشظاظ؛ چوب در گوشهء جوال کردن. ترجیب؛ چوب بزیر درخت زدن تا شکسته نشود از بسیاری بار. تسنید؛ چوب بر دیوار افراشتن. جذاة؛ پاره ای سطبر از چوب. جُرَّه؛ چوبی که در سر او دام نهند و در میان آن ریسمان کنند و به آن صید آهو کنند. جیهل؛ چوب که بدان شراب جنبانند. (منتهی الارب). رائد؛ چوب دستاس. (دهار). قسعری؛ قطعه چوبی که برای گرداندن دست آسیا بر آن نصب کنند. سَنفتان و سُنفتان؛ چوب ایستاده که میان هر دو چرخ چاه باشد. سَهوَه؛ سه یا چهار چوب که بالای یکدیگر گسترند و بر آن متاع گذارند. شجار؛ چوبی که در دهان بزغاله کنند تا شیر بمکد. شذا؛ چوب پارها. صلیفان؛ دو چوب که بر دو جانب پالان باشد و پالان بدان بندند. شظاظ؛ چوب جوال. (منتهی الارب). شظاظ؛ چوب گوشهء افسار. (دهار). عتر؛ چوب پهن که بر بیل آهن دوزند و پای بروی نهند وقت زمین کندن. عجله؛ چوب پهنی که بر چوب پهنای سر چاه باشد که دلو بدان آویخته شود. عجله؛ چوب با هم بسته که رخت بر آن نهند. عران؛ چوب بینی شتر. فرض؛ چوبی است از چوبهای خانه. قال؛ چوب که بر قله زنند. قطان؛ چوبهای عماری. قعل؛ چوب که زیر شاخه های سبز رز نهند. قلال؛ چوب که بر پای کنند جهت وادیج انگور. کلب؛ چوبی که بدان دیوار را تکیه کنند. لگاز؛ چوب و جز آن که در سوراخ بکره داخل کنند تا تنگ گردد. لنسة؛ چوبی پهن که هردو طرف آن در دیوار کرده و بر آن متاع خانه نهند. مان؛ چوب یا آهن که زمین بوی شیار کنند. محالة؛ چوب که گلکاران وقت گلکاری بر آن قرار گیرند. مُردیّ؛ چوبی که بدان کشتی رانند. مسامة؛ چوب پیش هودج. مِسَجَّه؛ انداوه و آن چوبی باشد که بدان گل اندایند. مقوم؛ چوبی که آن را گیرند در سر آماج. نجا؛ هر چوبی باشد یا چوبهای هودج. (منتهی الارب).
- آب را با چوب زدن؛ کار بیهوده کردن. آب در هاون سائیدن. نقش بر آب زدن. آبرا سفت کردن.
- پاچوب؛ برابر و کنار قپان و ترازو، در میدان بارفروشی ها و کشتارگاهها.
- پای چوب ایستادن؛ در تداول عامه و در اصطلاح کاسبهای میدان، حاضر شدن شخص برای خرید جنس از دست اول است. صبح زود در میدان و منتظر قپان کردن آن شدن پس از خرید.
- چوب آتشزنه؛ چوبی که زود آتش گیرد و تند و تیز بسوزد و برای گیراندن آتش بکار برند. قداحه. مرخ. (منتهی الارب). چوب چخماق.
- چوب آستانه؛ پاسار. (در تداول عامه) قطعهء زیرین از چهارچوب در که در آستانهء در قرار گیرد :
تنم بر آستان محنت دوست
فتاده همچو چوب آستانه.
علی خراسانی (از آنندراج).
- چوب آهن نهاد؛ تیر :
چپ لشکرش بارمان همچو باد
به شست اندرش چوب آهن نهاد.فردوسی.
- چوب الف.؛ رجوع به چوب حرفی شود.
- چوب بیلیارد؛ قطعه چوبی همانند چوبدستی اما بلندتر و اندکی مخروطی شکل و بدان بر گویهای واقع در سطح میز بیلیارد ضربه زنند تا در جهتی که خواهند گوی حرکت کند.
- چوب بسوراخ زنبور؛ یا چوب به لانهء زنبور کردن؛ شوراندن خانهء زنبوران. عده کثیری را تحریک کردن و بیکبار از جائی بیرون آوردن. (از امثال و حکم ج 2 ص 632).
- چوب پالان؛ چوبی که درون پالان نصب کنند تا پالان استوار و به اندام ماند همچون جناغ زین و جهاز شتر. قتد. (دهار) ج، قُتود. ققب؛ شوقب، دو چوب پالان که بدان رسن آویزند. (منتهی الارب).
- چوب پشت در؛ کندهء در باشد که پس دروازه در، سوراخی به اندازهء آن چوب سازند و تا دروازه واباشد چوب در آن سوراخ باشد و هرگاه بند کنند از سوراخ برآورده سر آن را بسوراخ دیوار که بمحاذی آن سوراخ به پهلوی دیگر بود، تکیه دهند و گذاردن آن برای محافظت دروازه است :
جمال حور زاهد در جنان مستور میماند
به این خشکی در آنجا گر تو چوب پشت در باشی.
زکی ندیم (از آنندراج).
- || کلون. فَلْج. قفل و علق در باشد.
- چوب پیش کسی داشتن؛ چوب پیش کسی گذاشتن. منع کردن و بازداشتن.
- چوب پیش کسی گذاشتن؛ چوب پیش کسی داشتن :
دار ازآن چوب به پیش ره منصور گذاشت
که قدم از ره باریک ادب دور گذاشت.
صائب (از آنندراج).
- چوب تاب؛ چوبی که روی آن نشسته تاب میخورند.
- چوب تعلیم؛ چوب سیاست. ترکه ای که معلم بدان اطفال را ادب کند.
- چوبْجارو.؛ رجوع به همین ترکیب در ردیف خود شود.
- چوب جامه کوب؛ بیزر. (منتهی الارب). میقعه. چوبی که بدان جامهء شوخگن کوبند تا شوخ از وی جدا شود. رجوع به ترکیب چوب گازری شود.
- چوب چپق؛ (با فک اضافه و با اضافه)؛ دستهء چپق. رجوع به چپق شود.
- چوب چخماق؛ چوب پوسیده و یا چوبی خشک که بزیر سنگ چخماق نهند تا آتش در آن افتد. زند. (دهار). خف. قو. پده.
- چوب حرفی؛ چوبی باریک که در دست اطفال دهند تا آن را روی سطور کتاب گذاشته بخوانند برای محافظت سطور کتاب از آفت اثر انگشت و گاه از کاغذ باریک سازند و همین نام بدان دهند :
ادیب عشق تو در غورگی مویزم کرد
عصای پیری من بود چوب حرفی من.
تأثیر (از آنندراج).
رجوع به چوب تعلیمی شود.
- چوب حصیر؛ اسل. (منتهی الارب). رجوع به چوب بوریا شود.
- چوب خط.؛ رجوع به همین ماده در جای خود شود.
- چوب در چیزی کردن؛ مانند انگشت در چیزی کردن باشد :
در گلستانی که وصف قد موزون کرده اند
سرو جاروبی است کآن را چوب در کون کرده اند.
ضیائی تهرانی (از آنندراج).
- || در تداول عامه، کسی را آزار کردن.
- || برانگیختن و تحریک کردن کسی را.
- چوب دف؛ چنبری که پوستی بر آن کشند و آن را با انگشت بنوازند. کفة. (منتهی الارب).
- چوب دنگ؛ قطعه چوبی که دنگیان بر آن نشسته شلتوک را بزور پا بدان کوبند تا برنج از پوست برآید و آن را پادنگ نیز گویند: قطعه چوبی بشکل تیر که یک سر آن ضخیم تر و گنده ترست و از میانه متصل بچوب دیگر باشد. آنسان که تواند از جهت درازی بالا رود و پائین آید و هر دفعه که از جانب ضخیم تر فرودآید بر مقداری شلتوک فروافتد و از آن ضربه و زخم پوست از دانه جدا گردد. و این نام ظاهراً اسم صوت است مأخوذ از آوای فرودآمدن آن چوب. چوب دنگ را اگر بوسیله آب بالا و پائین رود آب دنگ و اگر بکمک حرکت پای آدمی بر و فرود شود پادنگ نامند :
بکون نشست چو از سر سکندری برداشت
بچوب دنگ تو گوئی نشسته ست کلیم.
کلیم (از آنندراج).
- چوب دو سر دارد؛ مجازاً، کار بر و فروددارد. مثبت و منفی دارد. خوب و بد دارد؛ یعنی کارهایی که مردم میکنند بر آن جرم نباید کرد که دست فتنه درازست و چوب را دو سرست.
- چوب دو سر طلا؛ منفور از دو سوی. فلانی چوب دو سر طلا (دو سر نجس) است؛ در پیش دو طرف دعوی یا دو خصم منفور و مکروه است. نظیر از اینجا رانده و از آنجا مانده. (امثال و حکم ج 2 ص 633).
- چوب ذرع.؛ رجوع به مادهء چوب ذرع در جای خود شود.
- چوب را از پهنا پرتاب کردن؛ با قصد عجله و شتاب در کاری عمل را قسمی بجای آوردن که سبب بطؤ و کندی آن شود.
-امثال: چون تیر سخن راست کن آنگاه بگویش بیهوده مگو چوب مپرتاب ز پهنا.
ناصرخسرو.
- چوب زین؛ چوبی که در زین بکار رود و آنرا جناغ گویند: حنق؛ چوب زین. (منتهی الارب). حنو؛ چوب زین و پالان. (دهار). حنا.
- چوب سر دوک؛ قطعه چوبی که به انتهای دوک متصل سازند. لوایة. (منتهی الارب).
- چوب سر علم؛ عرقوه. (منتهی الارب). قطعه چوبی که بر بالای علم نصب و متصل کنند.
- چوب سُرمه کش؛ میل. (منتهی الارب).
- چوب سیاست؛ چوبی که معلمان و کشتی گیران، شاگردان و متعلمان را بدان ادب دهند و گاهی بجای آن دوالی نیز بکار دارند. (آنندراج). ترکه ای که معلم اطفال را بدان ادب کند. (ناظم الاطباء) :
معلم تا کی از چوب سیاست بی گناهی را
تن چون لوح سیمین تختهء حرف جفا کردن.
رجوع به چوب تعلیم شود.
- چوب سیگار؛ نی سیگار. رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- چوب شدن؛ تبدیل بچوب گردیدن.
- || ساکت و بیحرکت شدن. چون چوب خشک و بیحرکت گردیدن.
- || در تداول عوام، بپای خاستن شرم مرد باشد.
- چوب صندل؛ درخت صندل. قطعه ای از درخت صندل :
آدمی را آدمیّت لازم است
چوب صندل بو ندارد هیزم است.؟
- چوب قباق؛ چوبی بلند و عظیم که در میان میدانها نصب کنند و بر فراز آن حلقه ای از طلا یا نقره نصب نمایند و سواران از یک سوی میدان اسب تازند همین که بپای آن رسند همچنان که اسب در حال تاختن است تیر در کمان گذارند و آن حلقه را نشانه گیرند. هر کس آن حلقه را به تیر زند حلقه از آن او باشد. (از آنندراج).
- چوب قفس؛ چوبی که از آن قفس سازند :
ز اشک صید شد چوب قفس سبز
چه شد کاهل قدم صیاد ما را
ملا آفرین لاهوری (از آنندراج).
- چوب قلبه؛ چوبی که گاو آهن بدان بسته و زمین را شیار کنند. رجوع به خیش و قلبه شود. جمجمه؛ چوب قلبه که در آن آهن تعبیه کنند. (منتهی الارب).
- چوب قلم.؛ رجوع به همین ماده در ردیف خود شود.
- چوب کار؛ ذرع، آلتی که بدان چیزی به پیمایند. (ناظم الاطباء).
- چوبِ کبریت؛ چوب که در ساختن قوطی کبریت یا هر یک از دانه های آن بکار رود.
- || (با فک اضافه) هر یک از چوبهای باریک تراشیده نزدیک چهار سانتی متر کمتر یا بیشتر که یک سر آن بگوگرد آغشته است و چون بر سمباده کشند برافروزد و مشتعل شود و تعدادی از آنها را درون یک قوطی جای دهند و آن را قوطی کبریت نام دهند. سیخ کبریت.
- چوب کج؛ چوب که راست و مستقیم نیست.
- امثال:
چوب کج شایستگی ستونی ندارد. (خواجه نظام الملک از امثال و حکم ج 2 ص 634).
- چوب کمان؛ چوبی که از آن کمان سازند.
- || قسمتی از کمان که از چوب ساخته شده باشد و وترو زه بدان متصل باشد. نبعة؛ چوب کمان. (دهار). ملال؛ چوب پشت کمان. (منتهی الارب) :
کج کج رود از مستی و هر سوی فتد تیر
زین باده اگر آب دهی چوب کمان را.
کلیم (از آنندراج).
- چوب گازر؛ چوبی که گازر جامه را برای شستن بدان بکوبد. چوب که گازر بدان جامه کوبد. میقعة. (منتهی الارب).
- چوب گازری؛ چوبی که گازران بدان رخت کوبند و رخت شویند. چوب دست رخت شویی. جامه کوب. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب چوب جامه کوب شود.
- چوب گدائی؛ بمعنی چوب خط است :
نکرد مدح سرائی کسم برای طمع
ز خامه چوب گدائی مرا بدست نداد.
مخلص کاشی (از آنندراج).
رجوع به چوب خط شود.
- چوب گوفر؛ چوب کشتی نوح اما جنس آن معلوم نگشته است. همینقدر میدانیم که حضرت نوح (ع) کشتی خود را از آن ترتیب داد و البته چوب سنگین و بادوام و محکمی بوده. بعضی گمان برده اند که همان چوب مرو است. (قاموس کتاب مقدس).
- چوب لای چرخ گذاشتن؛ میان پره های گردونه قطعه چوبی قرار دادن تا از حرکت آن جلوگیری کند.
- || مجازاً، سنگ پیش پا انداختن. ایجاد مانع کردن، در مقابل پیشرفت کاری. اشکال تراشی کردن.
- چوب مشعل؛ چوبی که از آن مشعل سازند. (آنندراج) :
سرگرم بمندیل طلاباف مباش
باشد خنک افتخار چوبی مشعل.
طاهر نصیرآبادی (از آنندراج).
- چوب نان؛ تیری که بدان خمیر نان را پهن کنند. (ناظم الاطباء). وردانه. وردنه. محور. مِسطَح؛ چوبی که بر شکل محور و بدان نان را پهن سازند. (منتهی الارب).
- چوب نبات؛ چوبی که در شیرهء نبات میگذارند و نبات بدور آن می بندد :
تا لبش کرد چو طوطی بسخن تلقینم
شد قفس چوب نبات از سخن شیرینم.
صائب (از آنندراج).
- چوب نشاندن در چیزی؛ استوار کردن چوب در چیزی. و چوب نشاختن بهمین معناست :
یکی نغز گردون چوبی بساخت
به گرد اندرش چوبها درنشاخت.
فردوسی (از آنندراج).
- چوب نقاره، چوب طبل؛ چوب کوچکی که با آن طبل نوازند. چوبک: چوب که بنقارهء عید زدند من حرکت میکنم.
- چوب نورد؛ تیر جولاهگان. (ناظم الاطباء).
- چوب نیزه؛ قطعه چوبی که از آن رمح و نیزه سازند و بر سر آن سنان که از آهن است قرار دهند. شیج.
|| چوبدستی. قطعه ای از چوب استوانه شکل باریک و دراز در حدود یک گز یا اندکی کمتر و یا بیشتر که گاه رفتن استعانت را بدست گیرند. هرچه بر دست گیرند از جنس چوب برای تکیه کردن بر آن هنگام راه رفتن و یا دفاع کردن از خود بگاه تهاجم و یا راندن. یکسر این چوب اگر منحنی و خمیده باشد عنوان عصا و تعلیمی خواهد داشت و اگر بیش از حد معمول ستبر و ضخیم باشد چماق نامیده میشود و اگر بجای استوانه شکل بودن شش پهلو باشد نام «شش بر» یا «شش پر» بدان دهند : و کلاهی نمدین بر سر داشت و پشمینه پوشیده... و توبره در پشت انداخته و چوبی در دست گرفته. (ترجمهء تفسیر طبری).
چنان نبینی تاول نکرده کار هگرز
بچوب رام شود یوغ را نهد گردن.اورمزدی.
با نعمت تمام به درگاهت آمدم
امروز با گوازی و چوبی همی روم.فاخری.
از چوب بجز موسی عمران نکند مار.
امیرمعزی.
ورنه کی کردی به یک چوبی هنر
موسیی فرعون را زیر و زبر.مولوی.
مسوق؛ چوبی که بدان ستور رانند. (منتهی الارب).
-امثال: چوب به دست خرس دادن آسان است و پس ستدن مشکل. (امثال و حکم).
- به چوب بستن؛ چوب زدن. پای در فلکه گذاشتن و بر کف پای چوب زدن.
- به یک چوب راندن؛ همه را به یک چشم (بچشم پستی) نگاه کردن و نگریستن. همه را به یک چوب میراند؛ با خادم و خاطی یکسان رفتار می کند. همه خران را بیک چوب نتوان راند.
- چوب پاسبان؛ چوبدستی که پاسبان بدست گیرد.
- || بمجاز، چوب قانون. باتون. چوبدستی که پاسبانان دارند و آن بیشتر از جنس لاستیک و غیره باشد :
بکوی دوست جای گرم دارم بر نمیخیزم
نشینم آنقدر کآتش ز چوب پاسبان خیزد.
قاسم مشهدی.
شهی که دور درش دور باش رخصت را
بفرق چرخ سر چوب پاسبان رقصد.
زلالی (از آنندراج).
- || چوبک طبل.
- || مجازاً، دفع و منع است. رجوع به چوب دربان و چوب نقیب و چوب منع شود.
- چوب تحصیلدار؛ چوبی که در دست محصل باشد و محصل کسی است که مالیات و حقوق دیوانی را وصول کند :
بهر جا شدی باره را پا ز جا
قزلباش بستیش بر چوب پا
پی قلعه دادن بر اهل حصار
شد آن چوبها چوب تحصیلدار.
عبدالقادر تونی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب چوب محصل شود.
- چوب چاووش؛ چوبی که چاووشان به دست گیرند.
- || مجازاً، بمعنی منع و دفع است :
در آن تاراج درهای زمین پوش
ز لت معزول گشته چوب چاووش.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به ترکیب چوب پاسبان و چوب دربان و چوب منع و چوب نقیب شود.
- چوب خرمن کوب؛ چوبدست سنگینی که بدان خرمن کوبند. (یادداشت مؤلف).
- چوب خیزران؛ عصای خیزران. عصائی که از نی هندی سازند(7).
- چوب دربان؛ چوبی که به دربان تعلق دارد. یا دربان هنگام دربانی بدست گیرد. چوبی که در دست دربان باشد و از آن معنی دفع و منع ملحوظ است (آنندراج) :
بلند ار شود چوب دربان شاه
تنم گردد از سایه آن سیاه.ظهوری.
جز در حق بهر دری که روی
بهر انعام چوب دربان است.صائب.
بخواری برنمیگردم ازین در صبر آن دارم
کز آب دیدهء خود سبز بینم چوب دربان را.
عالی (از آنندراج).
- امثال:
چوب را که برداشتی گربهء دزد میگریزد؛ نظیر: هرکه خیانت ورزد دستش از حساب بلرزد. رجوع به امثال و حکم دهخدا ج1 ص55 و ج 2 ص 633 شود.
- چوب قانون؛ (با فک اضافه یا به اضافه) چوبدستی که پاسبانان دارند. رجوع به ترکیب چوب پاسبان شود.
- چوب کلیم؛ عصای موسی. چوب موسی :
نه مسیح است ولیکن نفسش باد مسیح
نه کلیم است ولیکن قلمش چوب کلیم.
فرخی.
رجوع به چوب موسی شود.
- چوب محصل؛ چوبی که در دست محصل یعنی مامور خراج و عامل وصول مالیات باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج)(8) :
دل و دین و خرد تاراج گشت و مرگ مستولی
پی نقد روان دادن بسر چوب محصل هم.
شانی تکلو (از آنندراج).
نه حرف طلب بر زبانها روان
نه چوب محصل نه کلک عوان.
ملا عبدالله هاتفی (از آنندراج).
اصطلاح محصل با چوب و چماق یا بی چوب و چماق نیز متداولست بمعنی شخص مبرم و مصرّ در انجام کاری.
- چوبِ مَنع؛ چوبی که بدان از دخول و ورود مردم را بازدارند. مجازاً، بمعنی دفع و منع است :
میشود باز دل تنگ من از چین جبین
چوب منع است کلید در باغی که تراست.صائب.
حاجب بزمش حجاب و پرده دار او حیاست
نیست چوب منع در درگاه آن گردون وقار.
صائب (از آنندراج).
رجوع به ترکیب چوب دربان و چوب پاسبان و چوب نقیب شود.
- چوب موسی، چوب کلیم؛ عصای موسی کنایه از عصای کلیم است :
دم و کلک تو در بیان و بنان
گرچه بر خصم و دوست نفع و ضرست
غیرت روح عیسی است این لیک
خجلت چوب موسی آن دگرست.انوری.
ایا دست تو وارث دست حاتم
و یا کلک تو نایب چوب موسی.انوری.
رجوع به ترکیب چوب کلیم شود.
- چوب نقیب؛ چوب که گاه نقابت در دست نقیب باشد. یا متعلق به نقیب باشد.
|| مجازاً، بمعنی منع و دفع است. رجوع به ترکیب چوب پاسبان و چوب دربان و چوب منع و چوب چاووش شود.
|| آلت تأدیب از جنس چوب. ترکه. چوبدست از شاخه های نازک درخت که هنوز خشک نشده باشد و در تأدیب گناهکاران یا زدن حد بجای تازیانه بکار برند. شاخه های نازک که از درختان باز کنند، خاصه از درخت انار و بوتهء گل سرخ و بید و جز آن : و اگر اندر همه ناحیت گیلان کسی را دشنام دهد یا نبید خورد یا گناههای دیگر کند چهل چوب یا هشتاد چوب بزنند. (حدود العالم). هرکه... دزدی پیشه سازد او را از چوب جلاد... چاره نبود. (سندبادنامه ص 326).
نه امروز است سودای جنون را ریشه در جانم
بچوب گل ادب کردی معلم در دبستانم.
صائب (از آنندراج).
یلوظ؛ چوبی که بدان زنند. مقمعة؛ چوبی که آنرا بر سر مردم زنند. (منتهی الارب).
- چوب ادب؛ چوب طریق. از طرف سلاطین شخصی در بلاد مأمور و معین میشد که هر کس از اطوار و آداب برگردد و قدم کج گذارد او را چوب کاری کند. آن چوب را چوب طریق و چوب ادب گویند چه طریق بمعنی ادب هم آمده است :
نکو داند آن کس که دانشورست
که چوب ادب به ز لوح زرست.
قدسی (از آنندراج).
رجوع شود به ترکیب چوب طریق.
- چوب برای کسی داشتن؛ آماده و مهیای تنبیه کسی شدن. رجوع به چوبش در نم است شود.
- چوب به کف پا یا پهلو شکستن؛ کنایه از بسیار زدن و تنبیه کردن است.
- چوب پیچ تیرگز؛ پیچیده و مغلوب تیرگز.
- چوب پیچ کردن؛ در معرض ضربات چوب قرار دادن.
- چوب تعلیم؛ چوبی که معلمان و کشتی گیران شاگردان و متعلمان را بدان ادب دهند و گاهی بجای آن دوالی نیز بکار دارند :
لنگ بر دوش چو آید بمیان مستان
چوب تعلیم بکف وای بجان مستان.
میرنجات (در تعریف کهنه سوار).
ما طریق رهنمائی از خرد آموختیم
چوب تعلیم از عصا دارد به کف استاد ما.
محسن تأثیر.
بهر حالت خدا بیچارگان را چاره گر باشد
عصای فهم کور از چوب تعلیم است طفلان را.
محسن تأثیر.
طفل اشکم بنشست ای مژه در مکتب چشم
چوب تعلیم بر این خونی ناپاک انداز.
طغرا (از آنندراج).
- || ترکه ای که معلم اطفال را بدان ادب کند. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء).
- || چوبی که در دست اطفال نوآموز دهند تا بر حرف گذارند و صفحهء کتاب از اثر انگشت محفوظ دارند. (از غیاث اللغات).
- چوب تعلیمی؛ چوب که سوار مرکب را بدان ادب کند و آن را در عرف هند چهری گویند(9) :
شاخ گل میگردد از تردستی آب و هوا
چوب تعلیمی اگر در دست خود دارد سوار.
صائب.
و نیز مترادف چوب حرفی :
در دویدن سر نپیچد مصرعه برجسته ام
خامه در علم سخن شد چوب تعلیمی مرا.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- چوب حاکم؛ چوب که حاکم بدان تأدیب کند :
کند سفلهء مست در کعبه قی
اگر چوب حاکم نباشد ز پی.
هاتفی (از آنندراج).
رجوع به چوب یاسا یا چوب یساق شود.
- چوب خدائی؛ جزا و سزا. (مجموعهء مترادفات ص 109). انتقام الهی و جزا و سزایی که از پردهء غیب بظهور آید :
کند حق ادب بندهء بی ادب را
بود دار منصور چوب خدائی.
مخلص کاشانی (از آنندراج).
- امثال: چوب خدا صدا ندارد هرکه خورد دوا ندارد؛ از صدا صوت و آواز اراده میشود. مراد آنکه هر کس سرانجام به جزای اعمال بد خود میرسد.
- چوب در آب بودن کسی را؛ چوب او در نم بودن :
به پیش قد تو تا سرکشیده بر لب جو سرو
ز عکس خویشتن او را هزاران چوب در آب است.(10)
ملا کاشی (از آنندراج).
رجوع به ترکیب چوبش در نم است شود.
- چوب سیاست؛ چوبی که معلمان و کشتی گیران شاگردان و متعلمان را بدان ادب دهند و گاهی بجای آن دوالی نیز بکار دارند. (آنندراج). ترکه ای که معلم اطفال را بدان ادب کند. (ناظم الاطباء) :
معلم تا کی از چوب سیاست بی گناهی را
تن چون لوح سیمین تختهء حرف جفا کردن.
رجوع به ترکیب چوب تعلیم شود.
- چوبش در نم است؛ یعنی اسباب شلاق و چوب زدن مهیا دارد و مقرر است که در خانهء هر امیری چند بغل چوب در توی حوض میریزند و گناهکاران را بدان میزنند و معلمان مکتبی نیز همچنان چوبها را در نم نگاه دارند که چوب نمناک از زدن زود نمی شکند. و گویند «خوب چوبت در نم است» یعنی ترا خواهند زد و این را در مقامی گویند که مثلاً آمری کسی را پی کاری فرستد و او کار را سرانجام ندهد پس آمر غایبانه بر سر قهر آید و در آن زمان شخص ثالثی به آن کس بگوید که چوبت در نم است، یعنی ترا خواهند زد. (آنندراج).
- چوب شکستن بر چیزی؛ کنایه است از چوب زدن. آن مایه کسی را زدن که چوب بشکند :
درین درگاه عالی مانع بسیار می بینم
توان بپهلوی دربان شکستن چوب دربان را.
ناصر علی (از آنندراج).
- چوب طریق؛ از طرف سلاطین شخصی در بلاد معین و مأمور میشد که هر که از اطوار ادب برگردد او را چوبکاری کند آن چوب را چوب طریق گویند. (آنندراج). چوبی که در دست مأمور مخصوص دولت برای تأدیب بوده است :
بدسلوکی به عزیزان کهن سال مکن
که عصا چوب طریق است به کف پیران را.
اسماعیل ایما (از فرهنگ نظام).
رجوع به چوب ادب شود.
- چوب کسی را خوردن.؛ رجوع به چوب خوردن شود.
- چوب یاسا، چوب یساق؛ چوبی بود که سلاطین ترک گناهکار را بدان میزدند و شرح آن در تاریخهای مغول مذکور است و الف دوم در کلمه اول اعرابی است و لفظی چنانکه ضابطهء ترکی است و از این قبیل است مچلکا و قما که به الف نویسند و بفتح تنها خوانند از قبیل «های» مختفی فارسی. چوب حاکم :
ادب کردش اول بچوب یساق
بفرمود از گردنش تا بساق
بغیرت محاسن ز رویش سترد
در آن انجمن آبرویش ببرد.
هاتفی (از آنندراج).
- امثال: چوب را از بهشت آورده اند؛ مراد از چوب ضرب بقصد تنبیه است. (امثال و حکم دهخدا ج 1 ص 106 و ج 2 ص 633).
چوب را به خر و گاو میزنند؛ نادان درخور تنبیه است. رجوع به امثال و حکم دهخدا ج 1 صص 258 - 259 و ج 2 ص 633 شود.
|| مجازاً، لاغر مثل چوب خشک، سخت لاغر. خشک اندام. لاغرتن. استخوانی. || مجازاً، ساکت و آرام مثل چوب خشک. صم بکم. بی حس و حرکت. ساکت و صامت. خاموش و بی جوش و خروش. فروبسته دم و خاموش. || تخته. تخته که از آن آلت موسیقی سازند :
مثال طبع مثال یکی شکافه زنست
که رود دارد بر چوب برکشیده چهار.
دقیقی.
|| در تداول عامه، واحد پول است در معاملات بازاری. و این اصطلاح بسته بمقدار معامله است. اگر معامله کلان باشد و در آن گفتگو از هزار (تومان) بود. یک چوب معادل یک هزار (تومان) است و در غیر این صورت مراد از یک چوب یک تومان است. چوق (در تداول عامه).
(1) - در پهلوی cop، کردی cuiva، civak، shiv، سنگسری cu، سرخه یی و شهمیرزادی cu، دزفولی cu، لاسگردی cu، طبری cu، گیلکی cub. (از حواشی برهان چ معین).
(2) - Hematoxyline.
(3) - Aubier.
(4) - Fagus.
(5) - Coeur.
(6) - Duramen. (7) - معنی شاخی و قطعه ای از خیزران نیز دارد.
(8) - معنی آلت تادیب نیز دارد.
(9) - در معنی قطعه چوبی که از آن عصا و چوبدستی کنند و در یکسر چنبری دارد و جای بدست گرفتن است.
(10) - این مثال شاهد چوب مطلق نیز هست.

چوبار.

(اِخ) نام رودخانه ای است که به بحرخزر میریزد و محل صید ماهی میباشد.

چو بازار.

(اِ) در تداول مردم بم، قسمی گیاه طبی که شکسته را بدان بندند.

چوبان.

(اِ) چوپان. شبان. راعی. شبان و گله بان و محافظ و حارس گوسپندان و اسبان. (ناظم الاطباء) :
به چوبان بفرمود تا هرچه بود
فسیله بیارد بکردار دود.فردوسی.
گله دار و چوبان همه کشته شد
سر بخت ایرانیان گشته شد.فردوسی.
چو از روز یک ساعت اندرگذشت
بیامد بدرگاه چوبان ز دشت.فردوسی.
رجوع به چوپان و شبان شود.

چوبان سگ.

[سَ] (اِ مرکب) سگ چوپان. سگ شبان. سگ گله. سگ حافظ و حارس گله. (ناظم الاطباء).

چوبانی.

(حامص) چوپانی. شغل چوپان. عمل چوپان. شبانی. رجوع به چوپانی شود.

چوبانی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)شبانی کردن. محافظت و محارست گله نمودن. (ناظم الاطباء). رجوع به چوپانی کردن شود.

چوب النگو.

[اَ لَ] (اِ مرکب) چوبی است مخروطی شکل که برای بزرگ کردن و صاف کردن النگو بکار میرود.

چوب انداز.

[اَ] (نف مرکب) که چوب اندازد. اندازندهء چوب. || (ق مرکب) تقویمی بی توجه به نرخ معلوم و متداول. با تخمین. غلط انداز. علی اللهی. چکی. با تخمینی جاهلانه و سرسری گفتن بهای چیزی را بگزاف. تقویم بی فکر و رویه.
- بهای چیزی را چوب انداز گفتن؛ بدون مطابقت واقعی آن، به احتمال گول خوردن مشتری قیمتی بگزاف گفتن.

چوب انداز گفتن.

[اَ گُ تَ] (مص مرکب) تقویم کردن نه بر حقیقت، بلکه بی اندیشه و علی العمیا. بها گفتن بتخمین. پراندن قیمت چیزی. چکی گفتن.

چوب ایمد.

[بِ اَ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) چوب گاوآهن که زمین را با آن شیار (شدیار) کنند. چوب زمین شخم کن. چوبی که گاوآهن را بر آن نصب کنند. و زمین را بشکافند. (از برهان). چوب گاوآهن. (ناظم الاطباء) : یکی دیگر گفت من میخواهم در پی تو بیایم... عیسی بدو گفت کسی نتواند دست خود بر چوب ایمد بنهد و از پی خود نگاه کند و ملکوت خدای را شاید. (ترجمهء دیاتسارون ص 162 لوقا باب 9 شماره 62).
(فرانسوی)
(1) - Arcade de pont.

چوب باز.

(نف مرکب) که چوب بازد. که با چوب بازی کند. || (اِ) جوزق. معرب گوزه، غلاف پنبه که هنوز پنبه از آن برنیاورده باشند و بفارسی گوزغه گویند. (ناظم الاطباء).

چوب بازی.

(حامص مرکب) عمل چوب باز. بازی با چوب. با چوب بازی کردن.

چوب بازیدن.

[دَ] (مص مرکب) نیزه زدن. || با نیزه بازی کردن. (ناظم الاطباء). (محتمل است که چوب یازیدن باشد).

چوب بالان.

[بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چوب تله، چه بالان بمعنی تله و دام است و یا بالان مبدل پالان است و چوب پالان دو قطعه چوبست که در پالان شتر یا خر نصب کنند مانند جناغ در زین.

چوب بر.

[بُ] (نف مرکب) که چوب برد. که قطع چوب کند. که چوب از هم جدا کند به اره و جز آن.

چوب بری.

[بُ] (حامص مرکب) عمل چوب بر. قطع کردن چوب. || (اِ مرکب) محل بریدن چوب. جائی که بوسیلهء اره یا ماشین چوب ها را میبرند و قطع میکنند.
- کارخانهء چوب بری؛ کارگاه قطع چوب با ماشینها.

چوب بست.

[بَ] (اِ مرکب) چوبهایی که با هم بسته بنایان بر آن بنشینند و تعمیر و کاه گل کنند. (آنندراج) (از فرهنگ نظام). داربست. خو. چوبهایی که عمودی و افقی بهم متصل سازند و در کنار دیوار نصب کنند و کارگران و بنایان بر روی آن کار کنند. چوب بندی. (فرهنگ فارسی معین) :
نخواهد بطاق دل او نشست
که از زهد خشکش کند چوب بست.
وحید (از آنندراج).
- چوب بست کردن؛ چوب بست ساختن. خر پشته ساختن. ایجاد داربست کردن.
|| چوبهای بهم وصل شدهء عمارت پیش از آنکه روی آنها ساخته شود. (فرهنگ نظام). خرپشته. خرپا. || چوبهایی که بهم پیوندند و شاخه های مو را روی آن گسترند.

چوب بست.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد گنج افروز بخش مرکزی شهرستان بابل. در 14 هزارگزی جنوب بابل. 165 تن سکنه دارد. از رودخانهء سجادرود آبیاری میشود. محصولاتش برنج، پنبه، نیشکر، غلات، کنف است. صیفی کاری در آنجا رواج دارد. مردمش بکشاورزی اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چوب بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب)متصل ساختن چوب بچیزی. || چوب زدن خاصه بر کف پای کسی.
- به چوب بستن یا بچوب بستن کسی را؛پای او را به فلک گذاشتن و با ترکه زدن. (یادداشت مؤلف).
پای کسی در فلک کردن و بکف پای او چوب زدن. (یادداشت مؤلف).

چوب بندی.

[بَ] (حامص مرکب) عمل چوب بستن و داربست یا خرپا ساختن. || (اِ مرکب) رجوع به چوب بست شود.

چوب پا.

(ص مرکب) که پا از چوب دارد. || (اِ مرکب) چوب بلند باریک که ضمائم چوبی با میخ بر آن کوفته شده و این ضمائم محل اتکاء پاهاست و اطفال بر آن برشوند. و براه روند. || چوب باریک و درازی که لنگان و پا بریدگان زیر بغل گیرند و بکمک آن راه روند. و آن را چوب زیر بغل هم گویند.

چوب پاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) پاره ای چوب. تراشه و قطعه ای از چوب. (ناظم الاطباء). گفتند بر سر آب میروی گفت چوب پاره ای بر آب برود. (تذکرة الاولیاء). لهاز؛ چوب پاره ای که بدان سوراخ تبر و چرخ چاه را تنگ کنند. (منتهی الارب). || مالهء برزیگران که بدان زمین شیار کرده را هموار سازند. (ناظم الاطباء).

چوب پر.

[پَ] (اِ مرکب) چوبی کوتاه که بر سر آن دسته ای از پر نرم بندند و استوار کنند و با آن گرد از ظروف بلورین و چینی و چراغها و غیره بگیرند و تیرگی از آنها بزدایند. (یادداشت مؤلف). جاروب مانندی که از پر کنند و بر دسته ای از چوب استوار سازند برای دور کردن گرد و خاک. (از یادداشت مؤلف).

چوب پرده.

[پَ دَ / دِ] (اِ مرکب) چوب پهن و دراز بدرازای عرض در یا درگاه یا کمی طولانی تر که بر بالای در اطاق کوبند و از آن پرده آویزند و گاه آن را از آهن نیز سازند و همین نام چوب پرده بدان دهند.

چوب پنبه.

[پَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب) چوب نرم و پنبه مانندی که سابقاً در روشن کردن چخماق استعمال میشد و اکنون از آن استوانه مانندی به اندازه های مختلف سازند و با آن در بطری و شیشه و غیره را مسدود سازند. (از فرهنگ نظام). چوب درخت پخاس. (از ناظم الاطباء). نوعی چوب سبک که از پوست درختان مخصوص به اندازه های مختلف سازند و برای بستن سر بطری و مانند آن بکار برند. || (اصطلاح گیاه شناسی) سطح خارجی قسمتهای چوب شده گیاهان را چوب پنبه میپوشاند. و آن عبارتست از یک یا چند طبقه سوبری(1) مانند کوتین(2) عایق و غیرقابل نفوذ که گیاه را از تغییرات محیط خارج محافظت میکند و بواسطهء نرسیدن مواد غذائی بسلول های آن سلول ها پرتوپلاسم و مواد حیاتی خود را از دست داده است و خالی شده اند. و هر جای ساقه یا ریشه آسیبی ببیند طبقهء نازکی از آن ساخته میشود تا التیام بدهد. در هنگام پائیز که برگ از ساقه جدا میشود در محل دمبرگ نیز ورقه نازکی از آن ساخته میشود. در بعضی درختان چوب پنبه ممکن است چنان ضخیم شود که بمصارف صنعتی برسد.
خواص فیزیکی و شیمیائی: از لحاظ خواص فیزیکی چوب پنبه کاملاً شبیه کوتین میباشد. از این رو در گذشته گمان میکردند که ساختمان شیمیائی آن دو نیز با یکدیگر مشابه است. ولی بررسیهای اخیر ثابت کرد که خواص شیمیائی کوتین و سوبرین (چوب پنبه)(3) با یکدیگر اختلاف دارند و قابل مقایسه نیست. چوب پنبه از نظر شیمیائی شبیه لیپید(4) هاست و شامل اسید فلونیک(5)(C22 H42 O3) و اسید فلوئیونیک(6) و اسید سوبرینیک (7) H30 O3 و گلیسریدها(8) و سرین(9) که یکی از ترکیبات مومی به فورمول (C20 H32 O)است میباشد. و از این رو مانند لیپیدها (چربی ها) صابونی میگردد و برای این منظور معرفهای مخصوصی که وسیله شناسائی و تشخیص آنها از کوتین است و بمعرفهای هونل(10) معروف است بکار میرود و اساس آن عموماً روی صابونی کردن اسیدهای سوبرین گذاشته شده است. چوب پنبه سطح خارجی ساقه های چند ساله و ریشه را میپوشاند و عملاً جای کوتین را که صفحهء نازکی بیش نیست میگیرد. پوست زرد رنگ سیب زمینی و پوست خارجی و سخت درختان و طبقات قطور چوب پنبه در درخت بلوط. چوب پنبه از تولید مواد سوبرین در غشاء بوجود می آید. (گیاه شناسی حسین گل گلاب صص 39 - 40 و گیاه شناسی حبیب الله ثابتی صص 59 - 60).
- چوب پنبه ای شدن؛ (اصطلاح گیاه شناسی) چوب پنبه ای شدن یکی از تغییراتی است که در غشاء سلول ظاهر میشود و در نتیجه آن مواد مختلفی بنام سوبرین که در نتیجه فعالیت مواد حیاتی سلول بوجود می آید روی قشر اولیهء غشاء سلول رسوب میکند. بنابراین سوبرین بصورت صفحهء نازکی جایگزین قشر ثانوی غشاء میگردد و در این صورت قشر مشترک و قشر اولی و سومی فاقد این ماده میباشند. خواص چوب پنبه و مواد سوبرین مشابه کوتین است. در محلول شواتزر غیر محلول است و کلرور دوزنگ یده آن را زرد رنگ میسازد. مختصرتمام رنگهایی که برای رنگ آمیزی کوتین بکار میرود سوبرین را نیز رنگ آمیزی میکند. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی صص 58 - 59).
(1) - Suberi.
(2) - Cutine.
(3) - Suberine.
(4) - Lippide.
(5) - Acide phellonique.
(6) - Acide phloionique.
(7) - Glycerides.
(8) - Glycerides.
(9) - Cerines.
(10) - Hohnel.

چوب پوش.

(نف مرکب) پوشندهء چوب. || (ن مف مرکب) از چوب پوشیده شده. پوشیده از چوب. مستور و پنهان در چوب. صفت سقفی که با تیرهای چوبی ساخته شده باشد. خانه ای که سقفش از چوب پوشیده شده باشد. سقفش چوب پوش است. یعنی از چوب پوشیده است و در ساختمانش چوب بکار رفته است. نظیر: تیرپوش و جز آن.

چوب پوش کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) با چوب پوشاندن چنانکه سقف خانه ای را با چوب یا تیر بپوشانند. در زیر چوب و تیر پنهان کردن.

چوب تاشان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج که در 25 هزارگزی شمال باختر کامیان و 3 هزارگزی باختر شاهینی واقع شده است و اکنون بی سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چوب تاشان.

(اِخ) (مخفف چوب تراشان) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 11 هزارگزی باختر مرزبانی و 6 هزارگزی خاور راه شوسهء کرمانشاه بکردستان واقع است. دشت و سردسیر است. 215 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولاتش غلات، حبوبات و لبنیات است. مردمش به زراعت و گلیم و جاجیم بافی اشتغال دارند. در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چوب تراش.

[تَ] (نف مرکب) تراشندهء چوب. خراشنده و ورقه ها از سطح چوب برکننده. نحات. خراط. || (اِ مرکب) رند. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). رنده. آلتی که بدان از سطح چوب ورقه های نازک جدا کنند.

چوب تراش.

[تَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرگاه بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 24 گزی خاور ماسور و 24 گزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع است. جلگه و معتدل است. 350 تن سکنه دارد. از رود طاف مشروب میشود. از محصولاتش غلات، لبنیات و حبوبات است. اهالی بزراعت و گله داری اشتغال دارند. راهش مالرو است. ساکنین آن از طایفهء بازگراند و در چادر سکونت دارند. در این آبادی بقعه ای بنام مادر کک احمد وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چوب جارو.

(اِ مرکب) هر یک از ساقه های گیاه جارو که برای روفتن بهم دسته کنند.

چوب جارو.

[بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چوب راستی که بدستهء جارو بندند و آن را در دست گیرند و جارو کشند.

چوب چوبی.

(ص نسبی مرکب، اِ مرکب)دیواری مشبک از چوبها یا نرده هائی که بفاصله بزمین فروبرده باشند. دیوار یا در مشبک و عمودی با چوب. نرده که از چوبهای موازی قائم یا غیر آن بهمان صفت بسازند. (یادداشت مؤلف).

چوب چینی.

[بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بیخی است معروف و گیاه او بی گل و بی ثمر است. برگش به زنبق و ساقش به نی شبیه است و بهترین آن قطعه های بزرگ املس سرخ نیم رنگ شاخ جهانیده بی کرم و بی گره است و بسیار صلب و اندرون سیاه و ثقیل الوزن بحد افراط که صمغی نامند خوب نیست و کرم زدهء او ضعیف القوة است. مرکب القوی و مایل بحرارت یبوست آن زیاده بر حرارت و بغایت مخفف رطوبات غریبه و ملطف و مفتح و محلل و مدر بول و عرق و با رطوبت فضلیه و مقوی باه و منقی خون و روح از کثافات و با قوهء قابضه و مقوی حرارت غریزی و سریع النفوذ در عمق بدن و مقوی اعضای رئیسه و اعضای تناسل و معده و جهت علت آتشک و قروح خبیثه بی عدیل و در رفع امراض مزمنه و آکله و علل سوداوی مثل جرب و حکه و تب ربع و نواصیر و درد مفاصل و جذام و داءالفیل و سایر اوجاع بارده و جراحات مزمنه و اورام صلبه و داءالثعلب و داءالحیه و سرطان و بهق و برص سیاه و مالیخولیا که از احتراق بلغم باشد و جهت قطع عادت افیون بی نظیر و رافع مواد نزلی و زکام و منوم و نیکوکنندهء رنگ رخسار و مستمن اکثر ابدان و در توالد و تناسل قوی الاثر و در بروز فرمودن حصبه و رفع سمیت خلط و اختلاط ذهن، مکرر حقیر تجربه نموده است و علاج مایوسین باه شده و مستعمل در اکثر مواد، آب طبیخ اوست و جرم او مسدد و قوی التخفیف است مگر تازهء او که خشک نشده باشد و نخوردن نمک در ایام خوردن او کلیت نیست چه ترک عادت او و اعتیاد به ادویه حارهء مظنهء ضرر است در اکثر امزجه و همچنین اجتناب محرورین از ربوب حامضه و اشربهء کم ترشی لزوم ندارد. و بتجربه حقیر مکرر رسیده است که جمعی بجهت علتی چند از آب متضرر میشدند و بجای آب طبیخ و نقیع چوب چینی مدتها آشامیده از حموضات قلیله اجتناب ننموده اند و بسیار منتفع گردیدند و اقسام استعمال او و اخذ عرق و نقوع و غیر آن در دستورات تحریر یافته و مربای او در جمیع افعال ضعیف تر از طبیخ اوست مگر در تقویت معده و دماغ. (تحفهء حکیم مؤمن). ریشهء معرق که از چین آورند. (ناظم الاطباء).

چوب خانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) میان سر خیمه که از چرم کنند و دیرک خیمه در آن جای دهند و خیمه بدان برافرازند. کَرَبَة؛ چوب خانه که در آن سر ستون خانه در کنند. (منتهی الارب). || انبار چوب. محل نهادن چوب (مخصوص به خیمه و جز آن) : و سراپرده و بنه و پایگاه و خزانه و چوب خانه ... و بفرمود تا منجنیقها آتش زدند و چوب خانهء سلطان و بازار لشکر و هر آلت که نقل نمی شایست کردن بسوختند. (راحة الصدور راوندی).

چوب خط.

[خَ] (اِ مرکب) قطعه چوبی که بر آن هر دفعه که از کسی چیزی به نسیه خرند خطی یا بریدگی پدید آرند، تا گاه محاسبه آن خطوط و بریدگیها بر دفعات خرید دلیل باشد. قطعه چوبی که چون از بقال و صراف چیزی بوعده بگیرند برای حفظ اعداد خطها بر آن چوب کشند تا وقت ادا موافق آن بدهند همانند :
شاخ گل را خارها باشد بجای چوب خط
آب را گل بسته چون خورده ست از پس میدهد.
وحید (از آنندراج).
نهال خشک هم دارد ثمر در باغ درویشی
کلید مخزن رزق فقیران چوب خط باشد.
وحید (از آنندراج).
و از این عالم است بر چیزی خط کشیدن که افاده معنی حفظ اعداد کند :
کلید مخزن رزق فقیران چوب خط باشد.
وحید (از آنندراج).
می کشم در حساب وعدهء او
خط ز مژگان همیشه بر دیوار.
آقاشاپور (از آنندراج).
تکه چوبی است که بر آن بی سوادان برای علامت با چاقو خط میزنند و عموماً نانواها و قصابها بخریداران که به نسیه جنس خرند چوب خط میدهند تا هر وقت چیزی میخرند فروشنده بر آن خطی میزند و آخر ماه آن خط ها را حساب میکنند. (از فرهنگ نظام). قطعه چوبی متداول مابین بایع و مشتری که بالای آن را پهن کرده تاریخ میگذارند و هرگاه مشتری چیزی از بایع می خرد با کارد یا گزلک خطی بر آن چوب میکند تا نشانه باشد مبلغ و یا مقداری را که در میانهء خود قرار داده اند. (ناظم الاطباء). || برای طلب خیرات یا قرض چوبی نزد مسئولٌ عنه بفرستند و او خطی بر آن کشد و این نشان وعده باشد. (آنندراج). || چوب باریکی که نوآموزان بدست گیرند و با آن بر سطور کتاب خط برند تا انگشتشان با خطوط کتاب تماس پیدا نکند. گاهی آن را از کاغذ و مقوا کنند و بهمین نام نامند. || چوب گدائی. رجوع به ترکیب چوب گدائی شود.

چوب خط زدن.

[خَ زَ دَ] (مص مرکب)علامت و بریدگی بر قطعه ای چوب پدید آوردن بنشانی یک دفعه خرید جنس. بر چوب علامت گذاشتن. بر چوب خط زدن.

چوب خم محمددرویش.

[خَ مُ حَمْ مَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد. در 20 هزارگزی جنوب خاوری تربت جام واقع است. جلگه و معتدل است. 24 تن سکنه دارد. از قنات مشروب میشود. از محصولاتش پنبه و غلات است. مردمش بزراعت اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چوب خوار.

[خوا / خا] (نف مرکب) که چوب خورد. خورندهء چوب. چوب خوارنده. || (اِ مرکب) کرمی باشد که چوب و هر چیز که بر زمین افتاده باشد از جنس پشمینه و پلاس بخورد و ضایع سازد. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). انواعی از حشره که چوب خورند چون موریانه و غیره. کرمی که تیر و چوب هر چه بیاید بخورد. (یادداشت مؤلف). جانوری است چوبخواره که آن را موریانه نامند و عرب ارضه خواند. موریانه. دیوک. دیوچه. اورنگ (در تداول مردم قزوین): رمّه، کرمک چوبخوار. (منتهی الارب). رجوع به موریانه شود. || مرغیست. || زرد شده و کوفته شده. (ناظم الاطباء).

چوبخوارک.

[خوا / خا رَ] (اِ مرکب)چوبخوار. موریانه. رجوع به چوب خوار و موریانه شود.

چوب خواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (اِ مرکب) چوبخوار. چوب خوارک. سرفه. (زمخشری). ارضه. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (دستور اللغة). موریانه. اورنگ (در تداول مردم قزوین). رجوع به موریانه شود.

چوب خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) فروبردن و اوباریدن و بلع کردن چوب. اکل چوب :
در مطبخ تو چوب خورد تا ابا پزد
آتش که از تکبر سرمایه اباست.
کمال اسماعیل.
|| کنایه از آزرده شدن به چوب. || با عصا و یا ترکهء درخت زده شدن و تنبیه شدن و با چوب کوفته شدن. (ناظم الاطباء). تنبیه شدن. مجازات شدن. زده شدن با چوب یا ترکه. با ترکه زده شدن بر کف پای. (یادداشت مؤلف). مضروب شدن با چوب :
خری چوب میخورد بر جای جو
خر افتاد و جان داد و خر بنده رو.
نظامی (از آنندراج).
بخورد آخرالامر چوبی دویست
نفس راست میکرد می گفت نیست.
نزاری قهستانی (دستورنامه ص 68).
مؤیدالدوله فرمود از چوب خوردن معفو باشد. (ترجمان محاسن اصفهان ص 92).
- چوب چیزی (عملی) را خوردن؛ از عملی یا چیزی زیان بردن. فلان چوب نادانیش را میخورد. فلان چوب زود رفتنش را میخورد.
- چوب کسی را خوردن، چوب گناه کسی را -خوردن؛ زیان و ضرر و صدمه را بجای کسی دیگر بردن : فلانی چوب رفیقش را میخورد؛ یعنی چوب گناه رفیقش را میخورد.
- امثال: چوب استاد گل است هرکه نخورد خل است، نظیر: تأدیب معلم به کسی ننگ ندارد سیبی که سهیلش نزند رنگ ندارد.
(امثال و حکم ج 2 ص 630).
هم چوب میخورد و هم پیاز و هم پول میدهد.

چوبدار.

(نف مرکب) چوب دارنده. دارندهء چوب. (از فرهنگ فارسی معین). || خادمان سلاطین و وزرا که چوبهای سیمین و زرین در دست دارند. بفارسی آن را چوبکی هم گویند. و بترکی تونقطار بضم تای فوقانی و فتح قاف و طای مهمله به الف و رای مهمله در آخر گویند. (آنندراج). نوکرهای مخصوص سلاطین و امرا که چوب نقره و طلا در دست دارند. (فرهنگ نظام). گرز بردار. (ناظم الاطباء) :
قیصر شرابدارت و چیپال چوبدار(1)
خاقان رکابدارت و فغفور پرده دار.
منوچهری.
|| آنکه گوسفند و بز و میش و گاو بسیار از قراء و قصبات گرد کند و برای فروختن بشهرها برد و در کشتارگاهها و غیره بفروشد. جلاب. (یادداشت مؤلف). آنکه شغلش خرید و فروش گوسفند است. گله دار. گوسفنددار. (فرهنگ فارسی معین). || شخصی که در میدانهای بارفروشی دو سر چوب قپان را روی دوش گیرد. (فرهنگ فارسی معین). (اصطلاحاً) قپاندار. و تلفظ عامیانه آن چوقدار است.
(1) - ن ل: چوبزن.

چوبدار کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهار اویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه در 15 هزارگزی خاور قره آغاج و 28 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه بمیانه واقع است. کوهستانی است. هوایش معتدل است و 64 تن سکنه دارد. از چشمه مشروب میشود. از محصولاتش غلات و بزرک است. مردمش بزراعت و صنایع دستی از قبیل جاجیم بافی اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چوبداری.

(حامص مرکب) حفاظت و نگهبانی چوب. || عمل و شغل چوبدار که خرید و فروش گوسفند باشد. || یکی از مشاغل میدان های بارفروشی است. قپانداری. || (اِ مرکب) حق یا مبلغی که خریدار بعنوان حق توزین به چوبدار (قپاندار) می پردازد. (فرهنگ فارسی معین).

چوب دانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) سنجد. (جهانگیری). میوه ای است که آن را سنجد گویند و بعربی غبیرا خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به سنجد شود.

چوبدر.

[دَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین در 6 هزارگزی ضیاءآباد و 18 هزارگزی راه شوسه در جلگه قرار گرفته. معتدل است و 192 تن سکنه دارد. از چشمه سار آبیاری میشود. محصولاتش غلات، گردو، لبنیات است. مردمش بکشاورزی و گله داری و گلیم و جوال و جاجیم بافی اشتغال دارند و از طایفهء درویش وند هستند. زمستان بکوههای ملاسوره میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چوب دراز.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که در 11 هزارگزی جنوب خاور کرمانشاه و 2 هزارگزی شمال سیابان واقع شده است. کوهستانی و سردسیر است. 217 تن سکنه دارد. از رودخانهء سیابان گوش بران آبیاری میشود. از محصولاتش غلات، لبنیات و حبوبات است. مردمش بکار زراعت و گله داری اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چوبدر بالا.

[دَ رِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سربند پائین بخش سربند شهرستان اراک که در 57 هزارگزی جنوب باختری آستانه و 27 هزارگزی شمال ایستگاه دورود واقع شده است. کوهستانی و سردسیر است. 424 تن سکنه دارد. از قنات و چشمه آبیاری میشود. از محصولاتش غلات، بنشن، پنبه و انگور است. مردمش بکشاورزی، گله داری و قالیچه بافی اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چوبدر پائین.

[دَ رِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سربند پائین بخش سربند شهرستان اراک که در 54 هزارگزی باختری آستانه و 30 هزارگزی شمال ایستگاه دورود واقع شده است. کوهستانی و سردسیر است. 141 تن سکنه دارد. از چشمه و رودخانهء محلی آبیاری میشود. از محصولاتش غلات، بنشن و پنبه است. مردمش بکشاورزی و گله داری و قالیچه بافی اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چوبدست.

[دَ] (اِ مرکب) چوبدستی. چوبی که در دست گیرند. دستوار. عصا. تعلیمی (یادداشت مؤلف). عصا و تعلیمی. (ناظم الاطباء) : خداوند خانه برجست و چوبدستی برداشت. (کلیله و دمنه).
در عشق ما بنای دگر میگذاشتیم
ار چوب دار بودی اگر چوبدست ما.
تأثیر (از آنندراج).
|| چوبی که قلندران و بینوایان بدست دارند. چوبی که موسیقیدانها و مارشالها بدست گیرند.
- چوبدست بلندی یاب؛ اسبابی که بوسیلهء آن میتوان بلندی درخت ها را بدست آورد و عبارتست از چوبی به بلندی 25 سانتیمتر که بترتیب خاصی درجه بندی شده برای بکار بردن آن باید چوب دیگری به بلندی 2 یا 3 یا 4 متر در پای درخت نصب کنند. سپس دور از درخت در محلی که نوک و بن درخت دیده شود، ایستاده و چوبدست بلندی یاب را در برابر چشم بطور قائم چنان نگاه دارند که بلندی چوبدست سراسر درخت را (درست از سر تا بن آن) از نظر بپوشاند. آنگاه به انتهای فوقانی چوبی که پای درخت نصب شده است نگاه میکنند و هر درجه که در روی چوبدست در راستای نام برده خوانده شود بلندی درخت را نشان میدهد. درجه بندی چوبدست بلندیاب بترتیب زیر صورت میگیرد: چون درخت و چوبدست هر دو قائم و موازی فرض شده اند:
BC EF و EG x BD پس:
فرض میکنیم که طول BD چهار متر باشد بنابر این مقدار EF بر حسب سانتیمتر عبارت خواهد بود از:
400 x25 BC = EF
بوسیلهء این رابطه که میان EF . BC (یعنی درجه چوبدست و بلندی درخت) بدست آمد میتوان چوبدست را زینه بندی کرد. بدین ترتیب که بجای BC مقداری در نظر گرفته و EF را بدست میاورند و در روی چوبدست بدان اندازه جدا کرده و عدد مربوط به بلندی درخت را درج میکنند. مثلاً فرض کنیم بلندی درخت 16 متر یا 1600 سانتیمتر باشد، در این صورت 25/6 = 10000 10000 خواهد بود. پس از نقطهء Eیعنی انتهای چوبدست 25/6 سانتی متر جدا کرده و در برابر آن عدد 16 را مینویسند و برای تعیین زینه های دیگر نیز بهمین ترتیب رفتار میکنند. چوبدست بلندی یاب اسباب خیلی ساده ای است که ساختن آن برای همه کس میسر است و بویژه در نقاطی که زمین ناهموار یا ماندابی است و اندازه گرفتن فاصله اسباب تا پای درخت دشوار میباشد، این اسباب مناسب است. البته دقت آن زیاد نیست زیرا قائم نگاه داشتن چوبدست کار دشواری است. همچنین در مورد درختان مرتفع زینه های چوب دست خیلی نزدیک بهم است. (جنگل شناسی تألیف کریم ساعی ج 2 ص7).
- چوبدست قطرسنج؛ چوبدست قطرسنج یا چوبدست بیلمتر عبارت از خط کشی است مدرج بطول تقریبی 75 سانتیمتر که هر گاه آن را بطور افقی مماس بدرخت نگاه دارند قطر تقریبی درخت را در روی آن میتوانند بخوانند. برای این کار باید خط کش را در فاصله تقریبی 60 سانتیمتر از چشم چنان نگاهدارند که یک سر آن (درجه صفر خط کش) در راستای خطی قرار گیرد که از چشم بیننده بطور مماس بر یک طرف درخت میگذرد. در این صورت هر گاه بطرف دیگر درخت نگاه کنند درجه ای که در راستای خط بصری مماس بر درخت بر روی چوبدست خوانده میشود، اندازه تقریبی قطر درخت خواهد بود. در موقع اندازه گیری باید سر را بیحرکت نگاهداشت. برای مدرج کردن این چوبدست از فرمول زیر که از تشابه مثلثها بدست آمده استفاده میشود:
D
ـــــــــــــ = s
D EF =S = EF MAn uiA nj عبارت از قسمتی از چوبدست است که نماینده قطر درخت D =2BC میباشد.
فاصله AB یعنی فاصله چشم تا چوبدست 60 سانتیمتر فرض شده است. هر اندازه که فاصله چشم تا چوبدست به 60 سانتیمتر نزدیکتر باشد اندازه گیری دقیقتر خواهد بود. چوبدست بیلمتر برای اندازه گیری درختانی که مقطع آنها دایره شکل نباشد شایسته نیست و در هر حال نتیجه ای که از آن بدست میاید تقریبی میباشد. ولی در مقابل، سریعترین اسباب اندازه گیری قطر درخت است. (جنگل شناسی ج 2 تألیف کریم ساعی صص 3 - 4).

چوبدستی.

[دَ] (اِ مرکب) چوبدست. عصا. (دهار) (ناظم الاطباء). از ربه. باهو. تکا. رمیر. سلاح. عر زحلة. قریة. قصید. قصیده. قناة. کواز. تیخه. (منتهی الارب). مرزبه. (دهار). مطواح. مقدعه. منسة. منساة. منساس. نجا. نفعه. وقام. هادیه. هراوه. (منتهی الارب) (دهار) :
شبانان که آهوپرستی کنند
ز تیرش همه چوبدستی کنند.نظامی.
پیری آمد ز خشم و کینه بجوش
چوبدستی برآوریده بدوش.نظامی.
ز غم ترسان بهشیاری و مستی
چو مار از سنگ و گرگ از چوبدستی.
نظامی.
قلندروار کف بر لب ز مستی
ز تیر کشتی او را چوبدستی.
سعید اشرف (در تعریف دریا از آنندراج).
امار؛ زدن کسی را بچوب دستی. تقفی؛ چوبدستی زدن. تهری؛ بچوب دستی زدن. عتله؛ چوبدستی بزرگ مانندی از آهن سرپهن که بدان دیوار بشکنند. چوبدستی سطبر درشت. عجراء؛ چوبدستی با گرهء بیرون آمده. عکوز؛ چوبدستی آهن دار. فرع؛ به چوبدستی زدن بر سر کسی. قشبار؛ چوبدستی درشت. کفر؛ چوبدستی کوتاه. مِرْزَبة، مِرْزَبّة؛ چوبدستی و عصای آهنین. مقلد؛ چوبدستی سرکج. مهزام؛ چوبدستی کوتاه. مهمزه؛ چوبدستی یا عصا که بر سر آن آهن باشد و بدان خر رانند. هجب؛ بچوبدستی زدن. هرو؛ بچوب دستی زدن کسی را. هری؛ بچوب دستی زدن کسی را. (منتهی الارب). رجوع به چوبدست شود.

چوب دشت.

[دَ] (اِخ) از قرای بلوک چنارانست بسمت قوچان. (مرآت البلدان ج4 ص 276).

چوب دوک.

(اِ مرکب) غوش. (فرهنگ اسدی در کلمهء غوش.) ظاهراً نام مطلق ساز یا سازی بخصوص باشد. (یادداشت مؤلف).

چوب ذرع.

[بِ ذَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چوبی که برای اندازه گرفتن پارچه و مانند آن بکار رود اندازه آن 16 گره و یا 04/1 متر است. امروز بیشتر آن را از آهن میسازند و بهمین نام میخوانند. گاهی اندازه آن 8 گره یا نیم ذرع است. رجوع به ذرع شود.

چوبر.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرگان رود شمالی بخش مرکزی شهرستان طوالش. در 37 هزارگزی شمال هشت پر و 3 هزارگزی شمال حویق سر راه شوسهء آستارا واقع شده است. جلگه و مرطوب است. 1725 تن سکنه دارد. از چشمه و رودخانه آبیاری میشود. از محصولاتش غلات، لبنیات، عسل، چای، گیلاس، سیب و پرتقال است. مردمش بکشاورزی اشتغال دارند. سر راه شوسه 5 قهوه خانه و چند دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چوبر.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن. در 15 هزارگزی خاور فومن و 6 هزارگزی خاور شفت واقع شده. جلگه و معتدل و مرطوب است. 2494 تن سکنه دارد. از رودخانهء امامزاده ابراهیم آبیاری میشود. از محصولاتش برنج، ابریشم، چای، لبنیات و عسل است. مردمش بکشاورزی، گله داری و مکاری اشتغال دارند و شال میبافند. راهش مالرو است. نزدیک 25 باب دکان دارد. سکنهء قریه های کوچک شاه نشین، بجارسر، مبارک آباد، قاشق تراشان جزء چوبر منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چوب رخت.

[رَ] (اِ مرکب) جامه آویز چوبی که افقی بر دیوار استوار کنند و جامه ها بروی آویزند. (یادداشت مؤلف). میخ رخت. رخت آویز. (فرهنگ رازی ص 45). چوب رختی: شجاب؛ دارچوب. چوب رخت. مشجب؛ دارچوب. چوب رخت.

چوب رختی.

[رَ] (اِ مرکب) چوب رخت. رجوع به چوب رخت شود.

چوب رست.

[رُ] (ن مف مرکب) رسته بر چوب. رستنی هائی که بر روی چوب میرویند(1). (واژه های نو فرهنگستان).
(1) - Lignicol.

چوب زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) ضربه وارد کردن با چوب بر چیزی. ضربت بوسیلهء چوب. زخم و ضربه زدن با چوب و غیره. زدن با ترکه :
همی چوب زد بر سرش ساروان
ز رفتن بماند آن زمان کاروان.فردوسی.
کز این پس من او را بچوبی زنم
که عبرت بگیرند از او بر زنم.فردوسی.
زینب بطعنه گفت بزن خوب میزنی
ظالم ببوسه گاه نبی چوب میزنی.؟
|| با عصا یا ترکهء درخت کسی را زدن و تنبیه کردن. (ناظم الاطباء). با چوب بکف پای کسی زدن. زدن با چوب. تنبیه کردن. تادیب کردن. مجازات کردن. حد زدن. کتک زدن. (یادداشت مؤلف). حبج؛ چوب زدن. (تاج المصادر بیهقی).
- امثال: چوب خدا صدا ندارد، چون بزند دوا ندارد.
یکی را چوب بپا میزدند میگفت: وای پشتم.
|| تازیانه زدن. (ناظم الاطباء). || بر هم نواختن قطعه چوبی بر تخته ای هنگام حراج و با آن اعلام قیمت کردن. || در تداول عوام، قیمت گذاشتن و تقویم اجناس از طریق حراج. در موقع حراج شخصی که عهده دار فروش کالاست دو قطعه چوبی را که در دست دارد بر هم میزند و آخرین بهای پیشنهاد شده را با صدای بلند اعلام میدارد. (فرهنگ فارسی معین).
- چوب آخر را زدن؛ پایان کاری را اعلام کردن. در حراج ها معمو شخص حراج کننده چوبی بدست میگیرد و پشت میزی می ایستد هر دفعه که کسی قیمت جنس مورد حراج را بالا میبرد با چوب بروی میز میکوبد و با صدای بلند قیمت پیشنهادی آن کس را بازمیگوید و از جمع حاضران میپرسد که کسی بیشتر خریدار هست یا نیست. در تکاندن و گرد گرفتن از فرشها هم چوب آخر را وقتی بفرش میکوبند که در فرش گردی باقی نمانده باشد و بحقیقت کار گردگیری و تکاندن پایان گرفته باشد.
- چوب حراج چیزی را زدن؛ در معرض تاراج و چپاول و غارت قرار دادن. رو به نیستی بودن آن چیز.

چوب زن.

[زَ] (نف مرکب) چوب زننده. ضربه واردکننده با چوب :
که تا بر ما زمانه چوب زن بود
فلک چوبک زن چوبینه تن بود.نظامی.
|| فراش :
قیصر شرابدارت و چیپال چوبزن(1)
خاقان رکابدارت و فغفور پرده دار.
منوچهری.
(1) - ن ل: چوبدار.

چوبسای.

(نف مرکب) سایندهء چوب. که چوب ساید. || (اِ مرکب) سوهان. (مهذب الاسماء). سفن. مسفن. (ملخص اللغات حسن خطیب). (در اصطلاح نجاران) سوهانی خشن که درشت تر از سوهان های دیگرست و بدان چوب سایند. (یادداشت بخط مؤلف).

چوب سرخ.

[سُ] (اِ مرکب) بقم.(1) (ناظم الاطباء). چوبی است سرخ که چیزها بدان سرخ کنند. (یادداشت مؤلف).
(1) - Rotang ourotin.

چوب سرخ.

[سُ] (اِخ) دره ای است که در خوزستان، واقع شده است.

چوب سرخ.

[سُ] (اِخ) دهی است از دهستان تل بزان بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز که در 19 هزارگزی جنوب خاوری مسجد سلیمان سر راه شوسهء شرکت نفت واقع است. کوهستانی و گرمسیر است. 200 تن سکنه دارد. از لولهء شرکت نفت و رود کارون مشروب میشود. از محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی بیشتر کارگر شرکت نفت اند و زراعت و گله داری میکنند. راهش اتومبیل رو است و چاه نفت دارد. ساکنینش از طایفهء هفت لنگ بختیاری اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چوب سفید.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) چوب که رنگ آن سفید باشد، خاصه درون آن. || اصطلاحاً چوب خشک بقطعات کوچک شکافته و قطع کرده که زود آتش گیرد. و در پختن غذا بکار رود. || (اصطلاح گیاه شناسی) چوبهائی که درون چوب ندارند. در این قبیل چوبها اشعهء وسطی کاملا واضح و آشکار است و با چشم دیده میشود. چوب قسمت داخلی این چوبها دارای مقاومت زیادیست ولی از چوب قسمت خارجی متمایز نیست و مانند آن روشن و سفید میباشد. تبریزی، نمدار، توس، توسکا و افرا. (از گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی ص378).

چوب سید.

[بِ سَیْ یِ] (اِ مرکب) نامی است که در شاه پسند گرگان به درخت زیتون دهند. (یادداشت بخط مؤلف).

چوب شکاف.

[شِ] (نف مرکب) شکافندهء چوب. || (اِ مرکب) پانه و فانه. (ناظم الاطباء). چوبی باشد که درودگران در میان چوب دیگر نهند تا شکافتن آن آسان گردد. (از فرهنگ سروری). چوب شکاونه.

چوب شکن.

[شِ کَ] (نف مرکب)شکننده چوب. که چوب شکند. چوب شکننده. || (اِ مرکب) مرغی که دار اشکنگ نیز گویند. (ناظم الاطباء).

چوب شناس.

[شِ] (نف مرکب) شناسندهء چوب. که چوب شناسد. شناسندهء انواع چوب. کسی که در شناختن انواع چوب خبره باشد.

چوب شناسی.

[شِ] (حامص مرکب)عمل چوب شناس. || علم شناختن چوبها.

چوب شوی.

(نف مرکب) شویندهء چوب. || (اِ مرکب) چنبهء گازری و کدین. (ناظم الاطباء).

چوب فروش.

[فُ] (نف مرکب) فروشندهء چوب. و بیشتر بر تیرفروش اطلاق شود. چه غیر تیر را تخته فروش و یا الوار فروش گویند. خشّاب. تیرفروش. فروشندهء تیر و تخته و امثال آن. (یادداشت بخط مؤلف).

چوب فروشی.

[فُ] (حامص مرکب)عمل چوب فروش. || (اِ مرکب) مکان و دکان و محل فروش چوب. جائی که تیر و تخته و امثال آن میفروشند.

چوب فلک.

[بِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قطعه چوبی است استوانه ای که هر دو سرش را سوراخ کنند یا دو سوراخ در دو سوی آن ایجاد کنند و ریسمانی از آن دو سوراخ بگذرانند و معلمان آن طناب را که دو سرش در دو سوراخ چوب بند شده است گرد هر دو پای طفل بازی گوش افکنند و تاب دهند تا محکم شود آنگاه بر کف پای او چوب زنند :
در این تازه مکتب برای کتک
ز باران و باد است چوب فلک.
طغرا (از آنندراج).
رجوع به فلک شود.

چوب قلم.

[قَ لَ] (اِ مرکب) پاره چوب باریکی که یک سرش (سری که به آن نیش آهنین پیوندد و یا در آن نیش آهنین گذارند) ستبرتر از سر دیگر باشد و هر چه از سر بدم رود رفته رفته باریکتر شود. امروز بیشتر آن را از کائوچو و نظایر آن میسازند و بهمین نام مینامند.

چوبک.

[بَ] (اِ مصغر) چوب خرد و کوچک. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). جبیره و جباره؛ چوبک هائی که بر استخوان شکسته بندند. کرظة؛ چوبک گوشهء کمان. کظر؛ چوبک گوشهء کمان. قعسری؛ چوبک که بدان آسیای دستی گردانده شود. (منتهی الارب).
- چوبک در میانه شکستن؛ شاید چوبک شکستن بعلامت قهر و پنداشتی چون خط و نشان کشیدن امروز، رسمی بوده است :
من بصد تیغ از او می نبرم او داند
در میان من و خود چوبک اگر میشکند.
ابن یمین (امثال و حکم ج 2 ص 634).
|| نام تخته و چوبی است که مهتر پاسبانان شبها بدست گیرد و آن چوب را بر تخته زند تا پاسبانان از صدای آن بیدار و هشیار باشند. (از جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). چوبی که شبها بزرگ پاسبانان بکوس زند که پاسبانان از آواز آن بیدار باشند. (یادداشت بخط مؤلف). چوب خرد که پاسبان بر طبل زند تا مردم خبردار شوند. (آنندراج) (انجمن آرا). چوبی که مغنیان بر دهل زنند تا شاگردان بگشت افتند. (لغت محلی شوشتری نسخهء خطی). چوب کوچکی که بر طبل یا تخته میزدند. (فرهنگ نظام). چوب کوتاه و باریک که بدان طبل نوازند. (فرهنگ فارسی معین). چوبی که بدان نقاره و دهل و مانند آن نوازند. (یادداشت بخط مؤلف) :
چوبک زند مسیح مگر زآن نگاشتند
با صورت صلیب بر ایوان قیصرش.خاقانی.
فتاده پاسبان را چوبک از دست
جرس جنبان خراب و پاسبان مست.نظامی.
مزن چوبک دگر چون پاسبانان.مولوی.
ای دل بیخواب ما زآن ایمنیم
چون خروس بام چوبک میزنیم.مولوی.
یک چوبکی بام تو بهرام چوبه شد.
امیرخسرو.
|| نام آهنگی از آهنگهای موسیقی. (یادداشت مؤلف). || چوب نان پز، و معرب آن شوبق است. نَفروج. مِطلَمه. وَرْدَنه. (یادداشت بخط مؤلف). تیرک. || چوبی که نداف بدان پنبه میزند. (یادداشت مؤلف): معدکة؛ چوبک ندافی. مطرقة؛ چوبک ندافی. (منتهی الارب). || چوبک اشنان. (یادداشت مؤلف). یک نوع ریشه ای که مانند اشنان در گازری بکار برند. (از ناظم الاطباء). چُقان (در تداول مردم قزوین). در تداول تهران، خرده های چوب کز را که در جامه شستن بکار رود گویند. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). گیاهیست(1) از تیرهء قرنفلیان که دارای گلهای مجتمع به آرایش مرکب میباشد و برگهایش دارای خارست. ریشهء آن ضخیم و لعابدار است و کوبیدهء آن نیز بنام «چوبک» بمصرف لباس شویی میرسد؛ چوبه. بیخ. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Acanthophyllum squarrosum.

چوبکاری.

(حامص مرکب) کسی را با چوب زدن. (فرهنگ نظام). سیاست و تنبیه بواسطه چوب زدن. (ناظم الاطباء). زدن با چوب. (یادداشت مؤلف). عمل چوبکاری کردن. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از سخت گفتن و نکوهیدن :
کی ز صندل به شود درد سرم
ناصحا این چوبکاری واگذار.
صائب (از آنندراج).
بچوب(1) رمزی از صنعت نگاری
زبان صنعتش در چوبکاری.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| بمجاز، کسی را شرمنده کردن. فلان تعریف احسان مرا کرد گفتم مرا چوبکاری میکنی. (فرهنگ نظام). شرمسار کردن با انعام و اکرام. (یادداشت مؤلف).
(1) - شاید بچوبش باشد.

چوبکاری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)زدن با چوب. بچوب بسیار زدن. (یادداشت مؤلف). کتک زدن. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول عامه خجل و شرمسار کردن از بسیاری احسان و نیکی. نیکی کردن بجای بدی. نیکی کردن به آنکه نسبت بتو نیکی نکرده است؛ «ما را چوبکاری میکنند». (یادداشت مؤلف). به مجاز، بیش از حد معمول و مورد انتظار از کسی پذیرائی و بکسی محبت کردن «چوبکاری میفرمائید» (که در هنگام تعارف ادا شود). (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تجلید کردن شود.
- چوبکاری کردن کسی را؛ او را بعطایا و با ملاطفت زبانی خجل و شرمنده کردن. با انعام و اکرام کسی را که انعام و اکرام وظیفه او بوده است خجل کردن. (یادداشت مؤلف).

چوب کاو.

(نف مرکب) آنچه بدان چوب را بکاوند. کاوندهء چوب. عتله. (منتهی الارب).

چوبک اشنان.

[بَ اُ] (اِ مرکب)گلیم شوی را گویند و بعربی شجرهء ابی مالک خوانند و بدان رخت شویند و در دمشق صابون القاق نامند. (برهان) (آنندراج). چوبکی که در گازری بکار برند. (ناظم الاطباء). نام فارسی عرطنیثا است. (یادداشت مؤلف). ماده ای که از گیاه چوبک گیرند و بدان رخت شویند، گلیم شوی. صابون القاق. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به چوبک و اشنان در همین لغت نامه شود.

چوبک زدن.

[بَ زَ دَ] (مص مرکب) طبل زدن. نواختن طبل. نواختن چوب بر تخته. عمل پاسبانان شبگرد در بیدار ساختن پاسبانان با نواختن چوبی به چوب دیگر :
ناهید زخمه زن گه چوبک زدن به شب
چابک زن خراجی چوبک زنان اوست.
خاقانی.

چوبک زن.

[بَ زَ] (نف مرکب) نقاره چی. (غیاث اللغات). طبل نواز. (فرهنگ رازی). نوبت زن. (فرهنگ خطی). طبال و نقاره زن. (یادداشت مؤلف). چوبک زننده. آنکه چوبک زند. (فرهنگ فارسی معین) :
که تا بر ما زمانه چوبزن بود
فلک چوبک زن چوبینه تن بود.نظامی.
فرش افکن صدر توست عیوق
چوبک زن بام توست فرقد.
حسین آوی (ترجمه محاسن اصفهان ص 134).
|| مهتر پاسبانان را گویند و این روش در زمان قدیم مقرر و معمول بوده که هر که پادشاه شد چوبک زن نام او برده دعا کند و چوبک زند. (جهانگیری). مهتر و سرپاسبانان. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). ریش سفید پاسبانان. (برهان) (آنندراج). || آنکه وقت سحر ماه رمضان بر در خانهء مردم میگردد و چوبک میزند تا مردم بجهت سحر بیدار شوند. (از جهانگیری). کسی که در هنگام سحر ماه رمضان برای بیدار و هشیار کردن مردم چوبک میزده. (فرهنگ فارسی معین). || مهتر پاسبانان و او آنست که چوبکی و تخته بدست گرفته بشب میگردد و چوبک را بر تخته میزند تا از صدای آن دیگر پاسبانان بیدار شوند. (غیاث اللغات) :
باغبانی بیاید آن بت را
یا یکی پاسدار چوبک زن.فرخی.
دلها همه در خدمت ابروی تواند
جانها همه صید چشم جادوی تواند
ترکان ضمیر من بشبهای دراز
چوبک زن بام زلف هندوی تواند.خاقانی.
ناهید زخمه زن گه چوبک زدن بشب
چابک زن خراجی چوبک زنان اوست.
خاقانی.
چوبک زن صبح را چه افتاد
کز کوس و دهل نمیکند یاد.نظامی.
در زلف تو صدهزار دل هست
چوبک زن تو چو پاسبانان.عطار.
ز چشم بد بترسید از کواکب
سر زلف تو را چوبک زن آورد.عطار.
عدل باشد پاسبان کامها
نی بشب چوبک زنان بر بامها.مولوی.
نگه کن که سلطان بغفلت نخفت
که چوبک زنش بامدادان چه گفت.
سعدی (بوستان).
رجوع به شب گرد و طبال شود.

چوبک زنی.

[بَ زَ] (حامص مرکب)عمل چوبک زن. رجوع به چوبک زن و چوبک زدن شود.

چوبکش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) کشندهء چوب. || (اِ مرکب) افزاری باشد از چوب که پنبه دانه را بدان از پنبه جدا کنند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چوبگین. رجوع به چوبکین شود.

چوبکی.

[بَ] (ص نسبی، اِ مرکب) نوکر عسس و داروغه و امثال آن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). نوکر پاسبانان. کهتر پاسبانان. عسس. (یادداشت مؤلف) :
بهرام دگر که هست چوبین
از چوبکیانت ای شه دین.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| مهتر و ریش سفید پاسبانان. (برهان). مهتر و بزرگ پاسبانان شب. (ناظم الاطباء). مهتر پاسبانان. چوبک زن. (فرهنگ فارسی معین). || چوبدار. (آنندراج). || چوب زین. (ناظم الاطباء). || چوبک فروش. رجوع به چوبک و چوبک زن شود.

چوبکی کردن.

[بَ کَ دَ] (مص مرکب)آلودن به چوبک یا چوبک اشنان به چُقان آلودن. با چوبک شستن. شستن جامه و مانندهای آن با چوبک اشنان. (یادداشت مؤلف).

چوبکین.

[بَ] (اِ) چوبکش افزاری باشد که بدان پنبه دانه از پنبه جدا کنند خواه آن را از آهن ساخته باشند خواه از چوب. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). آنچه بدان پنبه دانه از پنبه جدا کنند و بهندی اوتنی خوانند. (شرفنامهء منیری). چوبی که بدان پنبه دانه از پنبه جدا کنند. میل آهن حلاجان. محلج. محبض. (یادداشت مؤلف). چرخی که پنبه دانه از پنبه بگیرد چه از چوب سازند و چه از فلز. (یادداشت مؤلف).

چوب گز.

[بِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چوبی که بدان پارچه و غیر آن پیمایش کنند. (از غیاث اللغات) (آنندراج). چوبی که بدان چیز و یا جائی را بپیمایند. گز. (ناظم الاطباء). رجوع به چوب ذرع شود.

چوبگون.

(ص مرکب) مانند چوب. مثل چوب. بر سان چوب. همانند چوب: بتراشهء چوب آن را استوار کرده و رنگ چوبگون کرده تا بجای نیارند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 537).

چوبلمه.

[لَ مَ / مِ] (اِ) خربق سفید گلی است از تیره آلاله ها. دارای پنج تا بیست گلبرگ که همه دارای مهمیزند و ریشه های ضخیم این گیاه دارای مادهء سمی شدید هلبرین است. (گیاه شناسی تألیف حسین گل گلاب ص 199).

چوبلی.

(اِخ) دهی است از دهستان آقابای بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس که در 14 هزارگزی جنوب گنبد و 2 هزارگزی باختر گنبد به شاه پسند واقع شده است. دشت است و معتدل. 50 تن سکنه دارد. از رودخانهء نوده آبیاری میشود. از محصولاتش غلات، حبوبات و لبنیات است. صیفی کاری در آنجا رواج دارد. مردمش بکشاورزی و گله داری اشتغال دارند. و صنایع دستی زنان قالی، پلاس و خورجین بافی است. به گنبدقابوس راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چوبلی.

(اِخ) دهی است از دهستان مانه بخش مانه شهرستان بجنورد که در 2 هزارگزی باختر مانه سر راه مالرو عمومی مانه به کاشک آباد واقع است. جلگه و گرمسیر است. 274 تن سکنه دارد. از رودخانهء اترک مشروب میشود. از محصولاتش پنبه و برنج است. مردمش بزراعت و مالداری اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چوب نظر.

[بِ نَ ظَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نامی است که در شمیرانات و اطراف تهران به داغداغان دهند. (یادداشت مؤلف). تاقوت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تاقوت و داغداغان شود.

چوبنه.

[بِ نَ / نِ] (اِ) مخفف چوبینه است و آن مرغی باشد صحرائی شبیه به مرغ خانگی و آن را کار وانک خوانند و خروس آنرا بعربی کروان گویند(1) هوبره و بوتیمار. (ناظم الاطباء). || وردنه چوبی که بدان خمیر پهن کنند. || تیر. (یادداشت مؤلف). رجوع به چوبین و چوبینک و چوبینه شود.
(1) - نر آنرا، بعربی طریق گویند.

چوب نهادن.

[نِ / نَ دَ] (مص مرکب)قراردادن چوب. وضع کردن چوب. شحط. شحوط. مشحط. چوبی را در پهلو و بیخ رز نهادن تا بدان بر وادیج خود برآید.

چوب و چماق.

[بُ چُ] (ترکیب عطفی، از اتباع) (یادداشت مؤلف). رجوع به چوب و رجوع به چماق شود.
- چوب و چماق همراه داشتن یا با چوب و -چماق آمدن؛ متعرض بودن یا بتعرض بر کسی درآمدن.

چوب و فلک.

[بُ فَ لَ] (ترکیب عطفی، از اتباع) رجوع به چوب فلک و رجوع به فلک شود. (یادداشت مؤلف).

چوبوقلو.

[چُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه که در 29 هزارگزی شمال باختری میاندوآب و 5 هزارگزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به بناب واقع است. جلگه و باتلاقی است. هوایش معتدل است. 1006 تن سکنه دارد. از زرینه رود و چاه مشروب میشود. از محصولاتش غلات، چغندر، کشمش، بادام، کرچک و پنبه است. مردمش بزراعت و صنایع دستی از قبیل جاجیم بافی اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چوبه.

[بَ / بِ] (اِ) چوبی باشد که بدان خمیر نان را تنک سازند و معرب آن صوبج(1)است. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). آن آلت چوبین که بدان نان بمالند و در هندی آن را بیله نامند. (شرفنامهء منیری). چوبکی باریک بقدر گزی یا کمتر که گلوله خمیر را پس از وردانه (وردنه) زدن و پهن کردن با این چوبک مالند. تیرک. شوبق. خشبة الخباز. (تاج العروس). در تداول گناباد خراسان چوه هم گویند و آن چوب لوله شکلی است که بدان خمیر نان روغنی را گرد کنند تا بحد ممکن منبسط و گسترده شود و سپس آن را روی نان بند گسترند و به تنور بندند تا پخته شود. مرمک. چوبهء نان. (دهار). ملطاط. چوبهء نان پز. (منتهی الارب). ملطاء. (یادداشت بخط مؤلف). اخلو (در تداول مردم قزوین). || زخمه. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). مضراب. (ناظم الاطباء). رجوع بمضراب و زخمه شود. || چوبدستی. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). عصا. (ناظم الاطباء). چوبک. (فرهنگ فارسی معین). || تازیانه. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- چوبهء دار؛ چوبی که گناهکاران را از حلق بدان آویزند و بکیفر رسانند. صلیب. چوب دار. دار. (یادداشت مؤلف) :
کانی که عقیقی ندهد سنگ سیاه است
نخلی که بباری نرسد چوبهء دار است.
شانی تکلو (از آنندراج).
|| چوبک. چوبهء اشنان. چوبک اشنان. بیخ آذر بویه است که نیز چوبک گویند. بیخ مریم یک نوعی از آنست که پلاس و گلیم شوی هم گویند. (یادداشت مؤلف). گیاهی از تیرهء قرنفلیان. (فرهنگ فارسی معین). چقان (درتداول مردم قزوین). رجوع به چوبک شود.
- چوبهء شتر؛ جل شتر. (ناظم الاطباء).
|| (اِ) (از: چوب + هاء) این کلمه گاه با معدود اعداد کلمهء تیر بکار رود، چون: یک چوبه تیر و دوچوبه تیر :
بینداخت سه جای سه چوبه تیر
برآمد خروشیدن دار و گیر.فردوسی.
سپه چار بار از یلان صدهزار
همه گرد و شایستهء کارزار
به یک چوبه تیر تو گشتند باز
برآسود ایران ز گرم و گداز.فردوسی.
بزد هم بر آن گونه ده چوبه تیر
بر او آفرین کرد برنا و پیر.فردوسی.
تهمتن ببند کمر برد چنگ
گزین کرد یک چوبه تیر خدنگ.فردوسی.
هرگز یک چوبه تیر خطا نکردی. (تاریخ سیستان). غلامی را سی چوبهء تیر داده بود و دو جعبه. (تاریخ سیستان). و هر غلامی کمانی و سه چوبه تیر بر دست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 290). و یک چوبه تیر سخت بزانوش (غازی) رسید کاری. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 233). یک چوبه تیر بر حلق وی زد. (تاریخ بیهقی ادیب ص 109). تا یک روز بهرام متنکروار فرصت نگاه داشت چوبهء تیر بر سینهء شابه زد و او را بکشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 98). ناگاه چوبهء تیر بر سینهء او آمد و کس ندانست کی انداخت و للیانوس درحال جان سپرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 71).
چرخ مقرنس نهاد قصر مشبّک شود
چون ز گشاد تو رفت چوبهء تیر از کمان.
خاقانی.
غلامان چینی که در دار و گیر
ز موئی جهانند صد چوبه تیر.نظامی.
کمان خواست از دایه و چوبه تیر
گهی کاغذش بر هدف گه حریر.نظامی.
یکی بیشه در گردش از چوبه تیر
چو باشد گیا بر لب آبگیر.نظامی.
گاه توسعاً معنی خود تیر گیرد. خدنگ. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). تیر خدنگ. (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) :
خدنگی که پیکانش یازد بخون
سه چوبه بخرطوم پیل اندرون.فردوسی.
خدنگی بپیوست و بگشاد دست
نشانه به یک چوبه بر هم شکست.فردوسی.
دگر چارچوبه بزد بر سرش
فروریخت با زهر خون از برش.فردوسی.
سه چوبه بزد بر میان چنار
بدو نیمه بشکافتش چون انار.اسدی.
دری هم برآید ز چندین صدف
ز صدچوبه آید یکی بر هدف.
سعدی (بوستان).
به پنجاه تیر خدنگش بزد
که یک چوبه بیرون نرفت از نمد.
سعدی (بوستان).
|| کلمهء چوبه گاه مزید مؤخر واقع شود و افادهء معانی خاص کند، چون: چارچوبه؛ مرکب از چهار چوب. چهار چوب بهم پیوسته که مربع یا مربع مستطیل تشکیل دهد. یک چوبه؛ دارای یک چوب. دوچوبه؛ دارای دو چوب. سه چوبه؛ دارای سه چوب. و گاه لغات دیگر سازد چون: زرچوبه؛ بیخی که کوبند و در غذا بکار برند. مارچوبه؛ نوعی رستنی.
.(صابون الفاق)
(1) - Saponaire (حاشیهء برهان چ معین).

چوبه.

[بَ] (اِخ) چوبینه. چوبین. لقب بهرام چوبین است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). لقب بهرام سردار هرمز، بیست ویکمین پادشاه ساسانی. (ناظم الاطباء) :
یک چوبکی ز بام تو بهرام چوبه شد.
امیرخسرو.

چوبه.

[بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم پائین بخش سیردان شهرستان زنجان که در 9 هزارگزی باختر سیردان و 9 هزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده است. کوهستانی و سردسیر است. 163 تن سکنه دارد. آب آن از زه رود محلی است. از محصولاتش غلات، میوه ها و گردوست. مردمش بکشاورزی اشتغال دارند. راهش مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چوبه.

[بِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان تولم بخش مرکزی شهرستان فومن، در 11 هزارگزی شمال فومن و یک هزارگزی شمال راه شوسهء صومعه سرا به رشت. جلگه و معتدل است و مرطوب. 732 تن سکنه دارد. از رودخانهء گازر و دبار آبیاری میشود. از محصولاتش برنج، توتون سیگار، چای و ابریشم است. مردمش بکشاورزی و مکاری اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چوبهء بقالان.

[بَ یِ بَقْ قا] (اِخ) ظاهراً نام محلی بوده است ببخارا مستنبط از سه عبارت ذیل از تاریخ بخارای نرشخی: و قباله ای بیرون آوردند حداول اوباره شهرستان پیوسته چوبهء بقالان. (تاریخ بخارا - نرشخی ص 64). و آن مسجد را ویران کرد و چوبها را بشهر بخارا آورد و مدرسه ای بنا کرد و بنزدیک چوبهء بقالان و آن چوبها را در آنجا خرج کرد (تاریخ بخارا نرشخی ص 16). حد اول اوبارهء شهرستان پیوستهء چوبهء بقالان حد دوم هم بارهء شهرستان که پیوستهء پسته شکنانست. (تاریخ بخارا).

چوبه درق.

[بِ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز که در 35 هزارگزی جنوب باختری خداآفرین و 31 هزارگزی شوسهء اهر کلیبر واقع است. کوهستانی و معتدل است. 60 تن سکنه دارد. از رودخانهء محلی مشروب میشود. از محصولاتش غلات و چوبهای جنگلی است. مردمش بزراعت و گله داری اشتغال دارند. راهش مالرو است. در دو محل بفاصله 500 گز بنام چوبه درق پائین مشهور است. چوبه درق پائین 6 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چوبی.

(ص نسبی) منسوب بچوب. (ناظم الاطباء). از چوب. ساخته شده از چوب، همچون: خانهء چوبی، پای چوبی، پل چوبی، در چوبی، دستهء چوبی، قاشق چوبی، قفس چوبی، نیمکت چوبی، تخت چوبی، میز چوبی، صندلی چوبی، صندلی دسته دار چوبی، قفسهء چوبی، کفش چوبی، نردهء چوبی. هاون چوبی.
- آدم چوبی؛ آنکه جنبش و حرکتی نداشته باشد. کسی که در کارها سست باشد و از وی کاری ساخته نباشد.
- آدمک چوبی؛ شبه آدمی که از چوب سازند و بر آن شولائی بپوشانند و بر سر خرمن و پالیز بکارند تا جانوران خراب کار آنرا بجای آدم حقیقی گیرند و از آن بترسند. مترسک.
- چوبی و آبکشی (اصطلاح گیاه شناسی)؛بافتهای انتقال دهندهء شیرهء نباتی در ساقه نیز مانند ریشه از هادروم(1) و لپتوم(2) تشکیل یافته. اولی برای بالا بردن شیرهء خام و انتقال آن از ریشه ببرگ و دیگری برای پائین آوردن شیرهء پروردهء از برگ بساقه و ریشه است. هر دسته لپتوم در ساقه همواره با یک دسته هادروم همراه میباشد. این دو دسته در روی یک خط شعاعی قرار گرفته و دستهء واحدی بنام دستهء چوبی و آبکشی(3) تشکیل میدهند. در این دسته آوندهای چوبی بیشتر متوجه محور است و آوندهای آبکشی متوجه خارج میباشد. تعداد دسته های چوبی و آبکشی نه تنها در نباتات مختلف فرق میکند و متفاوت میباشد، بلکه در قسمت های مختلفه یک نبات هم ممکنست تغییر نماید و گاهی ممکن است این دسته ها بیکدیگر متصل شوند و حلقهء مسدودی تشکیل دهند. بنابراین دسته های چوبی و آبکشی در ساقه میله هائی هستند که بطور منظم در درون استوانهء مرکزی قرار گرفته و دسته های آبکشی آنها عموماً بین دسته های چوبی و آندودرم واقع گشته است. قطر آوندهای چوبی با بعد آنها از محور استوانه مرکزی متناسب میباشد، یعنی آوندهائی که دور از محوراند قطورتر میباشند. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی صص307-306).
- چوبی و آبکشی باز(4) (اصطلاحگیاه شناسی)؛ در بین دسته های چوبی و دسته های آبکشی یک طبقه سلولهای نازک و سلولزی وجود دارد که طبقهء مولد داخلی ساقه را در نباتات چند ساله تشکیل میدهد. دسته های چوبی و آبکشی را در نباتات دو لپه ای که دارای این طبقه مولد میباشند دسته های باز مینامند. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی ص 310).
- چوبی و آبکشی بسته(5) (اصطلاحگیاه شناسی)؛ دسته های چوبی و آبکشی در نباتات یک لپه ای فاقد طبقهء مولد هستند. از این جهت آنها را دسته های بسته مینامند. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی ص 316).
- چوبی و آبکشی دوجانبی (اصطلاح -گیاه شناسی)؛ چون بافت آبکشی در طرفین دسته های چوبی واقع شده باشد، دسته های چوبی و آبکشی دوجانبی(6) نام دارند. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی ص 307).
- چوبی و آبکشی متحدالمرکز(7) (اصطلاحگیاه شناسی) چون لپتوم مانند حلقهء مسدودی هادروم را احاطه کند و یا هادروم لپتوم را احاطه کند، دسته های متحدالمرکز نامیده میشوند. این قبیل دسته های چوبی و آبکشی در یک لپه ای ها مانند ساقه های زیرین زنبق وجود دارد. اگر دسته های آبکشی بوسیله هادروم احاطه شوند هادروسانتریک(8) نامیده میشوند، مانند سرخسها و هرگاه دسته های چوبی آبکشی را احاطه نمایند لپتو سانتریک(9) نامیده میشوند، مانند دسته های چوبی و آبکشی اغلب نباتات یک لپه ای. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی ص 308).
- چوبی و آبکشی یک جانبی(10) (اصطلاحگیاه شناسی)؛ ساقه هائی که دسته هائی آبکشی آنها عموماً بین دسته های چوبی و آندودرم واقع گشته آنها را دسته های چوبی و آبکشی یک جانبی نامند. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی ص307).
(1) - Hadrome.
(2) - Leptome.
(3) - Faisceau Liberoligneux. -.strevuo xuaecxiaF - (4) -.semref xuecsiaF - (5)
(6) - Faisceaux Bicollateraux. -.seuqirtnecnoc xuaecxiaF - (7)
(8) - Faisceaux hadrocentriques.
(9) - Faisceaux leptocentriques. -.xuaretalloc xuaecsiaF - (10)

چوبی.

(اِخ) پلی بر زاینده رود بین اسپاهان و جلفا که در مشرق پل چهارباغ واقع شده. (جغرافیای طبیعی ایران ص 89).

چوبی.

(اِخ) پل چوبی بر خندق قدیم شمال تهران پشت دروازهء شمیران پائین عشرت آباد که اکنون از میان رفته است و محل آن به چوبی شهرت دارد.

چوبی شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)(1) از جنس چوب گشتن. || همسان و همانند و همشکل چوب گشتن از رنگ و شکل و غیره. || در نباتات چوبی شدن یکی از تغییرات شیمیائی غشاء گلوسیدی سلول است و بعبارت دیگر میتوان گفت که غشاء گلوسیدی درنتیجهء عمل ادسوربسیون بدو ماده لینیین(2)و کسیلو هولوسید(3) که پولی هولوسید(4)مانوز(5) کسیلوز(6) و گالاکتوز(7) میباشد آغشته میشود و یا ذرات لینیین و کسیلو هولوسید روی غشاء آن جاگیر میگردد و بدینوسیله بمقاومت غشاء سلول افزوده میشود و از قابلیت ارتجاع آن کاسته میگردد. بطور کلی بافتهای داخلی گیاهان مانند چوب درختان و یا پوست سخت میوه ها و بعضی از الیاف و بافتهای چوبی دچار این تغییرات شده و غشاء آنها چوبی میشود. بافتهای دیگر نیز مانند غشاء بافت آبکش و پارانشیم استوانه مرکزی و یا قشر ثانوی در اپیدرم بعضی از بازدانه گان ممکنست بمواد چوبی آغشته گردد. امروز معلوم شده است که هرگاه غشاء یک سلول پارانشیمی چوبی گردد، غشاء سلول مجاور که با آن تماس دارد نیز چوبی میشود. در حالیکه غشاء همین سلول که در طرف دیگر قرار دارد، تغییری نکرده و سلولزی باقی میماند. سلولهائی که غشائشان کاملاً چوبی نشده است میتوانند به رشد و نمو خود ادامه دهند ولی پس از آنکه تغییرات شیمیائی آنها کامل گردد خواص حیاتی خود را از دست میدهند. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی صص 60 - 61).
(1) - Lignification.
(2) - Lignine.
(3) - Xyloholoside.
(4) - Polyholosides.
(5) - Mannose.
(6) - Xylose.
(7) - Galactose.

چوبین.

(ص نسبی) هر چیز که از چوب سازند. (آنندراج) (انجمن آرا). هر چیز که از چوب ساخته شده باشد. (فرهنگ نظام). منسوب بچوب. (ناظم الاطباء). از چوب. (یادداشت مؤلف). ساخته از چوب. چوبی. افزار چوبین. که از چوب ساخته شده باشد. (از فرهنگ فارسی). و کمان وی (کیومرث) بدان روزگار چوبین بود بی استخوان. (نوروزنامه).
- اسب چوبین؛ مرکب چوبین. چوب که کودکان در میان دو پای قرار دهند و از آن ارادهء اسب سواری کنند و بهر سو دوند. نی که کودکان بجای مرکب گیرند :
یاد بتان تا کی کنم فرش هوس را طی کنم
این اسب چوبین پی کنم چون مرد میدان نیستم.
خاقانی.
دیوانگان نترسند از صولت قیامت
نشکیبد اسب چوبین از رشف تازیانه.
سعدی (طیبات).
به کشتی میشدم هر سو شتابان
سوار اسب چوبین همچو طفلان.
سلیم (از فرهنگ ضیاء).
- || به کنایه، تابوت است. مرکب چوبین. (یادداشت مؤلف).
- پای چوبین؛ پای که از چوب ساخته شده باشد. آنچه از چوب بشکل پا سازند و بجای پا که بر اثر حوادث قطع شده باشد قرار دهند تا رفتن میسور گردد :
پای استدلالیان چوبین بود
پای چوبین سخت بی تمکین بود.مولوی.
اگر کوتهی پای چوبین ببند
که در چشم طفلان نمائی بلند.
سعدی (بوستان).
چو غازی بخود درنبندند پای
که محکم رود پای چوبین ز جای.
سعدی (بوستان).
- پل چوبین؛ پل که از چوب ساخته شده باشد: در این راه پلی آمد چوبین بزرگ و رودی سخت بوالعجب و نادر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص463).
- تیغ چوبین؛ شمشیر که از چوب ساخته باشند :
تیغ چوبین را مبر در کارزار
بنگر اول تا نگردد کار زار.مولوی.
- چوبین اسب؛ دارای اسب چوبین. چوبین مرکب :
با امل همراه وحدت چون شوی و چون شود
مرد چوبین اسب با بهرام چوبین همعنان.
خاقانی.
- چوبین بهره؛ بی بهره. خشک بهره. بی نصیب. محروم :
تو زرین بهره شو از تخت زرین
که چوبین بهره شد بهرام چوبین.نظامی.
- چوبین دست؛ سخت بی بهره. سخت محروم. که هیچ دستی نباشدش :
در پایهء شطرنج ترا دستی نیست
لیکن پدرت عظیم چوبین دست است.
؟
- شمشیر چوبین؛ تیغ چوبین. تیغ که از چوب کرده باشند :
غازی بدست پور خود شمشیر چوبین زان دهد
تا او در آن استا شود شمشیر گیرد در غزا.
مولوی.
- قدح چوبین؛ قدح و کاسه که از چوب تراشند و سازند : عمر قدحی چوبین از آب برای هرمزان بخواست. (تاریخ قم ص 303).جنبل؛ قدح چوبین سطبر. جمجمه؛ قدح چوبین. (منتهی الارب).
- مرکب چوبین؛ اسب چوبین :
مرکب چوبین بخشکی ابتر است
خاص مر دریائیان را رهبر است.(مثنوی).
- || کنایه از تابوت است : چون سلطان (مسعود) پادشاه شد این مرد (حسنک) بر مرکب چوبین نشست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 176).
- نیش چوبین؛ نیش و مبضع و نشتر که از چوب ساخته باشند :
چون نیش چوبین را کنون رگهای زرین شد زبون
خیز از رگ خم ریز خون قوت رگ جان بین در او.
خاقانی.
بازو و دست رباب از بسکه بر رگ خورده نیش
از نیش چوبینش ز رگ آب روان انگیخته.
خاقانی.
|| مجازاً، خشک. کالبد بیجان :
چو چوب دولت ما شد برآور
مه چوبینه چوبین شد به خاور.نظامی.
|| روپاکی سرخ رنگ که بر سر بندند. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). دستمالی سرخ رنگ که بر سر بندند. (آنندراج) (انجمن آرا). دستمال بزرگ سرخ رنگ که بر سر بندند. (فرهنگ نظام). || نام پرنده ای است. (جهانگیری). پرنده ای است صحرائی شبیه بمرغ خانگی که او را کاروانک خوانند. (برهان). مرغیست که کاروانک گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). کاروانک. (ناظم الاطباء).

چوبین.

(اِخ) بهرام یا وهرام لقب بهرام ششم سردار هرمز چهارم پادشاه ساسانیست که از مردم ری و پسر وهرام گشنسب و از دودمان بزرگ مهران بود. فرماندهی توانا بود و محبوب لشکریان و پر از کبر و ادعا و از این جهت شباهتی به بزرگان عهد ملوک الطوایفی قدیم داشت. پس از آنکه بر طوایف مهاجم سرحدات شمال و مشرق پیروز شد و ترکان را شکست داد بفرماندهی کل نیروی ایران در برابر رومیان انتخاب شد، اما مغلوب گردید. هرمز با طرزی موهن او را از فرماندهی خلع کرد. چون بهرام از لشکریان خود نگرانی نداشت رایت خلاف برافراشت. این واقعه آتش فتنه را از هر سو شعله ور کرد. گستهم «ویستهم»(1) که از دودمان بزرگ اسپاهبذان بود و خویشاوند خانواده سلطنتی بشمار میرفت (چون خال خسرو پرویز بود) موفق شد، که برادر خود بندوی «ویندوی»(2) را از زندان پادشاه بیرون کشد. دو برادر بکاخ سلطنتی درآمدند، و هرمز را خلع کردند و بزندان افکندند و کور کردند و پسرش خسرو دوم را که بعد ملقب به پرویز (اَبرویز) (= مظفر) شد بسلطنت برداشتند، خسرو در این وقت در آذربایجان بود، شتابان به تیسفون رفت و در سال 590 م. تاج بر سر نهاد. چندی بعد هرمز را هلاک کردند. بنابر رای تئوفیلاکتوس این کار به امر خسرو واقع شد. و بعضی گویند خسرو رضایت ضمنی بقتل وی داده بود، اما بهرام چوبین حاضر نبود که بفرمان پادشاه جدید درآید؛ زیرا که خود سودای پادشاهی در سر داشت. دودمان مهران مدعی بودند، که از نسل ملوک اشکانی هستند و بهرام تکیه به این ادعا کرده بود، از آنجا که سپاه بهرام نیرومند بود خسرو پرویز شکست خورد و بهرام فاتحانه به تیسفون درآمد و برخلاف میل جمعی از بزرگان، بدست خود تاج بر سر گذاشت و بنام خود سکه زد. در این اثنا خسرو از سرحد روم گذشت و بشهر سیرسیزیوم(3) رفت و به پناه امپراطوری موریکیوس(4) درآمد دولت مستعجل بهرام چوبین عبارت از یک سلسله شورش و فتنه بود. طبقهء روحانی و قسمتی از اشراف با او مخالف بودند، و تحمل پادشاهی وی را که از میان خودشان برخاسته بود، نمیکردند ولی از عقیدهء تودهء ایرانیان، یعنی طبقات عامه، اطلاعی نداریم. یهودیان بهرام را حامی و نگاهبان خود میدانستند و او را به مال مدد میکردند. بندوی که دستگیر و زندانی شده بود، بیاری چند تن از بزرگان رهایی یافت، و پیشرو مخالفان بهرام شد. این توطئه بجائی نرسید و شورشیان را هلاک کردند. بندوی به آذربایجان گریخت، و بنزد برادر خود گستهم (ویستهم) رفت که بیاری خسرو پرویز علم طغیان برافراشته بود. قیصر موریکیوس خسرو را یاری کرد بشرط آنکه شهرهای دارا و میافارقین(5) را که رومیان در جنگ گرفته بودند، به روم واگذار کند. در اثر این پیش آمد بسیاری از بزرگان، که از هواخواهان بهرام بودند او را ترک گفتند. و پس از جنگهای خونین، سپاه روم و ارامنه و اتباع موشل و ایرانیانی که بخسرو پیوسته بودند، بهرام را در سال 591 م. در حوالی گنزک آذربایجان شکست دادند و بهرام بترکان پناه برد، و در بلخ بیاسود و چندی بعد در آن شهر ظاهراً بتحریک خسرو بقتل رسید. سرگذشت پرحادثهء بهرام چوبین موجد افسانهء شیرینی بزبان پهلوی بنام وهرام چوبین نامگ شده است که مطالب آن را مورخان عرب و ایران، خاصه فردوسی در کتب خویش آورده اند. و این افسانه را جبلة بن سالم بعربی ترجمه کرده است. بهرام نه تنها از قهرمانان مشهور بشمار میامده، بلکه در خصال مردانه و اطوار شایسته دارای مقامی عالی بوده است. (ایران در زمان ساسانیان تألیف آرتور کریستنسن ص 87 و صص 464 - 466). بلعمی در تاریخ خود چوبین را شوبین ضبط کرده و تفسیری برای فقه اللغه آن پرداخته است. رجوع به شوبین و رجوع به ترجمهء تاریخ طبری بلعمی شود. و سبب این لقب آنست که وی خشک پیکر و لاغر و بلندقامت بوده. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام) :
همی راند چون باد چوبین سپاه
سوی دامغان اندرآمد ز راه.فردوسی.
چو آئی بنزدیک چوبین فراز
چنین گوی کان دختر سرفراز.فردوسی.
و بهرام چوبین کی اسفهسالار لشکر او بود ترتیب کرد با لشکری تمام تا روی به پیکار خاقان نهاد. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 98).
با امل همراه وحدت چون شوی و چون شود
مرد چوبین اسب با بهرام چوبین همعنان.
خاقانی.
تو زرین بهره شو از تخت زرین
که چوبین بهره شد بهرام چوبین.نظامی.
نشاط از خانهء چوبین برون تاخت
که چوبین خانه از دشمن بپرداخت.نظامی.
(1) - Visthm.
(2) - Vindoe.
(3) - Circesium.
(4) - Maurikios.
(5) - Martyropolis.

چوبین.

(اِخ) بعضی گویند چوبین شهری بوده از ابنیه کیانی و برخی نسبت بنای ببهرام چوبینه میدهند. بهرحال گویند چوبین در زمان صفویه خراب شد و پس از خرابی قلعه ای در آن بساختند. (مرآت البلدان ج 4 صص 276 - 277).

چوبین.

(اِخ) از تهران که بمشهد مقدس میروند در میانهء داورزن و مهر یکی از قرای واقع در طرف راست راه چوبین است. (مرآت البلدان ج 4 ص 278). دهی است از دهستان کاه بخش داورزن شهرستان سبزوار در 25 هزارگزی جنوب خاوری داورزن و 9 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی راه تهران بمشهد واقع است. جلگه و معتدل است. 231 تن سکنه دارد. از قنات مشروب میشود. از محصولاتش غلات و پنبه است. مردمش بزراعت و مالداری اشتغال دارند. راهش مالرو است اما در تابستان از راه باقرآباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چوبین در.

[دَ] (اِخ) چوئین در. دهی است جزء دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان قزوین. در 7 هزارگزی قزوین کنار راه آهن در جلگه قرار گرفته. معتدل است و 1201 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. از محصولاتش غلات، نخود سیاه، انگور، بادام، سیب زمینی، پنبه و چغندر قند است. اهالی بکشاورزی و گلیم و جاجیم بافی اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چوبینک.

[نَ] (اِ مرکب) روپاکی سرخ رنگ که بر سر بندند. (جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین):
آن شاه دروغین بین با اسبک و بازینک
شنگینک و منگینک سر بسته بچوبینک.
مولوی.
|| کاروانک. پرنده ای است شبیه بمرغ خانگی. (برهان). هوبره و کاروانک. (ناظم الاطباء). رجوع به چوبین و چوبینه شود.

چوبینه.

[نَ / نِ] (ص نسبی) از چوب. منسوب به چوب. هر چیز که از چوب سازند. مجموع آلات که از چوب کنند.
- چوبینه آلات؛ آنچه از چوب کنند، چون: میز و صندلی و غیره. (یادداشت مؤلف). || نوعی از ظروف که در مازندران از چوب های مخصوص سازند. (از ترجمهء محاسن اصفهان). و بر در هر دکان طرائف بغداد و خزهای کوفه، و دیبای روم، و شرب و مصر و جواهر بحرین و آبنوس عمان و عاج هندوستان و تحفه های چین و پوستینهای خراسان و چوبینه های طبرستان و پشمینه ها و گلیمهای آذربایگان و گیلان و فرشهای ارمن از زیلو و قالی و هرچه بدان ماند. (از ترجمهء محاسن اصفهان ص 53).
- چوبینه تن؛ دارای اندام چوبی. لاغر و خشک اندام :
که تا بر ما زمانه چوبزن بود
فلک چوبک زن چوبینه تن بود.نظامی.
|| (اِ مرکب) روپاک سرخ. چوبین. چوبینک. || کاروانک. (برهان). مرغی آبی. مرغی دریائی با گردن بلند و پاهای دراز. (یادداشت مؤلف). چوینه. چوبینه. (زمخشری). کروان. (زمخشری) (منتهی الارب). طریق. نهار؛ بچهء چوبینه. (منتهی الارب). طریق؛ چوبینهء نر. کروان نر. (یادداشت مؤلف). || تازیانه. قمچی. شلاق. سوط. (یادداشت مؤلف). || زخمه. چوبکی است که خنیاگران بدان ساز نوازند. مضراب. (یادداشت مؤلف). رجوع به چوبین و چوبینک شود.

چوبینه.

[نَ] (اِخ) لقب بهرام سردار هرمز ساسانی است. او را چوبین و شوبین نیز گویند :
چو چوب دولت ما شد برآور
مه چوبینه چوبین شد به خاور.نظامی.
رجوع به چوبین و شوبین شود.

چوبینه.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه. در 36 هزارگزی شمال باختری صحنه و 12 هزارگزی باختری راه شوسهء کرمانشاه به سقز واقع شده است. دشت و سردسیر است. 280 تن سکنه دارد. از رودخانهء شاهپورآباد آبیاری میشود. از محصولاتش غلات، حبوبات و توتون است. قلمستان نیز دارد. مردمش بزراعت اشتغال دارند. اتومبیل به آنجا میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چوپ.

(اِ) تلفظی از چوب. رجوع به چوب شود.

چوپا.

(اِ) اصطلاح چارواداران است. چوپایه. (یادداشت مؤلف).

چوپا.

(اِ مرکب) مخفف چوب پا. رجوع به چوب پا شود.

چوپاره.

[رَ] (اِ مرکب) ظرفی است چوبی مانند سینی که برای صاف کردن برنج از شلتوک و غیره استفاده می کنند و آن را بوسیلهء چرخهای آبی از چوب یک تکه درست می کنند. (یادداشت مؤلف).

چوپان.

(ص، اِ) همریشهء شبان در پهلوی شوپان در جغتایی کوپان (با واو مجهول) و چوبان (با واو مجهول و باء). (حواشی برهان چ معین). نگهبان گوسفندان و گاوان. کسی که نگاهبان گوسفندان است. نامهای دیگرش گله بان و شبان است. مؤلف سراج اللغات احتمال غالب به ترکی بودن این کلمه داده لیکن در فارسی بودن آن شک نیست چه چوپان و شبان از یک ریشه است. «پان» و «بان» بمعنی نگاه دارنده است و «چ» «ش» مبدل هم هستند. در اوستا «پسو» بمعنی حیوانات اهلی است. در سنسکریت «پشو» بهمان معنی است. پس اصل لفظ بمعنی نگاهدارندهء حیوانات اهلی است و در پهلوی این کلمه شپان است. (فرهنگ نظام). گله بان. (غیاث اللغات). شپان گوسفندان. (شرفنامهء منیری). چوپان و شپان و گله دار. (ناظم الاطباء). چپان. شبان. گله بان. رمه یار و رمه بان. پاده بان. گوسفندچران. راعی. بمعنی حارس و حافظ است. (یادداشت مؤلف). نگهبان گلهء گوسفند و گاو :
ستمکاره چوپان بدشت قلو
همانا نبرد بدانسان گلو.فردوسی.
بشدکرد چوپان و دو کره تاز
ابا زین و پیچان کمندی دراز.فردوسی.
ز چوب زهر چون چوپان خبر داشت
چراگاه گله جای دگر داشت.نظامی.
گوسپند از برای چوپان نیست
بلکه چوپان برای خدمت اوست.
سعدی (گلستان).
گر نشوی گرگ ز چوپان چه غم
ور نکنی ظلم ز سلطان چه غم.خواجو.
باشهء عدلش شده با پشه خویش
گرگ بدورش شده چوپان میش.خواجو.
در زمانش بره بر دعوی خون مادران
گرگ را بگرفته گردن پیش چوپان میبرد.
سلمان (از شرفنامهء منیری).
و آن رمهء آهو که نزدیک تو آمدند چوپان ایشان من بودم. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص 219).
-امثال: اجل سگ که رسد نان چوپان خورد.
چوپان بد داغ پیش آورد : امیرا به سوی خراسان نگر که سوری همی بند و ساز آورد اگر دست شومش بماند دراز به پیش تو کار دراز آورد هر آن کار کان را بسوری دهی چو چوپان بد دوغ بازآورد.
ابوالفضل جمحی (از تاریخ بیهقی).
و در تاریخ بیهقی کنیهء این شاعر ابوالمظفر ضبط شده و شعر نیز بصورت ذیل مکتوب است:
امیرا بسوی خراسان نگر
که سوری همی مال و ساز آورد
اگر دست ظلمش بماند دراز
به پیش تو کاری دراز آورد
هر آن مملکت کآن بسوری دهی
چو چوپان بد داغ بازآورد.
هر دو کلمهء داغ و دوغ در این مثل بی تناسب نیست و داغ به ذوق نزدیکتر است. چه رسم بر این رفته است که هرگاه در مسافتی دور که نقل لاشه عادتاً صعب باشد چون حیوانی سقط شود خربنده یا ساربان یا شبان داغ حیوان را بریده و بصاحب آن میبرد تا ظاهر شود که حیوان مرده است و آنرا نفروخته اند و البته مواشی چوپان بد بعلت عدم مواظبت کامل بیشتر تلف میشود. (امثال و حکم ج 3 ص 1423 و 1424). چوپان خائن گرگ است.
|| گله بان اسبان. (شرفنامهء منیری). یلخی دار. (یادداشت مؤلف). ایلخی دار :
به رستم چنین گفت چوپان پیر
که ای مهتر اسب کسان را مگیر.فردوسی.
نماند ایچ در دشت اسبان یله
بیاورد چوپان بمیدان گله.فردوسی.
رجوع به شبان شود.

چوپان.

(اِخ) (امیر...) از امرای بنام زمان سلطنت ابوسعید بهادرخان که خود و چهار پسرش دمشق خواجه، تیمورتاش، امیرحسن و امیرمحمود، مصدر مهمترین کارهای لشکری و کشوری سلطان ابوسعید بودند. چون امیر چوپان دختر خود بغدادخاتون را بسال 723 ه . ق. به امیر شیخ حسن ایلکانی داده بود، ابوسعید که در این تاریخ بیست سال بیشتر نداشت سخت شیفته و دلباخته بغدادخاتون شد. بموجب یاسای چنگیزی هر زنی که منظور نظر خان قرار گیرد شوهرش باید او را رها کند و بخدمت خان بفرستد. ابوسعید پنهانی کسی را پیش امیر چوپان فرستاد تا راز او را با وی در میان گذارد. امیر چوپان سخت متغیر شد و برای آنکه ابوسعید از سودای خود دست بردارد بغداد خاتون را با شوهرش به قراباغ روانه کرد. ابوسعید چون بی میلی امیر چوپان را دریافت بدو خشم گرفت تا آنجا که دمشق خواجه پسر امیر چوپان را بکشت امیر چوپان بر اثر بیوفائی امرای همراهش و پیوستن آنها باردوی ایلخانی مجبور شد که بملک غیاث الدین پناه برد اما ملک غیاث الدین بفرمان ابوسعید امیر چوپان را کشت. امیر چوپان پیش از آنکه کشته شود از ملک غیاث الدین سه خواهش کرد: یکی آنکه سرش را از تن جدا نکند و یک انگشتش را که دو سر دارد جدا سازد و بنشانی پیش ابوسعید بفرستد. دوم آنکه پسر خردسالش جلاوخان را نکشد. سوم آنکه نعش او را بمدینه طیبه بفرستد. ملک غیاث الدین این خواهش ها را از امیر چوپان پذیرفت. امیر چوپان را کشت و انگشت او را بنشانی پیش ابوسعید فرستاد و آن نشانی در محرم سال 728 ه . ق. در قراباغ باردوی سلطان رسید. سپس ابوسعید شیخ حسن جلایر را مجبور کرد تا بغدادخاتون را طلاق گوید و به این ترتیب به آرزوی دیرینه رسید و بغداد خاتون بلقب خداوندگار ملقب گردید... امیر چوپان مردی بود مسلمان و عادل و خیرخواه ابنیه خیر در راه مصر و شام بسیار بناکرده است در خدمت اولجایتو و ابوسعید همیشه به اخلاص و صدق قدم برمیداشت و قسمت مهمی از رونق سلطنت این دو ایلخان از برکت کفایت او و پسرانش بود. لیکن ساده لوحی بر مزاجش غالب بود. (تاریخ مغول تالیف عباس اقبال صص 334-339). و نیز رجوع به رجال حبیب السیر و ذیل جامع التواریخ رشیدی، تاریخ عصر حافظ ج 1 و نزهة القلوب ج 3 شود.

چوپان.

(اِخ) (اختاجی) از امرای قراباغ که در حدود سال 758 ه . ق. با سلیمان خان درافتاد و بحکومت وی گردن ننهاد. سلیمان خان بناچار به او و حاجی حسن مولائی(1) که او هم از امرای سرکش قراباغ بود امارت داد. (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص 171).
(1) - نام حاجی حسن مولائی در حبیب السیر ج 3 ص 434 حاجی حمزه مولای آمده است.

چوپان.

(اِخ) (امیر تیمورتاش) پسر امیر چوپان که در حدود سال 718 ه . ق. در زمان سلطنت سلطان ابوسعید بحکومت روم رسید و در سال 722 ه . ق. به اغوای دیگران در ملک روم خطبه و سکه بنام خود گردانید و به دعوی آنکه مهدی آخرالزمان است از حکام مصر و شام درخواست یاری کرد. تا عراق و آذربایجان را بتصرف خود درآورد. امیر چوپان چون از کار پسر آگاه شد سلطان را آگاه کرد و با سپاهی گران بجانب روم شتافت. تیمورتاش از کرده پشیمان شد و بخدمت پدر شتافت. امیر چوپان، امیر تیمورکاخی و قاضی نجم الدین طبسی را که خمیر مایه آن فتنه بودند بکشت و تیمورتاش را دربند بخدمت سلطان ابوسعید برد. ابوسعید بخاطر امیر چوپان از گناه تیمورتاش درگذشت و بار دیگر او را بحکومت روم فرستاد. (تاریخ حبیب السیر ج3 ص198 و 207).

چوپان.

(اِخ) (قراوتاش)(1) از امرای زمان سلطنت سلطان ابوسعید از قبیلهء قراوتاش که با چند امیر دیگر بهمراهی امیر ایرنجین با سلطان ابوسعید درافتادند و با او از در عناد و مخالفت درآمدند. در نزدیک دیه مناره دار با سپاه سلطان ابوسعید مصاف دادند. امیر شیخعلی پسر امیرایرنجین کشته شد و خود او در ده کاغذکنان به اسیری افتاد. از مجموع امرای یاغی که همه یا کشته و یا اسیر شدند چهار تن بسلامت بیرون جستند که یکی از آنها چوپان قراوتاش بود. (ذیل جامع التواریخ رشیدی صص 100-103). چوپان قراوتاش چندی بعد بدست امیر سوتای که از دیار بکر متوجهء سلطانیه بود افتاد و کشته شد. (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 207).
(1) - در حبیب السیر چوپان قراوناس آمده است.

چوپانان.

(اِخ) دهی است از دهستان جندق و بیابانک بخش خور بیابانک شهرستان نائین. دارای 775 تن سکنه. آب از چشمه و محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

چوپان بیکی.

[بَ] (اِ مرکب) مالیات و عوارض متعلق بحیوانات در عهد صفویه است که سالیانه بمبلغ دوهزار تومان میپرداختند و این مشابه قپچور دوران مغول میباشد. (مینورسکی، سازمان اداری حکومت صفوی ص215 و222). شغل ضابطه نویس آن است که محصولات و مستغلات(1) دیوانی تمام ممالک محروسه و وجوه راهداری و تنباکوفروشی و تقبلات و جهات عمل کردی ممالک و چوپان بیکی و التزامات منافع احضار و سرانهء هنود و... (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 41).... سررشتهء دستور رسومات مناصب دیوان اعلی و دستورالعمل اخذ چوپان بیکی و سایر وجوهات، متعلق بسر کار مزبور... (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 42).
(1) - در اصل: مستقلات.

چوپانقره.

[قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه. دارای 185 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصولش غلات، کشمش، بادام و زردآلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چوپان کاره.

[رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان او باتو بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصولاتش غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چوپانلارحسینکلو.

[حُ سِ نَ] (اِخ)دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. دارای 119 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصولش غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چوپانلار سردارلو.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. 653 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصولش غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چوپانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. دارای 290 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصولش غلات، نخود و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

چوپانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان لکستان بخش شاهپور شهرستان خوی. دارای 133 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصولش غلات و نمک است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چوپان محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) (چوپان محلی) اسم محوطه ای است نزدیک شهر کرمان. بعضی گوسفنددارها در آنجا هستند که شیر و ماست گوسفندان خود را بشهر آورده میفروشند. (مرآت البلدان ج 4 ص 276).

چوپان محلی.

[مَ حَلْ لی] (اِخ) رجوع به چوپان محله شود.

چوپانی.

(حامص) شغل چوپان. (یادداشت مؤلف). نگهبانی گلهء گوسفند و گاوشبانی. (فرهنگ فارسی معین) :
نکند جور پیشه سلطانی
که نیاید ز گرگ چوپانی.سعدی (گلستان).
چو دانی کز تو چوپانی نیاید
رها کن گوسفندان را بذئبان.
سعدی (طیبات).
عنان قافلهء دل بدست آز مده
که می نیاید هرگز ز گرگ چوپانی.قاآنی.

چوپانی.

(اِ) نام آهنگی از آهنگهای موسیقی. رجوع شود بذیل کلمه آهنگ در همین لغت نامه.

چوپانی.

(اِخ) (سلسلهء...) سلسلهء چوپانیان. رجوع به چوپانیان شود.

چوپانیان.

(اِخ) سلسله ای از امرا که پس از درگذشت ابوسعید بهادرخان در قسمتی از ایران حکومت کردند. (738 - 758 ه . ق.) مؤسس آن امیر شیخ حسن کوچک پسر امیر تیمورتاش بن امیر چوپان سلدوز است و پس از او پسرش ملک اشرف حکومت کرد. خاندان چوپانی منحصر بهمین دو تن میباشد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مرآت البلدان ج 1 ص 396، تاریخ عصر حافظ ج 1، ادوارد برون ج3، طبقات سلاطین اسلام ص 194 و تاریخ کرد ص199 شود.

چوپایان.

(اِخ) از مزارع میان ولایت مشهد مقدس است. در هشت فرسخی شهر واقع است. بیست خانوار سکنه دارد. از آب رودخانهء کشف رود مشروب میشود و هوایش معتدل می باشد. (مرآت البلدان ج 4 ص 276).

چوپایه.

[یَ / یِ] (اِ) اصطلاح چارواداران است. (یادداشت مؤلف). چوپا.

چوپ پست.

[پ] (اِخ) نام کوههائی که در شمال شرقی ایران واقع است و قلل آن در نزدیکی کوههای میزنو قسمتی از مرز ایران و ترکستان را تشکیل میدهد.

چوپر.

[پَ] (اِ) نام بازی معروف در هند که چهار رکن دارد و هر رکنی بیست وچهار خانه، هشت در طول و سه در عرض. بنابراین بازی بر سه قرعه و شانزده مهره است، چنانکه هر ربعی رنگی خاص داشته باشد :
خزان نموده مگر چو پری خیابان را
که رنگ باخته دیدیم ما گلستان را.
سراج (از آنندراج).

چوپک زن.

[پَ زَ] (نف مرکب اِ مرکب)مهتر پاسبانان. (شعوری ص 352). رجوع به چوبک زن شود.

چوپکین.

(ص نسبی) چوبک زن. چوبکی. (شعوری ص352).

چوپگین.

[پَ] (ص نسبی) چوبکین. از جنس چوبک. || (اِ) افزاری جهت پاک کردن پنبه. چوپلین. (ناظم الاطباء). رجوع به چوبکین و نیز رجوع به چوپلین شود. || عصای کوچک. (ناظم الاطباء).

چوپلانی.

(اِخ) یکی از دهات استرآباد رستاق است. (مازندران و استرآباد تالیف رابینو ص 170). دهی است از دهستان استرآباد رستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان. 450 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصولش برنج، غلات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چوپلنگ.

[لَ] (اِ) پارچه و یا بندی که بر سر می بندند. (ناظم الاطباء).

چوپلو.

(اِخ) دهی است از دهستان گوی آغاج بخش شاهین دژ شهرستان مراغه. 1155 تن سکنه دارد. محصولش غلات، حبوبات، بادام، کرچک و ذرت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چوپلوجه.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه. 599 تن سکنه دارد. آب آن از دره جان آقا و چشمه. محصولش غلات، چغندر، بادام و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چوپلین.

[پَ] (اِ) دست افزاری که بدان پنبه دانه را از پنبه جدا سازند. (جهانگیری). بمعنی چوبگین است. افزاری که پنبه دانه از پنبه جدا کند. (برهان) (آنندراج). چوبکش. (شعوری). لابد تصحیف چوبکین است. (محمد قزوینی از حواشی برهان). افزاری جهت پاک کردن پنبه. (ناظم الاطباء). رجوع به چوپگین و چوبکین شود.

چوپی.

(ص نسبی) منسوب به چوپ. || نوعی رقص. نوعی رقص لران. قسمی رقص بجماعت روستائیان و عشایر را. رقص دسته جمعی لران و روستائیان. (یادداشت مؤلف). بازی که آن را دستبند مینامند و از آن رقص مجوس اراده شده است و در صحاح رقص عجمی است هنگامی که جمعی دست یکدیگر را بگیرند و برقصند. ابن السکیت گفته است: بازی که بفارسی آن را پنجگان نامند که سپس معرب شده است. و در صحاح بفارسی پنجه آمده است. ابن الاعرابی میگوید: فنزج؛ بازی قبیلهء نبیط است هنگام شادمانی و سرخوشی. (از لسان العرب ج 2 ص 439). فنزج پنجه؛ و آن رقصی است مر عجم را که جمعی دست یکدیگر را گرفته رقصند. (منتهی الارب). پنجه. دست بند. (یادداشت مؤلف). رجوع به چوپی رقصیدن شود.

چوپی.

(اِخ) دهی است از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار. 350 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصولش غلات، لبنیات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چو پیچیدن.

[چَ دَ] (مص مرکب) خبر افتادن. هو افتادن. بر سر زبانها افتادن مطلبی. شایع شدن. در افواه شایع گشتن.

چوپی رقصیدن.

[رَ دَ] (مص مرکب)رقص کردن با چوب و آن متداول است میان لران و بختیاری ها. رجوع به چوپی شود.

چوپین.

(ص نسبی) منسوب به چوپ. رجوع به چوپ شود. (شعوری ج 1 ورق 152).

چوپین.

(اِخ) تلفظی از چوبین لقب بهرام چوبینه است. رجوع به چوبین (بهرام) شود.

چوپینه.

[نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به چوپ و چوپین. رجوع به چوپین، چوبین و چوبینه شود.

چوپینه.

[نَ] (اِخ) چوبینه. لقب بهرام سردار معاصر هرمز و خسروپرویز ساسانی. رجوع به چوبین، چوبینه و بهرام چوبین شود.

چوت.

(اِ) از نامهای مربوط به هیئت قدیم هند. (تحقیق ماللهند ص 295).

چوت.

[چَ] ( هندی، اِ) چاریک. و چاریک مالیات که سابقاً مارهاتا میگرفت. (ناظم الاطباء).

چوت آباد.

(اِخ) دهی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار. دارای 200 تن سکنه. آب آن از قنات و محصولش غلات، برنج، خرما و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چوتاش.

(اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان. دارای 388 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصولش غلات و حبوبات و لبنیات و انواع میوه ها است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چوتخ.

[چُ تَ خَ] (اِخ) نام یکی از شهرهای میانی هند قدیم. (تحقیق ماللهند ص 152).

چوتره.

[چَ تَ رَ / رِ] (اِ) مربعی که بقدر نیم گز یا بیشتر از زمین ارتفاع دارد ودر باغ ها و در خانه ها میسازند. (از برهان). چبوتره غلط است و بعضی گویند که چبوتره هندی است و فارسی آن چوتره است. (از غیاث اللغات). مربعی را گویند مرتفع از زمین بقدر نیم گز یا بیشتر که بر در باغها و در خانه ها سازند و آن را سُکه (سکّو) گویند و این لغت هندی است. (از آنندراج) (انجمن آرا). سکوی مربعی که در خانه ها و در باغها جهت نشستن سازند. (ناظم الاطباء). || در ترکی بصورت «چوتور» بکار رود بمعنی نوک کوچک است. (حواشی برهان).

چوتفوال.

[] (اِخ) در جنوب حکیم خان نواحی غربی مرو.

چوت مارانی.

(اِ مرکب) دشنام مردم هند است و این گویا ترجمهء زن بمزد باشد. لیکن غلط بسته شده زیرا که مرانی بوزن ترانی است و این را محمول بر عدم اعتنا به شأن زبان هندی نتوان کرد بلکه غلط شاعر است :
داد از رانیان هندوستان
چوت مارانیان هندوستان.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).

چوتو.

(اِخ) دهی است از دهستان ناروئی بخش شیب آب شهرستان زابل. دارای 170 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصولش غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چوج.

(اِ) اراک. شجرة السواک درخت مسواک. مسواک. در بندرعباس آن را چوج مینامند. از این درختچه دو گونه در گرمسیرهای جنوب ایران بحال وحشی دیده میشود. از قبیل گااوما(1) در بندرعباس و قسمی که در چاه بهار است. و میوهء آن به کباث موسوم است. (یادداشت مؤلف). درختچه ای است که در کرانه های جنوب و نقاط گرمسیری ایران یافت میشود و نام علمی آن سلواد وراپرسیکا است.(2)(گیاه شناسی تألیف کریم ساعی ج 1 ص 274). چوج.
(1) - Rivinia paniculata.
(2) - Salvadora persica.

چوجه.

[جَ / جِ] (اِ) چوزه و جوجه. (ناظم الاطباء). رجوع به چوزه و جوجه شود.

چوچ.

(اِ) بزبان گرمسیری ایران اراک را گویند که درخت مسواک است و شبیه است بدرخت انار و گل آن مایل به سرخی مانند انگور. (آنندراج) (انجمن آرا) (از مخزن الادویه). رجوع به چوج شود.

چوچکک.

[چَ کَ] (اِ مصغر) صورتی از چوچگک است بمعنی جوجهء کوچک. فروخ. (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
ای چوچکک بسال و ببالا بلند زه
ای با دو زلف تافته چون دو کمند زه.
طاهر فضل (از حاشیه فرهنگ اسدی).
رجوع به چوچگک شود.

چوچکلو.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا بخش اردکان شهرستان شیراز. 152 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصولش غلات و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

چوچگک.

[چَ گَ] (اِ مصغر) جوجهء خرد. جوجهء کوچک. جوجگک.

چوچم.

[چُ] (اِ) نوعی کفش که درویشان بر پای کنند. (ناظم الاطباء).

چوچو.

(اِ) گنجشک و عصفور است. چغو. چغوک. (ناظم الاطباء).

چوچو.

(اِ) خلال دندان. دندان کاو. این کلمه در رشت و بندر انزلی متداولست. (یادداشت مؤلف).

چوچوله.

[لَ / لِ] (اِ)(1) اندام کوچکی که نعوظ میکند و در قسمت جلو شرم زن قرار گرفته است. این اندام در زن و سایر پستانداران ماده به یک وضع و شکل جایگزین شده و از دو جسم غاردار غیر اسفنجی تشکیل شده است که بجا و مانند شرم مرد است. از نظر جنین شناسی در هفتهء هفتم برآمدگی تناسلی(2) دراز و استوانه ای میشود. در قاعده آن مجرای ادرار و سینوس اوروژنیتال از خارج بسته میشود. اما در زن برآمدگی تکمه مانند تناسلی به چوچوله بدل میشود و سینوس اوروژنیتال بازمیماند و تشکیل دهلیز را میدهد. این عنصر مرکز احساسات شهوانی است. رجوع به چچله شود.
(1) - Clitoris.
(2) - Genital tubercle.

چوچوله بهم زن.

[لَ / لِ بِ هَ زَ] (نف مرکب) خانم باز. متمایل به معاشرت و خفت و خیز با زنان بدکاره و این ترکیب از تصنیفی در همین زمینه اقتباس شده است که گوید :
علی چینی بندزنم من
چوچوله بهم زنم من.
(فرهنگ لغات عامیانه تألیف سیدمحمدعلی جمال زاده).

چوچونچه.

[چَ / چِ] (اِ) قسمی کتان. قسمی جامهء کتانی که به روسیه کنند. (یادداشت مؤلف).

چوچه.

[چَ / چِ] (اِ) بمعنی چوبه است. (از جهانگیری). چوبی باشد که بدان خمیر نان را تنک سازند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به چوبه شود. تیرک دیرک. || جوزه و چوزه. || قو. (ناظم الاطباء).

چوخا.

(اِ) جامه ای است پشمین. (شرفنامهء منیری). جامه واری که از پشم بافته باشند. (برهان) (ناظم الاطباء). جامهء پشمین کوتاه که نوعی از لباس فقرا است و ترکی است. (غیاث اللغات). جامه پشمین که در تبرستان بافند و بپوشند و آن را چوخه نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). چوخه. پارچه بی کرکی که از پشم بافته میشود و در مازندران بسیار بافته میشود. (فرهنگ نظام). قسمی جامهء پشمین خشن که از مازندران آرند و به روی دیگر جامه ها پوشند و به روزگار ما هنوز معمول است و در عربی آن را جوخ گویند. (قطر المحیط) (یادداشت مؤلف). استی. چوقه(1)(نیم تنه قفقازی). گیلکی چوخه(2) (نیم تنهء پشمین بی دوخت و بدون آستین که بیشتر گله بانان و ساربانان پوشند). در ترکی «چوغا» (جامهء پوستین)، معرب آن «جوخ». (حاشیهء برهان چ معین). جامهء پشمی خشن که چوپانان و برزیگران پوشند. (فرهنگ فارسی معین). || جامه ای که نصاری پوشند. (برهان). جامهء پشمین که راهبان در کلیسا می پوشیده اند. (آنندراج). نوعی از جامهء نصاری. (ناظم الاطباء) :
مرا بینند در سوراخ غاری
شده مولوزن و پوشیده چوخا.خاقانی.
|| نوعی از پوشش کوتاه که بهند جوکیانش پوشند و آن را کفتها گویند. (شرفنامهء منیری). || عبا. (یادداشت مؤلف).
(1) - cuqqa.
(2) - cuxa.

چوخط.

[خَ] (اِ مرکب) مخفف چوب خط (در تداول عامه). رجوع به چوب خط شود.

چوخط زدن.

[خَ زَ دَ] (مص مرکب)چوب خط زدن (در تداول عامه). رجوع به چوب خط زدن شود.

چوخورسعد.

[سَ] (اِخ) از نواحی قفقاز است. اما بیکلر بیکیان عظیم الشأن ایران سیزده است: اول قندهار. دوم شیروان. سوم هرات. چهارم آذربایجان. پنجم چوخورسعد. ششم... (تذکرة الملوک ص 5). چخورسعد.

چوخورکند.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چالدران بخش سیه چشمه شهرستان ماکو. 120 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چوخورگیر.

[] (اِخ) نام محلی در سواحل شرقی بحر خزر در جنوب بورگ الی واقع است.

چوخوریورد.

[یُ] (اِخ) دهی است از دهستان ابهررود بخش قیدار شهرستان زنجان. دارای 204 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چوخه.

[خَ / خِ] (اِ) چوخا، جامهء پشمین. || جامه پشمینی که نصارا پوشند :
مولو مثال دم چو برآرد بلال صبح
من نیز سر ز چوخه خارا برآورم.خاقانی.
رجوع به چوخا شود.

چوخه زنبیل.

[خَ زَ] (اِخ) تپه ای است در سه فرسنگی شوش که تصور میرود قصر اونتاش کال باشد. (جغرافی مفصل تاریخی غرب ایران ص 323). چقازنبیل.

چوخیدن.

[دَ] (مص) چخیدن. (جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). ستیزه کردن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). و این تبدیل چخیدن است. (آنندراج). رجوع به چخیدن و نیز رجوع به چغیدن شود. || کوشیدن. (برهان) (ناظم الاطباء). || لغزیدن را گویند و آنرا تنکوخیدن نیز گفته اند. (جهانگیری). لغزیدن و بسر درآمدن و افتادن باشد خواه انسان و خواه حیوان دیگر. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). لغزیدن. (غیاث اللغات). لیز خوردن. (یادداشت مؤلف). سر خوردن. از پیش بدر رفتن و با پشت بزمین خوردن. سریدن. شخشیدن. تزلق. در سطحی لغزان بدر رفتن پای و افتادن. رجوع به لیز خوردن و لغزیدن شود.

چود.

(اِخ)(1) نام دریاچه ای در روسیه که بوسیله رودخانه ای بنام نارووا(2) در خلیج فنلاند جریان پیدا میکند.
(1) - Lac des Tchoudes. Lac peipous.
(2) - Narova.

چودار.

[چَ] (اِ)(1) مخفف چاودار. قسمی گندم وحشی. بارنج. کارناوار. جودر. جودره. گودر. گودره. طمج. دیوک. دیو گندم. دیله. دیبک. گنگران. (یادداشت مؤلف).
|| دوسر. (ناظم الاطباء). رجوع به دوسر و چاو دار شود.
(1) - Seigle.

چودری.

(اِ) صاحب منصب دولتی در هند که دوپته داشت و پته بمعنی علامت و نشانه است: «و تفاوت میان چودری و رعیت این بود که چودری دو پته داشت». (تاریخ فیروزشاهی).

چودن.

[چَ دَ] (اِ) قالب فلزی. (ناظم الاطباء). چُدن. ترکیبی از آهن و زغال که تا پنج درصد زغال دارد، شکننده است و بدو رنگ سفید و خاکستری وجود دارد. چون سرد شود بر حجمش افزوده میشود از این رو در قالب گیری مورد استعمال فراوان دارد. || در تداول مردم خراسان بظرفی گفته میشود که از همین ماده و بشکل نیمکره است و برای تف دادن (بو دادن) دانه ها و سرخ کردن گوشت و غیر آن بکار رود. رجوع به چدن شود.

چور.

(اِ) تورنگ را گویند و آن را تذرو نیز نامند. (جهانگیری). پرنده ای است که تذرو می گویند و آن خروس صحرائی است. (از برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). پرنده ای است بقدر ماکیان اما خیلی خوشرنگ که در تکلم قرقاول و در مازندران تیرنگ گفته میشود. (فرهنگ نظام). ترنگ. تذرو. تیرنگ. قرقاول. خروس دشتی. (یادداشت مؤلف). رجوع به تذرو و قرقاول شود.

چور.

[چَ وَ] (اِ) نوعی علف هرزه پیچان که زمین را فرا گیرد و از رشد دیگر گیاهان و نباتات مانع آید. فریز (در تداول مردم خراسان).
- چور واچیدن؛ در تداول مردم گیلان، بی خو کردن زمین. پاک کردن زمین از چور و آماده کردن برای زراعت. و پیراستن زمین از خو.

چور.

(اِ) چول. در تداول عوام بمعنی غارت و چپاول است. رجوع به چول شود.

چور.

(اِ) (ترکی چول). چُل. بیابان. رجوع به چول شود.
- بیابان چور؛ بیابان بی آب و علف را گویند.

چور.

[چَ] (اِ) در کلمهء اتباعی درد و چور، ظاهراً ترکی باشد. بمعنی درد یا بیماری بد. (یادداشت مؤلف). رجوع به درد و چور و کوفت و چور شود.

چور.

[] (اِخ) دهی است از دهستان بالک بخش مریوان شهرستان سنندج. دارای 350 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه و قنات. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چورابه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) آبی که از زیر سد جاری شود. (ناظم الاطباء).

چورپور.

(اِ) به معنی چور است. (جهانگیری). بمعنی چور باشد که تذرو است و او را خروس صحرائی گویند. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به چور شود.

چورت.

[چُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان در کاسعیده بخش چهاردانگه شهرستان ساری. 415 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار. محصولاتش غلات، لبنیات و ارزن و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چورتی.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان جنت رودبار بخش رامسر شهرستان تنکابن. 420 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار. محصولاتش غلات، لبنیات، گردو و سیب زمینی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

چورچوری.

(اِخ) دهی است از دهستان قوشخانه بخش باجگیران شهرستان قوچان. 181 تن سکنه دارد. محصول عمده اش غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چورزق.

[چَ رَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان زنجان. 818 تن سکنه دارد. محصولاتش غلات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چورزق.

(اِخ) دهی است از دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان. دارای 725 تن سکنه. آب آن از رودخانهء جیزلا. محصولاتش غلات، پنبه، برنج، گردو، انار و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چورس.

(اِخ) نام قریه ای از قراء ماکو در مغرب نخجوان واقع در آذربایجان غربی که در زمان شاه عباس صفوی سلمان خان سورباشی دنبلی در آنجا حکومت داشت. (جغرافیایی غرب ایران ص 64 و تاریخ کرد ص 207).

چورس.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان چای پارهء بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی. 2023 تن سکنه دارد. آب آن از قنات، چشمه و نهر. محصولاتش غلات و حبوبات است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چورسر.

[سَ] (اِخ) از دهات مازندران و استرآباد است. (مازندران و استرآباد رابینو ص 41).

چورک.

[چُ رَ] (ترکی، اِ) چُرَک کلمهء ترکی است بمعنی نان و خبز. (ناظم الاطباء). نان. || در ترکی استانبولی؛ نان شیرینی است.

چورکوچان.

[چَ وَ کو] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش آستانهء شهرستان لاهیجان. 1296 تن سکنه دارد. آب آن از حشمت رود و رودخانهء سفیدرود. محصولاتش برنج و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چورلیلی علی پاشا.

[لَیْ عَ] (اِخ) از وزیران دوران سلطان احمدخان سوم از سلاطین عثمانی و در دورهء سلطان مصطفی خان ثانی در گارد شاهنشاهی بخدمت پرداخت. در سال 1115 ه . ق. پس از جلوس سلطان احمد بمقام وزارت، در سال 1116 ه . ق. به استانداری طرابلس غربی و در سال 1118 ه . ق. بسمت نخست وزیری رسید و با دختر سلطان مصطفی خان ازدواج کرد و قدرت فوق العاده ای یافت. پس از چهار سال نخست وزیری در سال 1122 ه . ق. از این سمت بر کنار شد و بقتل رسید. از این مرد آثار گرانبهائی در نقاط مختلف ترکیه باقی مانده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

چورمق.

[مَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان. 1300 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه. از محصولاتش غلات و حبوبات و انگور و لبنیات است. صیفی کاری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چورمق.

[مَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان. 466 تن سکنه دارد. آب آن از قنات. محصولاتش غلات دیم و کمی انگور و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چورمه.

[مِ] (اِخ) مرکز دهستان جیرستان بخش باجگیران شهرستان قوچان است. 216 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غلات و انواع میوه هاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چورن.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهپر بخش مرکزی شهرستان نوشهر. دارای 555 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصولاتش غلات و ارزن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چورن.

(اِخ) دهی است از دهستان کجور از آبادیهای مازندران و استرآباد. (مازندران و استرآباد تالیف رابینو ص 148).

چوروت.

(اِ) چروت. سیگاری که بدون کاغذ از برگ توتون پیچیده میشود. این کلمه از چُرت «اردوست» و اصل آن نیز از انگلیسی گرفته شده است. (فرهنگ نظام). سیگار برگ. رجوع به چروت شود.

چوروک.

(اِ) چروک. در تداول عوام، چین و شکن و فرورفتگی به درازا در چیزی. چنانکه در جامه یا پوست و مانند آن. چین. شکن. نورد. چین از پی چین. شکنج آژنگ. ونج. کیس. (یادداشت مؤلف). غالباً چین و چروک با هم بکار رود.
- چوروک افتادن (در تداول عامه)؛ چین و شکن پیدا کردن چیزی چون پارچه و پوست رخسار و مانند آن، چین از پی چین پیدا آمدن چیزی را. کیس برداشتن.
- چوروک خوردن (در تداول عامه)؛ چین برداشتن. ترنجیده شدن. در ترنجیدن. چین خوردن. تکمش. نورد پیدا کردن. (یادداشت مؤلف).
- چوروک دادن (در تداول عامه)؛ چین انداختن بپارچه و نظایر آن را گویند. چین دادن. چین و شکن دادن.

چوروکیدن.

[دَ] (مص) در تداول عامه، چوروک خوردن. چین خوردن. و چین برداشتن پارچه. کیس برداشتن. چروک شدن.

چوروکیده.

[دَ / دِ] (ن مف / نف) نعت مفعولی از چروکیدن در تداول عامه. جامه یا پارچه یا پوست اندام و رخسار که چین های پی درپی و بسیار برداشته باشد. چین و شکن بسیار یافته باشد، کیس شده باشد و یا چروک خورده باشد.

چوره.

[رَ / رِ] (اِ) دوکدان. (ناظم الاطباء).

چوره.

[چَ وَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان رحمت آباد بخش رودبار شهرستان رشت. 167 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و سیاه رود. محصولاتش غلات، برنج و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چوره.

[چُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کناربروژ بخش صوهای شهرستان ارومیه. دارای 315 تن سکنه. آب آن از دره. محصولاتش توتون و غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چوره.

[چُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. 190 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه. محصولاتش غلات و عدس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چوره باد.

[چُ رَ] (اِخ) از قرای زنجان رود زنجان قدیم النسق. محصولش دیمی و آبی. رودخانهء کوچکی از میان قریه جاریست که آب آن از چشمه سار است. حاصل صیفی و بعضی اراضی از آن رود مشروب میشود، منبع این رود از دیزه است که موسوم به عاشقلو دره سی میباشد. تقریباً ثمن فرسخ راه باغات دارد. در کوهسار این قریه مرتع و چمن و چشمه سار خوبی هست. هوای آن ییلاقی است. (مرآت البلدان ج 4 ص 283).

چوره ناب.

[چُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان. 345 تن سکنه دارد. آب از قنات و چشمه. محصولاتش غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چوری.

(اِ) بازوبند و دست بند. (ناظم الاطباء). || چوری فروش. آنکه چوری فروشد. دست بندفروش. کسی که دست بند و زینت های زنانه دیگر فروشد. || جوجهء کوچک مرغ. (فرهنگ نظام). بچهء ماکیان که تازه از تخم برآمده و پرهای اولی آن نریخته باشد. (ناظم الاطباء). || در ترکی دختر. (آنندراج) (ناظم الاطباء). در ترکی بمعنی کنیز باکره و دختر خانه زاد است. (فرهنگ نظام) :
چوری... گندهء فراخی که تراست
آیا ز چه جنس است بگو با من راست
گر مشک بود درش فراخ اینهمه چیست
ور زآنکه جوال است پر از آب چراست؟
شفائی (از آنندراج).
|| در ترکی پسر. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از آنندراج و بهار عجم).

چوری.

[چَ] (اِ) اصل این کلمه هندی است و آن آلتی است که از مویهای دراز گاو تبت و جز آن برای دور کردن مگس سازند. (ناظم الاطباء)، مگس پران.

چوری.

(اِخ) از دهات آمل از آبادیهای مازندران و استرآباد. (مازندران و استرآباد تالیف رابینو بخش انگلیسی ص 113). در ترجمهء فارسی «چاوری» آمده است، و درست نمی نماید. (مازندران و استرآباد ص 153).

چوریدن.

[دَ] (مص) در تداول مردم خراسان به معنی غارت کردن و چپاول کردن و چپو کردن است.

چوز.

(اِ) جانور شکاری را گویند که سال برو نگذشته و گریز نخورده باشد. (جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). پرندهء شکاری را گویند که یک سال تمام بر او نگذشته و تولک نکرده باشد، یعنی هنوز پرهای او نریخته باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). || فرج زنان. (از جهانگیری) (از برهان) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). شرم اندام. بترجا. ممر. مرمر. (این دو در زبان اطفال است) زهگیر. نس :
عضو دو است چوز و کون، نیست در این چرا و چون
کون ز پی خواص دان، چوز برای جمهره.
سوزنی.
طرفه که در وقت سفر کردنش
مهر زند بر در چوز زنش.سوزنی.
گر زنی چوزش نهی چیزش بده
بشنو این از من که کار افتاده ام
گادن مفتی نمی ارزد بهیچ
من زن مفتی مکرر گاده ام.
یغمای جندقی (از فارسنامهء ناصری).
|| بوتهء گیاهی است بغایت سفید و شبیه است بدرمنه که آن را ژاژ و چغز هم خوانند. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). || تذرو را گویند که خروس صحرائی است. (برهان) (ناظم الاطباء). اما به این معنی مصحف چور است. (حواشی برهان).

چوزا.

(اِ) پرنده ای است که آن را غلیواج گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غلیواژ. زغن. (یادداشت مؤلف). گوشت ربا. خاد.

چوزچال.

(اِخ) از قرای استرآباد در میان دهنه در بالای کوه واقع شده است. از چشمه آبیاری میشود. هوایش ییلاقی و چهل ویک خانوار جمعیت دارد و ییلاق اهالی کنول میباشد. (مرآت البلدان ج 4 ص 285). از دهات فندرسک از آبادیهای مازندران و استرآباد. (مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص 171).

چوزک.

[زَ] (اِخ) (چشمه...) از ناحیه نوئی کوه کیلویه و در 2500 گزی شرقی سرفاریاب واقع شده است و این چشمه از درز سنگی درآید که مانند شرم زنان باشد. (فارسنامهء ناصری).

چوزک بالا.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان زنجان رود بخش حومهء شهرستان زنجان. 130 تن سکنه دارد. از چاه آبیاری میشود. محصولش غلات و برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چوزک پائین.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان زنجان رود بخش حومهء شهرستان زنجان. 143 تن سکنه دارد. از زنجان رود آبیاری میشود. محصولش غلات، برنج، انگور و قیسی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چوزگک.

[زَ گَ] (اِ مصغر) (از: چوزه + ک تصغیر) چوزهء کوچک. جوجهء کوچک. جوجهء خرد :
آبی چو یکی چوزگک از سله(1) بجسته
چون چوزگکان برتن او موی برسته.
منوچهری.
خانه خوهم رفت چون خروسک کهگون
سوی یکی ماکیان و چوزگکی شش.
سوزنی.
(1) - ن ل: چوزه از خایه.

چوزوک.

(اِخ) دهی است از دهستان سجاسرود بخش قیدار شهرستان زنجان. 634 تن سکنه دارد. از قنات و رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چوزه.

[زَ / زِ] (اِ) بچهء نوزاد ماکیان که بتازیش فرخ خوانند. (شرفنامهء منیری). بچهء ماکیان. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). بچهء ماکیان و جز آن. (ناظم الاطباء). جوجه. (فرهنگ فارسی معین). بچهء مرغ. جوجه. چوژه. فرخ. فَرّوج قوب. (یادداشت مؤلف). ج، چوزگان :
چون پند فرومایه سوی چوزه گراید
شاهین ستنبه به تذروان کند آهنگ.
جلاب بخاری.
بگیرم آنگه و پرش یکان یکان بکنم
چو پر چوزهء اندر ربوده گرسنه خاد.
سوزنی.
در پناه پهلوان کبک و تذرو آرد برون
چوزگان دانه چین از بیضهء شاهین و باز.
سوزنی.
شعر من جز در مدیح او نباشد لاجرم
فرش عز از قیروان تا قیروان می افکند
دانی از مرغان کدامین بگسلاند نسل خویش
آنکه چوزه از برون آشیان می افکند.
عمادی شهریاری.
جره بازت که شکاری فکنست
جیره اش چوزهء هر بیوه زنست.جامی.

چوزه.

[زَ / زِ] (اِ) غوزهء پنبه را گویند. (یادداشت مؤلف). کشکله؛ چوزهء پنبه بود که از او پنبه بیرون کنند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). || رخنهای کمردوک را نیز گویند که در وقت پنبه رشتن ریسمان چرخ را در آن اندازند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). شکاف کمردوک که ریسمان در آن افتد وقت رشتن. (فرهنگ نظام). به این معنی چوزه دوک نیز گویند. (انجمن آرا).

چوزه.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان دودانگه بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. 545 تن سکنه دارد. از چشمه و رودخانه محلی آبیاری میشود. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

چوزه باز.

[زَ / زِ] (نف مرکب) آنکه چوزه بازد. چوزگان ببازی گیرد. || آنکه چوز را ببازد. || زن پیر که مایل بمردان جوان باشد. (ناظم الاطباء). جوان سال پسند.

چوزه خون.

[چَ زَ خُ] (اِخ) دهی است از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز. 667 تن سکنه دارد. از اوجای چای آبیاری میشود. محصولش غلات، سیب زمینی و یونجه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چوزه ربا.

[زَ / زِ رُ] (نف مرکب، اِ مرکب)جوجه ربا. مرغ گوشت ربا. چوزه رباینده. غلیواج را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غلیواج را گویند که جوجه شکار کند. (انجمن آرا). زغن. خاد. رجوع به چوزه لوا شود.

چوزه لوا.

[زَ لِ / لُ] (اِ مرکب) چنگلاهی. (شرفنامهء منیری). جوجه ربا. چوزه ربا. زغن. خاد. مرغ گوشت ربا. غلیواج. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به چوزه ربا شود.

چوژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) غوزهء پنبه. رجوع به چوزه شود.

چوژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) چوزه. (ناظم الاطباء). جوجه. ج، چوژگان :
شاها ز تو غوری بلباسات بجست
مانندهء چوژه از کف خات بجست
از اسب پیاده گشت و رخ پنهان کرد
پیلان بتو شاه داد و از مات بجست.
فردوس مطربه.
همچنانک آن مرغ بر آن بیضه خود بنشیند و آن را گرم میدارد و از آن چوژگان بیرون می آرد... لاجرم چوژگان بیرون نمی آیند. (کتاب المعارف).
رجوع به چوزه شود.

چوژه ربا.

[ژَ / ژِ رُ] (نف مرکب، اِ مرکب)چوزه ربا. چوزه لوا. جوجه ربا. مرغ گوشت ربا. زغن. غلیواژ. (یادداشت مؤلف). رجوع به چوزه ربا شود.

چوست.

(اِ)(1) درختچه ای است که درکلیه نقاط مرطوب جنگلهای شمال فراوان است. در مازندران آن را «جز»، درطوالش و رودسر «چوست» و «چشت»، در آستارا «هس» در رشت «کول»، «کول کیش» و «کوله خاس» و در برخی نقاط طالش «پل» مینامند. (جنگل شناسی تألیف کریم ساعی ج 1 ص 208).
(1) - Ruscus Hyrcanus.

چوسر.

[چُ سِ] (اِخ)(1) جفری. شاعر انگلیسی که مقارن سال 1340 م. در لندن متولد شد و در 1400 م. زندگی را بدرود گفت. در سال 1357 خدمتگزار خانم لایونل(2) دوک کلارنس(3) بود. در 1359 م. در اردوگاه فرانسوی خدمت میکرد. در یکی از عملیات جنگی شرکت کرد و اسیر شد و در سال 1360 م. خریده شد. در حدود ده سال در مأموریت های دیپلماتیک ایتالیا(4) فلاندر(5)فرانسه(6) و لمباردی(7) خدمت کرد. و در تظاهرات بوکاچی یو(8) شرکت کرد. نوشته هایش به سه دوره تقسیم میشود: 1- دوره ای که از 1359 تا 1372 م. طول کشید و در این دوره شاعر تحت تأثیر ادبیات فرانسوی است و از آثار او در این دوره ترجمه ای از افسانهء گل سرخ(9) و کتابهای لیون و(10) دوشس(11) را میتوان نام برد. 2- در این دوره که از 1372 تا 1386 م. طول کشید از زبان و ادبیات ایتالیا متاثر است. و از آثار شعرای او در این دوره پارلمان فول(12) و خانه فیم(13) را باید نام برد. 3- دورهء انگلیسی که از سال 1386 تا 1400 م. طول کشید و از آثار این دورهء او داستانهای کانتر بوری(14) را ذکر باید کرد.
(1) - Chaucer Geoffrey.
(2) - lionel.
(3) - Duke of clarence.
(4) - Italy.
(5) - Flanders.
(6) - France.
(7) - Lombardy.
(8) - Boccaccio. rose.
(9) - Roman da la
(10) - The Book of the lyon.
(11) - The Book of the Duchess.
(12) - The parlement of Foules.
(13) - The house of fame.
(14) - The Canterbury Tales.

چوسر.

[چَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان الموت بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. 36 تن سکنه دارد. از رودخانهء آتان آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

چوسرمحله.

[چَ سَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) از دهات آمل. از آبادیهای مازندران و استرآباد. (مازندران و استرآباد، رابینو بخش انگلیسی ص 113). در ترجمه فارسی «چاوسرمحله» آمده است و درست نیست. (مازندران و استرآباد ص 153).

چوسیدن.

[چَوْ دَ] (مص) چسبیدن. اعم از آنکه چیزی بچیزی بچسبد یا بدست محکم بگیرند. (برهان). چسبیدن است و آنرا چفسیدن نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ ضیاء). چسبیدن و ملصق گشتن. (ناظم الاطباء). چسبیدن که چفسیدن هم گویند. (یادداشت مؤلف). چسبیدن. (فرهنگ فارسی معین).

چوشاهستان.

[چُ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش آستانهء شهرستان لاهیجان. 122 تن سکنه دارد. از نهر حشمت رود از سفیدرود آبیاری میشود. محصولش ابریشم است. صیفی کاری دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چوش پره.

[پَ رَ / رِ] (اِ مرکب)جوش پره. نوعی آش رشته است. (ناظم الاطباء). جوشواره؟

چوشت.

[چُ] (اِ) در طالش گیاه جَزّ را نامند. (یادداشت مؤلف). کوله. خاس. رجوع به چوست شود.

چوشدن.

[شِ دَ] (مص) مخفف چوشیدن است که بمعنی مکیدن باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). امتصاص و چوشیدن. (از ناظم الاطباء) :
حلق عدوت هر شبی کز جگر آب چو شدی
آب روانش از لب چشمهء خنجر آمده.
سیف اسفرنگ.
رجوع به چوشیدن و مکیدن شود.

چوشک.

[شَ] (اِ) کوزه را گویند که لوله داشته باشد و آن را بلبله نیز خوانند. (جهانگیری). کوزه لوله دار را گویند. (برهان) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). کوزهء لوله دار کوچک مأخوذ از چوشیدن که بمعنی مکیدن است. (آنندراج) (انجمن آرا). بلبلی. چون لولهء آن را در دهن گذاشته آب میخوردند. شاید تشبیه به مکیدن پستان شده که چوشیدن است. (فرهنگ نظام). کوزهء کوچک آبخوری. از چوشیدن است یعنی مکیدن. (یادداشت مؤلف).

چوشل.

[چوَ / چُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان. 659 تن سکنه دارد. از نهر شمرود آبیاری میشود. محصولش برنج، ابریشم، چای، لبنیات و عسل است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چوشلی.

[] (اِخ) نام موضعی شمال توریانا از نواحی شمالی ترکستان روس.

چوشیدن.

[دَ] (مص) مکیدن. (جهانگیری) (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). مکیدن و امتصاص نمودن. (ناظم الاطباء). در سنسکریت چوش بمعنی مکیدنست که در اردو چوسنا شده است. (فرهنگ نظام). مزیدن. میکیدن. چنانکه حجام شاخ را. (یادداشت مؤلف). در افغانستان امروز هم بجای مکیدن چوشیدن گویند: الملحان؛ آنکه پستان شتر بچوشد تا آواز دوشیدن نشنوند. ضغیل؛ بانگ چوشیدن حجام شیشه را. (مهذب الاسماء). رجوع به چوشدن و مکیدن شود.

چوغ.

(اِ) تلفظی از چوب در تداول مردم برخی از نواحی چنانکه عامهء تهران. چوق. چوب. (فرهنگ فارسی معین). || یوغ و غل. (ناظم الاطباء). چغ. چق. جوغ. چوبی که بر گردن گاو گردونه کش نهند. || گاو گردونه کش. (فرهنگ فارسی معین). || نهری که از میان باغ یا کشت و یا چمن عبور کند. جوب. جوی. || بندروغ. (ناظم الاطباء). رجوع به یوغ و رجوع به بندروغ شود.

چوغامله.

[مِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان گتوند بخش گتوند شهرستان شوشتر. 150 تن سکنه دارد. از چاه آبیاری میشود. محصول عمده اش غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چوغان.

(اِ) چُغان. اسم فارسی اشنان است. (آنندراج) (انجمن آرا). چوبک.

چوغانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. 156 تن سکنه دارد. از سمین رود و چاه آبیاری میشود. محصولش غلات و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چوغری.

[غَ] (ترکی، اِ) ماست که آب آن را گرفته باشند. ماست کیسه ای چغرات. (فرهنگ نعمة الله). ماست و یا چغرلاتی که در کیسه باقی ماند پس از چکیدن آب وی (ناظم الاطباء). چکیده :
وآن زر از تو باز خواهد آنکه تا اکنون از او
چوغری خوردی همی و طایفی و لیولنگ.
غمناک (از فرهنگ اسدی).
|| اسب خاکی رنگ برنگ کبک. (ناظم الاطباء).

چوغول.

[چُ غُ] (ترکی، ص) خبرگیر مأخوذ از ترکی. (ناظم الاطباء).

چوغولی.

[چُ غُ] (حامص) چغلی. خبرگیری. || شرح اعمال کهتری نزد مهتری بقصد مجازات شدن وی. رجوع به چوغولی کردن شود. || غدر و دغا. (ناظم الاطباء).

چوغولی کردن.

[چُ غُ کَ دَ] (مص مرکب) چغلی کردن. خبر آوردن برای کسی. (ناظم الاطباء). || شکایت از کسی پیش کسی بردن. || نمودن اعمال و افعال درخور نکوهش کهتری پیش مهتری. باز نمودن اعمال کودکان نزد بزرگتران تا مجازات شوند. رجوع به چوغولی و چغلی شود.

چوق.

(اِ) چوب. رجوع به چوغ شود.

چوقاسیاه.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان کزازپائین بخش سربند شهرستان اراک. 751 تن سکنه دارد. از قنات و رودخانهء محلی آبیاری میشود. محصولش غلات، چغندرقند، و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

چوک.

(اِ) مرغی است که خویشتن از درخت بیاویزد. (فرهنگ اسدی). نام جانوری که خود را از شاخ درخت بیاویزد و حق حق کند تا زمانی که قطرهء خونی از دهان او بچکد. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (فرهنگ خطی). مرغیست که خویشتن را از درخت آویزد از سر منقار و بانگ زند چندانکه خون از بینی ریزد. (اوبهی) (حاشیهء فرهنگ اسدی). مرغکی است که خود را از شاخ درخت بیاویزد و فریاد کند، و حق حق کند. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). پرنده ای است که بپا خود را از شاخه درخت بیاویزد و آوازی شبیه به حق حق میدهد. (فرهنگ نظام). مرغی است که خود را از شاخهء درخت سرنگون بیاویزد و چندان بانگ کند که خون از او روان شود. (فرهنگ خطی) (فرهنگ سروری). بوم کلان که در شبها بانگ کند. (فرهنگ سروری چ دبیرسیاقی). مرغیست مانند جغد که خود را از درخت آویزان سازد و فریاد کند. شب آویز. مرغ حق. (فرهنگ فارسی معین). شباهنگ؟ شباویز. (یادداشت مؤلف). نوعی جغد (بوم است) که بر درختان مقام گیرد و از سوراخی که بر بینی وی باشد شب هنگام بانگی چون بانگ «حق» برآید و عامه گویند حق گوید و از گفتن بازنایستد تا قطرهء خونی از گلویش بچکد و نیز معتقدند وی از درخت، خویشتن نگونسار کند که این مکافات و پادافراه از آنست که حبه ای از مال یتیم بخورده است :
گوئی بهی چو من ز غم عشق زرد گشت
از شاخ همچو چوک بیاویخت خویشتن.
رودکی(1).
چوک ز شاخ درخت خویشتن آویخته
ماغ سیه با دو بال غالیه آمیخته.
منوچهری (از لغت فرس).
در فرهنگ اسدی خطی آقای نخجوانی که تاریخ کتابت آن 766 است کلمه «چوک» «کوچ» آمده است بهمین معنی و با همین شعر منوچهری لیکن مصرع دوم این است: «بانگ کنان تا سحر آب دهان ریخته». (یادداشت مؤلف).
(1) - این بیت با اندک تغییری به بهرامی منسوبست و در بیشتر فرهنگها به کسائی نیز نسبت داده شده.

چوک.

(اِ) آلت تناسل. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (فرهنگ سروری) (انجمن آرا) (فرهنگ خطی) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). نره. مردی. آلت تناسل. (یادداشت مؤلف). آلت تناسل مرد. نره. (فرهنگ فارسی معین). در پهلوی چوک و در طبری چیک (کیر) در عربی «شیق». سر ذکر و آلت مرد است. (حواشی برهان) :
بر کسی چون کمان ندافی
بزنی چوک چون چک نداف.فرالاوی.
|| زانو زدن شتر. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
برانم از عقب کوچ کردهء خود لوک
زند جمازهء سعیم به خیمه گاهش چوک.
جامی (از آنندراج).
جهانگیری این معنی را به واو مجهول نوشته و معانی دیگر آن را به واو معروف و در این تامل است چه لوک که بر وزن او در شعر آمده به واو معروف است. (آنندراج) (انجمن آرا). || امر بزانو زدن هم هست، یعنی بزانو درآی و گویند به این معنی ترکی است. (برهان). || زانو زدن. (فرهنگ نظام). رجوع به چوک زدن شود.

چوک.

(هندی، اِ) نام هندی چیزی از قبیل رب بسیار ترشی که از کوهستان نیپال و نواحی آن می آورند و آبلیمو را چون بجوشانند تا غلیظ شود. علق.

چوک.

(هندی، اِ) بازار و محلی که در آن خرید و فروش کنند. و بازار هر روزی. || بازار مخصوص به لباسهای مستعمل. (ناظم الاطباء).

چوک.

(اِخ) از قرای ممسنی فارس است. (مرآت البلدان ج 4 ص 288).

چوکام.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خمام شهرستان رشت. 3850 تن سکنه دارد. محصولش برنج، کنف، ابریشم، لبنیات و توتون سیگار است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چوکان.

[چَ] (اِ) صورتی از چوگان. رجوع به چوگان شود.

چوکان.

(اِخ) از قرای بلوک خواجهء فارس است. (مرآت البلدان ج4 ص289).

چوکانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. 200 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قرانقو. محصولش غلات، نخود، کشمش و زردآلو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چوکانلو.

(اِخ) از توابع قوچان (خبوشان) آب از قنات. سکنه اش چادرنشین و مالدار و پنجاه خانوار است. (مرآت البلدان ج 4 ص289). دهی است از دهستان تکمران بخش شیروان شهرستان قوچان. 387 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصول عمده اش غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

چوکانلو.

(اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. 141 تن سکنه دارد. محصولش غلات، توتون و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

چوکت.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان میرعبدی بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. 250 تن سکنه دارد. آب آن از باران. محصول عمده اش حبوبات، لبنیات، ذرت و غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چوکتو.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. 288 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، نخود و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چوکده.

[کَ دَ / دِ] (اِ) کفشی که گالش ها یعنی طایفه ای از دامداران جنگل نشین نواحی دیلمان و گیلان و مازندران در هنگام برف بپای خود می بندند تا در برف فرونروند. این کفش را بزبان اهل محل چوکده گویند. (از ایران باستان ج 2 ص 1083). چُغَتَه.

چوک زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) زانو زدن. (فرهنگ خطی) (فرهنگ سروری). بزانو درآمدن : پیش امیری و رئیسی در رکوع میروی و چوک میزنی. (فیه ما فیه).
پیش باز آمدند و چوک زدند
چوک چون اشتران لوک زدند.
پوربهای جامی (از آنندراج).
برانم از عقب کوچ کردهء خود لوک
زند جمازهء سعیم به خیمه گاهش چوک.
جامی (از فرهنگ سروری).
مردمی کو مرا تموک زند
پیش او دل بلا به چوک زند.
لطیفی (از فرهنگ خطی).
و گاهی بحذف واو نیز آمده است. (فرهنگ سروری). و چک مخفف آنست. (فرهنگ نظام) :
چو آنجا رسی زن در آن آب چک
که گردد نمک از گذارش سبک.
جامی (از فرهنگ سروری چ دبیرسیاقی).
فروخفتن شتر و جز آن. استناخه. (یادداشت مؤلف).

چوکک.

[کَ] (اِ) جانورکی است که در ویرانه ها آشیانه کند و آن را بوم نیز گویند. (جهانگیری). جغد را گویند، و آن پرنده ای است نامبارک و پیوسته در خرابه ها آشیان کند. و بوم را هم گفته اند و او نیز پرنده ای است از جنس جغد، لیکن بسیار بزرگ میباشد. (برهان) (آنندراج). نوعی از بوه و بوم که همه شب آواز کند: ضَوع؛ بوم نر. (یادداشت مؤلف). رجوع به بوم شود. || فروخ ماکیان. جوجهء ماکیان. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
آهو با شیر کی تواند کوشید
چوکک(1) با باز کی تواند پرید.
منوچهری (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - در دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی بدینصورت است: « جوگک با باز...». (دیوان منوچهری ص 229).

چوکلا.

[کَ] (اِخ) مشهور به بیشه سر. دهی است از دهستان میان رود بخش مرکزی شهرستان ساری. 250 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء تجن. محصولش برنج و غلات و پنبه است. صیفی کاری دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چوکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان فرح آباد از آبادیهای مازندران و استرآباد. (مازندران و استرآباد رابینو ص 161).

چوکندی.

[کَ] (اِ) عمارت بالای بام که از چهار طرف دروازه داشته باشد و اصل این کلمه هندی است مرکب از چو بمعنی عدد چهار و کهند بکاف مخلوط الهاء بمعنی حصه و طرف و یای نسبت و معنی ترکیبی آن چیزی باشد که بچهار طرف نسبت داشته باشد و بمعنی ماخوذ مجازی است که شهرت گرفته :
سپهر از سرافرازیش در حساب
ز چوکندیش سایه بر آفتاب.
ظهوری (از آنندراج).
|| عماری فیل. مهد پیل. و به این معنی نیز مجاز است. (آنندراج) :
چوکندی شکوهش اگر سایه افکند
فیل سپهر شانه بدزدد بزیر بار.
سعید اشرف (از آنندراج).

چوکهار.

[] (اِ) نام هندی نشاستهء جو است.

چوکی.

(هندی، اِ) نشیمنگاه مرتفع و سکو و کرسی است. قراول خانه. محلی که در آن گمرک را جمع کنند. (ناظم الاطباء).
- چوکی گماشته؛ رئیس گمرک جزء. || محافظ و پاسبان. (ناظم الاطباء).

چوکی.

(اِخ) شهری که نادرشاه مابین ابیورد و کلات بنا کرد و علت بناکردن آن در این محل آن بود که نادرشاه در اینجا متولد شده بود. بعد از نادر این شهر خراب شد. این شهر شبیه شهر شاه جهان آباد هندوستان ولی از آن کوچکتر بود و نهری از وسط بازار بزرگ آن جاری بود. ابتدا این شهر موسوم و معروف به جولودگاه بود ولی خالی از سکنه بود. چون نادر نمیخواست بزور و عنف کسی را به آنجا ببرد و سکنی دهد، پس از آنکه خوارزم را فتح کرد و اسیران بسیار از آنجا آورد در شهر مولودگاه مسکن داد. از آن وقت این شهر موسوم به چوک آباد شد یعنی شهر پرجمعیت. (مرآت البلدان ج 4 صص 288-289). رجوع به چوک آباد شود.

چوکی دار.

(نف مرکب) دارندهء چوکی. آنکه چوکی دارد. || مهتر و بزرگ پاسبانان شب. (ناظم الاطباء).

چوکی نویس.

[نِ] (نف مرکب) نویسندهء چوکی. کسی که حساب پاسبانان و قراولها را داشته باشد. (ناظم الاطباء).

چوگات.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان میرعبدی بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. 250 تن سکنه دارد. آب آن از باران. محصولش حبوبات، ذرت و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چوگان.

[چَ / چُو] (اِ مرکب) (از: چوب + گان، پسوند نسبت) در پهلوی چوپگان(1)، چوپگان(2)، چوبکان(3)، معرب آن صولجان است و کلمهء فرانسوی شیکان(4) از فارسی مأخوذ است. (حواشی برهان). چوب بلند سرکجی است که در بازی گوی بکار برند. (جهانگیری). چوب گوی بازی. (آنندراج). چوب کجی که بدان گوی زنند. (انجمن آرا). چوب کفچه مانندی که با آن گوی بازی میکردند. (فرهنگ نظام). چوب دستی سرخمیده ای که بدان گوی بازی کنند. (ناظم الاطباء). چوبی که دستهء آن راست و باریک و سرش کمی خمیده است و بدان در بازی مخصوصی (چوگان بازی) گوی زنند. (فرهنگ فارسی معین). مؤلفان فرهنگ غیاث و به تبع او آنندراج مینویسند که چوگان مخفف چولگان، است مرکب از چول «به لام» بمعنی خمیده و گان که کلمهء نسبت است و چویگان بتحتانی بعد الواو که بدین معنی آورده اند تحریف اینست و نیز لفظ صولجان دلالت دارد بر آنکه معرب همین چولگان به لام باشد و معرب چوگان بدون لام و درست نیست. سیدمحمدعلی داعی الاسلام مؤلف فرهنگ نظام مینویسد: شاید چولگان بمعنی منسوب به چوله لفظی بوده که الف و نون نسبت ملحق به چوله شده و «ها» مبدل بگاف شده اگرچه خود لفظ چولگان از میان رفته، لیکن معرب آن صولجان دلیل بر وجود اوست و چوله (بمعنی کج) هنوز وجود دارد و استعمال میشود. این نظر هم درخورتأمل است. کفچه. پهنه. و اما چوگان قدیم با امروز فرق داشته است. در قدیم چوگان صورت کفچه داشته که گوی داخل آن بتواند قرار گیرد چه در قدیم گوی را با چوگان از هوا می گرفته اند و سپس باز بهوا پرتاب میکرده اند. اما امروز سر چوب چوگان یا کمی انحنا دارد و یا آنکه چوب کوتاه دیگری بطور متقاطع بر سر چوب دستهء چوگان نصب میشود که بتواند گوی را از روی زمین بغلطاند یا با ضربه بهوا پرتاب کند :
بدانگه که گیرد جهان گرد و میغ
گل پشت چوگانْت گردد ستیغ.بوشکور.
شه هندوان باره ای برنشست
بمیدان خرامید چوگان بدست.فردوسی.
ز چوگان او گوی شد ناپدید
تو گفتی سپهرش همی برکشید.فردوسی.
همه بزم و نخجیر بد کار اوی
دگر اسب و میدان و چوگان و گوی.
فردوسی.
سیاوش چنین گفت با شهریار
که کی باشدم دست و چوگان بکار.فردوسی.
هنر نماید چندانکه چشم خیره شود
به تیر و نیزه و زوبین و پهنه و چوگان.
فرخی.
ز دست هاشان پهنه ز پایها چوگان
ز گرد سرها گوی، اینْت جاه و اینْت جلال.
فرخی.
عجب نباشد اگر شد شکسته گوی دلم
ز بس که میشکند زلف تو بر او چوگان.
فرخی.
چو چوگان خمیده ست بدگوی ما
نباشم بچوگان بدگوی گوی.عنصری.
سپرکردار سیمین بود و اکنون
برآمد بر فلک چون نوک چوگان.
منطقی رازی.
ز من وز اهل دین میدانْت خالیست
بیفکن گوی و هین بگذار چوگان.
ناصرخسرو.
طمعت گرد جهان خیره همی تازد
گوی گشتستی ای پیر و طمع چوگان.
ناصرخسرو.
گوییست این حدیث و بر او هر کس
برداشت دست خویش بچوگانی.ناصرخسرو.
سرگشته چو گوی شد دل من
تا زلف تو گشت همچو چوگان.
رشیدالدین وطواط.
مرا چون گوی سرگردان اگر دارد عجب نبود
چنین گوئی که الا زخم چوگان را نمی شاید.
مجیر بیلقانی.
دلت خاقانیا زخم فلک راست
که آن چوگان جز این گوئی ندارد.خاقانی.
هرکه چوگان سر زلف تو دید
همچو گوئی بر سر چوگان بماند.خاقانی.
او جان عالم آمد در صحن عالم جان
چوگان و گوی او را میدان تازه بینی.
خاقانی.
روزی که سر زلف چو چوگان داری
آسیمه دلم چو گوی میدان داری.خاقانی.
جز تو فلک را خم چوگان که داد
دیگ جسد را نمک جان که داد؟نظامی.
آدم نوزخمه درآمد به پیش
تا برد آن گوی بچوگان خویش.نظامی.
یکی گوی و چوگان بقاصد سپرد
قفیزی پر از کنجد ناشمرد.نظامی.
ای چو گوئی گشته در چوگان او
تا ابد چون گوی سرگردان او.عطار.
همچو گوئی مانده در چوگان چنین
چند خواهم بود سرگردان چنین؟عطار.
من چو گوئی پا و سر گم کرده ام تا تو مرا
زلف بفشانی و پس از حلقه چوگانی دهی.
عطار.
پای را بربست و گفتا گو شوم
در خم چوگانْش غلطان میروم.مولوی.
بچندین حیلت و حکمت که گوی از همگنان بردم
بچوگانها نمی افتد چنین گوی زنخدانی.
سعدی.
پستان یار در خم گیسوی تاب دار
چون گوی عاج در خم چوگان آبنوس.
سعدی.
ز خلق گوی لطافت تو برده ای امروز
که دل بدست تو گویی است در خم چوگان.
سعدی.
چوگان حکم در کف و گوئی نمیزنی
باز ظفر به دست و شکاری نمیکنی.حافظ.
گوی زمین ربودهء چوگان عدل اوست
دامن کشیدهء گنبد نیلی حصار هم.حافظ.
ای صبا با ساکنان شهر یزد از ما بگوی
کای سر حق ناشناسان گوی چوگان شما.
حافظ.
بود گوی سرم را با خم چوگان تو حالی
به یک چوگان چه باشد گر بحال گوی پردازی.
جامی.
مرا بس بر سر میدان عشاق این سرافرازی
که روزی پیش چوگانت کنم چون گوی سربازی.
جامی.
- از خم چوگان بیرون شدن؛ رها شدن. آزادی یافتن. آزاد شدن. رهایی یافتن :
چندانکه چو گوی میدوم از هر سوی
می نتوان شد از خم چوگان بیرون.عطار.
- بچوگان افتادن؛ اسیر و گرفتار شدن. مجازاً، بدست افتادن و نصیب قسمت شدن :
بچندین حیلت و حکمت که گوی از همگنان بردم
بچوگانم نمی افتد چنین گوی زنخدانی.
سعدی (بدایع).
- بچوگان انداختن؛ با چوگان انداختن. بوسیلهء چوگان پرتاب کردن :
همی باش با کودکان تازه روی
بچوگان به پیش من انداز گوی.فردوسی.
- بچوگان بردن؛ با چوگان بردن. بوسیلهء چوگان بردن. ربودن با چوگان :
آدم نوزخمه درآمد به پیش
تا برد آن گوی بچوگان خویش.نظامی.
- بچوگان کسی یا چیزی گوی بودن؛ مطیع و منقاد کسی یا چیزی شدن. اسیر سرپنجهء قدرت کسی بودن. بفرمان کسی بودن :
چو چوگان خمیده ست بدگوی ما
نباشم بچوگان بدگوی گوی.عنصری.
- بچوگان گرفتن گوی؛ با چوگان گوی را گرفتن و از حرکت بازداشتن :
یکی بنده را گفت شاه اردشیر
که رو گوی ایشان بچوگان بگیر.فردوسی.
- چوگان زر؛ چوگان که از زر ساخته باشند.
- چوگان کهربائی؛ چوگان که برنگ کهربا زرد باشد.
- چوگان مشکین؛ چوگان که از مشک بود. مجازاً، سیاه رنگ.
- در چوگان کسی گشتن؛ مطیع و منقاد کسی بودن. سر به فرمان کسی نهادن و از فرمان وی اطاعت کردن :
ای چو گوئی گشته در چوگان او
تا ابد چون گوی سرگردان او
همچو گوئی خویشتن تسلیم کن
پس بسر می گرد در میدان او.عطار.
- در خم چوگان فکندن؛ رام کردن و بفرمان آوردن. مطیع کردن. اسیر کردن. بیچاره و زبون کردن :
چنان در خم چوگانم فکندند
که پا و سر چو گوئی می ندانم.عطار.
- در خم چوگان کسی یا چیزی بودن؛ اسیر سر پنجهء قدرت کسی یا چیزی بودن. گرفتار قدرت کسی بودن :
ای گوی حسن برده ز خوبان روزگار
مسکین کسی که در خم چوگان چو گو بود.
سعدی (طیبات).
- در خم چوگان ماندن؛ گرفتار ماندن. اسیر ماندن :
وانکه چوگان سر زلف تو دید
همچو گوئی در خم چوگان بماند.عطار.
- زخم از چوگان کسی خوردن؛ از او آسیبی و صدمتی تحمل کردن :
بگفت ار خوری زخم چوگان او
بگفتا بپایش درافتم چو گو.
سعدی (بوستان).
- زخم چوگان؛ ضربهء چوگان :
مرا چون گوی سرگردان اگر دارد عجب نبود
چنین گوئی که الا زخم چوگان را نمی شاید.
مجیر بیلقانی.
- فلک چوگانی؛ فلک بازیگر. فلک حیله ساز. فلک غدار. فلک کجرفتار :
در سه سال آنچه بیندوختم از شاه و وزیر
همه بربود به یک دم فلک چوگانی.حافظ.
- گوی در چوگان فکندن کسی را؛ او را بمراد رساندن. قرین موفقیت ساختن :
ملک را گوی در چوگان فکندند
شگرفان شور در میدان فکندند
ز چوگان گشته بیدستان همه راه
زمین زآن بید صندل سود بر ماه.نظامی.
|| بازی چوگان؛ بازی گوی و چوگان. گوی و چوگان بازی :
همه کودکان را بچوگان فرست
بیارای گوی و بمیدان فرست.فردوسی.
بمیدان اسب تازی نیک تازی
بچوگان گوی و پهنه نیک بازی.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چون برنشستند بتماشای چوگان محمد و یوسف بخدمت در پیش امیر مسعود بودندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 107).
بچوگان خود چنان چالاک بودند
که گوی از چنبر گردون ربودند.نظامی.
رجوع به چوگان بازی شود. || گوژ. دوتا. چنگ. خمیده. قلابی مقوس. منحنی :
قدم کرد چوگان و در خم اوی
ز میدان عمرم بسر برد گوی.اسدی.
- از زلف چوگان ساختن؛ سر زلف را خم دادن. سر زلف را به پیچ و تاب افکندن. پیچ و تاب بر سر زلف افکندن :
بهر کویی پریرویی بچوگان میزند گویی
تو خود گوی زنخ داری بساز از زلف چوگانی.
سعدی.
- چوگان زلف؛ با زلف خم اندر خم. با زلف پرتاب. رجوع به همین ماده در ردیف خود شود.
- چوگان زلف؛ خم زلف. تاب زلف. حلقهء زلف.
- چوگان سر زلف؛ حلقهء سر زلف. تاب سر زلف. خمیدگی سر زلف :
وآنکه چوگان سر زلف تو دید
همچو گوئی در خم چوگان بماند.عطار.
- چوگان سنبل؛ کنایه از زلف معشوق باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء).
- چون چوگان؛ خمیده. منحنی. پشت دوتا.
- چون چوگان بودن؛ خمیدن و دوتا شدن :
دی بدشت از سر چون گوی همی گشتم
وز جفای فلک امروز چو چوگانم.
ناصرخسرو.
- قد کسی را چوگان کردن؛ خماندن بالای آختهء او. پشت کسی را دوتا کردن. کوژ کردن. مجازاً، پیر کردن :
قدم کرد چوگان و در خم اوی
ز میدان عمرم بسر برد گوی.اسدی.
- کسی یا چیزی را چو چوگان کردن؛خماندن و دوتا کردن. منحنی کردن و کوژ کردن :
چون روی خویش زی سخن آرم بقهر
پشتش به پیش خویش چو چوگان کنم.
ناصرخسرو.
گرد گردان و فریبانت همی برد چو گوی
تا چو چوگانت بکرد این فلک چوگان باز.
ناصرخسرو.
|| هر چوب سر کج را گویند. (برهان) (فرهنگ نظام). چوب خمیده و سرکج. (آنندراج). هر چوبی که سرش کج و خمیده باشد. (انجمن آرا). هر چوب دستی سرکج. (ناظم الاطباء). هر چوب سرکج عموماً. (فرهنگ فارسی معین) :
یکی را بچوگان مه دامغان
بزد تا چو طبلش برآمد فغان.سعدی.
شب از درد چوگان و سیلی نخفت
دگر روز پیرش بتعلیم گفت.سعدی (بوستان).
|| هر چوب سرکج را گویند که بدان نقاره بنوازند. (جهانگیری). چوب سرکجی که دهل و نقاره بدان نوازند. (برهان) (از انجمن آرا) (از فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). چوب دهل نوازی و نقاره نوازی. (آنندراج). مِقرَعَه؛ چوگان طبل. (زمخشری) (دهار) :
خردمندان نصیحت میکنندم
که سعدی چون دهل بیهوده مخروش
ولیکن تا بچوگان میزنندش
دهل هرگز نخواهد بود خاموش.
سعدی (طیبات).
- پوست کسی یا چیزی را بچوگان دریدن؛کسی یا چیزی را تا سرحد مرگ زدن :
دشمن که نمیخواست چنین کوس بشارت
همچون دهلش پوست بچوگان بدریدیم.
سعدی (طیبات).
|| چوب بلند و سرکجی باشد که گوی فولادی از آن آویخته باشد و آن را کوکبه خوانند و آن نیز مانند چتر از لوازم پادشاهی است. (جهانگیری) (برهان) (از آنندراج) (انجمن آرا) (از فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || از (اصطلاح تصوف) مقادیر احکام را گویند نسبت بعاشق. فخرالدین گوید، مراد از چوگان تقدیر جمیع امور است بطریق جبر و قهر :
کی بمیدان تو یابم این دو سه گوی جهان
در خم چوگان وحدت ناگهان انداخته.
عراقی (فرهنگ مصطلحات عرفاء تألیف سیدجعفرسجادی).
(1) - ciopegan.
(2) - ciopgan.
(3) - ciopakan.
(4) - Chicane.

چوگان.

(اِ) نام آهنگی از آهنگهای موسیقی. رجوع به آهنگ شود.

چوگان.

(اِخ) دهی است از دهستان حمزه بخش لوکمرهء شهرستان محلات. 292 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، بنشن، پنبه، چغندر و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

چوگان.

(اِخ) دهی است از دهستان وفس عاشقلو بخش رزن شهرستان همدان. 316 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات، لبنیات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چوگان.

(اِخ) دهی است از دهستان فعلی کری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاه. 835 تن سکنه دارد. از قنات و چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، حبوبات، توتون و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

چوگان باختن.

[چَ / چُو تَ] (مص مرکب) به چوگان بازی پرداختن. بازی گوی و چوگان کردن. چوگان بازی کردن :
زمانه اسپ و تو رائض به رای خویشت تاز
زمانه گوی و تو چوگان به رای خویشت باز.
رودکی.
نامه نویسد بدیع و نظم کند خوب
تیغ زند نیک و پهنه بازد و چوگان.فرخی.
چوگان باختند و نیزه انداختند.
(تاریخ بیهقی چ ادیب ص 349).
- گوی و چوگان باختن؛ ببازی گوی و چوگان پرداختن. چوگان بازی کردن :
اسب در میدان رسوائی جهانم مردوار
بیش از این در خانه نتوان گوی و چوگان باختن.
سعدی (بدایع).

چوگان باز.

[چَ / چُو گامْ] (نف مرکب) که به بازی چوگان پردازد. آنکه با چوگان بازی کند. (از آنندراج). کسی که چوگان بازی میکند. (ناظم الاطباء) :
ناوک اندازی و زوبین فکن و سخت کمان
پهنه بازی و کمندافکنی و چوگان باز.فرخی.
جعد او بر پرند کشتی گیر
زلف او بر حریر چوگان باز.فرخی.
سر آن ترک چوگان باز، خود گردم که پیوسته
قدم را چون سر چوگان زلف خود دو تا خواهد.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
- سپهر چوگان باز؛ سپهر بازیگر. سپهر کجرفتار رنگارنگ. سپهر حیله ساز. سپهر حیله گر :
در سلاح و سواری و تک و تاز
گوی برد از سپهر چوگان باز.نظامی.
- فلک چوگان باز؛ سپهر چوگان باز. فلک بازیگر. فلک غدار. فلک حیله ساز :
گرد گردان و فریبانت همی برد چوگوی
تا چو چوگانت بکرد این فلک چوگان باز.
ناصرخسرو.

چوگان بازی.

[چَ / چُو گامْ] (حامص مرکب) عمل چوگان باز. یکی از بازیهای بسیار قدیم است. واضع و عامل اصلی آن کاملاً روشن نیست. بعضی آن را به ایرانیان نسبت میدهند و میگویند: «چون اسکندر تصمیم گرفت به ایران حمله کند «دارا» گوی و چوگانی برایش فرستاد تا بجای کشورگشائی ببازی پردازد ». در سال 1150 م. شیرین، دختر یکی از امپراطوران مسیحی چوگان بازی را یاد گرفته بود و شوهر او را زن دیگری دوست میداشت. روزی شیرین با رقیب عشقی خود شرط بست که با هم چوگان بازی کنند. اگر شیرین در مسابقه پیروز شد آن زن دست از شوهر وی بردارد و اگر آن زن مسابقه را برد، شیرین از شوهر خویش چشم بپوشد. در این مسابقه شیرین شکست خورد. این بازی سالها پس از آنکه در ایران رایج بود به هندوستان و از آنجا به کره و چین و ژاپن رفت و اولین بار انگلیسها آن را از مشرق زمین به اروپا بردند. یکی از دیپلماتهای انگلیسی بنام « چارلز زمبول » که در راس هیئتی به ایران آمده بود، در بازگشت خویش به انگلیس اولین باشگاه چوگان بازی را در انگلستان تاسیس کرد. افسران انگلیسی ارتش هندوستان شیفتهء این بازی شدند و بدیهی است که در مراجعت به اروپا آن را رها نکردند و به تمرین میپرداختند، تا جائی که در سال 1869 م. اولین مسابقهء رسمی چوگان بازی در انگلستان انجام شد. لیکن این مسابقات بسیار آشفته و نامنظم بود. بعدها نظم و ترتیبی به آن دادند و قواعد و مقرراتی برای آن وضع کردند. ابتدا از تعداد هر دسته کاستند و آنها را از هشت نفر به پنج نفر رساندند و پس از چندی بچهار نفر رسانیدند. اسبها را کوچک تر انتخاب کردند و بازی سریعتر انجام میشد. کم کم بیشتر کشورهای قارهء اروپا بچوگان بازی پرداختند و باشگاههای چوگان تأسیس کردند. در این بازی اسب بمنزلهء یک ابزار کارست و حال آنکه در سوارکاری اسب عامل اصلی است، یعنی مانند توپ و چوگان است. مدت بازی حداکثر هشت دورست و هر دور آن هشت دقیقه است. در خلال بازی سه دقیقه برای استراحت منظور شده است و چوگان باز میتواند در این فاصله اسب دیگری برگزیند. زمین بازی 275 متر طول و 140 متر عرض دارد و از چمن پوشیده شده است. وزن گوی ها 135 گرم و قطر آنها هشت سانتیمتر و نیم و جنس آنها از چوبست. هریک از افراد دسته نقش معین دارند و افراد شماره گذاری شده اند.

چوگان پرداختن.

[چَ / چُو پَ تَ](مص مرکب) چوگان ساختن. چوگان کردن. چوگان ترتیب دادن :
فراش صدرش هر شهی بهر چنین میدانگهی
چرخ از مه نو هر مهی چوگان نو پرداخته.
خاقانی.

چوگان پرست.

[چَ / چُو گامْ پَ رَ] (نف مرکب) آنکه چوگان معبود او باشد. و این کنایه از کمال شوق بچوگان بازی بود. (آنندراج). پرستندهء چوگان. که چوگان پرستد. که چوگان تا حد پرستش دوست بدارد. که چوگان را ستایش کند. و چون صفت چرخ قرار گیرد و یا برای چرخ و فلک صفت آورده شود، کنایه از اشتیاق به واژونه گردی و ناراست روی است :
یکی روز کاین چرخ چوگان پرست
ز شب بازی آورد گوئی بدست.نظامی.

چوگان خوردن.

[چَ / چُو خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) ضرب و زخم دیدن از چوگان. چوب خوردن :
هرآینه که نشان گیرد از جراحت گوی
چوبی محابا هر سو همی خورد چوگان.
فرخی.
وگر گوید ربایم زآن زنخ گوی
بگو چوگان خوری زآن زلف بر روی.
نظامی.

چوگان زدن.

[چَ / چُو زَ دَ] (مص مرکب) چوگان بازی کردن. بازی گوی و چوگان کردن :
چو بشنید چوبینه گفتار زن
که با او همی گفت چوگان مزن
هر آن کس که رفتی بمیدان او
چو نزدیک گشتی بچوگان او
زدی دست بر پشت او نرم نرم
سخن گفتن خوب و آوای گرم.فردوسی.
گه کشد خصم و گه کشد سیکی
گه کند صید و گه زند چوگان.فرخی.
روز چوگان زدن از خوبی چوگان زدنش
زهره خواهد که ز گیسو کند او را چوگان.
فرخی.
و نیک احتیاط باید کرد تا میان لشکر لاهور آمیختگی نشود و شراب خوردن و چوگان زدن نباشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 271).
شه چو چوگان زند سلیمان وار
زین بر آن باد صرصر اندازد.خاقانی.
گر بسر میگردم از بیچارگی عیبم مکن
چون تو چوگان میزنی جرمی نباشد گوی را.
سعدی (بدایع).
- به چوگان زدن؛ با چوگان زخم و ضربه وارد کردن. با آلت چوگان زدن :
خواهم اندر پایش افتادن چو گوی
ور بچوگان میزند هیچش مگوی.
سعدی (طیبات).
مرد راضیست که در پای تو افتد چون گوی
تا بدان ساعد سیمینش بچوگان بزنی.
سعدی (طیبات).

چوگان زر.

[چَ / چُو نِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از تیغ است. (غیاث اللغات). کنایه از شمشیر است. (آنندراج). شمشیر. (ناظم الاطباء) :
دست وی از قوت چوگان زر
کرد پر از گوی زمین سر بسر.(آنندراج).

چوگان زلف.

[چَ / چُو نِ زُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دارای زلف چون چوگان. با زلف بخم. با زلف تابدار. با زلف خم اندر خم :
بخواه گوی زنخ لعبتان چوگان زلف
گهی بگوی گرای و گهی بچوگان باز.
سوزنی.

چوگان زن.

[چَ / چُو زَ] (نف مرکب)چوگان زننده. با آلت چوگان ضربه واردکننده. آنکه با چوگان بازی کند. که چوگان زند. زنندهء چوگان :
گر آن دو عارض رخشان ز فعل یزدان است
ز فعل اهرمن است آن دو زلف چوگان زن.
امیرمعزی (از آنندراج).

چوگان سیمین.

[چَ / چُو نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هلال. (مجموعه مترادفات ص 373).

چوگان شدن.

[چَ / چُو شُ دَ] (مص مرکب) خمیدن. خمیده و منحنی شدن. گوژ شدن. خمیده و کمانی شدن. دوتا شدن :
چنین چند گردی درین گوی گردان
کزین گوی گردان شدت پشت چوگان.
ناصرخسرو.

چوگان کردن.

[چَ / چُو کَ دَ] (مص مرکب) چوگان ساختن. ساختن چوگان. تراشیدن و پرداختن چوگان. ترتیب دادن چوگان :
خمیده بیدش از سودای خورشید
بلی رسم است چوگان کردن از بید.نظامی.
|| دوتا کردن. کوژ و منحنی کردن. خمیده کردن. چنگ کردن :
قدم کرد چوگان و در خم اوی
ز میدان عمرم بسر برد گوی.اسدی.
- از قامت کسی چوگان کردن؛ گوژ و منحنی ساختن قامت کسی. دوتا کردن بالای آختهء کسی. چنگ کردن قد کسی :
ای جوان سروقد گوئی ببر(1)
پیش از آن کز قامتت چوگان کنند.حافظ.
(1) - ن ل (چ محمد قزوینی): بزن.

چوگان کهربائی.

[چَ / چُو نِ کَ رُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از هلال باشد. (آنندراج).

چوگان مشکین.

[چَ / چُو نِ مُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از زلف است :
گوی سیمین دارد و چوگان مشکین آن پسر
با چنین گوی و چنین چوگان کند جولان پری.
سوزنی.

چوگانی.

[چَ / چُو] (ص نسبی) (از: چوگان + ی نسبت) خمیده. بخم. منحنی. دوتا. چنگ شده. مقوس. گوژ :
بر در مقصورهء روحانیم
گوی شده قامت چوگانیم.نظامی.
در سه سال آنچه بیندوختم از شاه و وزیر
همه بربود به یک دم فلک چوگانی.حافظ.
- زلفْچوگانی؛ آنکه زلف خم اندر خم دارد. که زلف برگشته و تابدار دارد.
- زلف چوگانی (با کسر فاء)؛ زلف خم اندر خم. زلف برگشته مانند چوگان. (یادداشت مؤلف).
|| در شعر ذیل از فرخی ظاهراً اشاره به مکان خاصی نزدیک غزنین بوده است :
خیز شاها که به چوگانی گرد آمده اند
آنکه با ایشان چوگان زده ای تو هر بار.
فرخی.
|| درخور چوگان. که چوگان را شاید. که چوگان را بود. || اسبی که در گوی و چوگان باختن موافق مزاج بود. (شرفنامهء منیری). اسبی که مناسب چوگان بازی باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). و جلد چابک و تند و برانگیخته باشد. (ناظم الاطباء). اسبی که در چوگان بازی خوب دود. (غیاث اللغات). اسبی که بر آن سوار شوند و چوگان بازی کنند. (از آنندراج). اسب قابل چوگان. (فرهنگ خطی) :
دور نبود گر بپراند ز میدان وجود
گوی گردون را چو بر یکران چوگانی نشست.
(از راحة الصدور راوندی).
سکندر که از خسروان گوی برد
عنان را به چوگانی خود سپرد.نظامی.
همان بود چوگانی بادپای
بصد زخم چوگان نجنبد ز جای.نظامی.
نه بر شبرنگ چوگانی برآمد
که خورشید سلیمانی برآمد.
امیرخسرو دهلوی.
خنگ چوگانی چرخت رام شد در زیر زین
شهسوارا چون بمیدان آمدی گوئی بزن.
حافظ.
چون دوتا شد قدت از پیری گران جانی مکن
بیش از این استادگی با اسب چوگانی مکن.
صائب (از آنندراج).
چون بمیدان میرود بر خنگ چوگانی سوار
گوی خورشید از بر گردون بچوگان میبرد.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).

چوگانی.

(اِخ) چنانکه از عبارات بیهقی برمیاید نام مکانی است که نزدیک ولوالج بوده است و ولوالج خود شهری بوده است از بدخشان و نزدیک بلخ : و آنجا پنج روز ببود با شکار و نشاط شراب تا بنه ها و ثقل و پیلان از پژ غوژک بگذشتند، پس از پژ بگذشت و بچوگانی شراب خورد و از آنجا به ولوالج آمد و دو روز ببود و از ولوالج سوی بلخ کشید و در شهر آمد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 285). و امیر بتعجیل تر برفت و بپروان یک روز مقام کرد، و از پژغوژک بگذشت چون بچوگانی رسید دو سه روز مقام بود تا بنه و زرادخانه و پیلان و لشکر دررسیدند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 558). امیر از این نامه اندیشه مند شد جواب فرمود که اینک ما آمدیم و از راه پژغوژک می آییم باید که خواجه به بغلان آید و از آنجا به اندراب بمنزل چوگانی به ما پیوندد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 558).

چوگاه.

(اِخ) دهی است از دهستان دلاور بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. در 31 هزارگزی شمال دشتیاری. کنار راه مالرو قصر قند به موج. 250 تن سکنه دارد. آب آن از باران و چاه. محصولش ذرت و حبوبات و لبنیات. شغل اهالی کشاورزی و گله داری. راهش مالرو است. ساکنینش از طایفهء سردارزائی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

چوگده.

[گِ دَ] (اِخ) دهی از دهستان خشک بیجار بخش خمام شهرستان رشت. در 12 هزارگزی شمال خاوری خمام و 2 هزارگزی خشک بیجار. 216 تن سکنه دارد. از نورود و سفیدرود آبیاری میشود. محصولش برنج و ابریشم. شغل اهالی کشاورزی و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

چوگگ.

[گَ] (اِ) جغد و بوم که نوع بزرگ جغد باشد. (ناظم الاطباء).

چوگور.

[چُ] (ترکی، اِ) چُگُر. نام سازی بدوی است از ذوات الاوتار. (یادداشت مؤلف). رجوع به چگر شود.

چوگیاه.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز. در سه هزارگزی شمال باختر شیراز. 269 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، انواع میوه و صیفی کاری. شغل مردم کشاورزی و باغبانی و راهش فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

چول.

[چَ / چُو] (ص) خمیده. (فرهنگ اسدی) (جهانگیری) (اوبهی). خم و خمیده. (برهان). خمیده و کج. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). کج و خم و خمیده. (ناظم الاطباء). خمیده و کج که چوله هم گویند. (یادداشت مؤلف) :
زلفک چول و آن رخان چو ماه.
(از فرهنگ اسدی ص 332).
بار غم بس که بر من افکندی
پشت من چول گشته چون چوگان.
؟ (از آنندراج).

چول.

(اِ) آلت تناسل باشد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). آلت تناسل مرد. نره. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). آلت تذکیر بخصوص از بچه ها. (یادداشت مؤلف) :
صد بار بگفتم که کچول تو خوشست
یک بار تو هم بگو که چول تو خوشست.
قاضی احمد سیستانی (از آنندراج).

چول.

(ترکی، اِ) چل، بمعنی صحرا. (یادداشت مؤلف). بیابان. (جهانگیری). جای خالی از آدم را گویند. (برهان). بیابان ریگ زار و جائی که آدمی در او نباشد و کم عبور کند. (آنندراج) (انجمن آرا). بیابان. صحرای خالی از بشر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). بیابان. جائی که آدمی در آنجا نباشد بیابان ریگزار و دور از آدمی. (یادداشت مؤلف) :
گله در چول و غله اندرچال
نتوان داشت چله از سرحال.اوحدی.
و اکثر اوقات در طواحین و مواضع چول می بود. (مزارات کرمان ص 198).

چول.

(اِ) در تداول عوام، بورشده. کسی که در بازی نوبتش گذشته است. (فرهنگ لغات عامیانه تالیف سیدمحمدعلی جمالزاده).

چول.

(اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. 75 تن سکنه دارد. از چاه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چولائی.

(اِ) سبزی مشهور هندی است که نان خورش سازند.

چولاب.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کوچصهفان شهرستان رشت. 700 تن سکنه دارد. از نهر توشاجوب از سفیدرود آبیاری میشود. محصولاتش برنج، ابریشم و غلات است. زیارتگاهی بنام امامزاده سیدقاسم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چولاق.

(ترکی، ص) صورتی از چلاق. رجوع به چلاق شود.

چولانک.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. 187 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصول عمده اش غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چولاه.

(اِ) نساج و حائک و جولاه. (ناظم الاطباء). || عنکبوت. (ناظم الاطباء). بمناسبت شباهت در تنیدن تار. تار تنه. تار تنگ. ظاهراً تلفظی یا صورتی از جولاه است. در سایر فرهنگها دیده نشد.

چول بال.

(اِخ) از قرای ناحیهء رستم از نواحی فارس. (جغرافیای مفصل غرب ایران ص 289).

چولبلاغ.

[چُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. 230 تن سکنه دارد. از رودخانه و چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، حبوبات، لبنیات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چولپاچای.

[چُ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر. 39 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چولج.

[] (اِ) زردک. حویج. اما ظاهراً مصحف حویج باشد.

چولجه.

[چُ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان قزل گچیلو بخش ماه نشان شهرستان زنجان. 331 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، انگور، و انواع میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2). رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص 290 شود.

چولجه.

[چُ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار. 460 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، لبنیات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج5).

چولجه قشلاق.

[چُ جَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایجرود بخش حومهء شهرستان زنجان. 424 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چول ریز.

(اِخ) از قرای ناحیه رستم از نواحی فارس است. (جغرافیای مفصل غرب ایران ص289).

چولستان.

[لَ] (اِ مرکب) مرکب از چول ترکی بمعنی بیابان و «ستان» فارسی پسوند مکان، در ترکی دشت بی آب را گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

چولغزک.

[چَ / چُو لَ غَ زَ] (اِ) آدمک سر پالیز. دو تکه چوب که صلیب وار آنها را بهم متصل سازند و بر آن شولائی بپوشانند و آن را بر سر خرمن یا پالیز بکارند و نیز مردم بی اندام را بدان تشبیه کنند و گویند فلان به چولغزکی می ماند. مترسک. (لغت محلی گناباد خراسان). مترس. مترسک. داحول.

چول قشلاقی.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. 367 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چولک.

[لِ] (اِ) گیسوی تابدادهء زنان که از پشت سر آویزند. (لغت محلی گناباد خراسان). لاغ گیس.

چولک.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین شهرستان نهاوند. 850 تن سکنه دارد. از رودخانهء گاماسیاب آبیاری میشود. محصولش غلات، توتون، حبوبات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). و رجوع به مرآت البلدان ج 4 ص290 شود.

چولگی.

[چَ / چُو لَ] (حامص) حالت و چگونگی چوله. کژی و خمیدگی. (یادداشت مؤلف). رجوع به چوله شود. || از اصطلاحات علم آمار.

چوللو.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. 117 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، نخود و زردآلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چوللو.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیکجه بخش مرکزی شهرستان سراب. 452 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چول مولو.

(اِخ) دهی است از دهستان گل تپه فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سنقر. 400 تن سکنه دارد. از چشمه و قنات و رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات، لبنیات، توتون و تنباکو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چولوخاقان.

[] (اِخ) نام یکی از حکمرانان ترکان جنوبی که در سال 603 میلادی بجای پدرش «نیلی خاقان» نشست و سرانجام بر اثر فشار دو طایفهء «تولوس» و «سیرتردوش» در سال 611 ه . ق. به دربار چین پناهنده شد. (احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ص 178، 182، 191 و 192). این نام بصورت «چول خاقان» نیز آمده است، یعنی خاقان و فرمانروای دشت و ناحیه بیابان بدان سوی جیحون.

چوله.

[چَ / چُو لَ / لِ] (ص) چول. خمیده و منحنی. (آنندراج) (انجمن آرا). خمیده و کج. (فرهنگ نظام). خمیده و منحنی و مایل. (ناظم الاطباء). کج و خمیده و منحنی. (یادداشت مؤلف). کج و کوله. معقرب. کج و معوج. کجواج. خُل (در تداول مردم قزوین) :
جلایر گاه کج گه چوله آید
به استقبال رکن الدوله آید.
قائم مقام (جلایرنامه، از آنندراج).
- چوله شدن، چپ و چوله شدن؛ کج و کوله گشتن. چون فانوس تا شدن. چهار چنگولی شدن. کج و کوله گشتن. (از فرهنگ عامیانه).

چوله.

[لَ / لِ] (اِ) جانوری است که خارهای دو رنگ دارد و چون قصد او کنند خود را جمع کند و حرکت دهد. آن خارها مانند تیر پران شوند و بهرجا رسند فروروند و مجروح کنند و آن را اسغر، اسغرنه و سغرنه و اسکرنه و سکرنه وتشی خوانند. (آنندراج) (انجمن آرا). در جنوب ایران خارپشت را گویند. (فرهنگ نظام). خارپشت بزرگ که خارهایش بلند و نوک تیز و دو رنگ است. خارپشت کلان. سیخول. (یادداشت مؤلف) :
گرچه دارد ز اعتراض جهول
سینه پر تیر طعنه چون چوله
لیک نزدیک من چنان باشد
که سگ از دور میکند دوله.
نزاری قُهِستانی (از آنندراج).

چوله.

[لَ] (اِخ) نام قومی است از ترک. (غیاث اللغات).

چوله.

[لَ / لِ] (از اتباع) چاله و چوله. از اتباع است. رجوع به هریک از دو کلمه شود.

چوله شدن.

[چَ / چُو لَ / لِ شُ دَ] (مص مرکب) خمیده شدن. (ناظم الاطباء). چپ و چوله شدن. کج و کوله گشتن خمیدن بسوئی یا بهرسوئی.

چولهول بالا.

(اِخ) دهی است از دهستان بالا گریوه بخش ملاوی شهرستان خرم آباد. 400 تن سکنه دارد. از رودخانهء چولهول آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چولهول پائین.

(اِخ) دهی است از دهستان بالا گریوه بخش ملاوی شهرستان خرم آباد. 350 تن سکنه دارد. از رودخانهء چولهول آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چولهول میان.

(اِخ) دهی است از دهستان بالا گریوه بخش ملاوی شهرستان خرم آباد. 300 تن سکنه دارد. از رودخانهء چولهول آبیاری میشود. محصول عمده اش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چولی.

(حامص) کجی. خمیدگی. وریب، چولی بود. (فرهنگ اسدی): چولی دسته بیل نمیشه.

چولی.

[چَ / چُو] (ص نسبی) در نسبت کلمه ای است که در اعلام ربودن چیزی بکار رود. و یا تباه کردن آن. || (حامص) و متعاقب پاره کردن بادبادک و احیاناً بر هم زدن بازی را در عرف کودکان خیابان گرد گویند. این عمل مورد کودکان فریاد زنند. «چولی حلاله» و بادبادک را پاره کنند. (فرهنگ لغات عامیانه تالیف سید محمد علی جمالزاده). چول کردن؛ ربودن. کش رفتن (در تداول مردم قزوین رایج است): چولی کرد؛ ربود. کش رفت.

چولی.

(اِخ) از دهات ساری. از آبادیهای مازندران و استرآباد. (مازندران و استرآباد رابینو ص163).

چوم.

(اِ) آلتی است از چوب و آن چون نیمکتی است و در زیر دو غلطک دارد و بر هر غلطک جای بجای دندانه های چوبی نصب شده است و به گاو و یا اسب کشیده شود و چون بر ساقه های گندم حرکت کند خرد کند و کاه از دانه جدا سازد. «آلتی است از چوب که به اسب بسته میشود آدمی بر آن می نشیند تا سنگین شود و از حرکت اسب و گردش آن آلت روی خرمن دانه از خوشه بتدریج جدا میشود». (فرهنگ نظام). اسبابی است که ساقه گندم را خرد میکند. و در تداول مردم خراسان گردونه گویند. جَنجَل (در تداول مردم روستاهای قزوین).

چوم.

(اِ) چربی و پیه و شحم. (ناظم الاطباء). اما جای دیگر دیده نشد.

چوم.

(اِخ) دهی است از دهستان کوارج بخش حومهء شهرستان اصفهان. 105 تن سکنه دارد. از زاینده رود آبیاری میشود. محصول عمده اش غلات، ذرت و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

چومارسرا.

[سَ] (اِخ) قریه ای است نزدیک رشت و بدانجا چشمهء با آب سرد و روشن و گواراست که آب آشامیدنی اعیان رشت را از آنجا آرند. (یادداشت مؤلف).

چومازده.

[دَ] (اِخ) دهی از دهات بارفروش. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص118).

چوماسان.

(اِخ) یکی از کوههای جنوب چلندر. (مازندران و استرآباد رابینو ص206).

چوماق.

(ترکی، اِ) رجوع به چماق شود.

چومالو.

(اِخ) دهی است از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد. 296 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، حبوبات و سردرختی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چوملان.

(اِخ) دهی است از دهستان شهر ویران بخش حومه شهرستان مهاباد. 146 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، توتون و حبوبات است. مردمش به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

چومه.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان جزیره صلبوخ بخش مرکزی شهرستان آبادان. 115 تن سکنه دارد. از شط العرب آبیاری میشود. محصول عمده اش خرماست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

چون.

(حرف اضافه) در پهلوی چیگون(1)مرکب از چی(2) (چه) و گون و گونه(3) که بمعنی قسم و رنگ است و مخفف آن چو میباشد. (از حاشیهء برهان چ معین). برای تشبیه آید و بمعنی مانند است. (از غیاث اللغات). مثل و مانند. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). همال. همتای. کُفْو. بکردار. بسانِ. مثلِ. مانندِ. بمثابهء. آسا. (یادداشت مؤلف) :
بر که و بالا چو چه؟ همچون عقاب اندر هوا
بر تریوه راه چون چه؟ همچو بر صحرا شمال.
شهید بلخی (در صفت اسب).
بشوی نرم هم بزر و درم
چون بزین و لگام تند ستاغ.شهید بلخی.
چون برگ لاله بوده ام و اکنون
چون سیب پژمریده بر آونگم.رودکی.
پیش تیغ تو روز صف دشمن
هست چون پیش داس نو کرپا.رودکی.
چون گل سرخ از میان پیلغوش
یا چو زرین گوشوار از خوب گوش.
رودکی.
دعوت من بر تو آن شد کایزدت عاشق کناد
بر یکی سنگین دل نامهربان چون خویشتن.
رابعهء قزداری.
روزم از دردش(4)چون نیم شب است
شبم از یادش(5) چون شاوغرا.(6)ابوالعباس.
شب وصال تو چون باد بی وصال بود
غم فراق تو گوئی هزار سال بود.خسروانی.
نه چون خسروانی نه چون تو بتا
بت و برهمن دید مشکوی و گنگ.خسروانی.
صفرای مرا سود ندارد نلکا
درد سر من کجا نشانه علکا
سوگند خورم بهرچه دارم ملکا
کز عشق تو بگداخته ام چون کلکا.
ابوالمؤید بلخی.
چون یکی جغبوت پستان بند اوی
شیر دوشی زو بروزی یک سبوی.طیان.
یاری گزیدم از همه مردم پری نژاد
زآن شد ز پیش چشم من امروز چون پری.
دقیقی.
ای روی تو چون باغ و همه باغ بنفشه
خواهم که بنفشه چنم از زلف تو یک مشت.
دقیقی.
یکی چون حقه ای از زر خفچه ست
یکی چون بیضه ای بینی ز عنبر.دقیقی.
دوست با قامت چون سرو بمن بر بگذشت
تازه گشتم چو گل و تازه شد آن مهر قدیم.
معروفی بلخی.
بقای او بمعنی قول باری
بقای دشمنان چون بیت راجز.بدیع بلخی.
گوئی خدایش از می چون لعل آفرید
یا دایگانش داده ز یاقوت سرخ شیر.
منجیک ترمذی.
چون تیغ نیک کش بسگی آزمون کنند
وآن سگ بود به قیمت آن تیغ رهنمون.
منجیک ترمذی.
چون ژاله بسردی اندرون موصوف
چون غوره بخامی اندرون محکم.
منجیک ترمذی.
بطبع چون جگر عاشقان طپیده و گرم
برنگ چون علم کاویان خجسته بفال.
منجیک ترمذی.
بربسته هوا چون کمری قوس و قزح را
از اصفر و از احمر و از ابیض معلم.
طاهربن فضل چغانی.
ولیک آنکه خداوند چون تو یافت کریم
از او بنعمت بسیار کی شود خرسند.آغاجی.
چونانش بسختی همی کشیدم
چون مور که دانه کشد بخانه.منطقی رازی.
سپرکردار سیمین بود و اکنون
برآمد بر فلک چون نوک چوگان.
منطقی رازی.
فری روی تابانْت چون روی دولت
فری قد یازانْت چون عمر اختر.
منطقی رازی.
چون زورق فرکنده فتاده بجزیره
چون پوست سر پای شتر بر در جزار.
خسروی سرخسی.
مرا چون تو هزاران هزار هست
ولیکن بتو بر اختیار نیست.
خسروی سرخسی.
خرد ستد ز من او چون شه از معاند جان
دلم کشد ز من او چون شه از تف می کین.
قمری جرجانی.
سهی سروم از ناله چون نال گشته
سها مانده از غم سهیل یمانی.محمد عبده.
علم همه عالم به علی داد پیمبر
چون ابر بهاری که دهد سیل بگلزار.
کسائی مروزی.
نیلوفر کبود نگه کن میان آب
چون تیغ آب داده و یاقوت آبدار...
چون راهبی که دو رخ او سال و ماه زرد
وز مطرف کبود ردا کرده و ازار.
کسائی مروزی.
دستش از پرده برون آمد چون عاج سپید
گفتی از میغ همی تیغ زند زهره و ماه
پشت دستش بمثل چون شکم قاقم نرم
چون دم قاقم کرده سر انگشت سیاه.
کسائی مروزی.
بر پیلگوش قطرهء باران نگاه کن
چون اشک چشم عاشق گریان همی شده.
کسائی مروزی.
چون نوبهار باغ بیاراست چون بهشت
از سوسن سفید و گل سرخ و شنبلید.
بشار مرغزی.
از ارمتیه نیز چندی سپاه
همی تاخت چون باد با پور شاه.فردوسی.
نه از جنبش آرام گیرد همی
نه چون ما تباهی پذیرد همی.فردوسی.
بچندان فروغ و بچندان چراغ
بیاراسته چون بنور و ز باغ.فردوسی.
هرکه چون محمود پشتی دارد اندر روز جنگ
چون سرلشکر مقدم باشد اندر کارزار.
فرخی.
پیش خسرو روز خدمت چون خزان اندرشوند
بازگردند از فراوان ساز نیکو چون بهار.
فرخی.
بملک داری تا بود بود و وقت شدن
بماند ازو بجهان چون تو یادگار پسر.
فرخی.
بخندد همی باغ چون روی دلبر
ببوید همی خاک چون مشک اذفر.فرخی.
بنات النعش چون طبطاب سیمین
نهاده دسته زیر و پهنه از بر.لبیبی.
یکی چون نامهء مانی منقش
یکی چون صورت آزر مصور.لبیبی.
آن قطرهء باران بر ارغوان بر
چون خوی به بناگوش نیکوان بر.
زینبی علوی.
فلک چون قصر مدهون گشت بروی کنگرهء زرین
درافشان هریکی روشن چو قصر مرد مدهون گر.
منشوری.
چه بود امشب که چون خال و سر از خاک زمین برزد
خلوقی رنگ خورشیدی بشنگرف آزده پیکر
گهی چون عبهری سیمین همی بر آسمان تازد
گهی چون ابر یاقوتین همی نالد به ابر اندر.
منشوری.
چرا زرد شد دهر بی مهرگان
ازیرا که چون کوه شد آسمان.منشوری.
وآن خال بر آن عارض چون ماهی شیم
همچون نقطی ز مشک بر تختهء سیم.
مسعودی غزنوی.
کفیده چون دهان شیر و دانه اش
به دو در همچو خون آلوده دندان.
مسعودی غزنوی.
شاه اسپرم چو شاخ کشیده به گرد خویش
چون قبهء زمرد بر شاخکی نزار.بهرامی.
بر روی برف زاغ سیه را نگاه کن
چون زلف بر رخ بتم آن شمسهء سپاه.بهرامی.
به جلوه اندر چون آهوی رمیده ز یوز
به رزم اندر چون شیر و اژدهای دمان.
بهرامی.
کجا شریف بود چون غضایری بر تو
بطبع باشد چونانکه زر سرخ و سفال.
غضایری.
لاله بینی لرزلرزان چون دل بدخواه ملک
نیمی اندر خون غریق و نیمی اندر زیر قار.
غضایری.
چون حجابی لعبتان خورشید را بینی ز ناز
گه برون آید ز میغ و گه به میغ اندر شود.
عنصری.
روز هر روزی بیفزاید چو قدر شهریار
بوستان چون بخت او هر روز برناتر شود.
عنصری.
گر از فصل زمستانست بهمن
چرا امشب جهان چون لاله زارست.
عنصری.
نهاده دست چون گوران همه بر پشت یکدیگر
عصای یکدگر گشته نژند از تهمت عصیان.
عسجدی.
هر قطرهء زر که زو جدا گردد
چون سیم فروفتد به پیرامن.عسجدی.
هیبتش الماس سخت را بکفاند
چون بکفاند دو چشم مار زمرد.منوچهری.
دو ساعد را حمایل کرد بر من
فروآویخت از من چون حمایل.منوچهری.
نشستم از برش چون عرش بلقیس
بجست او چون یکی عفریت هایل.
منوچهری.
شبی چون چاه بیژن تنگ و تاریک
چو بیژن در میان چاه او، من.منوچهری.
ای چون شکر شکسته از پا تا سر
مگری که تباه گردد از آب شکر.عطاری.
نیک بختی چو آب و من سمکم
او ز من دور چون سما ز سمک.
بالیث طبری.
این گروهی مردم که گرد وی (مسعود) درآمده اند، هر یکی چون وزیری ایستاده و وی نیز سخن می شنود. (تاریخ بیهقی). نباید که حاسدان دولت را که... چون کژدم که کار او گزیدن است سخنی پیش رفته باشد. فرمود تا وی را در خانه کردند سخت تاریک چون گوری. (تاریخ بیهقی).
چو دریاست این گنبد نیلگون
جهان چون جزیره میانش درون.اسدی.
چو نامه شد وی و اشجار چون حروف سخن
چو نقطه شد وی و افلاک چون خط پرگار.
اسدی.
چون خر رواست پایگهت آخر
چون سگ سزاست جایگهت شله.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
هوا چون خوی دلبندان گهی گریان گهی خندان
چو ایوان خداوندان زمین از زینت و زیور.
قطران.
چون رخ من شده ست رنگ زمین
چون دم من شده ست طبع زمان.قطران.
منم غلام خداوند زلف غالیه گون
که هست چون دل من زلف او نوان و نگون.
قطران.
نه چون موسی بود هرکس که عمرانش پدر باشد
نه چون عیسی بود هرکس که باشد مادرش مریم.
ناصرخسرو.
تیر بودی چون(7) و شدستی چون کمان
بدر بودی چون(8) شدستی چون هلال؟
ناصرخسرو.
چون باز ز مرغان و چو اشتر ز بهائم
چون نخل ز اشجار و چو یاقوت ز جوهر.
ناصرخسرو.
شاخ چون کرم پیله گوهر خویش
برتند گرد تن همی عمدا.ابوالفرج رونی.
هر سال درین فصل برآرد فلک پیر
چون طبع جوانان جهان دوست جهان را.
ابوالفرج رونی.
انواع نبات اکنون چون مورچه در خاک
از جنبش بسیار مجدر کند آنرا.
ابوالفرج رونی.
بنده در مهر تو از جان خدمتی سازد همی
خرم و زیبا و رنگین چون شکفته بوستان.
ازرقی.
ز بهر مژده رخش ساخت چون ستاره و ماه
پدید کرد سمن زار زیر لاله ستان.ازرقی.
فریادرسم نیست بغیر از تو کسی
فریاد ز دست چون تو فریادرسی.ازرقی.
گهی از دیدگان بی غم بباری چون زلیخا نم
گهی از باد چون مریم شوی بی شوی آبستن.
جوهری.
نه چو اسپان دگر درخور زینست و لگام
چون خران آمده درخورد فسار و پالان.
جوهری.
گشتم از جیم او چو جیم دوتا
بر من از میم او جهان چون میم.
عطایی رازی.
زلفکانش بچنگ من چون شست
من چو صیاد و او چو ماهی شیم.
عطایی رازی.
بسان بیژن درمانده ام به بند بلا
جهان به من بر تاریک چون چه بیژن
برم ز دستم چون سوزن آژده وشی
تنم چو سوزن و دل همچو چشمهء سوزن.
مسعودسعد.
نظمی به کامم اندر چون بادهء لطیف
خطی به دستم اندر چون زلف دلربای.
مسعودسعد.
که تاجت فروزنده چون هور باد
ز تیغت جهان جمله پرنور باد.مختاری.
چرا قوی همی کند انگور خون همی در تن
اگر سراسر گلزار هست چون نشتر.
مختاری.
شب در بهار میل کند سوی کوتهی
آن زلف چون شب آمد و آن روی چون بهار.
امیرمعزی.
این یک دو سه روزه نوبت عمر گذشت
چون آب بجویبار و چون باد بدشت.خیام.
این کتابی که گفته ام در پند
چون رخ حور، دلبر و دلبند.سنائی.
داشت لقمان یکی کریچهء تنگ
چون گلوگاه نای و سینهء چنگ.سنائی.
بر این خاکدان پر از گرگ تا کی
کنی چون سگان رایگان پاسبانی.سنائی.
بهار از زمرد همی بر درخت
بیاویخت چون دلبری زیوری.ادیب صابر.
زو چه نالی که چون تو مجبورست
زو چه گویی که چون تو حیرانست.
ادیب صابر.
آن به که شب و روز همی پیوندیم
بر گردش روزهای چون شب خندیم.
ادیب صابر.
آن زلف مشکبار بر آن روی چون بهار
گر کوتهست کوتهی از وی عجب مدار
ای نوبهار عاشق آمد بهار نو
من بنده دور مانده از آن روی چون بهار.
عمعق.
دو دیده چون دو گهر بر رخ فلک بردوخت
رخ سپهر بشمع رخان همی آراست.عمعق.
این چون بهارخانهء چین پر ز نقش چین
وآن چون نگارخانهء مانی پر از نگار.عمعق.
گر زند بر سنگ بوسه سنگ گردد چون شکر
یارب این چندین حلاوت در لبی نتوان نهاد.
رشیدی.
ای چون گل سرخ دستمال هر کس
چون دیدهء نرگس نگران در هر خس
مانند بنفشه سرنگونی ز هوس
چون لاله ز تو رنگ به کار آید و بس.
رشیدی.
سر چون قلم ز لوح وجودم بریده باد
گر تا بساق عرش فرودآید این سرم.
سیدحسن غزنوی.
روح ز تو خوبتر بخواب نبیند
چشم فلک چون تو آفتاب نبیند.
سیدحسن غزنوی.
بی عارض چون سیم توام سنگی نیست
زین آمدنم جز بتو آهنگی نیست.
سیدحسن غزنوی.
دل را بدان نگار سپردم که داشتم
زو چون نگارخانهء چین پرنگار دل.سوزنی.
سروند ولیکن همه چون ماه تمامند
ماهند ولیکن همه چون سرو روانند.
کافی همدانی.
داشت با خویش می نوشین چون آب حیات
هرکه را یافت همی داد چنان دلخواهی.
کافی همدانی.
اندر هوس خاک سر کوی تو صد سال
چون زلف تو از باد پراکنده توان بود
در مجلست از جان و ز دل بی دهن و لب
چون جام می لعل همه خنده توان بود.
خالد.
آب را ماند به گاه جستن و رفتن ولیک
هر زمان دودیش چون آتش بسر برمیشود.
روحانی.
ای رشک گل روی تو از تاب بنفشه
چون لاله مرا داغ نهاده به جگر بر.روحانی.
چاک از فراق روی چو خورشیدت ای پسر
چون صبح صدهزار گریبان دیگرست.
روحانی.
گه سخن گوید بمجلس چون عطارد بی دهن
گه کمر بندد بمیدان همچو جوزا بی میان.
یمینی.
ای نگار سنگدل ای لعبت سیمین عذار
در دل من مهر تو چون سیم در سنگین حصار.
سیفی.
گاه بر سنگم زنی چون زر و جویی نقش سیم
گه زنی سنگ و مرا چون سیم و زر گیری عیار.
سیفی.
خواهد که نگوید بتو بر نادره لیکن
چون عطسه بود نادره کآن را نتوان داشت.
شطرنجی.
دهر نکبت رسان کز آسیبش
گاه چون گوی و گه چو چوگانم...
پیش چشم خود از نحیفی تن
چون مژه آشکار و پنهانم...
لقبم روحیست و چون روحست
شعر پرداخته بدیوانم.روحی ولوالجی.
عالیست همتم بهمه وقت چون فلک
صافیست نسبتم بهمه حال چون هوا.
عبدالواسع جبلی.
که دارد چون تو معشوقی نگار و چابک و دلبر
بنفشه موی و لاله روی و نرگس چشم و نسرین بر.
عبدالواسع جبلی.
ای عارض تو چون گل و زلف تو چو سنبل
من شیفته و فتنه بر آن سنبل و آن گل.
عبدالواسع جبلی.
غزلی چون شکر همی گویم
زآن دو لب این قدر تراش منست.
قوامی رازی.
داده ام دل به دست نادانی
شده زین کار چون پشیمانی.قوامی رازی.
ای قوامی در آرزوی وصال
چون تو در هجر دلبران تبهم.قوامی.
گر سرم چون کلک برگیری رواست
نامم از دیوان چرا بسترده ای.اثیر اخسیکتی.
چون تار طرازست شب و روز تن من
تا بر طرف روز پدیدست شب تو.
اثیر اخسیکتی.
چون لاله دلم چهره بخون شست که بگرفت
سبزه طرف چشمهء حیوان لب تو.
اثیر اخسیکتی.
چو نون و چون الفست او به ابرو و بالا
وزو شده الف قد من خمیده چو نون.
رشید وطواط.
جانا لب چون شراب داری
رخسار چو آفتاب داری
بی آن لب چون شکر تنم را
همچون شکر اندر آب داری.رشید وطواط.
وز ملاقات صبا روی غدیر
راست چون آژدهء سوهانست.انوری.
روی چون ماه آسمان داری
قد چون سرو بوستان داری.انوری.
امشب من و صدهزار فریاد و خروش
تا باز شبی کی ام بود چون شب دوش.
انوری.
زلفین تابدار و رخ آبدار تو
این چون بنفشه آمد و آن همچو ارغوان.
کمالی.
گشته ست روز روشن و عیش فراخ من
این تیره چون دو زلفت و آن تنگ چون دهان.
کمالی.
خوش بانگ از سرایش چون لن ترانی آمد
زو هر دمی بزاری دیدار می چه جوئی؟
سمائی.
گفتم چنین مگوی که دیدار تو مرا
چون دل موافق و چو روان درخور آمده ست.
فتوحی.
چون دست اجل جان شکر آید غم تو
چون پای قضا در به در آید غم تو.
تاج الدین باخزری.
گفتا نه ز من شنیده بودی تو نخست
کاندیشهء چون منی نه اندازهء تست؟
تاج الدین باخزری.
از طپانچه روی چون زرنیخ من زنگار شد
تا کشیدی گرد شنگرف رخت خطی ز نیل.
عبدالرافع هروی.
چون بلبلان نوازن اندر بهار فضل
کآن تازه گل بصحن گلستان همی رسد.
عبدالرافع هروی.
خواهی که تا قفای مه آسمان دری
بنمای روی چون مه و بردار آستین.
عبدالرافع هروی.
شد ز سرما بسته در پولاد گوهردار آب
و آب چون پولاد گوهردار شد در آبدان.
فرقدی.
یک صراحی آب چون آتش فرست
تا از آن آبی بر این آتش زنم.فرقدی.
بوسه ای گر بلب چون شکرت بازدهم
آخر از حال دل آنجا خبرت بازدهم.
فرقدی.
شدم چون چنگ نالان در فراقش
کشیده پوستی بر استخوانی.
شرف الدین شفروه.
یکران بادپای تو چون آب خوش رواست
رخش تکاور تو چو کشتی شناورست
چون کرسی روان شده با چار قائمه
چون کشتی روان شده با چار لنگرست.
شرف الدین شفروه.
غمزهء شوخ تو چون طبع جهان فتنه پرست
حلقهء زلف تو چون دور قمر حادثه زای.
شرف الدین شفروه.
سبزه میان سرشک موج نماینده بود
گفتم دریاست گفت چون غم تو بی کنار.
عمادی شهریاری.
لاله پدیدار شد رنگ قبا چون عقیق
گفتم چونست؟(9) گفت سوختهء انتظار.
عمادی شهریاری.
چون زنگ خورده آینه ای گشته ام ز غم
بی صیقل سخن نتوان یافت روشنم.
عمادی شهریاری.
نقل خشک از لب چون شکر معشوق برند
می روشن بسماع غزل تر گیرند.
مجیر بیلقانی.
بعاشقان رخ چون لاله در سحر منما
که عاشقان ترا نالهء سحر سازد.
مجیر بیلقانی.
ماه زیباست ولی چون رخ زیبای تو نه
سرو یکتاست ولی چون قد یکتای تو نیست.
مجیر بیلقانی.
ای راحت دل و جان ای آفتاب خوبان
ای جان نواز چون دل، ای دل گداز چون جان
وصل خردرُبایت چون دولتست کمیاب
هجر جفانمایت چون محنتست ارزان
گر صدهزار دیده باشد چو آسمانم
چون ابر جمله باشد در هجر تو درافشان.
بیغوملک.
زلف چون مار تو آسیب زند لعل ترا
گر بدو نرگس جادوی تو افسون نکند.
فلکی شروانی.
آن جرم پاک چیست چو ارواح انبیا
چون روح بالطافت و چون عقل باصفا.
جمال الدین اصفهانی.
روی چون خورشید بنمای از نقاب
کآبم از سر همچو نیلوفر گذشت.
ظهیر فاریابی.
که رهی در فِراق چهرهء تو
چهره چون برگ در خزان کرده ست.
شرف الدین حسام.
چون گیسوی تو تافته دارد دل مرا
بادی کز آن دو گیسوی عنبرفشان رسد.
مؤید نسفی.
یکی چون بهمن و قارن دگر چون رستم دستان
یکی چون طوس و چون گرگین دگر چون گیو و چون بیژن.
مؤید نسفی.
زآن گریبان هرکه سر برکرد روزی یا شبی
آسمان بر پای او بوسه زنان چون دامنست.
شهاب مؤید.
آنکه سبلت می نهد بر گوش فردا گوش دار
تا به دست مرگ چون درمانده پی سبلت کنست.
شهاب مؤید.
زنخدان توچون گویست و چون چوگان مرا قامت
گریبان تو پرماهست و پرپروین مرا دامن.
شهاب مؤید.
پشت بر دیوار زندان روی بر بام فلک
چون فلک شد پرشکوفه نرگس بینای من.
خاقانی.
صبحدم چون کله بندد آه دودآسای من
چون شفق در خون نشنید چشم شب پیمای من.
خاقانی.
با همه چون خاک زمین پست باش
وز همه چون باد تهی دست باش.نظامی.
گرم شو از مهر و ز کین سرد باش
چون مه و خورشید جوانمرد باش.نظامی.
دو شکر چون عقیق آب داده
دو گیسو چون کمند تاب داده.نظامی.
بی دم سرد چون سحر تیغ مکش که بر فلک
حاکم عدل روز و شب از دم سرد شد سحر.
شمس خاله.
چون حرف اگر با سخنی آمیزم
در هر معنی لطیفه ای انگیزم.شمس خاله.
زلف تو بجور همچو ایام چراست
چون سیم سخن ز وصل تو خام چراست.
عمربن مسعود.
چون عقل به یک دوباره ما را
از معرض نیک و بد برون آر.
شمس طبسی.
خورشید پیش رای تو چون سایه ره نیافت
آری یکی گدای کجا یابد این محل.
شمس طبسی.
لاله چون یوسف آلوده بخون پیراهن
جامه بدریده ز آسیب زمان می آید.
ابوعلی مروزی.
رویم چو گهر باشد و هر ساعت از جزع
چون شاخ بسدست که بر کهربا رسد.
رفیع لنبانی.
ای روی تو چون گل بهاری
برخیز و بیار می چه داری؟رفیع لنبانی.
لاله پنداشت هست چون رویت
وز تو اکنون قفا همی خارد.
رفیع لنبانی.
بیار آن می چون لعل خویش تا یابم
ز تاب آتش او در هوای دی با حور.
رضی الدین نیشابوری.
گفتم که ز خوردنی چه سازم
اندر خور و خورد چون تو مهمان.
شمس الدین شست کله.
سیرش همه چون عبیر خوشبوی
آبش همه با گلاب یکسان.
شمس الدین شست کله.
عاشق که در ره آید اندر مقام اول
چون سایه ای بخواری افتاده بر زمینست.
عطار.
نه مپرس از من سخن زیرا که چون پروانه ای
در فروغ شمع روی دوست ناپروا شدم.
عطار.
صد دریا نوش کرده اندر عجبیم
تا چون دریا از چه سبب خشک لبیم.عطار.
گل خواست که چون رخش نکو باشد و نیست
چون دلبر من برنگ و بو باشد و نیست.
کمال الدین اسماعیل.
پستان یار در شکن زلف تابدار
چون گوی عاج در خم چوگان آبنوس.
سعدی.
بازآ که در فراق تو چشم امیدوار
چون گوش روزه دار بر اللهاکبرست.سعدی.
حافظا می خور و رندی کن و خوش باش ولی
دام تزویر مکن چون دگران قرآن را.حافظ.
دانست که خواهد شدنم مرغ دل از دست
وز آن خط چون سلسله دامی نفرستاد.
حافظ.
دردا که از آن آهوی مشکین سیه چشم
چون نافه بسی خون دلم در جگر افتاد.
حافظ.
ز عنبر بر مهش چتر و ز سنبل بر گلش چوگان
دلش چون قبلهء تازی رخش چون قبلهء دهقان.
سراج الدین سگزی.
چون طفل نی سوار بمیدان اختیار
در چشم خود سواره ولیکن پیاده ایم.
صائب.
- همچون؛ همانندِ. مثلِ. بسانِ :
بینی و گنده دهان داری و نای
خایگان غر هر یکی همچون درای.رودکی.
وآن میغ جنوبی چو یکی مطرب خور بود
دامن بزمین برزده همچون شب ادهم.
طاهربن فضل چغانی.
راست همچون کبوتران سفید
راه گم کردگان ز هیبت بازآغاجی.
بوستانا تو چو من گشتی و من گشته چو تو
تو مگر تازه شدی همچون من از ابر دگر.
قمری جرجانی.
ای بهار داد و دین آمد خجسته نوبهار
بوستان پادشایی کرد همچون قندهار.
غضایری.
چو من بجنگ سوی آن سپه سپاه کشم
تو آن سپه را همچون سپاه شاه انگار.
فرخی.
سکندر نیستی لیکن دوباره
بگشتی در جهان همچون سکندر.لبیبی.
مگر عهد داری که همچون سکندر
ملوک زمین را تو قدرت نمائی.
زینبی علوی.
باغ همچون کلبهء بزاز پردیبا شود
باد همچون طبلهء عطار پرعنبر شود.
عنصری.
ز روی بادیه برخاست گردی
که گیتی کرد همچون خّز ادکن.منوچهری.
زبانه هاش زبانست در غش زر و سیم
براست گفتن همچون زبانهء معیار.اسدی.
بر من ای زلف تو و روی تو همچون شب و روز
روز روشن چو شب تار مکن گو نکنم.
مسعودسعد.
رخی که بود چو جان فریشته رخشان
ز خاک و خون شده همچون لباس اهریمن.
عمعق بخاری.
گردد همی شکافته دلشان ز زخم من
همچون مه از اشارت انگشت مصطفی.
جبلی.
صفای آینه دارند هر دو و مژه ها
به پیش هریک همچون دو شانه زیر و زبر.
سیدحسن غزنوی (دیوان ص 96).
ور تو میکوشی که فردا سرخ روی آئی چو تاب
اشک را در دیده همچون دانه کن در جرم نار.
قوامی رازی.
بی آن لب چون شکر تنم را
همچون شکر اندر آب داری.رشید وطواط.
همچون کلاه گوشهء نوشین روان میغ
برزد هلال سر ز پس کوه بیددار.
روحی ولوالجی.
بس ظریف افتاد در بستان خوبی روی تو
از لب همچون رطب با قامت همچون نخیل.
عبدالرافع هروی.
ای بس سخنان نغز همچون گوهر
کز گوش تو همچو حلقه بر در مانده ست.
ظهیر فاریابی.
بگیتی بتر زین نباشد بدی
جفا بردن از دست همچون خودی.
سعدی (بوستان).
- چونان (از: چون + ان).؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- چونانک (از: چون + ان + ک).؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- چونانکه (از: چون + ان+ که).؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. و گاه کلمهء «چون» به «چن» مخفف گردد و با «ان» ترکیب شود. و بصورت «چنان» در این معنی بکار رود :
چنانش بکوبم بگرز گران
که پولاد کوبند آهنگران.فردوسی.
بیامد اوفتان خیزان بر من
چنان مرغی که باشد نیم بسمل.منوچهری.
چنان دو کفهء سیمین ترازو
که این کفه شود زآن کفه مایل.منوچهری.
تن به گهرخانهء اصلی شتافت
دیده چنان شد که خیالش نیافت.نظامی.
رجوع به چنان در ردیف خود شود. گاه «هم» که از ادات مشارکت است بر سر ترکیب چنان درآید : و قباد با آن همه رنج کی کشیده بود همچنان بر اعتقاد مزدکی بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 86). نیز همچنان گاه با «ک» و «که» ترکیب شود و بصورت «همچنانک» و «همچنانکه» درآید : و چون جان با او جفت نبود هیچ کار را بکار نیاید، همچنانکه چون مردم بمیرد هیچ کار را بکار نیاید. (ترجمهء تفسیر طبری). معنی زندقه، آنست کی نقیض زند یعنی کتاب زند همچنانک ملحدان ابادهم الله نقیض قرآن میکنند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 62). و نیز به ترکیب چنان («چن» مخفف و «آن») «ک» یا «که» الحاق گردد و در این معنی بکار رود : گفت: یا موسی میخواهی که مرا بکشی چنانکه آن مرد را بکشتی. (ترجمهء تفسیر طبری). و مدتی بر این جمله می بود چنانک جهانیان انوشیروان را در زبان گرفته بودند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 89). از بهر خون ایشان فرزند قزل ملک فرستادم، چنانکه باید سازد. (سمک عیار). و نیز «چن» مخفف «چون» با «چه» بصورت چنانچه درآید : گفت: ای خداوند این بنده برود و این کار را چنانچه خاطر شاه خواهد به اتمام رساند. (دارابنامه). اوالثغ بود چنانچه اصلاً بحرف «را» تکلم نمیتوانست نمود و عوض را عین میگفت. (حبیب السیر). رجوع به چنانک و چنانکه و چنانچه شود. و کلمهء «چنان» بار دیگر با «چون» ترکیب شود و بصورت «چنانچون» بکار رود :
بسان آتش تیزست عشقش
چنانچون دو رخش همرنگ آذر.دقیقی.
بنزدیک او اندرآمد بهوش
چنانچون کسی راز گوید بگوش.فردوسی.
گر آنجا که رفتی خوش و خرم است
چنانچون بباید دلت بیغم است.فردوسی.
زبان برگشایند بر من به بد
بهر جایگاهی چنانچون سزد.فردوسی.
دم عقرب بتابید از سر کوه
چنانچون چشم شاهین از نشیمن.
منوچهری.
چنانچون صدهزاران خرمن تر
که عمداً درزنی آتش بخرمن.منوچهری.
چنان چون دو سر از هم باز کرده
ز زرّ مغربی دستاورنجن.
منوچهری.
گاه «هم» که از ادات مشارکت است بر سر این ترکیب درآید :
آشکوخد بر زمین هموارتر
همچنان چون بر زمین دشوارتر.رودکی.
و نیز «چنانچون» با«که» بصورت «چنانچونکه» درآید :
نیایش همی کرد خورشید را
چنانچون که بد راه جمشید را.دقیقی.
کلمهء «چون» گاهی مخفف میشود و با ضمیر اشارهء «این» ترکیب میشود :
ولیکن اوستادان مجرب
چنین گفتند در کتب اوایل.منوچهری.
کاین ده ویران بگذاری بما
نیز چنین چند سپاری بما.
نظامی.
این صورت مخفف «چنین» با پیشاوند مشارکت «هم» بصورت «همچنین» استعمال شود: و از جانب روم همچنین دست درازیها کرده بودند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 85). و با «که» بصورت «چنین که» درآید : ملک به انجام سخن گفت چنین که من این هر دو طایفه را دوست دارم کس دوست ندارد. (گلستان سعدی). رجوع به چنین شود. || بمعنی مثل و مانند اما بهنگام تعظیم و بزرگداشت. (یادداشت مؤلف) : و آخر بیازردند (ترکمانان) و بسر عادت خویش که غارت بود بازشدند... تا سالاری چون تاش فراش... در سر ایشان شد. (تاریخ بیهقی). || (حرف ربط) چنانکه. بدانسان که. آنسان که. بدان گونه که. چونانکه. چنانچون که. (یادداشت مؤلف) :
ترسی که کسی نیز دل من برباید
کس دل نرباید به ستم چون تو ربائی.
منوچهری.
|| (حرف اضافه) از قبیل. (یادداشت مؤلف). چو :
دگر بویهای خوش آورد باز...
چو بان و چو کافور و چون مشک ناب
چو عود و چو عنبر چو روشن گلاب.
فردوسی.
چو دریا و چون کوه و چون دشت و راغ
زمین شد بکردار روشن چراغ.فردوسی.
برفتند با مویه ایرانیان...
چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر
چو شاپور و فرهاد و بهرام شیر...
چو گرگین و چون اشکش شیرمرد
چو شیدوش شیر آن سوار نبرد.فردوسی.
چند فریضه است که چون(10) به بلخ رسیم. پیش خواهیم گرفت چون مکاتبت کردن با خانان ترکستان. (تاریخ بیهقی).
آن قوم که در زیر شجر بیعت کردند
چون جعفر و مقداد و چو سلمان و چو بوذر.
ناصرخسرو.
و ولایتها کی در عهد پدرش قباد از دست رفته بود چون زاولستان و طخارستان و بلاد سند و دیگر اعمال بازدست آورد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 94). و عادت ملوک فرس و اکاسره آن بودی که از همهء ملوک اطراف چون چین و ترک و روم و هند دختران ستدندی. (فارسنامهء ابن البلخی ص 97). و مشمومات چون نیلوفر و نرگس و بنفشه و یاسمن سخت بسیار بوده. (فارسنامهء ابن البلخی ص 142). || عبارتست از. بدین شرح. بدین تفصیل. (یادداشت مؤلف) : و ایشان را یازده ناحیت است بزرگ، چون: حانکجال، ننک، کوتم، سراوان، پیلمان شهر، رشت، تولیم، دولاب، کهن رود استراب، خان بلی. (حدود العالم). از این سوی «رودیان» را هفت ناحیت است بزرگ چون: لافجان، میالفجان، کشکجان، برفجان، داخل، تجن، چمه. (حدود العالم).
برجها دیدم که از مشرق برآوردند سر
جمله در تسبیح و در تجلیل حی لایموت
چون حمل چون ثور چون جوزا سرطان و اسد
سنبله میزان و عقرب قوس و جدی و دلو و حوت.
ابونصر فراهی.
|| (حرف ربط) وقتی که. (از غیاث اللغات). همین که. (ناظم الاطباء). افادهء معنی وقت و هنگام میکند. (آنندراج) (انجمن آرا). هنگامی که. (فرهنگ نظام). وقتی که. هنگامی که. (حاشیهء برهان چ معین). وقتی. هنگامی. (فرهنگ فارسی معین). وقتی که. در حالی که. آنگاه که. زمانی که. همین که. (یادداشت مؤلف) :
چون ترا دید زردگونه شده
سرد گردد دلش نه نابیناست.رودکی.
چون بسپاری بحبس بچهء او را
هفت شباروز خیره ماند و حیران.رودکی.
چون بنشیند تمام و صافی گردد
گونهء یاقوت سرخ گیرد و مرجان.رودکی.
مهر دیدم، بامدادان چون بتافت
از خراسان سوی خاور می شتافت.رودکی.
جوان چون بدید آن نگاریده روی
بسان دو زنجیر مرغول موی.رودکی.
بنجشگ چگونه لرزد از باران
چون یاد کنم ترا چنان لرزم.
ابوالعباس ربنجنی.
مار را هرچند بهتر پروری
چون یکی خشم آورد کیفر بری
سفله فعل مار دارد بیخلاف
جهد کن تا روی سفله ننگری.
ابوشکور بلخی.
چون بچهء کبوتر منقار سخت کرد
هموار کرد موی و بیوگند موی زرد.
ابوشکور بلخی.
تا آنگه که بگویند که خدای عزوجل یکی است و بجز از وی خدای نیست؛ چون بگویند تیغ از گردن ایشان بیوفتاد. (ترجمهء تفسیر طبری).
تو آن شبرنگ تازی را بمیدان چون برانگیزی
عدو را زود بنوردی بدان تیغ بلاگستر.
دقیقی.
که چون پور باسهم و مهتر شود
ازو باب را روز بهتر شود.دقیقی.
ناهید چون عقاب ترا دید زیر تو
گفتا درست هاروت از بند رسته شد.دقیقی.
و چون مردی بمیرد اگر زنش مر او را دوست دارد، خویشتن را بکشد. (حدود العالم).
چون شدم نیم مست و کالیوه
باطل آنگاه نزد من حق بود.خطیری.
عهد و میثاق خویش تازه کنم
از سحرگاه تا به وقت نماز
باز پدواز خویش باز شویم
چون دده باز جنبد از پدواز.آغاجی.
ترَست زمین ز دیدگان من
چون پای نهم همی فرولغزم.آغاجی.
زن پار او چون بیابد بوق
سر ز شادی کشد سوی عیوق.
منجیک ترمذی.
یک موی بدزدیم از دو زلفت
چون زلف زدی ای صنم بشانه.منطقی رازی.
ابر تو چون رفت تو نابهره ور مانی از او
ابر من هر جا که باشد من ز جودش بهره ور.
قمری جرجانی.
خلق شود ز نشست دراز حلیت مرد
که گنده گردد چون دیر ماند آب غدیر.
ابوالعلاء شوشتری.
چون نوبهار باغ بیاراست چون (11)بهشت
از سوسن سفید و گل سرخ و شنبلید.
بشار مرغزی.
آن روشنی که چون به پیاله فروچکد
گوئی عقیق سرخ به لؤلؤ فروچکید
وآن صافیی که چون بکف دست برنهی
کف از قدح ندانی نی از قدح نبید.
کسائی مروزی.
چون پند فرومایه سوی چوزه گراید
شاهین ستنبه به تذروان کند آهنگ.
جلاب بخاری.
اندر غزل خویش نهان خواهم گشتن
تا بر لب تو بوسه زنم چونش بخوانی.
عمارهء مروزی.
می چون میان سیم دو دندان او رسید
گوئی کران ماه به پروین درون نشت.
عمارهء مروزی.
خیره شود دو چشم که چون بنگری بدو
کوشی که بگذری ندهد ره که بگذری.
ترکی کشی ایلاقی.
سپهدار چون بوالمظفر بود
سر لشکر از ماه برتر بود.فردوسی.
بیفزای نیکی تو تا ایدری
که گردی از آن شاد چون بگذری.
فردوسی.
به خواب اندر است آنکه بیکار گشت
پشیمان شود چون که بیدار گشت.فردوسی.
بدین نامه چون دست کردم دراز
یکی مهتری بود بود گردن فراز.فردوسی.
منوچهر چون یافت زو آگهی
بیاراست دیهیم شاهنشهی.فردوسی.
چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار
پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار.
فرخی.
سر ملوک عجم چون بنزد کوه رسید
صف سپاه عدو دید با سکون و قرار.فرخی.
خفیف چون خبر خسرو جهان بشنید
دوان گذشت و به جوی اندر اوفتاد و بجر.
فرخی.
چون در حکایت آید بانگ شتر کند
و آروغها زند چو خورد ترب و گندنا.
لبیبی.
رهروی بود در آن راه درم یافت بسی
چون توانگر شد گفتی سخنش نادره شد.
لبیبی.
بدین درگاه عالی چون رسیدم
رها کردم سوی جانان کبوتر.لبیبی.
آن زلف نگر بر رخ آن در یتیم
چون بنگاری چنانکه از غالیه جیم.
مسعودی غزنوی.
نعت هر کس را همی یکسان شود اصل سخن
چون بنعت او رسد اصل سخن دیگر شود
چون بیندیشم خرد مر نظم را مانی شود
چون بنظم آرم زبان مر لفظ را آزر شود.
عنصری.
آنکه خوبی از او نمونه بود
چون بیارائیش چگونه بود؟عنصری.
چون ز احکامش سخن گوئی شود جوهر عرض
چون ز آثارش سخن رانی عرض جوهر شود.
عنصری.
بپیچد دلم چون ز پنجه بتم
گشاید برغم دلم پیچه بند.عسجدی.
چون اندرو رسی بشب تیرهء سیاه
زود آتشی بلند برافروز زرّوار.منوچهری.
چون دوانگشت دبیرانه کند فصل بهار
بدوات بسدین اندر شبگیر پگاه.منوچهری.
اطراف گلستان را چون نیک بنگرد
پیراهن صبوری چون (12) غنچه بردرد.
منوچهری.
چون عمر نمی ماند، گو هیچ ممان.
سلطان طغرل.
پس از عید... نامه رسید از... اعیان لشکر... که چون خبر حرکت ما از نشابور بدیشان رسید بقلعهء کوهتیز موقوف کردند. (تاریخ بیهقی). چون قصد ری کرد... و حاجب از گرگانج بکرمان آمد و در باب برادران بقسمت ولایت سخن رفت. (تاریخ بیهقی). نماز دیگر چون امیر مسعود بخدمت درگاه آمد بوالحسن کرخی بر اثر بیامد. (تاریخ بیهقی).
چون راست شود کار و بارت
بندیش برو فرود کارت.
؟ (از فرهنگ اسدی).
چون ببینم ترا ز بیم حسود
خویشتن را کلیک سازم زود.
مظفری (از فرهنگ اسدی).
طفل را چون شکم بدرد آمد
همچو افعی ز رنج او برپیخت
گشت ساکن ز درد چون دارو
زن به ماچو چه دردهانش ریخت.
پروین خاتون (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
حاسد پند ار چه نیک پیوندد سخن
دل ندارد چون نیی همداستان.قطران.
چون روی خوب بینی دیده فراز هم نه
چون تیر عشق بارد شرم و خرد سپر کن.
قطران.
چون تیغ به دست آری مردم نتوان کشت
نزدیک خداوند بدی نیست فرامشت.
ناصرخسرو.
چون دل شنوا شد ترا از آن پس
شاید اگرت گوش سر نباشد.ناصرخسرو.
خویشتن را خود فریبی چون بپرهیزی ز دیو
چون نهی چون خود کنی عصیان بهانه بر قضا.
ناصرخسرو.
چون [ سلطان ] محمود از دعوات خواندن فارغ شد قبا درپوشید و کلاه بر سر نهاد و در آئینه نگاه کرد چهرهء خود را بدید تبسم کرد و احمد حسن را گفت: دانی که این زمان در دل من چه می گردد؟ گفت: خداوند بهتر داند. گفت: میترسم که مردمان مرا دوست ندارند از آنچه روی من نه نیکوست و مردمان بعادت پادشاه نیکوروی دوست دارند. احمد حسن گفت: ای خداوند یک کار بکن تا ترا از زن و فرزند و جان خویش دوست تر دارند و بفرمان تو در آب و آتش شوند گفت: چکنم گفت: زر را دشمن گیر تا مردمان تو را دوست گیرند. محمود را خوش آمد و گفت هزار معنی و فایده در زیر این است. (از سیاست نامه).
لوط را دیدم درمانده بشارستانی
چون دعا کرد نگون گشت همه شارستان.
جوهری.
تا خوی کند از شرم او زمان
چون طی کنم از نعل او زمین.
ابوالفرج رونی.
چون بستن گفتار بیاموخت مرا
بر تختهء عشق کرد و بفروخت مرا.
ابوالفرج رونی.
ندیدی مرا روز پیکار و جنگ
که چون تیغ هندی بگیرم بچنگ.
عطایی رازی.
از آنکه هست شب آبستن و نداند کس
که هاله چون سپری شد چه زاید آبستن.
مسعودسعد.
چون پیرهن عمل بپوشیدم
بگرفت قضای بد گریبانم.مسعودسعد.
بیگانه گشتن از من چون در سر تو بود
با جان من به مهر چرا آشنا شدی.
مسعودسعد.
انجیل آغاز کرد بلبل بر گل
چون ز بنفشه بدید حالت رهبان.مختاری.
چون درنگریستم نه درخور بودی
تو نیز نیازموده بهتر بودی.مختاری.
چون عهده نمیشود کسی فردا را
حالی خوش دار این دل پرسودا را.خیام.
چون عمر بسر رسد چه شیرین و چه تلخ
پیمانه چو پر شود چه بغداد و چه بلخ.خیام.
چون بوده گذشت و نیست نابوده پدید
خوش باش غم بوده و نابوده مخور.خیام.
از آتش تو دلم چرا میسوزد
چون هیچ ترا عادت دلسوزی نیست.
امیرمعزی.
تو جهد کنی بهجر و من جد بوصال
چون نیست بجد من بجهد تو مباد.رشیدی.
چون نجویم حرام و ندهم دین
جامه لابد نباشدم به ازین.سنائی.
چون کنم خانهء گل آبادان
دل من «اینما تکونوا» خوان
چون درآید اجل چه بنده چه شاه
وقت چون دررسد چه بام و چه چاه.
سنائی.
چون نباشی آب رحمت نار زحمت کم فروز
ور نباشی خاک معنی باد بی حاصل مباش.
سنائی.
چون ز راه صدق و صفوت نز من آید نز شما
صدق بوذر داشتن یا عشق سلمان داشتن.
سنائی.
سد دلها بگسلی چون زلف بربند افکنی
نرخ لؤلؤ بشکنی چون آن دو لب خندان کنی.
عمعق.
چون با دل تو نیست وفا در یک پوست
در چشم تو یکرنگ بود دشمن و دوست.
ادیب صابر.
چون گردش آسمان نکوخواه منست
دیدم رخ او که بر زمین ماه منست.
ادیب صابر.
و چون در حد کهولت و موسم عقل و تجربت رسند... صحیفهء دل را پر فواید بینند. (کلیله و دمنه). چون آن دوراندیش بخانه رسید در دست خویش از آن گنج جز حسرت و ندامت ندید. (کلیله و دمنه). و چون برخواندن قادر بود باید که در آن تأمل واجب دارد. (کلیله و دمنه). و چون پرداخته گشت اعلام باید داد. (کلیله و دمنه). چون کسری این مثال بدین اشباع فرمود برزویه سجدهء شکر گزارد. (کلیله و دمنه).
دریا چو ابر بارد گر آب شد ز شرم
چون گشت روشنش که چه پاکیزه گوهرم.
سیدحسن غزنوی.
روید نبات نیشکر از جویبار گوش
چون نایژه گشاد زبان شکر گرم.
سیدحسن غزنوی.
مانندهء ایشان که بود در همه عالم
چون در دو مکان مایهء سودند و زیانند.
کافی همدانی.
چیست آن مرغی که چون منقار او تر میشود
چشم و گوش اهل معنی درج و گوهر میشود.
روحانی.
چون نقش تو در آینهء روح بخندد
نقاش خیال تو بگرید به صور بر.روحانی.
سروری چون عارضی باشد نباشد پایدار
پای دارد سروری بر تو چه باشد جوهری.
سوزنی.
بحق دین مسلمانی ای مسلمانان
که چون بخود نگرم نیک بدمسلمانم.
سوزنی.
چون فراغت نیافرید خدای
من بجهد از کجا بدست آرم؟سیفی.
شود خالی ز برف و زاغ پهنای زمین یکسر
ز برف و زاغ چون گردد عیان از آسمان لک لک.
شطرنجی.
شرطست که چون در حرم عشق آیی
زآن پیش که پای درنهی سر بنهی.
رفیع مروزی.
چون ز خونی که نام او اشکست
گشت رخسار لعل و مرجانم
تا سخن های آبدار جهان
چون فروشد چو خاک ارزانم...
چون سخن برگزیده ام بسخن
خواجه زآن برکشیده آسانم.
روحی ولوالجی.
ژاله سپر برف ببرد از کتف کوه
چون رستم نیسان بخم آورد کمان را.
انوری.
بدان صفت که شود غرقه کشتی زرین
بطرف دریا چون بگسلد ازو لنگر.انوری.
چون گدایی چیز دیگر نیست جز خواهندگی
هرکه خواهد گر سلیمانست و گر قارون گداست.
انوری.
چون نشیند گرد میدان بر جبین و جعد او
گر بیفشاند شود پر مشک و عنبر باد و خاک.
کمالی.
بر امید آب خوش در شوره چون چاهی کنی
آب او چون شور آید بایدش انباشتن.کمالی.
چون گشتی و ندیدی در کار او گشایش
آخر مرا نگویی زین کار می چه جوئی؟
سمائی.
چون یار دلا میان به آزار تو بست
گفتم که نگر دل همه در کار تو بست.
سمائی.
چون صبر رمیده شد پیام تو چه سود
جان رفت ز پرسش و سلام تو چه سود.
ابوالحسن طلحه.
چون یار مرا دید سراسیمه و سست
وز جان و جهان هر دو برون آمده چست.
تاج الدین باخرزی.
گر ترا شکی بود تا چون برانگیزد بحشر
صور اسرافیل خلقان را به امر کردگار.
قوامی رازی.
یا مکن با من درشتی ور کنی
نرم شو چون گویمت می خورده ای.
اثیر اخسیکتی.
با اینهمه در میانه مقصود تویی
جای گله نیست چون تو هستی همه هست.
اثیر اخسیکتی.
کار نشاط و لهو ز سر تازه کن کنون
چون رنجهای هجر بپایان همی رسد.
عبدالرافع هروی.
چون روی همچو ماه ترا دید بامداد
افشاند بر جمال تو گلزار آستین.
عبدالرافع هروی.
چون بد و نیک جهان جمله فراموش کنند
باده بر یاد کف شاه مظفر گیرند.
مجیر بیلقانی.
در جهان دیدی که چون آمد نخست
همچنان کآمد چنان بیرون شود.
جمال الدین اصفهانی.
چون بتحریر مدیح تو رسد بنده شهاب
چون سکندر قلمش بر سر گوهر گذرد.
شهاب مؤید.
بنازد چون بنازی تو لطافت را طرب در دل
بخندد چون بخندی تو ملاحت را روان در تن.
شهاب مؤید.
ناطقه پیش رود بال زنان طوطی وار
چون برآن پسته سخنهای چو شکر گذرد.
شهاب مؤید.
در آن روزها عیسی در کوه رفت و آنجا در نماز خدا معتکف شد و چون در نماز بود صبح دمید. (ترجمهء دیاتسارون ص 56).
ساقی بیاد دار که چون جام می دهی
بحری دهی که کوه غم از جا برافکند.خاقانی.
صبحدم چون کله بندد آه دودآسای من
چون(13) شفق درخون نشیند چشم شب پیمای من.
خاقانی.
چون تو خجل وار برآری نفس
فضل کند رحمت فریادرس.نظامی.
سپه چون پراکنده شد سوی جنگ
فراخی درآمد بمیدان تنگ.نظامی.
نهال چون ثمر افشاند راست گردد لیک
خمید نخل قدم چون فشانده شد ثمرم.نظامی.
سوار یک تنهء مهر چون برون آمد
به نیزه خال شب از روی آسمان برداشت.
سیف اسفرنگی.
چون خیمه زد شهنشه سیاره در حمل
شد باز روح نامیه را نوبت عمل.
سیف اسفرنگی.
چون حرف تو با باد صبا میگویم
او از ستمت من از جفا میگویم.
سیف اسفرنگی.
چون سخنت سمر شود راه ببند خواب را
تا بوسیلت سخن گرد جهان شوی سمر.
شمس خاله.
ز خاک پای تو چون دیده توتیا گیرد
ز دیده چهرهء خورشید و مه ضیا گیرد.
شمس خاله.
چون نیست ز هرچه هست جز باد بدست
چون هست بهرچه هست نقصان و شکست
پندار که هست آنچه در عالم نیست
انگار که نیست هرچه در عالم هست.
شیخ نجم الدین رازی.
چون گوش فلک شکر وصال تو شنید
از چشمهء خورشید مرا چشم رسید.
عمربن مسعود.
چون صبح جمال او برآمد
خورشید بچاکری درآمد.شمس طبسی.
ز بهر کینهء خصم تو از گشاد فلک
شهاب تیر طبیعت روان کند چون تیر.
شمس طبسی.
جانم چو شمع در شب هجرت بلب رسید
چون نیست روز وصل تو بگذار تا رسد.
رفیع لنبانی.
ز آب دیده چه طمع دارم چون می بینم
کآب با آتش رخسارش از آن سان یارست.
رضی الدین نیشابوری.
چون قحط موی نیست ترا با چنان دو زلف
آخر ز نیم تار چرا میکنی میان.
رضی الدین نیشابوری.
چون رایت صبح شد درافشان
شد خیل ستارگان پریشان.
شمس الدین شست کله.
چون گفت بیار پیش بردم
پذرفت ز من بملک دو جهان.
شمس الدین شست کله.
چون صبح ولای حق دمیدن گیرد
جان از همه آفاق رمیدن گیرد.
سیف الدین باخرزی.
کاین دولت دیگران و این محنت تو
چون نیک نگه کنی خیالست خیال.
سیف الدین باخرزی.
آن دو روبه چون بهم همبر شدند
پس بعشرت جفت یکدیگر شدند.عطار.
چون درفتاد در محن عشق زآن سپس
از مهر دل عبارت عیسی همی شنود.عطار.
جایی که شمع رخشان ناگاه برفروزد
پروانه چون بسوزد آن سوختن یقین است.
عطار.
چون توانستم ندانستم چه سود
چون بدانستم توانستم نبود.عطار.
چون چنین خواهی خدا خواهد چنین
می دهد حق آرزوی متقین.مولوی.
چون قضا آید چه سود از احتیاط.مولوی.
همچنین چون شاه فرمود «اصبروا»
رغبتی باید کز او تابی تو رو.مولوی.
چون در پسر موافقی و دلبری بود
اندیشه نیست گر پدر از وی بری بود.
سعدی (گلستان).
دیگر چه توقعست از ایام
چون بدر تمام شد هلالم.سعدی (طیبات).
چون بفرمان زن کنی ده و گیر
نام مردی مبر به ننگ بمیر
پیش خود مستشار گردانش
لیک کاری مکن بفرمانش.اوحدی.
گفتم ای شام غریبان طرهء شبرنگ تو
در سحرگاهان حذر کن چون بنالد این غریب.
حافظ.
در عیش نقد کوش که چون آبخور نماند
آدم بهشت روضهء دارالسلام را.حافظ.
می خور که شیخ و حافظ و صوفی و محتسب
چون نیک بنگری همه تزویر میکنند.حافظ.
آنرا که بشکنند نوازش کنند باز
یعنی که چون شکست نوازش دوای اوست.
؟
|| تا. تا اینکه : شما مرده بهتر و خدای تعالی خشنود شده چون زنده و خدای خشم آلود. (ترجمهء تفسیر طبری، بلعمی).
خاری که بمن درخلد اندر سفر هند
به چون بحضر در کف من دستهء شب بوی.
فرخی.
پای پاکیزه برهنه به بسی
چون به پای اندر دویدن کشکله.
ناصرخسرو.
|| در حالی که :
ترا چون پدر باشد افراسیاب
مهان بنده باشند ازین روی آب.فردوسی.
|| قسم. نوع. گونه. (یادداشت مؤلف).
- هر چون؛ هر گونه. هر نوع. هر قسم. هر وضع و هر صورت : و رسم این ناحیت چنان است که مردی که کنیزکی را دوست دارد او را بفریبد و ببرد و سه روز بدارد هرچون که خواهد آنگه به پدر کنیزک کس فرستد تا او را بزنی به وی دهد. (حدود العالم).
زن ارچه دلیرست و بازوردست
همان نیم مردست هر چون که هست.
اسدی.
ایرانیان گفتند: ما فرمان برداریم هر چون که شاه حکم کند منقاد امر شاهیم. (دارابنامه). || چقدر. چه مقدار. چه بسیار. بسیار. چه اندازه. تا چه حد و اندازه. (یادداشت مؤلف) :
چون لطیف آید بگاه نوبهار
بانگ رود و بانگ کبک و بانگ تز.رودکی.
همچنان کبتی که دارد انگبین
چون بماند داستان من بدین.رودکی.
چون خوش بود نبید بر این تیغ آفتاب
خاصه که عکس آن به نبید اندرون پدید.
کسائی مروزی.
|| قریب. تقریباً. درحدود. تخمیناً. بقدر. به اندازه. (یادداشت مؤلف) :
سرانجام آغاز این نامه کرد
جوان بود چون سی و سه ساله مرد.بوشکور.
ز جنگ آوران مرد چون سی هزار
برفتند شایستهء کارزار.فردوسی.
دهانش پر از گوهر شاهوار
بیاکند و دینار چون صدهزار.فردوسی.
هم از گنج و دینار چون سی هزار
به بدره درون کن ز بهر نثار.فردوسی.
از آسوده گردان خنجرگذار
بهم حمله کردند چون سی هزار.
اسدی (گرشاسب نامه).
- بی چون؛ بدون اندازه و مقدار. بدون کمیت. بی چگونگی.
- || صفتی از صفات خداوند :
همه زوال پذیرند جز که ذات خدای
قدیم و قادر وحی و مقدر و بیچون.
جمال الدین اصفهانی.
عمری که میرود بهمه حال جهد کن
تا در رضای ایزد بیچون بسر بری.سعدی.
کنیت سعدی فروشستم ز دیوان وجود
پس قدم در حضرت بیچون مولائی زدم.
سعدی (طیبات).
حیرتم در کمال بیچونست
کاین جمال آفرید در بشری.
سعدی (طیبات).
ارادت بیچون یکی را از تخت شاهی فرودآرد و یکی را در شکم ماهی نیکو دارد. (گلستان سعدی).
- || بی گفتگو :
نسبت این فرعها با اصلها
هست بی چون ارچه دادش وصلها.مولوی.
نسبتی گر هست مخفی از خرد
هست بی چون و خرد کی پی برد.مولوی.
- چند و چون؛ چه اندازه و به چه کیفیت و آن کنایه از بحث در کمیت و کیفیت چیزیست :
ز هر چیز گنجی به پیش اندرون
شمارش گذر کرد بر چند و چون.فردوسی.
همی شرم دارم من از تو کنون
تو آگه تری از من و چند و چون.فردوسی.
|| زیرا. از برای. بدان جهت که. از آنجا که. (ناظم الاطباء). زیرا. از برای. (حاشیهء برهان). علت و سبب. (فرهنگ نظام). زیرا. بدین سبب. (فرهنگ فارسی معین). زیرا که. از آنکه. از آنروی که. بعلت آنکه. (یادداشت مؤلف). بسبب آنکه. ایرا که :
مرد دینی رفت و آوردش کنند(14)
چون(15) همی مهمان در من خواست کند.
رودکی.
نگه دار خود را از او چون سزد
که نزدیک تر را سبک تر گزد.بوشکور بلخی.
ز تو سام دانم که بد مردتر
نجست این شهی چون نبد بدگهر.فردوسی.
تشنه چون بود سنگدل دلبند
خواست آب آن زمان بخنداخند.
منجیک ترمذی.
ما می بخواستیم زدن دوش جام جام
چون تو بیامدیش بماندیم خام خام.
منجیک ترمذی.
تیر و تیغت تازه دارد دین تازی را همی
چون کمین دارد کمانت بر گمان بدگمان.
زینبی علوی.
چون(16) مراغه کند کسی بر خاک
چون بود خاک، از او چه دارد باک.
عنصری.
چون خداوند میفرماید و میگوید که سوگند آنرا کفارت کنم من نیز تن دردادم. (تاریخ بیهقی). چون در تاریخ شرط کردم که در اول نشستن هر پادشاهی خطبه بنویسم، پس براندن تاریخ مشغول شوم اکنون آن شرط نگاه دارم. (تاریخ بیهقی). شنودم که... برادر ما... را... چون ما دور بودیم... آوردند و بر تخت ملک نشانیدند. (تاریخ بیهقی).
حجت و برهان مجوی جز که ز حجت
چون عدوی حجتی و داعی و مأذون.
ناصرخسرو.
چون دسترس نبود مرا لشکری شدم
دنیا به دست نامد و دین رفت بر سری.
خالد.
چون شبهی داشت مرغزار به دریا
لاله بر اطراف او برست چو مرجان.
مختاری.
با که گویم راز چون محرم نماند
می زیم با درد چون مرهم نماند
توبه اولیتر ز عشق شاهدان
در جهان چون شاهدی همدم نماند.سمائی.
ور ساخته ام با غم تو روی همین است
چون جز ز غم من نفزاید طرب تو.
اثیر اخسیکتی.
چون خاک درت شد محک دیدهء من
بشناس حقوق نمک دیدهء من.
ابوعلی مروزی.
چون(17) همه تن دیده می بایست بود و کور گشت
این عجایب بین که چون بینای نابینا شدم.
عطار.
دل به درد تو اگر خوش بکنم خوش نبود
چون یقین شد که مرا از تو نوائی نرسد.
مجیر بیلقانی.
چون خاک در تو از عزیزی عمرست
آن به که بسر بریم در کوی تو عمر.
ضیاء خجندی.
گلگون باغ را پس از این عرصه تنگ دار
چون ملک باغ پست شد از ترکتاز دی.
شمس طبسی.
چون جهان را نظری سوی وفا نیست به اشک
دیده را سوی جهان راه نظر بربندیم.
خاقانی.
گفت لیلی را خلیفه کاین توئی
کز تو مجنون شد پریشان و غوی
از دگر خوبان تو افزون نیستی
گفت خامش چون تو مجنون نیستی.
مولوی.
|| از چه رو. از چه : چون است فراموش کرده ای. (یادداشت مؤلف).
که من چون ز همشیرگان برترم
همی به آسمان اندرآید سرم.فردوسی.
|| بعلت آنکه :
دست تو را به ابر که یارد شبیه کرد
چون بدره بدره این دهد و قطره قطره آن.
حافظ.
ساعتی ناز مفرمای و بگردان عادت
چون بپرسیدن ارباب نیاز آمده ای.حافظ.
مرا در منزل جانان چه امن و عیش چون هر دم
جرس فریاد میدارد که بربندید محملها.
حافظ.
|| از ادات استفهام و بمعنی چگونه است. (از غیاث اللغات). بمعنی چگونه است. (آنندراج) (از انجمن آرا). چگونه و چه طور. (فرهنگ نظام). وضع و رسم و روش و نهاد و حالت و چگونگی. (ناظم الاطباء). چگونه. چسان. (حاشیهء برهان چ معین) :
چون همه تن دیده میبایست بود و کور گشت
این عجایب بین که چون(18) بینای نابینا شدم؟
عطار.
|| کیف. مقابل چند. مقابل کم. چگونه؟ چسان. از چه روی. بچه سان. بچه طرز. از چه. از چه سبب. چه قسم. چطور. بچه طریق. بچه نحو. بچه ترتیب. (یادداشت مؤلف). و در این حالت «واو» در کلمهء «چون» نشانهء بیان ضمه نیست بلکه تلفظ شود، چنانکه در قصیدهء قطران با کلمات «گون» «نگون» «آبسکون»، «جنون»، «خون»، و «گردون»... قافیه شده است و مطلع قصیده این است :
منم غلام خداوند زلف غالیه گون...
کس نشناسد همی که کوشش او چون
خلق نداند همی که بخشش او چند.رودکی.
بداندیش دشمن بود ویل جو
که تا چون ستاند ز تو چیز تو.بوشکور.
به نرگس ننگری تا چون شکفته ست
چو زرین جام بر سیمین طبق بر.
طاهربن فضل چغانی.
به هوا درنگر که لشکر برف
چون کند اندر او همی پرواز.آغاجی.
کیف گفتن خطاست ایزد را
کیف چون باشدش که بی اکفاست.
خسروی سرخسی.
پس آنگاه بهرام و ایزدگشسب
نشستند با جنگجویان بر اسب
وز آن رخنهء باغ بیرون شدند
که دانست کآن سرکشان چون شدند.
فردوسی.
کسی را که خواهد [ خدا ] برآرد بلند
دگر را کند سوکوار و نژند
چرا نه بفرمان او در نه چون
خرد کرد باید بدین رهنمون.فردوسی.
ندانم سرانجام این چون بود
همه شب دو چشمم پر از خون بود.
فردوسی.
همه شب از اندیشه پرخون بدم
جهاندار داند که من چون بدم.فردوسی.
گر نه آئین جهان از سر همی دیگر شود
چون شب تاری همه از روز روشن تر شود؟
فرخی.
سالش از پانزده و شانزده نگذشته هنوز
چون توان دیدن آن عارض چون سیم سیاه.
فرخی.
گر کسی خواهد که در گیتی چو تو کاری کند
چون کند، چون در همه گیتی نیابد هیچ کار.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 87).
شهی که روز و شب او را جز این تمنی نیست
که چون زند بت و بتخانه و بر سر بتگر؟
فرخی.
زهره در تن زهر گردد بی گره گردد زره
زهره گوید زه امیرا چون بزه کردی کمان.
زینبی علوی.
آبداده خشت پولادست پنداری گیاه
کس نداند چون سند کشتزار از خشتزار.
غضایری رازی.
سبحان الله جهان نبینی چون شد
دیگرگون باغ و راغ دیگرگون شد.
منوچهری.
نگاه کن که بنوروز چون شده ست جهان
چو کارنامهء مانی در آبگون قرطاس.
منوچهری.
من دگر گفتم ویحک تو دگر گشتی
روزبه بودی چون روز بتر گشتی؟
منوچهری.
امروز نگویمت که چون خواهم کرد
فردا دانی که گویمت چون کردم.
قابوس وشمگیر.
یاد نکنی چون همی آن روزگار پیشتر
تو تبوراکی بدست و من یکی بربط بچنگ.
حکیم غمناک (از فرهنگ اسدی).
من که آلتاتونتاشم... سخت غمناک و لرزانم بدین دولت بزرگ... و ندانم تا این حالها چون خواهد شد. (تاریخ بیهقی). چو ضعیفی افتد میان دو قوی توان دانست که حال چون باشد. (تاریخ بیهقی). هر بنده ای که... اخبار گذشتگان را بخواند... بتواند دانست که نیکوکاری چیست و سر انجام هر دو چون است. (تاریخ بیهقی).
دل از آز گیتی چو پر کرده ای
از او چون بری آنچه ناورده ای؟اسدی.
بزرگیش ناید به وهم اندرون
نه اندیشه بشناسد او را که چون.
اسدی.
همی ندانم در هجر چند باشم چند
همی ندانم کز دوست چون شکیبم چون؟
قطران.
ناکام من برفتی در دام عشق ماندی
چونست روزگارت ما را یکی خبر کن.
قطران.
گویند برون فتاد رازت چونست
چون راز درون بود که دل بیرونست.قطران.
چند بنالی که بد شده ست زمانه
عیب و بدت بر زمانه چون بنهی چون.
ناصرخسرو.
گر دانشت بمال بدست آید
پس مال می بدانش چون جوئی؟
چون میفروشی آنچه خریدستی
خونی بخون ز بهر چه می شوئی؟
ناصرخسرو.
چون است کار از پس چندان حرب
امروز مر سکندر و دارا را.ناصرخسرو.
چونست که عشق اول از تن خیزد
زو بر دل و تن هزار شیون خیزد.
ابوالفرج رونی.
رطب خورده منع رطب چون کند؟
مسعودسعد.
چون روز رامیاد نیاری ز می تو یاد
زیرا که خوشتر آید می روز رامیاد.
مسعودسعد.
از او [ از قاتلی که بار اول بدو شراب داده بودند ] پرسیدند که آن چه بود که دیروز میخوردی و خویشتن را چون میدیدی. (نوروزنامه).
آنکه آرد جهان به کن فیکون
چون کند بد به خلق عالم چون؟سنائی.
آفتابی که شاه گردونست
هیچ بی تیغ نیست شاه چونست؟سنائی.
خود یاد ناوری که چه کردند و چون شدند
آن مادران و آن پدران قدیم ما؟سنائی.
ستمکاره یارست و من مانده عاجز
که تا بار بیداد او چون کشم چون.سوزنی.
در عشق آن ستمگر آرام چون بخواهی
در چنگ شیر شرزه زنهار می چه جوئی؟
سمائی.
گر بر دیگری شوم گوید
خیش چون دارد آنکه را قصب است
ور ز او بوسه بایدم گوید
انگبین چون خوری تو را که تب است؟
قوامی رازی.
مرغی چنین شگرف که در حد خود تویی
پروانه را بهم نفسی چون گزیده ای؟
اثیر اخسیکتی.
لاله پدیدار شد رنگ قبا چون عقیق
گفتم چونست؟ گفت سوختهء انتظار.
عمادی شهریاری.
گر نایژهء ابر نشد پاک بریده
چون هیچ عنان بازنپیچد سیلان را.انوری.
گفت چون؟ گفتمش آن حالت گواهی بود
حالت رفته دگر بازنیاید ز عدم.انوری.
آن طفل بین که ماهیکان چون کند شکار
بر سوزن خمیده چو یکپاره نان کنند.
خاقانی.
یوسف از گرگ چون کند نالش
که بچاهش برادر اندازد.خاقانی.
بی گناهم کشت عشقت وای اگر بودی گناه
حال چون بودی چو این در بیگناهی میکند.
ظهیر فاریابی.
گرنه ز صبح آینه بیرون فتاد
نور تو بر خاک زمین چون فتاد.نظامی.
نمدزینم نگردد خشک از این خون
بتر زینم بتر زین چون بود چون؟نظامی.
دلی همچون جگر دارم پر از خون
سلیمان نیستم پس چون کنم چون؟نظامی.
ز تو چون پوشم این راز نهانی
وگر پوشم تو خود پوشیده دانی.نظامی.
دولت نگر که چون شده این تیره روز را
روشن ز خاک بارگه شهریار چشم.
ضیاء خجندی.
چون دانستم که چون همی باید زیست
در حسرت و آزار همی باید مرد.عطار.
تو پای براه درنه و هیچ مپرس
همراه بگویدت که چون باید رفت.عطار.
باد را بی چشم اگر بینش نداد
فرق چون میکرد اندر قوم عاد
چون همی دانست مؤمن از عدو
چون همی دانست می را از کدو.مولوی.
مجنون داند که حال مجنون چون است.
مولوی.
خری که بینی و باری بگل درافتاده
بدل بر او شفقت کن ولی مرو بسرش
کنون که رفتی و پرسیدیش که چون افتاد
میان ببند و چون مردان بگیر دنب خرش.
سعدی (گلستان).
درویش ضعیف حال را در تنگی خشکسال مپرس که چونی؟ (گلستان سعدی).
چون کنم کز دل شکیبایم ز دلبر ناشکیب
چون کنم کز جان گزیرست وز جانان ناگزیر.
سعدی (طیبات).
نداند خوابناک مست و مخمور
که شب را چون بروز آورد رنجور.سعدی.
چون من خیال رویت جانا بخواب بینم
کز خواب می نبیند چشمم بجز خیالی.
حافظ.
صبا زآن لولی شنگول سرمست
چه داری آگهی چونست حالش.حافظ.
ز گریه، مردم چشمم نشسته در خونست
ببین که در طلبت حال مردمان چونست.
حافظ.
عقل اگر داند که دل در بند زلفش چون خوش است
عاقلان دیوانه گردند از پی زنجیر ما.حافظ.
تو کی دانی که لیلی چون نکویست
کزو چشمت همی بر زلف و رویست.
وحشی.
هرکه را گویند باشد نوبتی در آسیا
آسمان چون نوبت ما را فرامش کرده ست.
صائب.
چون است که حسن را در چشم برادر خود می بینی و چوبی که در چشم خود داری نمی بینی. (از ترجمهء انجیل متی).
چون است که تو هیچ نگوئی. (یادداشت مؤلف). || چرا؟ برای چه؟ (یادداشت مؤلف) :
گر تو لشکرشکنی داری و کشورگیری
پادشا از چه دهد گنج به لشکر بر خیر
چون ترا ندهد از آن تا تو به لشکرشکنی
سر بشمشیر دهی تن به تبر دیده به تیر.
سوزنی.
- چرا و چون؛ بچه دلیل و چگونه و آن کنایه از دلیل و برهان خواستن است در جزئیات :
برفتند با او به خیمه درون
سخن بیشتر بر چرا رفت و چون.فردوسی.
چرا نه بفرمان او در نه چون
خرد کرد باید بدین رهنمون.فردوسی.
عضو دو است چوز و کون نیست در این چرا و چون
کون ز پی خواص دان چوز برای جَمْهَره.
سوزنی.
چرا و چون نرسد دردمند عاشق را
مگر مطاوعت دوست تا چه فرماید.
سعدی (بدایع).
- چون و چرا؛ چگونه و به چه علت : رجوع به همین کلمه در ردیف خود شود.
- چون و چند؛ چگونه است و چه مقدار :
نهادند، هیزم دو کوه بلند
شمارش گذر کرد بر چون و چند.فردوسی.
- چه و چون و چند؛ چه چیز است و چگونه است و چه مقدار است :
بگفتند راز سپهر بلند
همان کار او بر چه و چون و چند.فردوسی.
از او شادمانی وز او دردمند
بباید گسست از چه و چون و چند.
فردوسی.
سواری و تیر و کمان و کمند
عنان و رکیب و چه و چون و چند.
فردوسی.
برو تا سر تیغ کوه بلند
ببین تا که اند و چه و چون و چند.
فردوسی.
|| اگر. (ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف) :
عجب چون صبح خوشتر میبرد خواب
چرا افکند گل را در سهر باد؟
رابعهء قزداری.
خرد چشم جانست چون بنگری
تو بی چشم شادان جهان نسپری.فردوسی.
اکنون چون شنود که کار یکرویه گشت، بهمراه آید. (تاریخ بیهقی).
چون تو بزنی بخورد باید
این خود مثل است در خراسان.ناصرخسرو.
چون خوری بیش پیل باشی تو
کم خوری جبرئیل باشی تو.سنائی.
چون بر ابر گونه ای باشد بجهد
ملک هر دو عالم و یک موی تو.
اثیر اخسیکتی.
چون ز چاهی میکنی هر روز خاک
عاقبت اندررسی در آب پاک.مولوی.
چون عدو نبود جهاد آید محال
شهوت ار نبود نباشد امتثال
صبر نبود چون(19) نباشد میل تو
صبر چون نبود چه حاجت خیل تو.مولوی.
(1) - ciigon.
(2) - cii.
(3) - Gauna. (4) - ن ل: دودش.
(5) - ن ل: بادش.
(6) - ن ل: شام عزا.
(7) - این چون بمعنی چگونه است.
(8) - این چون بمعنی چگونه است.
(9) - این چون بمعنی چگونه است.
(10) - این چون بمعنی وقتی که است.
(11) - این چون بمعنی مانند است.
(12) - این چون بمعنی مانند است.
(13) - این چون بمعنی مانند است.
(14) - ن ل: کنند. کلند. کلنگ.
(15) - موهم معنی وقتی که. درحالی که و زمانی که نیز هست.
(16) - این چون به معنی وقتی که است.
(17) - این چون به معنی زیرا که است.
(18) - این چون به معنی چگونه است.
(19) - این چون به معنی چگونه است. چونا.کلمهء فعل به طور استفهام؛ یعنی حال شما چگونه است؟ (ناظم الاطباء).

چونان.

(ق مرکب) از «چون» + «آن». (دکتر معین، حواشی برهان). یعنی چنان. (فرهنگ سروری چ دبیرسیاقی). به معنی چنان و همچنان و همچو آن باشد. (برهان) (از آنندراج). مخفف چون آن. به معنی مانند آن. (فرهنگ نظام). کلمهء تشبیه؛ یعنی مانند آن و همچو آن و چنان. (ناظم الاطباء) :
چونانش بسختی همی کشیدم
چون مور که گندم کشد به خانه.
منطقی رازی.
گشت قصر بندگانش قلعه های شاه هند
قصرهای قیصران روم هم چونان بود.
عنصری (از فرهنگ سروری).
بگرفت شکوفه به چمن برگذر باغ
چونانکه ستاره گذر کاهکشان را.
ابوالفرج رونی.
قمر به نیمی از اورنگ داد و چونان داد
که او نمود چو یک نیمه منکسف ز قمر.
مختاری.
غصه چونان شد که تو بر تو نشست
گریه چونان شد که نم در نم نماند.
سیدحسن غزنوی.
بجوی مهر من ای نوبهار حسن که من
بکارت آیم چونان به مهرگان آتش.
رشید وطواط.
- چونانک (از: چون + آن + ک)؛ مانند آنکه. مثل آنکه :
غم گریزد ز پیش ما چونانک
خان و قیصر ز پیش شاهنشاه.زینبی علوی.
چونانک دهان ماهی خرد
آنگه که کند ز تشنگی باز.بزرجمهر قاینی.
- || پس از چه طریق. (ناظم الاطباء).
- || در وقتی که. (ناظم الاطباء).
- چونانکه (از: چون + آن + که):زیبا بود ار مرو بنازد به کسائی
چونانکه سمرقند به استاد سمرقند.
کسائی مروزی.
زیر لگد بجمله همی کشتشان بزور
چونانکه پوست بر تن ایشان همی درید.
بشار مرغزی.
کجا شریف بود چون غضایری بر تو
بطبع باشد چونانکه زر سرخ و سفال.
غضائری رازی.
چگونه کوهی چونانکه از بلندی آن
ستارگان را گوئی فرود اوست مقر.فرخی.
فرخنده بود بر متنبی بساط سیف
چونانکه بر حکیم دقیقی چغانیان.معزی.
چو پردهء حرم حرمت از میان برخاست
دهن ببستم چونانکه عادت حکماست.
عمعق بخاری.
به حرص خواسته ورزیم تا شود بر ما
وبال خواسته چونانکه موی بر سنجاب.
سوزنی.
چو باد میگذری بر من و مرا در راه
همی گذاری چونانکه کاروان آتش.
رشید وطواط.
چونانکه عنکبوت لعاب دهن تند
خون جگر ز دیده به تن بر همی تنم.
عمادی شهریاری.
مرغزاری شود اکنون فلک و ابر در او
راست چونانکه تو گوئی همه ناقه ست و جمل.
انوری.
چونانکه روح و راحت و شادی به جان خلق
از فرظل رایت سلطان همی رسد.
عبدالرافع هروی.

چونان.

(اِ) چوبی که بدان خمیر نان را پهن میکنند. (ناظم الاطباء). مخفف چوب نان است.

چوناه.

(ق تشبیه) به معنی همچنین و همچو آن باشد (برهان). ظاهراً با «چونین» خلط و تصحیف شده. (دکتر معین حواشی برهان). به معنی همچنین و همچو این باشد. (آنندراج). همچو این. بدین طریق. مثل این و بنابر این. (ناظم الاطباء).

چونچنان.

[نِ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش لشت نشاء. شهرستان رشت، 890 تن سکنه دارد. از نورود و سفیدرود آبیاری میشود. محصولاتش برنج و کنف است. صیفی کاری دارد. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چون زان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان بم پشت بخش مرکزی شهرستان سراوان. در نزدیک مرز پاکستان واقع شده پنج خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چونزق.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل. 111 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولاتش غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چونزق پائین.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل. 60 تن سکنه دارد، از چشمه آبیاری میشود. محصولاتش غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چونقرالوی پل.

[پُ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. 370 تن سکنه دارد. از رودخانهء نازلوچای آبیاری میشود. محصولاتش غلات، چغندر، کشمش، حبوبات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چونقرالوی یکان.

[یِ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. 970 تن سکنه دارد، از نازلوچای آبیاری میشود. محصولاتش غلات، کشمش، حبوبات و توتون است، مردمش به کشاورزی و صنایع دستی از قبیل جوراب بافی اشتغال دارند. راهش ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چونکه.

[کِ] (حرف ربط مرکب) (مرکب از «چون» + «که») به معنی زیرا که. از آن روی که. (یادداشت مؤلف) :
سیرت او وحی نامه به کسری
چونکه به آیینش پندنامه بیاکند.رودکی.
سایهء زلف تو چون فر همایست به فال
چونکه فال من دلخسته همایون نکند.
فلکی شیروانی.
چونکه محمول بهی نبود لدیه
نیست ممکن بود محمول علیه.مولوی.

چونلی.

(اِخ) دِهی است از دهستان دولت خانهء بخش حومهء شهرستان قوچان. 463 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصول عمده اش غلات است. مردمش به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چون و چرا.

[نُ چِ] (اِ مرکب) (مرکب از چون، چگونه + چرا، ادات استفهام) مباحثه و گفتگو. مناقشه و منازعه. (ناظم الاطباء). جدل :
نیابی به چون و چرا نیز راه
نه کهتر بدین دست یابد نه شاه.فردوسی.
اگر کشته گر مرده هم نگذریم
سزد گر به چون و چرا ننگریم.فردوسی.
به رزم دلیران توانا بود
به چون و چرا نیز دانا بود.فردوسی.
|| چگونه و به چه علت :
ارغنون ساز فلک رهزن اهل هنر است
چون از این غصه ننالیم و چرا نخروشیم.
حافظ.
- چون و چرا خواستن؛ دلیل خواستن. علت و کیفیت و چگونگی امری را پرسیدن :
چون چون و چرا خواستم و آیت محکم
در عجز بپیچیدند این کور شد آن کر.
ناصرخسرو.

چونه.

[نَ / نِ] (اِ) گنده و مقداری از خمیر آرد که جهت پختن یک قرص نان آماده شده باشد. (ناظم الاطباء). خمیری که برای پختن نان گلوله شده باشد. (فرهنگ نظام). واحدی برای خمیر آرد گندم یا جو بدان مقدار که یک قرص نان سازد. (از فرهنگ فارسی معین). || گلوله ای از هر نوع خمیر.

چونه.

[نِ] (اِ) (در تداول عامه) مخفف چانه است. چانه. زنخ. (فرهنگ لغات عامیانه، تألیف سیدمحمدعلی جمال زاده).

چونه.

[نَهْ] (هندی، اِ) آهک باشد. (فرهنگ سروری). مأخوذ از هندی، آهک زنده. (ناظم الاطباء) :
سرخی رویش ز سرخه منکرش
چونه و فوفل شده رنگ آورش.
خسرو (از فرهنگ سروری چ دبیرسیاقی).
و در نسخهء حسین وفائی به معنی یکبار آمده این معنی غریب است و ظاهراً با معنی چاره خلط شده است.

چونه خانلو.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل. 136 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولاتش غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چونی.

(حامص) چگونگی. (ناظم الاطباء). مقابل چندی و کمیت. (فرهنگ فارسی معین). کیفیت. (یادداشت مؤلف) :
دعوی که مجرد بود از شاهد معنی
باطل شودش اصل به چونی و چرائی.
سنائی.

چونین.

(ص مرکب، ق مرکب) (از «چون» ادات تشبیه + «این» صفت اشاره) به معنی چنین باشد. (برهان). چنین و چون. این و مانند این و به این وضع. (ناظم الاطباء) :
ندانستم من ای سیمین صنوبر
که گردد روز چونین زود زایل.منوچهری.

چوهی.

(اِخ)(1) فیلسوف و تاریخ دان چینی در سال 1130م. تولد یافت و در سال 1200م. درگذشت. وی مفسر کتابهای مذهبی بوده است.
(1) - Tchou Hi.

چویبده.

[چَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان. 300 تن سکنه دارد. از رودخانهء بهمن شیر آبیاری میشود. محصول عمده اش انار و خرما است. ساکنینش از طایفهء آل ابوفرهان هستند. چویبده از دو محل مشهور به یک و دو تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چویگان.

(اِ مرکب) چوگان را گویند. (برهان). لغتی در چوگان یا مصحف آن است و یا مصحف «چویگان» پهلوی است. (حواشی برهان چ معین). مصحف چولگان است. (آنندراج).

چه.

[چَهْ] (اِ) مخفف چاه است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
موکشان بر لب چه آرد زود
نیز نه بان کند نه ویل و نه وای.خسروی.
هر بزرگی که سر از طاعت تو بازکشید
سرنگون گشت ز منظر به چه سیصد باز.
فرخی.
نه چاهی را بگه دارد نه گاهی را به چه دارد
ز عفوش بهره ورتر هر که او افزون گنه دارد.
فرخی.
از این تاریک چه بیرون شدن را
ز مردان مرد باید وز زنان زن.ناصرخسرو.
بدانش تو صورتگر خویش باش
برون آی از ژرف چه مردوار.ناصرخسرو.
به یک لفظ آن سه خوان را از چه شک
به صحرای یقین آرم همانا. خاقانی.
مگر نشیندی از فراش این راه
که هرکو چه کند افتد در آن چاه.نظامی.
وآن چه از بهر دیگران کندی
خویشتن را در آن چه افکندی.نظامی.
گرد خود چون کرم پیله برمتن
بهر خود چه میکنی اندازه کن.مولوی.
درفتاد اندر چهی کو کنده بود
زآنکه ظلمی بر سرش آینده بود.مولوی.
این ندانی کز پی من چه کنی
هم در آن چه عاقبت خود افکنی.مولوی.
-امثال: چَه مکن که خود افتی بد مکن که بد افتی. (امثال و حکم). رجوع به چاه شود.

چه.

[چَ / چِ] (پسوند تصغیر) به فتح اول و عدم ظهور هاء در فارسی علامت تصغیر است. (در پهلوی ایچک، ایچه، ایزه، ایزک، ایجک، ایژک نشانهء تصغیر است). (حواشی برهان قاطع چ معین). چون در آخر کلمه درآورند افادهء تصغیر کند مانند باغچه و طاقچه. (برهان) (آنندراج). چون در آخر اسمی درآید دلالت بر تصغیر می کند و معنی کوچکی به آن میدهد. مانند: باغچه؛ یعنی باغ کوچک. و جویچه؛ جوی کوچک و طاقچه؛ طاق کوچک. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). این علامت را در آخر ترکیبات اسمی ذیل میتوان دید: آلوچه. انبانچه. ایوانچه. بازارچه. بازیچه. باغچه. بانوچه. بچه (شاید از به به و چه باشد). بزیچه. بُنیچه. بیلچه. پاتیلچه. پاچه. پارچه (شاید از پاره و چه باشد). پالانچه. پخلوچه. پخلیچه. پسربچه. پسرچه. پیازچه. تاچه. تپانچه :
به یکی زخم تپانچه که بدان روی کژت(1)
بزدم جنگ چه سازی چه کنی بانگ [ و ] ژغار.
ابوالمثل بخاری.
تربچه. تغارچه. تیانچه. تیپ چه. تیمچه. جویچه. چاه چه. چمچه. حوضچه. خرچه. خشتچه. خمچه. خوانچه. خیکچه. دالانچه. دانچه. دخترچه. درختچه. دریاچه. دریچه. دستارچه : دیناری و دستارچه ای با ده پیروزه نگین سخت بزرگ بر انگشتری نشانده به دست خواجه داد. (تاریخ بیهقی).
دکانچه. دمچه. دوشکچه. دولابچه. دولچه. دهچه. دیگچه. داوچه. زاچه. زاغچه. زچه. زرچه (قسمی برنج). زغارچه. زنچه. زیلوچه. ساماکچه. سپیچه (شاید مخفف سپیدچه باشد). سراچه. سرخچه. سرخیچه. سفچه. سنگ چه. شادیچه. شاماکچه. شمعچه. صندوقچه. طاسچه. طبق چه. عنبرچه (از طلا یا نقره). غراچه. غرچه. فرچه. قالیچه. قباچه. کبیچه. کتابچه. کریچه. کفچه. کمانچه. کمچه. کمیچه. کلوچه. کوچه. گره چه. گلیم چه. لحافچه. لگنچه. ماچوچه. ماسوچه. مشکچه. مغاکچه. ماماچه. ماهیچه. مورچه. میخچه. نافچه (ناقه). ناوچه. نوچه. نی چه. نیلچه. نیمچه. یخچه. (یادداشت مؤلف).
(1) - ن ل: آلر تو.

چه.

[چِ] (حرف ربط) برای تعلیل آمده است. (از برهان) (از آنندراج). زیرا. (ناظم الاطباء). به علت اینکه و برای اینکه. (فرهنگ نظام). ایرا که، زیرا که، که از آنکه. برای آنکه. زیرا به علت آنکه. (یادداشت مؤلف). در صورتی حرف ربط بشمار آید که دو جمله را بهم پیوند دهد و آن به معانی ذیل آید: زیرا. ازیرا. بعد از «چه» تعلیل آوردن لفظ که نادر است : خداوندان ما از این دو [ اسکندر و اردشیر ] ... بگذشته اند... چه اسکندر مردی بود که آتش وار سلطانی وی نیرو گرفت... روزی چند... و پس خاکستر شد. (تاریخ بیهقی). ابومطیع... بدرگاه آمده بود و وی بماند... چه شب دور کشیده بود. (تاریخ بیهقی). چه در جهان بقعتی نیست نزه تر از گرگان و طبرستان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص475). آنچه درخواست است و بفراغ دل وی بازگردد بتمامی درخواهد چه بدان اجابت باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب335). چه هر که محبت او را از دنیا قاصر باشد حسرت او بوقت مفارقت اندک بود. (کلیله و دمنه). چه اگر این معنی بر وی پوشیده بماند انتفاع او از آن صورت نبندد. (کلیله و دمنه). ای فرزند هنر آموز چه بی هنر همه جا خوارست. (؟) || برای تسویه آید؛ یعنی برابر شمردن دو چیز که با هم مغایرند. (آنندراج). اعم از. (فرهنگ نظام). مساوات و برابری. اعم از اینکه. (یادداشت مؤلف). خواه. (ناظم الاطباء) :
چه فضل میر ابوالفضل بر همه ملکان
چه فضل گوهر و یاقوت بر نبهره پشیز.
رودکی.
زستن و مردنت یکی است مرا
غلبکن در چه باز یا چه فراز.ابوشکور.
چه دینار و چه سنگ زیر زمی
هر آنگه کزو نایدت خرمی.ابوشکور.
چه آن کس که پیچد سر از شهریار
چه آن کس که دیده بخارد به خار.
ابوشکور.
دل شیر دارد تن زنده پیل
چه هامون به پیشش چه دریای نیل.
فردوسی.
چه هامون چه کوه و چه دریای آب
ز گرز و ز شمشیر او شد به تاب.
فردوسی.
زمان چون ترا از جهان کرد دور
پس از تو جهان را چه ماتم چه سور.
فردوسی.
هرکجا خواهد راند چه به دشت و چه به کوه
هر کرا خواهد سازد گذر و منزل گاه.فرخی.
کجا حملهء او بود چه یک تن چه سپاهی
کجا هیبت او بود چه شیری چه شگالی.
فرخی.
سپه کشیده چه از تازی و چه از بلغار
چه از برانه چه از اوزگند و از فاراب.
عنصری.
چه مرده و چه خفته که بیدار نباشی
آن را چه دلیل آری و این را چه جوابست.
منوچهری.
چون نگه کرد بدان دخترکان مادر پیر
سبز بودند یکایک چه صغیر و چه کبیر.
منوچهری.
چه آن کز دلبرم آگاهی آرد
چه آن کم مژدگانی شاهی آرد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چه گوهر چه سخن دانگی نیرزند
بر آن دشتی که گردان کینه ورزند.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
و دست لشکریان از رعایا چه در ولایت خود و چه در ولایت بیگانه و دشمن کوتاه دارید تا بر کسی ستم نکنند. (تاریخ بیهقی).
بگذشته چه اندوه و چه شادی بر دانا
ناآمده ایدون و گذشته ست برابر.
ناصرخسرو.
چه لال و چه گویا برابر بود
سخن چون ز اندازه برتر بود.ناصرخسرو.
گرامی همیشه به بوی است مشک
چو شد بوی چه مشک و چه خاک خشک.
اسدی.
چه مردن دگرجا چه در شهر خویش
سوی آن جهان ره یکی نیست بیش.اسدی.
چه تاری چه روشن چه بالا چه پست
نشان است بر هستیش هرچه هست.اسدی.
به دل کیش ضحاک را دشمن است
به نزدش چه او و چه اهریمن است.
اسدی (گرشاسب نامه).
فرق میان پادشاهان و دیگران فرمان روائی است. چون پادشاه چنان باشد که فرمانش بر کار نگیرند چه او و چه دیگران. (نوروزنامه).
چون عمر بسر رسد چه شیرین و چه تلخ
پیمانه چو پر شود چه بغداد چه بلخ.خیام.
بنزد چون تو بی جنسی چه دانائی چه نادانی
به دست چون تو نامردی چه نرم آهن چه روهینا.
سنائی.
چون درآید اجل چه بنده چه شاه
وقت چون دررسد چه بام و چه چاه.سنائی.
چه به بی اصل زر و زور دهی
چه چراغی به دست کور دهی.سنائی.
گر می بخوهی کشت چه امروز چه فردا
ور داد خُوهی داد چه فردا و چه امروز.
سوزنی.
چو گرگ باش که چون فتد میان رمه
چه میش و چه بره دندانش را چه پخته چه شاک.
سوزنی.
چون مصطفی نیابی چه معرفت چه جهل
چون زال زر نه ببینی چه سیستان چه بست.
خاقانی.
منم شیرزن گر توئی شیرمرد
چه ماده چه نر شیر روز نبرد.نظامی.
زر از بهر خوردن بود ای پسر
برای نهادن چه سنگ و چه زر.سعدی.
دست کوتاه باید از دنیا
آستین چه دراز و چه کوتاه.سعدی.
چون قدر دین ندانی پیشت چه دین چه کفر
اندر کف خطیب چه هندی چه گندنا.
سراج الدین قمری.
چه در چشم دشمن چه در چشم دوست
بلندست هر کو دلیریش خوست.
حضرت ادیب.
- چه این و چه آن؛ در یک حکم است، خواه این خواه آن. (یادداشت مؤلف).
- چه بخواهی چه نخواهی؛ اعم از اینکه بخواهی یا نخواهی. خواه بخواهی، خواه نخواهی: من این کار را میکنم، چه بخواهی چه نخواهی. باید این کار بشود، چه بخواهی چه نخواهی.
- چه بیاید چه نیاید؛ خواه بیاید، خواه نیاید. اعم از اینکه بیاید یا نیاید. (یادداشت مؤلف).
- چه بیایی چه نیایی؛ اعم از اینکه بیایی یا نیایی. خواه بیایی و خواه نیایی، من میروم اعم از اینکه او بیاید یا نیاید. زش آیی زش نیایی. خواهی بیا، خواهی نیا. آمدن و نیامدنت مساوی است. (یادداشت مؤلف).
-امثال: چه برای کر بزنی چه برای کور برقصی. (امثال و حکم ج2 ص673).
چه به من گو، چه به در گو، چه به خر گو، نظیر: لاابالی چه کند دفتر دانایی را اقت وعظ نباشد سر سودایی را.
سعدی (از امثال و حکم ج2 ص673).
چه جمعه و چه آدینه، خواه جمعه خواه آدینه. جمعه و آدینه یکی است. (امثال و حکم ج 2 ص674).
چه سر به کلاه چه کلاه به سر. نظیر: دو لنگه یک خروار است. هر دو صورت کار را یک نتیجه باشد. (امثال و حکم ج2 ص679).
چه علی خواجه چه خواجه علی. نظیر: دو لنگه یک خروار است. (امثال و حکم ج2 ص 680).
چه مرده، چه گریخته، چه به زنهار آمده :ولیکن اگر دشمنی از تو زنهار خواهد اگرچه سخت دشمن بود و با تو بدکردار باشد او را زنهار ده و آن را غنیمت بزرگ شناس که گفته اند: چه مرده و چه گریخته و چه بزنهار آمده. (قابوسنامه).
چه یک مرد جنگی چه یک دشت مرد. (امثال و حکم ج6832).
|| خواه... خواه. خواهی... خواهی. هم... هم :
بسی رنجها بردم اندر جهان
چه در آشکار و چه اندر نهان.فردوسی.
بدو گفت آن خواهر کشته شاه
کجا جویمش در میان سپاه.
که با او مرا هست چندین سخن
چه از نو چه از روزگار کهن.فردوسی.
|| از قبیلِ. (یادداشت مؤلف). مانندِ. چون :
و دیگر بزرگان روی زمین
چه فغفور و قیصر چه خاقان چین
همه دخت رستم همی خواستند
همه بر دلش خواهش آراستند.فردوسی.
نیاطوس را داد چندان گهر
چه اسب و پرستار و زرین کمر
کز اندازهء هدیه برتر گذشت
هم از راه پرمایگان برگذشت.فردوسی.
چه زرین کمرهای گوهرنگار
هم از یاره و طوق و از گوشوار
چه اسبان تازی بزرین ستام
چه شمشیر هندی بزرین نیام
بنزدیک خاقان فرستاد شاه
دو منزل همی راند با او براه.فردوسی.
و بسیار عطا داد از هر چیزی چه اشتر و چه گوسپند و چه جامه های نیکو و چه زر و سیم و چه مشک و کافور و عنبر و عود. (تاریخ سیستان).
- گرچه؛ گاهی «چه» با «گر» (مخفف اگر، حرف شرط) ترکیب شود و به صورت حرف ربط مرکب «گرچه» درآید) هرچند. اگرچه :
گرچه غم سوز و غصه کاهست او
زو بُرم کآب زیر کاهست او
گرچه آبی تنگ نماید و سهل
پای در وی منه تو از سر جهل.اوحدی.
|| (موصول) در صورتی موصول باشد که قسمتی از جمله را به قسمت دیگر پیوند دهد و به معنی چیز آید. (در غیر عاقل مستعمل است). و پیش از «چه» موصول غالباً یکی از کلماتِ، این - آن - هر - من - تو - او - ما - شما - ایشان قرار گیرد. بلافاصله و یا با فاصلهء یک یا چند کلمه :
هرچه بخواهد بده که گنده زبانست
دیو رمیده نه کنده داند نه رش.منجیک.
چو از ره سوی رام بر زین رسید
بگفت آنچه از شاه کسری شنید.فردوسی.
آنچه کرده ست زآنچه خواهد کرد
سختم اندک نماید و سوتام.فرخی.
خواجه فراموش کرد آنچه کشید
آب فرغولها بسی به دغول.
؟ (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
و پنجم علم آنچه بیرون از طبیعت است. (دانشنامهء علائی ابن سینا). و هرچه به مرد می ماند اندرین معنی الا به مادتی معین. (الهیات دانشنامهء علائی ابن سینا). و علتی و معلولی و هرچه بدین ماند که شاید این حالتها را تصور کنی اندر جز از محسوسات. (دانشنامهء علائی ابن سینا).
آنچه درخواست است و بفراغ دل بازگردد و بتمامی در خواهد چه بدان اجابت باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص335). آنگاه کسانی که سرای را شایند نگاهدارند و آنچه نشایند در باب ایشان آنچه رای واجب کند فرموده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب235). ما را متصور گشت آنچه رفته است. بهر چه ببایست که باشد پادشاهان بزرگ را از آن زیادت تر بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب392).
هرچه به عالم دغا و مسخره بوده ست
از حد فرغانه تا به غزنی و قزدار.نجیبی.
آخر چه هرآنچه بود اول
مقصود چه آنچه بود بهتر.ناصرخسرو.
چون نیست ز هر چه هست جز باد به دست
چون هست به هر چه هست نقصان و شکست
پندار که هست آنچه در عالم نیست
انگار که نیست هرچه در عالم هست.
شیخ نجم الدین رازی.
مگر آنچه گر بر ملا اوفتد
وجودی از آن در بلا اوفتد.سعدی.
بیار آنچه داری ز مردی و زور
که دشمن بپای خود آمد به گور.سعدی.
و بر رعایا ستم نکنند و اندر اعمال ولایتها که برسم مقطعان باشد، نایبان ایشان را تصرفی نباشد، و دستها کوتاه مانند در آنچه دارند. به حکم و مال بازایستند و بدان قناعت کنند. (مجمل فصیحی خوافی چ محمود فرخ). و اگر از جایی هیچ تعذری رود بی حشمت باز باید نمود تا آنچه رای واجب دارد فرموده شود. (مجمل فصیحی خوافی چ محمود فرخ).
هرچه رفت از عمر یاد آن به نیکی میکنند
چهرهء امروز در آئینهء فردا خوشست.صائب.
کس نکند بجای تو آنچه بجای خود کنی.؟
|| بلکه :
نه آن بود که تو خواهی همی و داری دوست
چه آن بود که قضا کرد ایزد دادار.
ابوحنیفهء اسکافی.
- گاه «آنچه» با «از» یا «ز» ترکیب شود و به -صورت «از آنچه» و «زآنچه» درآید:آنچه کرده ست زآنچه خواهد کرد
سختم اندک نماید و سوتام.فرخی.
- و گاه با «هر» یکی شود:آخر چه هر آنچه بود اول
مقصود چه آنچه بود بهتر.ناصرخسرو.
|| وصف کثرت است و برای کثرت آید. (از برهان) (از آنندراج). بسیار. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). چقدر. بسیار. (فرهنگ فارسی). بس. بسیار :
چه عجب، بسیار عجب! (یادداشت مؤلف).
چه خوش گفت آن مرد با آن خدیش
مکن بد بکس گر نخواهی بخویش.
(منسوب به رودکی).
چه ناخوش بود دوستی با کسی
که مایه ندارد ز دانش بسی.دقیقی.
نشستند بر گاه بر ماه و شاه
چه نیکو بود گاه را شاه و ماه.عنصری.
چه نیکو گفت با جمشید دستور
که با نادان نه شیون باد نه سور.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
ز جانش خوشتر آمد عشق رامین
چه خوش باشد به دل یار نخستین.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چه خوش بی مهربانی هر دو سر بی
که یک سر مهربانی درد سر بی
اگر مجنون دل شوریده ای داشت
دل لیلی از آن شوریده تر بی.باباطاهر.
چه خوش گفت لقمان که نازیستن
به از سالها در خطا زیستن.نظامی.
چه خوش نازیست ناز خوبرویان
ز دیده رانده را دزدیده جویان.نظامی.
چه خوش گفت آن نهاوندی به طوسی
که مرگ خر بود سگ را عروسی.نظامی.
چه خوش گفت شاه جهان کیقباد
که نفرین بد بر زن نیک باد.سعدی.
چه خوبست تشریف شاه ختن
وزآن خوبتر خرقهء خویشتن.سعدی.
چه خوش باشد که بعد از انتظاری
به امیدی رسد امیدواری.جامی.
چه خوش وقت است و خرم روزگاری
که یاری برخورد از وصل یاری.جامی.
-امثال: چه خوش است دوشاب فروشی هیچکس نخرد خودت بنوشی. (امثال و حکم ج2 ص 677).
چه خوش بود که برآید به یک کرشمه دو کار. (امثال و حکم ج2 ص677).
چه خوش بی مهربانی هر دو سر بی.
باباطاهر.
|| (ق) وصف کثرت است. (برهان). چند. چندان. (ناظم الاطباء). بسیار. (فرهنگ نظام). چقدر :
چه سالهای فراوان و عمرهای دراز
که خلق بر سر ما بر زمین بخواهد رفت.
سعدی (گلستان).
چه گنجها که نهادند و دیگری برداشت
چه رنجها که کشیدند و دیگری آسود.
سعدی.
چه مایه دارد در پیش طبع او دریا
چه پایه دارد در نزد آبسکون فرغر.قاآنی.
چه دلاور است دزدی که به کف چراغ دارد. (از امثال و حکم ج2 ص678).
|| هرقدر. هراندازه. هرمقدار. هرچه :
قطعه ای گفتم و فرستادم
او رسانید قطعه را بر تو
هیچ توفیق خیر خواهی یافت
او بدین خیر هست رهبر تو
چه میسر شود بدو برسان
تا رساند به من میسر تو.سوزنی.
|| (ق تحسین و تعجب) عجیب. غریب. شگفت: مردی و چه مردی! مردی کامل در صفات نیک یا مردی در نهایت بدی. چه زنی است این زن؛ عجب زنی است. چه زنی! عجب زنِ خوبی یا عجب زن بدی. که هم در مقام تعظیم آید و هم برای تحقیر. (یادداشت مؤلف) :
مکن امید دور و آز دراز
گردش چرخ بین چه کرمندست.خسروی
خردمند شاهی چو نوشیروان
به هرمز بدی روز پیری جوان
بزرگان کشور ورا یاورند
چه یاور همه بنده و چاکرند.فردوسی.
به فرمان رسیدم به کوه بلند
چه کوهی بسان سپهر بلند.فردوسی.
یا رب چه جهانست این یا رب چه جهان
شادی به ستیر بخشد و غم به قپان.صفار.
به کوه رهو برگرفتند راه
چه کوهی بلندیش بر چرخ و ماه.اسدی.
خورشیدی و سحاب چه خورشیدی و سحاب
خورشید جودذره، سحاب سخانمی.
سوزنی.
نه در بحار قرارت نه در جبال سکون
چو تیز رحمت پیکی چه تیزرو سیاح.
مسعودسعد.
|| برای تعظیم و بزرگداشت :
دلیری ستاده چو نر اژدها
چه نر اژدها بل چو کوه بلا.فردوسی.
|| و در مقام تحقیر :
چو از راستی بگذری خم بود
چه مردی بود کز زنی کم بود.عنصری.
زنت مرد، چون تو نمیری همی
چه مردی بود کز زنی کم بود.بدخشی.
-امثال: چه سگی باشد؛ چه میتواند بکند.
چه عزائی است که مرده شو هم گریه میکند. (امثال و حکم ج2 ص680).
|| (از ادات استفهام) در مقام استفسار استعمال کنند. (برهان). در مورد استفهام آید. (آنندراج) (فرهنگ نظام). پرسش را رساند (در مورد اشیاء). (فرهنگ فارسی معین). || چرا. برای چه. به چه سبب. به چه علت. (یادداشت مؤلف) :
به یکی زخم تپانچه که بدان روی کژت(1)
بزدم جنگ چه سازی چه کنی بانگ [ و ] ژغار.
بوالمثل.
رفت آنکه رفت و آمد آنکه آمد
بود آنکه بود خیره چه غم داری؟رودکی.
ای سند چو استر چه نشینی تو بر استر
چون خویشتنی را نکند مرد مسخر.
منجیک.
بر کمرگاه تو از کستی جورست بتا
چه کشی بیهده کستی و چه بندی کمرا.
خسروی.
ای آنکه ترا پیشه پرستیدن مخلوق
چون خویشتنی را چه بری بیش پرسته.
کسائی.
دلبرا دو رخ تو بس خوبست
از چه با یار کار گست کنی؟ عماره.
چه بری همی تو سر بیگناه
که کاووس و رستم بود کینه خواه.فردوسی.
چه بندی دل اندر سرای سپنج
چه نازی بگنج و چه نالی ز رنج.فردوسی.
چه پیچی همی خیره در بند آز
چو دانی که ایدر نمانی دراز.فرخی.
کسی را چو من دوستگانی چه باید
که دل شاد دارد به هر دوستگانی.فرخی.
خویشتن را چه ستاید چو ستوده ست بفضل
چه نیازست سیه موی جوان را بخضاب.
فرخی.
عسجدی نام او تو نیز مبر
چه کنی خیره گرد او لک و پک.عسجدی.
چه زنی طعنه که با هیزان هیزند همه
که توئی هیز و توئی مسخره و شنگ و مشنگ.
خطیری (از فرهنگ اسدی).
سوی باغ و گل باید اکنون شدن
چه بینیم از بام و از پنجره.
بونصر (از فرهنگ اسدی).
شادی چه بوی تو بیشتر زین
خامش چه بوی بیا و بخروش.خفاف.
چه باید این خرد کت داد یزدان
چو دردت را نخواهد بود درمان.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
چه باید که رنج فزونی بریم
بدشمن بمانیم و خود بگذریم.اسدی.
چه باید سوی هر خوشی تاختن
شکم گور هر جانور ساختن.اسدی.
جهان جای بقا نیست به آسانی بگذار
به ایوان چه بری رنج و بکاخ و به ستاوند.
طیان.
مگر در سر نداری ای پسر هش
چه جویی مهربانی از پدرکش.ناصرخسرو.
گرمن اسیر مال شوم همچو این و آن
اندر شکم چه باید زهره و جگر مرا.
ناصرخسرو.
چه باید ترا سلسبیل و رحیق
چو خرسند گشتی به سرکه و شخار.
ناصرخسرو.
گازری از بهر چه دعوی کنی
چونکه نشوئی خود دستار خویش.
ناصرخسرو.
چه باید مغفر از آهن مر او را
که یزدان داده باشد مغفر از فر.
ازرقی.
چه دوم بیهده سوی بستان
خود همی یابمش بگورستان.سنائی.
چه خوری چیزی کز خوردن آنچیز ترا
نی چنان سرو نماید به نظر سرو چو نی.
سنائی (دیوان ص734 چ مصفا).
چه باید نازش و نالش بر اقبالی و ادباری
که تا بر هم زنی دیده نه این بینی نه آن بینی.
سنائی.
از چرخ نیل رنگ چه نالد حسود تو
از سیر کلک تو شده با ناله و غرنگ.
سوزنی.
دل بد چه کنی بر من و بدعهد چه گردی
قاصد چه شوی بی سببی فتنه و شربر.
سوزنی.
آزار دل عاشق مسکین چه کنی
او را چه زنی که روزگارش زده است.
داعی.
چه حاجت که نُه کرسی آسمان
نهی زیر پای قزل ارسلان.سعدی.
چه حاجت است عیان را به استماع بیان
که بی وفائی دور فلک نهانی نیست.سعدی
هلال اگر بنماید کسی بدیع نباشد
چه حاجت است که بنمائی آفتاب مبین را.
سعدی.
چه تفاخر کنی بنام پدر
چون ندانی نهاد گام پدر.اوحدی.
چه نهی مال بهر فرزندان
که به ایشان نمیرسد چندان.اوحدی.
چه جای شکر و شکایت ز نقش بیش و کم است
که بر صحیفهء هستی رقم نخواهد ماند.
حافظ.
|| به کدام دلیل. به کدام سبب و علت. (یادداشت مؤلف) :
ترا با جهان آفرین بود جنگ
که از چه سپید و سیاهست رنگ.فردوسی.
چو از تو بود کژی و بیرهی
گناه از چه بر چرخ گردون نهی.اسدی.
بر شاه ایرانم امید هست
چراغم، چه باید، چو خورشید هست.
اسدی.
- چرا (مرکب از «چه» + «را»):برفتند با او بخیمه درون
سخن بیشتر بر چرا رفت و چون.فردوسی.
چرا نه بفرمان او در نه چون
خرد کرد باید بدین رهنمون.فردوسی.
|| چطور. چگونه :
حکیما چو کس نیست گفتن چه سود!
از این پس بگو کآفرینش چه بود؟فردوسی.
- چه آید، چه گشاید؛ در تداول عامه، تا چه پیش بیاید و چگونه گرهی را بگشاید. و یا از ناچیزی امری حکایت کند که چون انجام گیرد چه مشکلی میتواند گشود، کجا میتواند مشکلی را بگشاید، دردی را چاره کند.
- چگونه (چه + گونه)؛ چطور؟ به چه ترتیب و وضع. (ناظم الاطباء).
|| کی. کجا :
چه خیری برآید از آن خاندان
که بانگ خروس آید از ماکیان.سعدی.
-امثال: چه داند کور مادرزاد قدر چشم روشن را.
(از امثال و حکم ج2 ص678).
خر چه دانه قدر حلوای نبات.
- چه نسبت؛ چه رابطه :
چه نسبت خاک را با رب ارباب
وجود ما همه مستیست یا خواب؟شبستری.
عدم کی راه یابد اندرین باب
چه نسبت خاک را با رب ارباب.شبستری.
|| از کجا :
جوان گفت با دختر چرب گوی
چه دانی که شاپورم ای ماه روی.فردوسی.
|| کدام :
جهانا چه خواهی ز پروردگان
چه پروردگان داغ دل بردگان.فردوسی.
چه مهتر که پای ترا خاک نیست
چه زهر آنکه نام تو تریاک نیست.فردوسی.
بدو گفت ای مرد با رای و کام
نژادت کدام و چه مردی بنام.فردوسی.
چه زیانست اگر گفت نیارست کلام
کز عصا مار توانست همی کرد کلیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
تو جاه و گنج ز فرهنگ از قناعت جوی
چه جاه و گنج فزون از قناعت و فرهنگ؟
عنصری.
چه سود کند که آتش عشقش
دود از دل و جان من برانگیزد.عسجدی.
چه چیز آمد این مهر فرزند و درد
که با نیک و بد هست با جان نبرد.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
بگشای راز عشق و نهفته مدار عشق
از می چه فایده که بزیر نهنبن است.اسدی.
هوا نماند تا بررسم ز عقل که من
کیم چیم چه کسم بر چیم که را مانم؟
سوزنی.
چون توانستم ندانستم چه سود
چون بدانستم توانستم نبود.عطار.
چه سود از دزدی آنگه توبه کردن
که نتوانی کمند انداخت بر کاخ.سعدی.
چه سود آنگه که ماهی مرده باشد
که بازآید بجوی رفته آبی.ابن یمین.
-امثال: چه باک از موج بحر آن را که دارد نوح کشتی بان.
سعدی (از امثال و حکم ج2 ص672).
چه خرم بگل خوابیده است، رغبت یا احتیاجی به این کار ندارم. و از این رو سختیها و گرانیهای آن را برخود هموار نکنم. (امثال و حکم ج2 ص675).
چه مادری که از دایه مهربانتر نباشد. (امثال و حکم ج2 ص681).
- از چه؛ از کدام. از که :
بدین گونه بر نام او از چه رفت
ازیرا که او را پسر بود هفت.فردوسی.
- برچه؛ برای کدام کار. برای چه کاری :
کدامست جنگی و گردان که اند
نشسته برین کوه سر بر چه اند.فردوسی.
- چند و چه:سپاهش نگه کن که چند و چه اند
سپهبد کدامست و گردان که اند؟فردوسی.
- چه و چون و چند؛ بجزئیات تمام. از سیر تا پیاز در جائی که پرسش از نوع و جنس و کیفیت و کمیت باشد :
بگفتند راز سپهر بلند
همان کار او بر چه و چون و چند.فردوسی.
چو جاماسب آن تخت را بنگرید
بدید از در دانش او را کلید
بر او برشمار سپهر بلند
همه کرد پیدا چه و چون چند.فردوسی.
سواری و تیر و کمان و کمند
عنان و رکیب و چه و چون و چند.
فردوسی.
- درچه: درچه مورد سخن باید گفت؛ از کدام مورد حرف باید زد. این سخن را درچه مورد بمیان آورد. این سخن را در کدام مورد بمیان کشید.
|| کیستی. که هست :
بپرسید و گفتش چه مردی بگوی
چرا کرده ای سوی این مرز روی؟فردوسی.
چه مردی بدو گفت در کوهسار
نبینی همی لشکر بیشمار.فردوسی.
|| چه فرق است؟ کدام تفاوت است :
اگر آدمی بچشم است و دهان و گوش و بینی
چه میان نقش دیوار و میان آدمیت.سعدی.
|| کدام اندازه. کدام مقدار :
چه دانش بود با چنان تاجور
که باشد همه ساله بیدادگر.فردوسی.
چه خورد شیر شرزه در بن غار
باز افتاده را چه قدرت بود.سعدی.
چه زید بپای پیلان اله چوب ترکمانی(2). (امثال و حکم ج2 ص679).
- چه داری؛ چه قدر داری. کدام قدر و اندازه داری.
آنچه داری؛ آن اندازه که داری :
بیار آنچه داری ز مردی و زور
که دشمن بپای خود آمد به گور.سعدی.
- که چه؛ که چه مقدار :
بکاوید کالاش را سر بسر
که داند که چه یافت زر و گهر.عنصری.
|| کدام کار. چه کند؛ یعنی کدام کار را بکند. (یادداشت مؤلف) :
چه بایدت کردن کنون بافدم
مگر خانه روبی چو روبه به دُم.ابوشکور.
چه کردی تو با شاه ایران زمین
ابا لشکر و پهلوانان ز کین.فردوسی.
چو مرا بویهء درگاه تو باشد چکنم
رهی آموز رهی را و از این غم برهان.
فرخی.
- امثال: دیگ چه کنم بار کرده؛ یعنی به سرگردانی افتاده.
کاسهء چکنم به دست دارد؛ یعنی به کار خویش فرومانده و حیران و سرگردان است.
|| عجیب. غریب. شگفت :
رزبان گفت چه رایست و چه تدبیر همی
مادر این بچگکان را ندهد شیر همی.
منوچهری.
ترا دام و دد باز داند به مهر
چه مردم بود کت نداند بچهر.
(گرشاسب نامه).
من ترسان بر عبدالمطلب شدم [ حلیمه پس از گم کردن محمد صلعم در کودکی ] چون مرا بدان حال دید گفت چه بود(3)؟ شغلی رسید؟ گفتم شغلی و چه شغلی، گفت مگر پسرت گم شد؟ گفتم نعم. (تاریخ سیستان).
-امثال: چه آشی باشد که لایق قدح باشد. نظیر برای هر خری آخر نبندند. (امثال و حکم ج2 ص 672).
|| کدام سبب :
بسا که مست در این خانه بودم و شادان
چنانک جاه من افزون بد از امیر و ملوک(4)
کنون همانم و خانه همان و شهر همان
مرا نگویی کز چه شده ست شادی سوگ.
رودکی.
|| کدام چیز. چه چیز: به چه ارزد؛ به کدام چیز می ارزد. چه خواهی؛ یعنی کدام چیز را میخواهی. (یادداشت مؤلف) :
بر کُه و بالا چو چه؟ همچون عقاب اندر هوا
بر تریوه راه چون چه؟ همچو در صحرا شمال.
شهید.
وگر کشت خواهد همی روزگار
چه نیکوتر از مرگ در کارزار.دقیقی.
از بهر که بایدت بدینسان [ شو ] و گیر
وز بهر چه بایدت بدینسان تف و تاب.
کسائی.
ز راه خرد بنگری اندکی
که معنی مردم چه باشد یکی.فردوسی.
حکیما چو کس نیست گفتن چه سود
ازین پس بگو کآفرینش چه بود؟فردوسی.
مگر مرد بادانش و یادگیر
چه نیکوتر از مرد دانا و پیر.فردوسی.
وگر سوی درگاه خوانمش باز
بجویم سخن تا چه دارد به راز.فردوسی.
به هر(5) خاشه ای خویشتن پرورد
بجز خاشه او را چه اندر خورد؟فردوسی.
چو آمد بنزدیک ایران سپاه
سواری برافکند فرزند شاه
که پرسد که این جنگجویان که اند
وز این تاختن ساخته بر چه اند؟فردوسی.
شادی چه بود بیشتر زین
خامش چه(6) بوی بیا و بخروش.خفاف.
مردم نئی ای خر به چه میماند رویت
چون بوزنه ای کو به کسی باز خماند.طیان.
از مار کینه ورتر ناسازگارتر چه
گفتار چربش آرد بیرون از آشیانه.لبیبی.
چه مرده و چه خفته که بیدار نباشی
آن را چه دلیل آری و این را چه جوابست؟
منوچهری.
آمد آنگاه چنان چون متکبر ملکی
تا ببیند که چه بوده ست بهر کشتگکی.
منوچهری.
من آن خواهم که تو باشی شکیبا
چه خواهد کور جز دو چشم بینا.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
از او [ از قاتلی که بار اول بدو شراب داده بودند ] پرسیدند که آن چه بود که دیروز میخوردی و خویشتن را چون میدیدی؟ (نوروزنامه).
بد و نیک تو بر تو باشد مه
از بد و نیک کس کسی را چه.سنائی.
بشعر اندرت مردم خواندم آری
که تا کارم ز تو گیرد فروغی.
خطی ما را تو هم دادی و شاید
دروغی را چه آید جز دروغی.سنائی.
ز ناسزایان تخت نیا گرفت به تیغ
نبیره را چه به از مسند نیا دیدن؟سوزنی.
چه بهره میبری از اختلاط نااهلان
بجز شراره و دود از دکان آهنگر.
ظهیر فاریابی.
چه برخیزد از خُود آهن ترا
چو سر آهنین نیست در زیر خُود.عطار.
تو چه ارمغانی آری که بدوستان فرستی
چه از آن به ارمغانی که تو خویشتن بیایی.
سعدی
چه خورد شیر شرزه در بن غار
باز افتاده را چه قوت بود.سعدی.
چه میخواهم از طارم افراشتن
همینم بس از بهر بگذاشتن.سعدی.
بگفتا اذن خواهی چیست از من
چه بهتر کور را از چشم روشن؟جامی.
ز زندگی چه به کرکس رسد بجز مردار
چه لذت است به عمر دراز نادان را؟صائب.
چه خواهی ز خرمهره اندوختن
گهر توز گر بایدت توختن.ادیب نیشابوری.
چنین باید از بارت آبستنی
چه زاید ز خورشید جز روشنی.
ادیب نیشابوری.
-امثال: بنگر که چه میگوید منگر که که میگوید. (از امثال مختصر طبع هند).
- برای چه؛ بخاطر کدام. بخاطر چه چیز.
- تا چه؛ تا چه چیز :
نگر تا چه دارد کنون آرزوی
بماند بر ما همین رای و خوی.فردوسی.
دگر سوی درگاه خوانمش باز
بجویم سخن تا چه دارد به راز.فردوسی.
- چه جوئی؛ چه را جستجو میکنی. چه چیز را میجوئی :
چه جوئی چه گوئی چه شاید بدن
بدین داستانی نشاید زدن.فردوسی.
چه جوئی اندر این اجناس مردم
بتصویری دگر هر یک مصور.
-امثال: چه داند آنکه اشتر میچراند. (امثال و حکم ج 2 ص677).
- چه گفت؛ چگونه گفت. چه چیز گفت.
- چه گوئی؛ چه میگوئی. چه چیز میگوئی :
چه جوئی چه گوئی چه شاید بدن
بدین داستانی نشاید زدن.فردوسی.
چه گوئی اندرین چرخ مدور
کزو تا بد همی مهر منور.؟
-امثال: چه ماند از کار پوستین یک برگه و دو آستین؛ این کار بسی بدرازا کشید، بسی دیر کشید. (امثال و حکم ج2 ص681).
|| چیست:
چو این آمد نصیب ما چه چاره
چه(7) شاید کرد با سیر ستاره؟ناصرخسرو.
چه فایده ز زره با گشاد شست قضا
چه منفعت ز سپر با نفاذ زخم قدر؟
مسعودسعد.
چه زیان آفتاب را از ابر
کی شود جفت با مسلمان گبر؟سنائی.
(1) - ن ل: بدون آلر تو.
(2) - اله چوب همان آلاچیغ امروز است.
(3) - یعنی چگونه است.
(4) - ظاهراً بیوک باشد. (یادداشت مؤلف).
(5) - ن ل: زهر
(6) - این چه معنی چرا دارد.
(7) - این چه به معنی چه چیز است.

چهار.

[چَ / چِ] (عدد، ص، اِ) همان چار، عدد معروف است. (آنندراج). اربع. اربعه. (منتهی الارب)(1). عدد اصلی میان سه و پنج، دو برابر دو. شمار میان سه و پنج، دودو. این کلمه با یونانی آن تترا(2) از یک اصل است و شاید چهار اصل تترا باشد. علامت آن «4» است و نیز با تسارون(3) یونانی شاید هم ریشه باشد. نمایندهء آن در ارقام هندیه «4» و در حساب جمل «د» باشد. (یادداشت مؤلف) :
چهار چیز مر آزاده را ز غم بخرد
تن درست و خوی نیک و نام نیک و خرد
هر آنکه ایزدش این هر چهار روزی کرد
سزد که شاد زید جاودان و غم نخورد.
رودکی.
ببوشاسب دیدم شبی سه چهار
چنانک آیدی نزد من روزگار.ابوشکور.
بیاور آنکه گواهی دهد ز جام که من
چهار گوهرم اندر چهار جای مدام.
ابوالعلاء ششتری.
تا جز از بیست وچهارش نبود خانهء نرد
همچو دو سی ودو خانه ست نهاد شترنگ.
نجار (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
مثال طبع مثال یکی شکافه زنست
که رود دارد بر چوب برکشیده چهار.
دقیقی.
ز ایران دگران باز به امید کنند
از پی دیدن دیناری دوچشم چهار.فرخی.
چندین حدیث گفته شد و آخر آن نگار
تا بوسه ای بداد دوچشمم چهار کرد.فرخی.
چهارست آهوی شه آشکار
که شه را نباشد بتر زین چهار
یکی خیره رویی دوم بددلی
سوم زفتی و چهارمین کاهلی.اسدی.
چهار چیز که اصل فراغت است و منال
نیرزد آن بچهار دگر در آخر حال
گنه بشرم ملامت عمل بخجلت عزل
بقا بتلخی مرگ و طمع به ذل سؤال.
اثیرالدین.
ممکن نشود که با دغای تو
ما را ز دو پنج یک چهار آید.عمادی.
(1) - در پهلوی cahar، در اوستا cathwaroگیلکی caar. (حواشی برهان چ معین).
(2) - Tetra.
(3) - Tessaron.

چهار.

[چَ / چِ] (اِ) اسم هندی درخت است.

چهار.

[چَ] (اِخ) از دهات بارفروش، از آبادیهای مازندران (مازندران و استرآباد رابینو ص116 بخش انگلیسی).

چهارآئین.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) به معنی خیمهء چهارگوشه است که شروانی و راوتی باشد. (برهان) (از آنندراج). نوعی خیمهء چهارگوشه. شروانی. (از ناظم الاطباء). (فرهنگ فارسی معین). || (اِخ) کنایه از خلفای اربعه است. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || چهار مذهب را گویند. (برهان) (از آنندراج). چهار مذهب معروف اهل سنت: حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی. (از ناظم الاطباء).

چهارآخر سنگین.

[چَ / چِ خُ رِ سَ] (اِ مرکب) چارآخر سنگین. کنایه از چهار حد جهان؛ یعنی مشرق، مغرب، شمال و جنوب است. (از برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || چهارعنصر باشد. که خاک و آب و باد و آتش است. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین).

چهارآخشیج.

[چَ / چِ] (اِ مرکب)چهارعنصر. رجوع شود به چهارآخشیج.

چهارآس.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چهار تک خال ورق. چهار تک خال در بازی ورق. رجوع به چارآس شود.

چهارآشکوبه.

[چَ / چِ بَ / بِ] (ص نسبی) ساختمانی که چهار طبقه داشته باشد. چهار مرتبه. چهار آشیانه.

چهارآینه.

[چَ / چِ یِ نَ / نِ] (اِ مرکب)چهارآیینه. چارآینه. نوعی جامهء جنگ که سابقاً بهنگام رزم آن را میپوشیدند و آن دارای چهار قطعه آهن صیقلی شده و آینه مانند بود، که در پیش سینه قرار میگرفت (از فرهنگ فارسی معین). سینه بند. گویا مال سینه تنها بوده است. (یادداشت مؤلف) :
چو بندد چهارآینه در نبرد
نماید از آن حسن کردار مرد.
میرزا طاهر وحید.
رجوع به چارآینه شود.

چهارابرو.

[چَ / چِ اَ] (ص مرکب) شاهدی که خط پشت لب وی دمیده باشد || یک قسم از قلندران که موهای ریش و بروت و ابرو را میتراشند. رجوع به چارابرو شود. || (اِخ) صفتی برای بهمن ذوالحاجب. بهمن جادویه. بهمن چارابرو.

چهارابرو شدن.

[چَ / چِ اَ شُ دَ] (مص مرکب) دمیدن موی بر پشت لب. رجوع به چارابرو و چهارابرو شود.

چهاراجساد.

[چَ / چِ اَ] (اِ مرکب)چهارعنصر. رجوع به چاراجساد شود.

چهاراخلاط.

[چَ / چِ اَ] (اِ مرکب) صفرا و سودا و بلغم و خون.

چهارادویه.

[چَ / چِ اَدْ یَ / یِ] (اِ مرکب)رجوع به چارادویه شود.

چهارارکان.

[چَ / چِ اَ] (اِ مرکب) نوعی از خیمه باشد که در عراق آن را شروانی گویند و در هندوستان راوتی. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). نوعی از خیمهء چهارگوشه. شروانی. چهارآیین. (فرهنگ فارسی معین). || چهارحد عالم را نیز گفته اند که مشرق و مغرب و شمال و جنوب باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) : دستور ششم که در بسیط مملکت تمکین چهارارکان داشت. (سندبادنامهء ظهیری ص225). و سراپردهء خسرو سیارگان از حیث چهارارکان فروگشادند. (سندبادنامهء ظهیری ص218).رجوع به چارارکان شود.

چهاراژدها.

[چَ / چِ اِ دَ / دِ] (اِ مرکب)چهارعنصر. رجوع شود به چاراژدها.

چهاراسب.

[چَ / چِ اَ] (ص مرکب) که اسب چهار دارد.
- کالسکهء چهاراسب؛ که با چهار اسب کشیده شود. رجوع شود به چاراسب. و رجوع به چهاراسبه شود.

چهاراسباب.

[چَ / چِ اَ] (اِ مرکب) چهار علت: علت فاعلی، علت غائی، علت مادی، علت صوری. || چهارقوه: قوهء هاضمه، قوهء دافعه، قوهء ماسکه، قوهء جاذبه. رجوع به چاراسباب شود.

چهاراسبه.

[چَ / چِ اَ بَ / بِ] (ص نسبی)دارای چهار اسب.
- کالسکهء چهاراسبه؛ که با چهار اسب کشیده شود. (یادداشت مؤلف). کالسکه ای که چهار اسب به آن بسته باشند. کالسکه ای که با نیروی چهار اسب حرکت کند.
|| کنایه است از با سرعت و شتاب بسیار. چاراسبه.

چهاراسبه تاختن.

[چَ / چِ اَ بَ / بِ تَ](مص مرکب) با چهار اسب بسوی چیزی یا جایی تاختن. || کنایه از تند رفتن و عجله و شتاب داشتن است: فلان را دیدم که چهاراسبه میتازد و می آید؛ سخت بشتاب می آید.

چهاراستاد.

[چَ / چِ اُ] (اِ مرکب) رجوع به چاراستاد شود.

چهار اسطقس.

[چَ / چِ اُ طُ قُ] (اِ مرکب)چهارآخشیج. چهارعنصر، آب و آتش. باد و خاک : پس از زبدهء لطایف چهاراسطقس سه مولود در وجود آورد. (سندبادنامهء ظهیری ص2).

چهاراصل.

[چَ / چِ اَ] (اِ مرکب)چهارعنصر است. آب و آتش، باد و خاک. رجوع به چاراصل شود.

چهارافرا.

[چَ اَ] (اِخ) از دهات آمل از آبادیهای مازندران و استرآباد. (مازندران و استرآباد رابینو ص113 بخش انگلیسی).

چهارافشار.

[چَ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد، 300 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

چهاراقران.

[چَ / چِ اَ] (اِ مرکب) خیمه و شروانی. (برهان). || چهارحد جهان. (برهان). || (اِخ) چهار یار حضرت رسول رجوع به چهارارکان شود.

چهارامام.

[چَ اِ] (اِخ) نام نهری است که به خلیج استرآباد میریزد. (مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص97).

چهارامام.

[چَ اِ] (اِخ) نام همان فریده یا قصبهء ساحلی چارمان یا چهارمان میباشد که سابقاً شارمان یا شارمام نام داشت و ولاش، باو را در آنجا به قتل رسانید. (مازندران و استرآباد تألیف رابینو215).

چهارامهات.

[چَ / چِ اُمْ مَ] (اِ مرکب)چهارعنصر :
زمانه را ز پی زادن چنو فرزند
عقیم گشت چهارامهات و هفت آباش.
سنائی.

چهار امین.

[چَ اَ] (اِخ) چهارخلیفه: ابابکر و عمر و عثمان و علی (ع). (ناظم الاطباء). || کنایه از مجتهدین چهارگانهء تسنن: شافعی و ابوحنیفه و مالک و احمد حنبل میباشد. (از ناظم الاطباء).

چهارانجیلی.

[چَ اِ] (اِخ) دیاتسارون :چنانکه یک لفظ فروگذاشته نشد از چهارانجیلی، الا همه درین کتاب ضبط شده. (دیباچهء دیاتسارون).

چهاراویماق.

[چَ اُیْ] (اِخ) نام محلی تابع بخش هشترود (سراسکند) در آذربایجان. رجوع شود به چاراویماق. (یادداشت مؤلف).

چهارباد.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) صبا و دبور و شمال و جنوب. صبا باد مشرق است و دبور بادی که از طرف مغرب وزد. (آنندراج).

چهاربازار.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) محل تقاطع چهار بازار که بچهارسوقی منتهی میشود. آنجا که از چهار جانب ببازار گشاده شود و جای تقاطع آن چهار بازار باشد. مانند: چهاربازار تهران. رجوع به چاربازار تهران شود.

چهاربازار.

[چَ] (اِخ) نام محلی کنار راه زاهدان به بیرجند میان چشمهء ملاحسین و کوله شمیدر در 20020 گزی زاهدان. (یادداشت مؤلف).

چهارباغ.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) نام آهنگی در موسیقی. چهارپاره. رجوع به ذیل کلمهء آهنگ شود.

چهارباغ.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) اصطلاحی بوده است. شاید مانند چهارخیابان امروز؟ (یادداشت مؤلف): چارباغ. رجوع به چارباغ شود : آنسال مقام افتاد به نشابور خواست که دیگر زمین خرد تا برای چهارباغ باشد و به ده هزار درم بخرید از سه کدخدای. (تاریخ بیهقی چ ادیب621). و دیگر از در ریگستان تا دشتک بتمام خانه های موزون منقش عالی سنگین و مهمانخانه های مصور و چهارباغهای خوش و سرحوضهای نیکو... و در این چهارباغها میوه های الوان فراوان... (تاریخ بخارا33).

چهارباغ.

[چَ] (اِخ) نام خیابان وسیعی است در شهر اصفهان که از محاذی مغرب عمارت چهل ستون به طرف جنوب ممتد است و از جمله اماکن تاریخی ایران میباشد. رجوع به چارباغ اصفهان شود.

چهارباغ.

[چَ] (اِخ) دهی است از بخش خوانسار شهرستان گلپایگان. 720 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود محصولش غلات، تنباکو و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارباغ.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور، 125 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارباغ ابراهیم سلطان.

[چَ غِ اِ سُ] (اِخ) از بناهای ابراهیم سلطان گورکانی است. رجوع به چارباغ ابراهیم سلطان شود.

چهارباغ اصفهان.

[چَ غِ اِ فَ] (اِخ) نام خیابان وسیعی در شهر اصفهان است. رجوع به چارباغ اصفهان. و چهارباغ شود.

چهارباغ اصفهان.

[چَ غِ اِ فَ] (اِخ)عبارت بوده است از: باغ احمد سیاه. باغ بکر. باغ فلاسان. باغ کاران. (محاسن اصفهان مافروخی).

چهارباغ امیرمزید ارغون.

[چَ غِ اَ مَ اَ] (اِخ) رجوع شود به چارباغ مزید ارغون.

چهارباغ امین آباد علیا.

[چَ غِ اَ دِ عُ](اِخ) از بناهای عبداللهخان امین الدوله. رجوع شود به چارباغ امین آباد علیا.

چهارباغ طوقچی.

[چَ غِ طَ / طُو] (اِخ)خیابانی است در بیرون دروازهء طوقـچی اصفهان. رجوع به چارباغ طوقچی شود.

چهارباغ طهران.

[چَ طِ] (اِخ) رجوع شود به چارباغ طهران.

چهارباغ گروس.

[چَ غِ گَرْ رو] (اِخ)باغی است در سمت جنوب قصبهء بیجار. رجوع به چارباغ گروس شود.

چهارباغ مشهد.

[چَ غِ مَ هَ] (اِخ) نام یکی از محلات قدیم مشهد که در زمان شاهرخ شاه افشار دارالسلطنه در آن بوده است و اکنون نام کوچه ای است که یکسر آن به خیابان علیا (بالا خیابان) باز شود : و شاهرخ شاه از ورود ایشان مطلع شده برای رفع شبهه به آستانهء مقدسه آمده در عمارات سرکار فیض آثار حضرت با ایشان ملاقات کرده [ و ] اظهار سرور نموده برفتن چهارباغ تکلیف نمود. (مجمل التوارخ گلستانه ص40). یکی از امرا بطویله رفته اسبی را بزیر زین کشیده آورده و همگی امرا به اتفاق سید را سوار کرده و خود در جلو افتاده روانهء چهارباغ که دارالسلطنه است گشته و لشکریان از اطراف و جوانب مطلع شده به امرا پیوسته و سکنهء شهر هم به دستور، خود را شریک نموده داخل [ عمارات ] چهارباغ «گردیدند». (مجمل التواریخ گلستانه چ مدرس رضوی صص 45 - 44). یوسف علیخان جلایر این وقت را فرصت شمرده همان سواران و پیادگان جلایر را بتدریج دودو سه سه از دروازه های چهارباغ داخل نموده با مردمان اندرون که متفق بودند. (مجمل التواریخ گلستانه چ مدرس رضوی ص55).

چهارباغ میرزا شاهرخ.

[چَ غِ رُ] (اِخ)در بیرون شهر سمرقند. رجوع به چارباغ میرزاشاهرخ شود.

چهارباغ هرات.

[چَ غِ هِ] (اِخ) رجوع به چارباغ هرات شود.

چهارباف.

[چَ / چِ] (ص مرکب) مخفف چهاربافت. که بافت چهار دارد. (پارچه). || نوعی از ابریشم اعلا. (ناظم الاطباء).

چهاربالش.

[چَ / چِ لِ] (اِ مرکب) چهار متکا بوده که سلاطین و امرا وقت نشستن بر اطراف خود میگذاشتند. دو پشت سر و یکی بر طرف راست و یکی بر طرف چپ. (فرهنگ نظام). چهار بالش که هنگام نشستن در پشت سر و زیر پا و جانب راست و جانب چپ بگذارند و بدانها تکیه دهند. (فرهنگ فارسی معین) :
گر بهنر زیبد و بگوهر بالش
او را زیبد چهاربالش و مسند.منوچهری.
تختی همه از زر سرخ بود... و چهار بالش از شوشهء زر بافته و ابریشم آکنده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص550).
زآن بزرگی که در سگالش اوست
چارگوهر چهاربالش اوست.نظامی.
|| گاه. جائی که نشست ملکان آنجا باشد. (فرهنگ اسدی نخجوانی). دست. (مهذب الاسماء). تخت و مسندی که ملوک و سلاطین بر آن نشینند. (برهان) (ناظم الاطباء) :
ماه را بر چهاربالش چرخ
نوبهء ملک پنجگانه زدند.
ظهیر فاریابی (از آنندراج).
و مملکت را وارث و مستحق نبود کی چهاربالش دولت به وی آراسته گردد. (سندبادنامهء ظهیری ص80). و در چهاربالش مملکت و مسند سلطنت چون افریدون و جم عمر یابد. (سندبادنامهء ظهیری ص43). گر بساط امل دست اجل درنوردد چهاربالش مملکت عاطل و ضایع ماند. (سندباد نامهء ظهیری ص37). و مقاصد و اغراض وزرای وزرسگال آن است که چهاربالش مملکت به فرزند ناخلف شاه دهند. (سندبادنامهء ظهیری ص37). الدست؛ دست جامه، هم تازی است و هم فارسی؛ یعنی چهاربالش. ج، الدسوت. (مهذب الاسماء). || جهات اربع که مشرق و مغرب و شمال و جنوب باشد. (برهان). جهات چهارگانه. (ناظم الاطباء). || عناصر اربعه که خاک و آب و هوا و آتش باشد. (برهان). کنایه از عناصر اربعه باشد. (آنندراج). کنایه از چهارعنصر است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به چاربالش شود. || دنیا و عالم. (برهان). کنایه از دنیا است به اعتبار چهاررکن. (آنندراج). جهان و عالم. (ناظم الاطباء). کنایه از دنیا است. (فرهنگ فارسی معین).

چهاربالش ارکان.

[چَ لِ شِ اَ] (اِخ)کنایه از خلفای اربعه باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خیمهء چهارگوشه. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به چاربالش ارکان شود.

چهاربالشت.

[چَ لِ] (اِ مرکب) رجوع به چهاربالش و چاربالش شود.

چهاربالش عزت.

[چَ / چِ لِ شِ عِزْ زَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) مسند جلال و شکوه :
در آن حرم که نهندش چهاربالش عزت
جز آستان نرسد خواجگان صدرنشین را.
سعدی.
رجوع به چهاربالش شود.

چهاربالش نشین.

[چَ / چِ لِ نِ] (نف مرکب) آنکه بر چهار بالش متکی شود. صدرنشین. مسندنشین. رجوع به چاربالش نشین شود.

چهاربالش نه.

[چَ / چِ لِ نِهْ] (نف مرکب)مسندنهنده. رجوع به چاربالش نه شود.

چهارباله.

[چَ / چِ لَ / لِ] (اِ مرکب) نام حشره ای دارای چهار بال و در هر دو سوی بدن دو پر برای پرواز دارد. و این حشره به مرکبات زیان فراوان رساند. (یادداشت مؤلف).

چهاربامک.

[چَ / چِ مَ] (اِ مرکب) نام مرضی است که به عربی آن را قمقام گویند. (برهان). مصحح برهان میگوید: ظاهراً صحیح آن چهارپایک است زیرا مننسکی از فرهنگ شعوری آن را چهارپایک نقل کرده است. (از آنندراج) (از انجمن آرا). چهارپایک با بعضی از نسخ جهانگیری هم موافقت دارد. رجوع به چهارپایک شود.

چهاربت.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهاربتی چه.

[چَ بَ چَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء اورک هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص74). رجوع به طایفهء اورک شود.

چهاربخت.

[چَ / چِ بُ] (اِ مرکب) شاید نامی از دورهء عناصرپرستی باشد. و مراد از چهار: آب و باد و خاک و آتش باشد و معرب آن صُهاربخت؛ یعنی چهار نجات داد. (یادداشت مؤلف).

چهاربخت.

[چَ / چِ بُ] (اِ مرکب) صلیب. خاج. (یادداشت مؤلف).

چهاربخت.

[چَ بُ] (اِخ) نام ابن استندار، یکی از اجداد یحیی بن مندة. و معرب آن صهاربخت است. (یادداشت مؤلف).

چهاربختان.

[چَ بُ] (اِخ) نام یکی از مقربان امیر احمدبن عبدالعزیزبن دلف بن ابی دلف العجلی امیر اصفهان و کرج بودلف و گلپایگان در قرن سوم هجری قمری : شخصی از مقربان امیراحمد را بیافتند نام او محمد بن الحسن چهاربختان المعروف به محمد دندان. (کتاب النقض ص320).

چهاربخش.

[چَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه، 400 تن سکنه دارد. از شهرچای آبیاری میشود. محصولش غلات، توتون، چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. دبستانی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهاربر.

[چَ / چِ بَ] (اِ مرکب) چهارضلعی. ذواربعة اضلاع. (یادداشت مؤلف). سطحی از جوانب محاط به چهار خط راست متصل. که چهار خط راست محیط او گردد. رجوع به چهارضلعی شود.

چهار برابر کردن.

[چَ / چِ بَ بَ کَ دَ](مص مرکب) دوبار مضاعف کردن. دوبار دوچند کردن. افزودن چیزی یا تعدادی یا عددی تا آنجا که چهار برابر میزان اول شود.

چهار برج.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه، 700 تن سکنه دارد. از زرینه رود آبیاری میشود. محصولش غلات چغندر، کشمش و بادام است. شغل اهالی زراعت و جاجیم بافی است. در دو محل بفاصلهء 2500 گز بنام چهاربرج قدیم و جدید مشهور و چهاربرج جدید 200 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران4).

چهاربرج.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خشت شهرستان کازرون، 185 تن سکنه دارد. از رودخانهء شاپور آبیاری میشود. محصولش غلات و خرما، برنج و پنبه است. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چهاربرج.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان همایجان بخش اردکان شهرستان شیراز. 52 تن سکنه دارد. از رودخانهء شش پیر آبیاری می شود. محصولش غلات، حبوبات، شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چهاربرج.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان نوشهر، 230 تن سکنه دارد. از چاه آبیاری میشود. محصولش غلات، شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چهاربرج.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان شبانکارهء بخش برازجان شهرستان بوشهر. 300 تن سکنه دارد. از رودخانهء شاپور و چاه آبیاری میشود. محصولش غلات، تنباکو، و صیفی است. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چهاربرج.

[چَ بُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گرکن بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، 66 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چهاربرج.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. در 2400 گزی شمال باختری مشهد واقع است و 411 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و بافتن قالیچه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهاربرج.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. در 24هزارگزی شمال باختری اسفراین واقع است. 624 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات، پنبه، زیره و انواع میوه است. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهاربرج.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد، 411 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهاربرج.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان تحت جلگهء بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. 97 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهاربرج بالا.

[چَ بُ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمخان بخش حومهء شهرستان بجنورد. 67 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود، محصولش غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهاربرج پائین.

[چَ بُ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمخان بخش حومهء شهرستان بجنورد. در 3000 گزی جنوب خاوری بجنورد واقع است، 527 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهار برجک سیستان.

[چِ بُ ج کِ](اِخ) دو محل به این اسم موسوم است، یکی آباد و دیگری خراب. چهار قلعه و آبادی بوده و بفاصلهء ثلث فرسخ به طور مربع، این چهار آبادی را چهاربرجک مینامیدند و در دوفرسخی رود هیرمند در سمت مشرق واقع بوده و چهاربرجک آباد مشهور به چهاربرجک سردار امانخان بلوچ واقع در ساحل رود هیرمند در طرف شمال قلعه دارد. در اطراف قلعه طایفهء بلوچ از چوب گز خانه ساخته اند میان قلعه و در خارج 300 خانوار بلوچ که تقریباً عدهء نفوس آنها 1350 نفر میباشد سکنی دارند. پنج قریه از توابع چهاربرجک است و سکنهء کلابلوچند. از چهاربرجک تا قلعه کرباسک یازده فرسخ است که در دو طرف رود هیرمند؛ یعنی در شمال و جنوب این رود چه در آبادی و چه در میان جنگل گز طایفه و ایل بلوچ ساکن میباشند این جماعت 1130 خانوار و مالدار هستند. گاو و گوسفند و شترهای خوب دارند. زراعت هم میکنند. (مرآت البلدان ج4).

چهاربرجی.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهدریزهء میان ولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد، 106 تن سکنه دارد. از قنات مشروب میشود. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران9).

چهاربرجی.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان بابائی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، 240 تن سکنه دارد. محصولش غلات، صیفی، لبنیات و پشم است و از رود بابائی آبیاری میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهاربرگ.

[چَ / چِ بَ] (اِ مرکب) چهار ورق. || در اصطلاح بازی آس ورقهائی که بر آنها صورت تک خال، شاه، بی بی و سرباز نقش است. رجوع به چاربرگ شود.

چهاربرگ.

[چَ / چِ بَ] (ص مرکب) که چهار ورق داشته باشد. || (اِ مرکب) نام گلی است. و شاید به مناسبت تعداد ورقهای آن این نام را یافته باشد. || لالهء کوهی. رجوع به چاربرگ شود.

چهار برگه.

[چَ / چِ بَ گَ / گِ] (ص نسبی) دارای چهاربرگ. || (اِ) در اصطلاح گیاه شناسی گیاهی که چهار برگ داشته باشد یا چهار برگ از برگهای آن رُسته باشد. || صاحب آنندراج گوید: نام گیاهی است. اما بنظر نمیرسد که نام گیاه خاصی باشد بلکه بر هر نوع گیاهی که برگهای آن چهارتایی باشد میتوان اطلاق کرد.

چهاربرگه شدن.

[چَ / چِ بَ گَ / گِ شُ دَ] (مص مرکب) دارای چهاربرگ شدن. چون علاوه بر دو لپهء ستبر دانه، دو برگ دیگر از میان آن دو لپه بروید گیاه را چهاربرگ گویند و اصطلاح کنند که گیاه چهاربرگه شده است. (از یادداشت مؤلف).

چهاربرگی.

[چَ / چِ بَ] (حامص مرکب)حالت چهاربرگ. دارای چهاربرگ بودن. چهاربرگ داشتن. رجوع به چاربرگی شود.

چهاربر منتظم.

[چَ / چِ بَ رِ مُ تَ ظَ] (اِ مرکب) چهارضلعی منتظم. سطحی که از چهارسو محاط به چهار خط عمود بر هم باشد. رجوع به چهارضلعی منتظم شود.

چهاربرود.

[چَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش دهخوارقان شهرستان تبریز، 398 تن سکنه دارد. از رودخانهء چهاربرود آبیاری میشود. محصولش غلات، حبوبات، توتون و بادام است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهاربره.

[چَ بَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان برده بره بخش اشترنیان شهرستان بروجرد، 1338 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهاربست باغ.

[چَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، 198 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چهاربسیط.

[چَ / چِ بَ] (اِ مرکب) کنایه از عناصر اربعه است. (برهان) (آنندراج). چهارعنصر. (ناظم الاطباء). چارآخشیج. رجوع به چاربسیط شود.

چهاربلاغ.

[چَ بُ] (اِخ) از قرای محال برینه رود زنجان، قدیم النسق ملکی عمیدالملک هوایش ییلاقی، زراعتش غله دیمی و آبی. یک رشته قنات خراب و چهار چشمه دارد که بهمین جهت به چهاربلاغ موسوم شده زیرا بلاغ در ترکی به معنی چشمه است. زراعت این قریه از این چشمه ها مشروب میشود و پانزده خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج4 ص298).

چهاربلاغ.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان، 602 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصول عمده اش غلات دیم و لبنیات است. شغل اهالی کشاورزی و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چهاربلوک.

[چَ بُ] (اِخ) از بلوکات همدان، حد شمالی حاجی لو و مهربان، شرقی حاجی لو، جنوبی تویسرکان و غربی اسدآباد، مرکز شهر همدان است. اراضی آن حاصلخیز، عدهء قراء 127 و جمعیتش به استثنای شهر همدان 58000 نفر است. (یادداشت مؤلف). نام یکی از دهستانهای بخش سیمینه رود شهرستان همدان است. وجه تسمیهء آن این است که این دهستان از چهاربلوک قدیم بنام حومه، سیمینه رود، ترک و کوهپایه تشکیل شده. حدود: از شمال به دهستان های خدابنده لو و حاجی لو. از جنوب همه جا خط الرأس اصلی کوه الوند. از خاور به دهستان شراء و از باختر به بخش اسدآباد و چهاردولی.
وضع طبیعی: سلسله جبال الوند در جنوب دهستان در جهت شمال باختر به جنوب خاور کشیده شده، شعب فرعی آن از خاور و شمال باختر دهستان را محصور میکند و فقط از طرف شمال خاور به طرف دهستان حاجی لودشت است. رودخانه های متعدد بخش حومهء همدان که از دره های شمالی الوند سرچشمه میگیرند، در 24هزارگزی شهر همدان همه بهم ملحق شده از وسط دشت مذکور در جهت شمال خاور سپس به طرف خاور جاری میشود و به رودخانهء قره چای که از دهستان سربند شهرستان اراک سرچشمه گرفته و از وسط بخش شراء میگذرد می پیوندد و سپس وارد منطقهء کوهستانی رودبار تفرش شده در بند ساوه از کوهستان خارج شده پس از مشروب نمودن قراء شهرستان ساوه از حدود قمرود با رودخانهء لعل بار قم یکی شده به دشت کویر مسیله منتهی میگردد. هوای دهستان نسبت به جاهای پست و بلند متغیر است هوای مناطق کوهستانی جنوب یعنی در دره های متعدد الوند و شهر همدان سردسیر و در تابستان معتدل است هوای دشتها زمستان سرد و تابستان بسیار گرم است. به طور کلی زمستان شهر همدان و دهستان چهاربلوک سرد و طولانی است. قریه های کوهستانی از چشمه های متعدد الوند آبیاری میشود. و قریه هائی که در دامنه و دشت واقع اند از قنات و زه آب رودخانه هائی که از الوند سرچشمه میگیرند و به طرف قره چای جاری هستند آبیاری میشود. چاههای آب قریه های دشت شیرین در عمق سه الی پنج متر به آب میرسد. محصول آبادیهای کوهستانی، انواع میوه های سردسیری و قریه های دامنه و دشت، جو، گندم، حبوبات و انگور است. قراء و قصبات چهاربلوک را راههای فرعی به سه راه که از شهر همدان به تهران، کرمانشاه و ملایر کشیده شده وصل میکند. دهستان چهاربلوک از 118 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده که روی هم رفته 111000 تن سکنه دارند. مرکز بخش حومه بهار است. صالح آباد در ده هزارگزی بهار و لالجین در 24هزارگزی شمال همدان است و کارگاههای سفالین بسیار دارد. و نیز شورین که شراب آن بخوبی شهرت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران5).

چهاربنچهء اغری گله زن.

[چَ بُ چَ یِ اُ گَ لَ زَ] (اِخ) یکی از طوایف ایل قشقائی ایران و مرکب از 600 خانوار است. در آس پاس و سه ده خسرو و شیرین مسکن دارند. (یادداشت مؤلف). عبارت است از دیه آس پاس و سه ده خسرو و شیرین. (جغرافیای سیاسی کیهان ص79).

چهاربنچهء ملیلوند.

[چَ بُ چَ یِ مَ وَ](اِخ) یکی از طوایف ایل قشقائی ایران و مرکب از 300 خانوار است و در وندا، کُررانی، زنگنه و لک مسکن دارند. (یادداشت مؤلف) (جغرافیای سیاسی کیهان ص 79).

چهاربند.

[چَ / چِ بَ] (اِ مرکب)چهارمفصل، دو مفصل دست و دو مفصل زانو. || کنایه از چهارعنصرست. || کنایه از دنیا و عالم است. رجوع به چاربند شود.

چهاربندی.

[چَ / چِ بَ] (ص نسبی، اِ مرکب) توبرهء پشتی که چهاربند دارد و مسافران پیاده و روستائیان آن را به پشت بندند. (فرهنگ فارسی معین). || ریسمانی که سوار تازه کار را با آن بر اسب بندند تا سوارکاری بیاموزد. رجوع به چاربندی شود.

چهاربنیچه.

[چَ بُ چَ] (اِخ) شعبه ای از ایل جاکی کوه گیلویه از ایلات فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص88). و آن شامل چهار ایل بویراحمد، چرام، دشمن زیاری و نوئی است. رجوع به طایفهء جاکی شود.

چهاربی بی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب)(1)چهاربانو. چهارخانم. || در بازی ورق و آس چهار صورت به نقش بی بی (دام) هست که بر حسب رنگ و نوع بر هر یک بی بی خاج. (گشنیز) (ترفل)(2)، بی بی سیاه خال (پیک)(3)، بی بی دل (کُر)(4) و بی بی خشت (کارو)(5) اطلاق کنند.
(1) - Les quatre dames.
(2) - Trefle.
(3) - Pique.
(4) - Caur.
(5) - Carreau.

چهاربیخ.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چهارریشه. بیخ کاسنی، بیخ رازیانه، بیخ کبر و بیخ کرفس را گویند. || چهارعنصر :
دو شاخ گیسوی او چون چهاربیخ حیات
به هر کجا که اثر کرد اخرج المرعی.خاقانی.
رجوع به چاربیخ شود.

چهاربیخی.

[چَ / چِ] (ص نسبی)چهاراصلی. چهارریشه ای. || چهارعنصری. رجوع به چاربیخی شود.

چهاربید.

[چَ] (اِخ) دهی است در بجنورد، زراعتش آبی و هوایش ییلاقی است. از چشمه آبیاری میشود، پانزده خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج4 ص298). دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد، 711 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران9).

چهاربید.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، 150 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و بن شن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهاربیشه.

[چَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد گرم سیری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان، 215 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و برنج و پشم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهاربیشه.

[چَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان تل بزان بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز، 130 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهاربیشه.

[چَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغا بخش ایزهء شهرستان اهواز، 80 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش گندم و جو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهاربیشه.

[چَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان گندزلو بخش مرکزی شهرستان شوشتر، 70 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهاربیشه.

[چَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهور و میلاتی بخش خشت شهرستان کازرون، 128 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چهاربیشه مرغا.

[چَ شِ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغا بخش ایزهء شهرستان اهواز. 105 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش گندم و جو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارپا.

[چَ / چِ] (ص مرکب، اِ مرکب) که چهار پا دارد. دارای چهار پا. که قوائم او چهار باشد. ذواربعة قوائم. || اصطلاحاً مرکب سواری مانند اسب و استر و خر و شتر و امثال آن. (حواشی برهان چ معین). هر حیوانی که چهار پا (دو دست و دو پا) دارد. (فرهنگ فارسی معین). چارپا؛ وحش. چهارپای دشتی که رمنده بود. (دهار) : و آن مرد داعی را در شهر، بر چهارپایی نشاندند و بردند تا از آب فرات عبره کردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص119). تخم را به باغبان خویش داد و گفت در گوشه ای بکار و گرداگرد او پرچین کن تا چهارپا اندر او راه نیابد و از مرغان نگاه دار. (نوروزنامه).
-امثال چهارپا را چهار روز آزمایند و دو پا را دو روز. مقصود از چهار روز آزمودن چهارپا ایام خیار حیوان است در شرع و از دوپا مراد انسان باشد. و معنی آنکه سیرت و سریرت آدمی زود شناخته آید. (امثال و حکم ج2 ص671).
|| کنایه از چهارعنصر است :
رنگ از دو سیه سفید بزدای
ضدی ز چهارطبع بگشای
یک عهد کن این دو بیوفا را
یکدست کن این چهارپا را.نظامی.

چهارپائین.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. از قنات مشروب میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارپاره.

[چَ / چِ رَ / رِ] (ص مرکب، اِ مرکب) چهار جزء. چهار قسمت. مشتمل بر چهار جزء یا قسمت (از ناظم الاطباء).
- چهارپاره کردن، یا به چهارپاره کردن؛ به چهار جزء قسمت کردن : و هرون الرشید جعفر را، پسر یحیی برمک، چون فرموده بود تا بکشتند مثال داد تا به چهارپاره کردند، و به چهار دار کشیدند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 193).
|| نوعی ساز. (ناظم الاطباء). زنگهای کوچکی که رقاصان به هنگام رقص در انگشتان کنند و به تناسب ضرب موسیقی آن را به صدا درآورند. (فرهنگ فارسی معین). چارپاره. از آلات غنا است. آلتی از آلات موسیقی : و در چپ و راست کودک مطربان و اهل ساز ایستاده بودند و با توغن و کمانچه و نی و موسیقار و صنج و چهارپاره و دهل به نوازش درآورده. (حبیب السیر چ طهران401). || نوعی رقص که در قدیم معمول بوده است. چارپاره. رجوع به چارپاره شود. || نوعی ساچمهء تفنگ که معمو شکارهای سنگین را با آن میزنند. چارپاره. چهارپاره در حکم ساچمهء درشت است برای تفنگهای سرپر، با این تفاوت که معمو ساچمه غلطان و مدور است گاه درشت گاه ریز اما چهارپاره ممکن است چنین نباشد. رجوع به چارپاره شود. || در اصطلاح عروض هر بیت از قصیده یا قطعه که از چهار قسمت دارای یک وزن مساوی مرکب باشد و همه مسجع. مگر بخش قافیه که با دیگر ابیات موزون و مقفا است. کسائی گوید:
بیزارم از پیاله، وز ارغوان و لاله
ما و خروش و ناله، کنجی گرفته تنها.
این را در قدیم مسمط اصطلاح کرده بودند و البته مسمط برای نوع دیگر شعر اصطلاح نیز شده است که امروز فقط بر این اخیر اطلاق میشود. رجوع به مسمط در ترجمان البلاغة و حدائق السحر شود.

چهارپاره.

[چَ / چِ رَ / رِ] (اِ مرکب)(چهارباغ) آهنگی از آهنگهای موسیقی. رجوع به کلمهء آهنگ و رجوع به چارپاره شود.

چهارپاره.

[چَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان ترکه دز بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز. 125 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات است. این آبادی از محل های چشمه ایناق و حسین آباد تشکیل شده. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارپاره زن.

[چَ / چِ رَ / رِ زَ] (نف مرکب) آنکه چهارپاره زند :
سار از تو مشعبد چمن گشت
هندوی چهارپاره زن گشت.خاقانی.
تعبیر چهارپاره زن را در اشعار میرزا حبیب اصفهانی در ذیل کتاب دستور سخن وی دیده ام و در آنجا معنی بشکن زدن مفهوم میشود. و آن صدائی است که مطربان به انگشت برآورند. (یادداشت مؤلف). رجوع به چارپاره زن شود.

چهارپاره کردن.

[چَ / چِ رَ / رِ کَ دَ](مص مرکب) دوبار دونیمه کردن. رجوع به چهارپاره شود.

چهارپای.

[چَ / چِ] (ص مرکب، اِ مرکب)دارندهء چهارپا. ذواربعة قوائم. که بر چهار پایه و قائمه استوار باشد. || چارپا؛ گروهی از حیوانات اهلی یا وحشی که بر دو دست و دو پا حرکت کنند. همچون: گاو، گوسفند، اسب، خر، استر و اشتر. ماشی (در جمع مواشی). (یادداشت مؤلف): اراحه؛ چهارپای با مأوی بردن شبانگاه. بهیمه؛ چهارپای. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) : و پولی ساختند و خلایق و چهارپایان بدان می گذشتند. (ترجمهء تاریخ طبری). و [ مردم بجناک ترک ] خداوندان خرگاه و قبه و چهارپای و گوسپندند. (حدود العالم). و این بربریان [ به مغرب ] ... خداوندان چهارپایند و با زر بسیارند ولکن عرب به چهارپای توانگرترند. و بربریان به زر توانگرترند. (حدود العالم). دو روز شهر و نواحی غارت کردند و بسیار مال و چهارپای به لشکر رسید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص244). از ری سوی خراسان بیامدند و از ایشان فسادها رفت و چهارپای کوزکانان یکسر براندند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص407). و گفتند ما را اجازه ده تا اینجا باشیم و آب خوریم و چهارپایان را بچرانیم. (قصص الانبیاء ص50). و گوشت مرغ زود گوارنده تر از گوشت چهارپایان باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و هرچه از مال و چهارپایان و اسباب بنی اسرائیل در خزانه و در دست کسان بخت النصر و در خزانهء بهمن مانده بود با ایشان داد. (فارسنامهء ابن البلخی ص57). و گیاه این مرغزار به زمستان بکار آید و تابستان چهارپایان را زیان دارد. (فارسنامهء ابن البلخی ص154). و مال او و خان و مان و چهارپایان او را تاراج داد. (فارسنامهء ابن البلخی ص130). چنین گویند که از صورت چهارپایان هیچ صورت نیکوتر از اسپ نیست. (نوروزنامه). اسپ... شاه همهء چهارپایان چرنده است. (نوروزنامه). جو توشهء پیغامبران است و توشهء پارسامردمان که دین بدیشان درست شود و توشهء چهارپایان و ستوران که ملک بر ایشان بپای بود. (نوروزنامه). هر چهارپای که یافتند بر در سرای مقتدر پی کردند. (مجمل التواریخ والقصص). و در حوالی ولایت در این سیلاب قرب سیصد آدمی از مرد و زن و بسیار چهارپای هلاک گشتند. (تاریخ سیستان). مصلحت آن بود که در طویلهء چهارپایان روم و ستوری نیکو بگیرم. (سندبادنامه ص220). بیطار از آنچه در چشم چهارپایان میکرد در دیدهء او کشید. (گلستان): اوابد؛ چهارپایان دشتی. رجوع به چارپا و چاروا شود.

چهارپای بند.

[چَ / چِ بَ] (اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است که انسان مجموعه ای از آن است. رجوع به چارپای بند شود.

چهارپایک.

[چَ / چِ یَ] (اِ مرکب) نام مرضی است که آن را به تازی قمقام خوانند. (جهانگیری). نوعی شپش است که در مژه و سایر جاهای بدن پیدا شود. و این غیر شپش عادی است و عرب آن را قمقام گوید. و شپش عادی را قُمَّل گوید. (از بحر الجواهر). چارپایک. قمقام. (یادداشت مؤلف). رجوع به چارپایک شود.

چهارپایه.

[چَ / چِ یَ / یِ] (ص مرکب، اِ مرکب) که دارای چهار پایه باشد. هر چیز که قوائم چهارگانه دارد. چون تخت یا میز و جز آن :
این ز نصرت زده سه پایهء بخت
فلک آن را چهارپایهء تخت.نظامی.
|| نوعی وسیله برای نشستن و آن معمو سطحی است از تخته، متکی بر چهارپایهء چوبی و پایه ها در انتها با قطعات چوب بهم پیوسته، و کمتر از یک گز بلندی دارد تا بر آن همچون صندلی توان نشستن. پایه ها گاهی بر سطح عمودند و گاهی مورب هستند چنانکه مجموعاً بشکل هرم ناقصی درآیند. چهارپایهء فلزی نیز بتازگی متداول شده است و نوعی از آن هست که بیش از معمول ارتفاع دارد تا چون برفراز آن روند به قسمتهای فوقانی دیوار یا سقف و غیره دست یابند، یا برفراز آن گلدان و اشیاء دیگر نهند تا نمایان تر باشد.
- به چهارپایه بستن؛ بستن به نیمکتی چهارپایه دار برای آزار و شکنجه.
|| تخت خواب. در تداول عامهء عربهای جنوب ایران و کشور عراق «چل پایه». || چهارپا. چارپا. ستور. که قوائم چهار دارد: تَنَغُّش، لرزیدن و جنبیدن مرغ و چهارپایه و جز آن بجای خود. صاحب تاج العروس در برابر این لغت «هامة» آورده است، در این عبارت: کل طائر او هامة تحرک فی مکانه فقد تنغش. و هامة به معنی خزنده و گزنده و ستور است. رجوع به چهارپایه شود.

چهارپایه بستن.

[چَ / چِ یَ / یِ بَ تَ](مص مرکب) نصب کردن ارکان و قوائم چهارگانهء هرچیزی. || آماده کردن تخت خواب. تخت خواب بستن.

چهارپایی.

[چَ / چِ] (ص مرکب) منسوب به چهارپا. رجوع به چارپایی شود. || (حامص مرکب) چهارپا بودن. || مانند ستوران و چهارپایان اسیر بودن و رنج بردن :
بسته به سه پایهء هوائی
بطن الحمل از چهارپایی.
نظامی (لیلی و مجنون چ وحید ص176).

چهارپخ.

[چَ / چِ پَ] (ص مرکب، اِ مرکب) هرچیز چهارگوشه. || اصطلاح نجاری. قطعه چوبی که از چهار جانب رویهء مسطح دارد و بشکل مکعب تراش خورده باشد. || نوعی از خیمه که در هند «بی چوبه» خوانند. رجوع به چارپخ شود.

چهارپدر.

[چَ / چِ پِ دَ] (اِ مرکب) آباء اربعة. عناصر چهارگانه.

چهارپر.

[چَ / چِ پَ] (ص مرکب، اِ مرکب)قسمی شیشه. (یادداشت مؤلف). ظرف شیشه ای مکعب مستطیل شکل که آب یا نوشابه را بکار دارند. || چهارپهلو. || دارای چهارپره. || قسمی چماق که بر سر آن آهنی گنده و چهارپر است. (یادداشت مؤلف). || دارای بال برای پریدن. رجوع به چارپر شود.

چهارپرتنگ بالا.

[چَ پَ تَ گِ] (اِخ)دهی است از بخش ایزهء شهرستان اهواز. از چاه آبیاری میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارپرتنگ پائین.

[چَ پَ تَ گِ] (اِخ)دهی است از بخش ایزهء شهرستان اهواز. از چاه آبیاری میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارپروند.

[چَ پَ وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء ممزائی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص75).

چهارپره.

[چَ / چِ پَرْ رَ/ رِ] (ص مرکب)که پره چهار دارد. || (اِ مرکب) نوعی تیر. (ناظم الاطباء).

چهارپول.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) دوشاهی (مرکب از چهار + پول به معنی نصف شاهی): چهار پول سیاه نمی ارزد؛ یعنی چیز کم ارزشی است. قیمت چندانی ندارد. (یادداشت مؤلف).

چهارپهلو.

[چَ / چِ پَ] (ص مرکب) آنچه دارای چهارسو و چهاربر باشد: مربع شَرجَع؛ چوب دراز چهارپهلو.
- حرفهای چهارپهلو؛ سخنان با کنایه. حرفهای زننده. (یادداشت مؤلف). سخنان آبدار.

چهارپهلو شدن.

[چَ / چِ پَ شُ دَ] (مص مرکب) بسیار خوردن و انباشتن شکم. || فربه و تنومند شدن : گربه را شکم از نعمت او چهارپهلو شد. (مرزبان نامه). || به پشت خوابیدن. || کنایه از فربه و تنومند است. (یادداشت مؤلف). رجوع به چارپهلو شود.

چهارپهلو کردن.

[چَ / چِ پَ کَ دَ](مص مرکب) چیزی را به صورت چهارپهلو درآوردن. || چاق و فربه کردن. رجوع به چارپهلو کردن شود.

چهارپهلو گفتن.

[چَ / چِ پَ گُ تَ](مص مرکب) سخنی را به کنایه گفتن. سخنان معنی دار و نیش دار گفتن. سخن که به چند گونه از آن بتوان تعبیر کرد.

چهارپیر.

[چَ] (اِخ) خلفای اربعه. چهاریار :
گه با چهارپیر زبان کرده در دهن
گه با دوطفل در دهن افکنده ریسمان.
خاقانی.

چهارپیوند.

[چَ / چِ پَ / پِ وَ] (اِ مرکب)سردی و گرمی و تری و خشکی. رجوع به چارپیوند شود.

چهارتا.

[چَ / چِ] (ص مرکب) چهارلا. دارای چهارتا. چهارتو. دو توی مضاعف. || (اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است. || کنایه از دنیا به اعتبار چهاررکن. || طنبور. (لغت محلی شوشتر). طنبور. رباب. شوشک. چهارتار و چهارتاره. رجوع به چارتا شود.

چهارتا.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چهارتار.

[چَ / چِ] (ص مرکب، اِ مرکب) که تار چهار دارد. || سازی که چهار تار دارد. طنبوری که دارای چهار سیم است. شوشک. رجوع به چارتار شود.

چهارتاره.

[چَ / چِ رَ رِ] (اِ مرکب) نام ساز. (غیاث اللغات) (آنندراج). طنبور. و رباب هر سازی که چهار سیم دارد. چهارتار :
شارک ز تو چمن گشت
هندوی چهارتاره زن گشت.خاقانی.
|| کنایه از عناصر اربعه. || دنیا به اعتبار چهارعنصر. رجوع به چارتاره شود.

چهارتاق.

[چَ / چِ] (ص مرکب) که تاق چهار دارد. || کام باز (ظاهراً در مقام مشابهت به چهارطاق و چهارطاقی) صفت دری که کام باز باشد. رجوع به چهارطاق شود: در چهارتاق است؛ که هر دو لنگهء آن به کلی بازست.

چهارتا گاو.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. 110 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران9).

چهارتال.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) طنبور. (لغت محلی شوشتر).

چهارتخته.

[چَ تَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان هنام و بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. 360 تن سکنه دارد. از رود هنام آبیاری میشود. محصولش غلات حبوبات و لبنیات و پشم است. ساکنینش از طایفهء حسنوند می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارتخته کوک.

[چَ تَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. 115 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارتخم.

[چَ / چِ تُ] (اِ مرکب) چهارگونه تخم و دانه. رجوع به چهارتخمه شود.

چهارتخمه.

[چَ / چِ تُ مَ / مِ] (اِ مرکب)چهارتخم. || جوشانده ای مرکب از «بارهنگ» و «قدومه» و «سپستان» و «بهدانه»، سینه درد و سرماخوردگی را مفید می باشد. (یادداشت مؤلف). رجوع به چارتخمه شود.

چهارترک.

[چَ / چِ تَ] (ص مرکب) صفت کلاه یا خیمه ای که دارای چهاربخش باشد. یا از چهاربخش ساخته شده باشد. || در اصطلاح بنایی نوعی سقف گنبدی شکل را گویند. رجوع به چارترک شود.

چهارترکیب.

[چَ / چِ تَ] (اِ مرکب)چهارگوهر. چهارعنصر. رجوع به چارترکیب شود.

چهارتک.

[چَ / چِ تَ] (اِ مرکب) نوعی تاخت اسب. نوعی دویدن اسب. تاخت و چهار نعل یا آرام و یرتمه. (از ناظم الاطباء). قسمی دویدن اسب که آن را چهارگانه گویند. (یادداشت مؤلف). || اسب خوش راه و تیزدو. (ناظم الاطباء).

چهارتکاب.

[چَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. 110 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارتکبیر.

[چَ / چِ تَ] (اِ مرکب) چهار بار الله اکبر گفتن. || اشاره است به نماز میت که در آن چهار تکبیر بایستی بگویند و این نماز خاص اهل سنت و جماعت است. چه در مذهب شیعه در نماز میت بایستی پنج تکبیر گفت. || کنایه از ترک چیزی است. رجوع به چارتکبیر شود.

چهارتکبیر خواندن.

[چَ / چِ تَ خوا / خا دَ] (مص مرکب) گزاردن نماز میت. نماز میت خواندن :
خوانده برگنده پیری و میری
سه طلاق و چهار تکبیر.سنائی.
درحال چهار تکبیر بر ملک خواند و عروس پادشاهی را سه طلاق بر گوشهء چادر بست. (تاریخ جهانگشا).

چهار تکبیر زدن.

[چَ / چِ تَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از گزاردن نماز بر جنازهء اموات است. (از انجمن آرا). گزاردن نماز میت. مراد تکبیرهاست که در نماز میت گویند. در نماز میت معمول شیعه پنج تکبیر است و چهار تکبیر مخصوص نماز اهل سنت و جماعت باشد: و هی علی المؤمنین خمس تکبیرات بلاخلاف بیننا. (فرهنگ خطی). || ترک کردن. (انجمن آرا). یعنی ترک کردم. و این کلام کنایه از نماز جنازه است که بعد از آن مرده را وداع کنند. (فرهنگ خطی). رجوع به چار تکبیر زدن شود.

چهار تکبیر کردن.

[چَ / چِ تَ کَ دَ](مص مرکب) گزاردن نماز میت. رجوع به چار تکبیر کردن شود. || ترک کردن. رها کردن. و ترک گفتن : پس چون بر ساحل محیط کرم تشنه روزی چند صبر کرد و اثر شفاء عارضه نمیدید، چهار تکبیر بر آن حضرت کرد و عنان عزیمت بر صوب غور و غزنین گردانید. (تاریخ سلاجقهء کرمان).

چهارتکبیر گفتن.

[چَ / چِ تَ گُ تَ](مص مرکب) نماز جنازه گزاردن. || همه چیز را ترک گفتن. رجوع به چهار تکبیر کردن شود.

چهار تنگ.

[چَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند. 64 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارتو.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چهارتا. چهارلا.

چهارتیغه.

[چَ / چِ غَ/ غِ] (ص مرکب) که آن را چهار تیغه (تیغ) باشد. دارای چهارتیغ. رجوع به تیغ شود.
- قلمتراش چهارتیغه؛ قلمتراش یا چاقوئی که چهار تیغ داشته باشد. (یادداشت بخط مؤلف).

چهارجانب.

[چَ / چِ نِ] (اِ مرکب) چهار سمت. رجوع به چارجانب شود.

چهارجل.

[چَ / چِ جُ] (اِ مرکب)چهارجامه. رجوع به چارجل و چارجامه شود.

چهارجوهر.

[چَ / چِ جَ / جُو هَ] (اِ مرکب)کنایه از عناصر اربعه. || (اِخ) چهار ستارهء نعش است از بنات النعش. رجوع به چارجوهر شود.

چهارجوی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چهارنهر. || ظاهراً چهارجوی بهشت باشد. در شعر ذیل :
بزم چو هشت باغ بین باده چهارجوی دان
خاصه که ساز عاشقان حورلقای نو زند.
خاقانی.

چهارجوی.

[چَ] (اِخ) چارجوی. شهری است در ساحل غربی جیحون از اعمال بخارا و به ملک خوارزم نزدیک است.

چهارجوی بهشتی.

[چَ / چِ یِ بِ هِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از جویهای بهشت است. رجوع به چارجوی بهشتی شود.

چهار جوی فطرت.

[چَ / چِ یِ فِ رَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) عناصر اربعه. چهارمزاج انسان. رجوع به چارجوی فطرت شود.

چهارجهت.

[چَ / چِ جَ هَ] (اِ مرکب) چهار حد اصلی. چهارسوی و چهارطرف: چهار جهت اصلی؛ مشرق، مغرب، شمال و جنوب. چهار جهت فرعی؛ شمال شرقی، شمال غربی، جنوب شرقی و جنوب غربی. || عالم. رجوع به چارجهت شود.

چهارچرخه.

[چَ / چِ چَ خَ / خِ] (ص نسبی مرکب) آنچه دارای چهار چرخ باشد. || (اِ مرکب) نوعی گاری که دارای چهارچرخ است. رجوع به چارچرخه شود.

چهارچریک.

[چَ چَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان سربند بالا بخش سربند شهرستان اراک. 1057 تن سکنه دارد. از چشمه و قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی بافی میباشد. آب چشمهء معروف به سکزتومان در این ده دارای خواص طبی است و برای برخی امراض و سوء هاضمه مفید است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهارچشم.

[چَ / چِ چَ / چِ] (ص مرکب)که چشم چهار دارد. || بسیار مشتاق و منتظر و مراقب: چهار چشم (چهار چشمه) آن را می پایید؛ به دقت مراقب او بود. || صفت سگ نیز واقع شود. مُعَیَّن؛ سگ چهارچشم. (مهذب الاسماء). رجوع به چارچشم شود.

چهارچشم شدن.

[چَ / چِ چَ / چِ شُ دَ](مص مرکب) کنایه است از به دقت در کسی یا چیزی نگاه کردن. کنجکاوانه به بررسی چیزی پرداختن. با کنجکاوی فراوان به کسی یا چیزی نگریستن :
صدر جهان محمد اسعد که سوی او
اقبال را شده ست ز جودش چهارچشم.
هروی مروزی.
رجوع به چارچشم شدن شود.

چهارچشمه.

[چَ چَ مِ] (اِخ) مزرعه ای است از تویسرکان جدیدالبناء از متعلقات کاوکران. آب در آنجا کم است. از شکاف کمری بقدر یک لولهء آفتابه آب جاری بوده است و این آب از چهار سوراخ بیرون می آمده بنابراین استخری بستند و نام او را چهارچشمه گذاشتند. در زیر استخر چهار جریب باغ بعمل آورده اند. (از مرآت البلدان ج 4 ص298).

چهارچشمه.

[چَ چَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش اسدآباد شهرستان همدان. 170 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان از قبیل قالی بافی میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهارچشمه.

[چَ چَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. 1637 تن سکنه دارد. از قنات و چاه آبیاری میشود، محصولش غلات، لبنیات، پنبه و چغندر است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان میباشد. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارچشمه.

[چَ چَ مِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان تبادگان بخش حومهء شهرستان مشهد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارچشمه شمس.

[چَ چَ مِ شَ] (اِخ)دهی است از دهستان بروجرد بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، 338 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصول عمده اش غلات، لبنیات، پنبه و چغندر است. شغل اهالی زراعت و گله داری، و صنایع دستی زنان میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارچشمه ناظم.

[چَ چَ مِ ظِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. 269 تن سکنه دارد. از قنات و چاه آبیاری میشود. محصولش غلات، چغندر و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان از قبیل گلیم و پارچه بافی میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارچشمی.

[چَ / چِ چَ / چِ] (ص نسبی، ق مرکب) صفت کسی که چشمهای کام باز و مراقب داشته باشد: فلان چهارچشمی است؛ یعنی مواظب همه چیز و همهء امور هست. چارچشمی.

چهارچشمی پائیدن.

[چَ / چِ چَ / چِ دَ](مص مرکب) به دقت در چیزی نگریستن. کسی را زیر نظر داشتن و به دقت مواظب اعمال و رفتار وی بودن. رجوع به چارچشمی پائیدن شود.

چهارچشمی دیدن.

[چَ / چِ چَ دی دَ](مص مرکب) با کنجکاوی و دقت فراوان در کسی یا چیزی نگریستن. رجوع به چهارچشمی پائیدن و چارچشمی پائیدن شود.

چهارچشمی گریه کردن.

[چَ / چِ چَ گَ / گِ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) سخت اندوهناک بودن و گریستن. || اظهار فقر و تنگدستی فراوان کردن. رجوع به چارچشمی گریه کردن و چارچشمی شود.

چهارچشمی نگاه کردن.

[چَ / چِ چَ / چِ نِ کَ دَ] (مص مرکب) با چشمهای گشاده به چیزی یا کسی خیره شدن. سخت کنجکاو شدن. رجوع به ترکیب چشمها چهار شدن در ذیل چشم شود.

چهارچمن.

[چَ / چِ چَ مَ] (اِ مرکب) کنایه از عالم و جهان است. (از ناظم الاطباء).

چهارچنار.

[چَ / چِ چِ] (اِخ) از قرای اربابی استرآباد است. از قنات آبیاری میشود. (مرآت البلدان ج4 ص298). از دهات استرآباد رستاق است. (ترجمهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص170).

چهارچنگلی.

[چَ / چِ چَ گُ] (ص نسبی، ق مرکب) چهارچنگولی. رجوع به چهارچنگولی شود.

چهارچنگولی.

[چَ / چِ چَ] (ص نسبی، ق مرکب) تن و دست و پای کژ و خشک شده. || در تداول عامه بدن متشنج و خشک. رجوع به چارچنگولی شود.
- چهارچنگولی ماندن؛ حرکت نتوانستن از کثرت درد، که در ناحیهء کمر و پشت از قولنج و غیره عارض شود.

چهارچوب.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) قطعاتی از چوب که بیش از 3 و کمتر از پنج باشد. چهار قطعهء چوب که معمو تراشیده شده و به زوایای قائمه بهم متصل شده باشد و چهار جانب چیزی را فراگیرد.
- چهارچوب در؛ قطعات چوب چهارگانهء اطراف در که دو به دو موازی و مساوی است و شکل مستطیلی سازد و دو لنگه در (در درهای دولتی) و در یک لتی داخل آن حرکت کند و باز و بسته شود. حاشیهء چوبین در. دریواس. رجوع به چارچوب شود.
- در چهارچوب چیزی گفتگو کردن؛ در محدودهء آن سخن گفتن و گفتگو کردن دربارهء چیزی آن سان که از حدود آن تجاوز نکند، مانند در چهارچوب قانون صحبت میکنیم، در چهارچوب قانون بایستی قضاوت کرد. در چهارچوب علم گفتگو باید کرد.
- در چهارچوب قرار دادن و در چهارچوب -افکندن؛ مجازاً به معنی محدود کردن و برای چیزی حد و حدودی قرار دادن است.

چهارچوب.

[چَ / چِ] (اِ مرکب)(1) از اصطلاحات علم آمار، اساس آمارگیری نمونه ای را اصطلاحاً چهارچوب گویند. و آن عبارت است از: فهرست مجموعه واحدهای جامعهء مورد مطالعه که از آن به تعداد معینی نمونه انتخاب میشود. در طرح و اجرای هر آمارگیری لازم است که قب اطلاعاتی از جامعهء مورد مطالعه و بعضی از مشخصات جامعهء آماری در دست باشد، تا به عنوان چهارچوب در طرح آمارگیری آن جامعه استفاده شود. این اطلاعات را ممکن است از آمارگیری های قبلی که دربارهء موضوع مورد مطالعه انجام گرفته و یا از منابع دیگر مث اطلاعاتی که در ادارات و مؤسسات دولتی و وابسته به دولت موجود است به دست آورد. این اطلاعات را معمو از آخرین سرشماری یا آمارگیری به دست می آورند و این اطلاعات هرچه تازه تر و دقیق تر باشد از آمارگیری نتیجهء بهتری گرفته میشود. زیرا اگر زمان تهیهء چهارچوب خیلی دیرتر از زمان آمارگیری باشد ممکن است تغییرات کلی در وضع واحدهای نمونه حاصل شده باشد و آمارگیری بی ارزش شده باشد، و تورش تولید کند. (روشهای مقدماتی آماری33).
(1) - Frame.

چهارچوب فطرت.

[چَ / چِ بِ فِ رَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است. رجوع به چارچوب فطرت شود.

چهارچوبه.

[چَ / چِ بَ / بِ] (اِ مرکب)چهارچوب. رجوع به چارچوب و چارچوبه و چهارچوب شود.

چهارچوبه.

[چَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بیرجند. 100 تن سکنه دارد. از چشمه و قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و انگور است. شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارچهار.

[چَ / چِ چَ / چِ ] (اِ مرکب)مربع. چهارضلعی. رُباع. || چارچار. چهار روز از آخر چهلهء بزرگ و چهار روز از اول چهلهء کوچک زمستان که مصادف است با ششم تا چهاردهم بهمن ماه.

چهارچهار کردن.

[چَ / چِ چَ / چِ کَ دَ](مص مرکب) به دسته های چهارتائی قسمت کردن.

چهارحاشیه.

[چَ / چِ یَ / یِ] (اِ مرکب)چهار طرف. چهاردور.

چهارحد.

[چَ / چِ حَ دد / حَ] (اِ مرکب)چهارجهت چیزی. چهارسوی چیزی. حد شمالی و جنوبی و شرقی و غربی چیزی :
زین چار خلیفه ملک پیداست
خانه به چهارحد مهیاست.نظامی.

چهارحد.

[چَ حَ] (اِخ) دهی است از بخش خرقان شهرستان ساوه. رجوع به چارحد شود.

چهارحرفی.

[چَ حَ] (ص نسبی) کلمه ای که از چهار حرف تشکیل شده باشد. مانند: آغوش. رباعی. رجوع به چارحرفی شود.

چهارحصار.

[چَ / چِ حِ] (اِ مرکب)چهارباره. چهارقلعه. چهارحصن. || دعائی که بر پیراهن جنگجویان می نوشتند تا از آسیب و گزند مصون مانند. چارحصار.

چهارحمال.

[چَ / چِ حَمْ ما] (اِ مرکب)چهار باربر. چهارحمل کننده. || چهاربسیط که کنایه از چهارعنصر باشد. (برهان) (آنندراج). چهارعنصر. (ناظم الاطباء). کنایه از چهارعنصر است. || چارستون خانه. رجوع به چارحمال شود.

چهارحوض.

[چَ حَ/ حُو] (اِخ) نام یکی از کاخهای شاه عباس صفوی در اصفهان که در مجاورت عمارت تیموری واقع بود. و از یک طرف به باغ چهل ستون و از طرف دیگر به میدانی (که به مناسبت نام همین کاخ میدان چهارحوض خوانده میشد) ارتباط داشت.

چهارخال.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) مرکب از چهار (عدد اصلی) + خال. در تداول عامه مرادف «لو». و خال به هر یک از نقش های قراردادی ورق های بازی اطلاق شود. و هر خال نمایندهء واحدی باشد. چهارلو، برگ یا ورق بازی که چهارلو یا چهار نقش داشته باشد. || اصطلاح دیگری است در ورق بازی و آن چهارگونه نقش منقوش بر ورقهای بازی است و آن نقوش: خال سیاه(1) خشت(2) دل(3)گشنیز یا خاج(4) است. || اصطلاح دیگری است در ورق بازی و آن چهار مشابه است از چهار نقش چون: چهارآس، چهارشاه، چهاربی بی، چهارسرباز، چهارده لو و غیره...
(1) - Pique.
(2) - Carreau.
(3) - Caur.
(4) - Trefle.

چهارخان.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) خانهء زیر افشار در نرد. (یادداشت مؤلف).

چهارخانوار.

[چَ نَ / نِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه. از چشمه آبیاری میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهارخانه.

[چَ / چِ نَ / نِ] (ص مرکب) که خانه های چهارگانه داشته باشد. که نقش چهار گوشه و خانه های منظم (مربع) داشته باشد. شطرنجی: پارچهء چهارخانه؛ پارچه ای که خانه های مربع شکل داشته باشد.

چهارخانه.

[چَ / چِ نَ / نِ] (اِ مرکب)شکنبهء گوسپند. || نوعی طعام که گیپا نیز گویند. || نان قندی نازک. || نوعی رشتهء فرنگی که از خمیر سازند. (ناظم الاطباء).

چهارخانه سر.

[چَ نَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان. 71 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش چای است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهارخانه کردن.

[چَ / چِ نَ / نِ کَ دَ](مص مرکب) شطرنجی کردن. به خانه های مربع شکل قسمت کردن. در اصطلاح نقاشی و نقشه کشی، وقتی که نقاش یا نقشه کش در کار نقاشی و نقشه کشی ناتوان است و چیره دستی خاص این دو فن را ندارد بر صورت یا نقشه ای که میخواهد آن را چند برابر کند، اول چهارخانه های کوچک رسم میکند و سپس کاغذ یا پارچه ای که آن صورت و نقشه را میخواهد روی آن نقاشی کند یا بکشد، به تعداد خانه های صورت و نقشهء اصلی (منتهی هرچند برابر که بخواهد بزرگتر) چهارخانه میکند. چون معمو جزئی از صورت یا نقشهء اصلی در هر خانهء کوچک قرار میگیرد. نقاش یا نقشه کش به آسانی میتواند همان وضع و حال را در خانهء مشابه اما بزرگتری که روی کاغذ یا پارچه که از پیش چهارخانه و آماده کرده است منعکس و مرتسم کند و در حقیقت چهارخانه کردن تصویر یا نقشه، یک نوع تجزیه کردن صورت و نقشه است به اجزاء بسیار کوچک.

چهارخایگی.

[چَ / چِ یَ / یِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی چهارخایه. مجازاً دلیری و جنگجوئی. گندآوری. خایه داری. || زن بارگی. داشتن میل فراوان بزنان. رجوع به چارخایگی شود.

چهارخایه.

[چَ / چِ یَ / یِ] (ص مرکب)که خایه چهار دارد. || مجازاً جگرآور. دلیر. گندآور. خایه دار. نرمنش. مرد مرد :
گر کندهء بینی ترا تخته کنند
هر در که از او کنند یک لخته کنند
تا کی بود این چهارخایه زینسان
خوب است که بینی ترا اخته کنند.
شرف الدین شفائی.
|| پردلی در شکار. (اشتینگاس). || ستیزه جو. جنگخواه. جنگ آرزو (اشتینگاس). || زن باره. (اشتینگاس).

چهارخروار.

[چَ خَرْ] (اِخ) دهی است از دهستان نوده چناران بخش حومهء شهرستان بجنورد، 227 تن سکنه دارد. از رودخانه و چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و مال داری میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارخصم.

[چَ / چِ خَ] (اِ مرکب)چهاردشمن. چهارضد. || مجازاً چهارعنصر. رجوع به چارخصم شود.

چهارخلط.

[چَ / چِ خِ] (اِ مرکب) در اصطلاح پزشکان قدیم، بلغم و خون و سودا و صفراست. رجوع به چارخلط شود.

چهارخلیفه.

[چَ / چِ خَ فَ / فِ] (اِخ)چهار خلیفهء صدر اسلام: ابوبکر، عمر، عثمان و علی بن ابیطالب (ع). چهاریار. رجوع به چارخلیفه شود. || (اِ مرکب) کنایه از چارعنصر است.

چهارخوان.

[چَ / چِ خوا / خا] (اِ مرکب)چهارجوی بهشت. || (اِخ) کنایه از نیل و فرات و دجله و جیحون است. رجوع به چارخوان شود.

چهارخواهر.

[چَ / چِ خوا / خا هَ] (اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است. چهارگوهر. چهارآخشیج :
وین هر چهارخواهر زاینده
با بچگان بی عدد و بی مر.ناصرخسرو.

چهارخیابان.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) جائی که دو خیابان یکدیگر را قطع کنند. میدانی که چهار خیابان از چهار سو به آن منتهی شود. رجوع به چارخیابان شود.

چهاردانگ.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چهار قسمت از شش قسمت چیزی. ثلثان. (زمخشری) (مهذب الاسماء). دو ثلث. || اصطلاح موسیقی (آواز) است. رجوع به دانگ شود. || اصطلاحی در تراشیدن قلم. رجوع به چاردانگ شود.

چهاردانگ.

[چَ] (اِخ) از قرای محال نرماشیر است. 142 خانوار سکنه دارد. (مرآت البلدان ج4 ص298).

چهاردانگ.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان میان تکاب بخش بجستان شهرستان گناباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهاردانگ.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان میان بخش بجستان شهرستان گناباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهار دانگ و نیم.

[چَ / چِ گُ] (اِ مرکب)نه قسمت از دوازده قسمت چیزی. نصف و ربع چیزی با هم. (از زمخشری) :... والحال سکهء نواب کامیاب اقدس اشرف اعلی نیز پنجشاهی به وزن نه دانگ و نیم زمان شاه محمود و طلای اشرفی به دستور قدیم چهار دانگ و نیم سکه میشود و کمال رواج و رونق الحمدالله در اصفهان و تمام اطراف ممالک محروسه دارد. (تذکرة الملوک ص 24 چ 2).

چهاردانگه.

[چَ / چِ گَ / گِ] (ص مرکب)چیزی که دو قسمت از سه قسمت را داشته باشد. که دو ثلث از تمام را بدارد. || در اصطلاح بنایان آجری که دو دانگ آن شکسته باشد. (یادداشت مؤلف).

چهاردانگه.

[چَ گَ] (اِخ) نام شاخه ای از رود کارون. رود کارون چون به شوشتر رسد به دو شاخه گردد، شاخه ای از جانب مغرب شهر رود و شاخهء دیگر از جانب مشرق آن و پس از طی حدود 5 فرسنگ باز بهم رسند. و جلگهء میاناب را درون این دو شاخه تشکیل دهند. چهاردانگه یا شطیط نام شاخهء بزرگتر است که به مغرب شهر رود و دودانگه یا گَرگَر نام شاخهء کم آب تر که به مشرق شهر جاری باشد.

چهاردانگه.

[چَ گَ] (اِخ) از قرای بلوک سرحد فارس است. (مرآت البلدان ج2984). از بلوکات سردسیر فارس. (تاریخ عصر حافظ ص248). از بلوکات ولایت قشقایی فارس. طولش 144 و عرض آن 66 هزار گز میباشد. حد شمالی آباده و اقلید، جنوبی مائین و کالیفروز و شرقی قنقری و غربی شش ناحیه. آب و هوای آن سردسیر است، و جمعیتش 6500 تن میباشد. چهاردانگه به چهار ناحیه قسمت میشود: خونکشت، اوجان، خسرو شیرین و کوشک زرد. و دارای 29 قریه است. (یادداشت مؤلف).

چهاردانگه.

[چَ گَ] (اِخ) از بلوکات ولایت قراجه داغ آذربایجان، 43 قریه دارد و 40 فرسخ مساحت آن است. مرکز آن قریهء میاندرن حد شمالی ارس کنار شرقی گرمادوز.

چهاردانگه.

[چَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان افشاریهء ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران، 181 تن سکنه دارد. از قنات و رود گردان آبیاری میشود. محصولش غلات، بنشن، چغندرقند و انگور است. صیفی کاری دارد. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چهاردانگه.

[چَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. 1055 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، چغندرقند، و انواع میوه است. صیفی کاری دارد. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چهاردانگه.

[چَ گَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان ساری که از شمال به بخش مرکزی ساری و بخش بهشهر، از جنوب و خاور به ارتفاعات سینه کوه، داراب کوه، بادله کوه، و کوه چنگی از سلسله جبال البرز و از باختر به بخش دودانگه محدود است.
وضع طبیعی: در این بخش سه درهء مهم وجود دارد که جهت آنها از جنوب خاور بشمال باختری است و چهار رشته کوه پوشیده از درخت های جنگلی بین این دره ها واقع گردیده. طول این دره ها در حدود صدهزار و فاصلهء بین آنها در حدود 30 هزار گز است و در خانه گرماب در درهء باختری جریان دارد. و قراء دهستان سورتیجی در کناره های این دره واقع شده اند. در درهء مرکزی رودخانهء زارمرود جریان دارد. و قراء دهستان هزارجریبی در قسمت علیا و قسمتی از قراء سورتیجی در قسمت سفلای آن وجود دارد رودخانهء مهربان یانکا در درهء سوم که تقریباً شرقی غربی است جریان دارد و قراء دهستان شهریاری در قسمت علیاء و قراء دهستان یخکش در قسمت سفلا واقع گردیده. راههای بخش به علت وجود جنگلهای انبوه و شیب زیاد صعب العبور است. و در زمستان و مواقع بارندگی و آمد و شد مشکل میشود. اکثر قراء بخش در دامنه های جنوب ارتفاعات واقع شده دامنه های شمالی دارای دامنه های انبوه است. جنگلهای بخش برای گاوداران بسیار مفید است. در طول رودخانه تا حدود 70 هزار گز برنج کاشته میشود. آبادیها با مسافت هزار تا شش هزار گز دورتر از رودخانه روی ارتفاعات قرار دارد. محصول عمدهء بخش برنج است که در کنار رودخانه کاشته میشود. در ارتفاعات و دامنه ها غلات دیمی و لبنیات است. شغل عمدهء اهالی کشاورزی و گله داری است. این بخش از 3 دهستان تشکیل شده مرکز بخش قصبهء کیاسر است. تعداد قراء و جمعیت دهستان عبارت است از:
1 - دهستان سورتیجی 94 آبادی و 22200 نفر
2 - دهستان هزارجریبی 54 آبادی و 15000 نفر
3 - دهستان شهریاری 47 آبادی و 13000 نفر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران4).

چهاردانگه.

[چَ گَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای پنجگانهء بخش هوراند شهرستان اهر. در شمال بخش واقع است. آب و هوای آن معتدل مایل به گرمی است. از شمال و باختر به دهستان گرمادوز، از جنوب به دهستان های دودانگه و دیکله، و از خاور به دهستان انگوت محدود میباشد. قراء تابعه از رودخانه های محلی و چشمه سارها آبیاری میشود. از 38 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده که روی هم رفته 5270 تن سکنه دارند. قراء مهم آن: کاوار، کورن، کلی قوزی، دهرود، و مرکز دهستان ارلان میباشد. محصول عمده اش غلات، حبوبات و میوه های جنگلی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهاردانه.

[چَ / چِ نَ / نِ] (اِ مرکب) رجوع به جهودانه شود.

چهاردرخت.

[چَ دِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، 113 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، چغندرقند است. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهاردرخمی.

[چَ دِ رَ] (اِ مرکب) نام مسکوکی در زمان اُتُ فردات اول پادشاه پارس، در حدود 300 ق.م. که ارزش آن معادل چهار درهم بوده است. (تاریخ ایران باستان ج2 ص1496).
- چهاردرخمی نقره؛ نام مسکوکی از نقره در زمان اِواُگراس دوم والی صیدا در حدود 350 ق.م. (تاریخ ایران باستان ج2 ص 1496).

چهاردرد.

[چَ / چِ دَ] (اِ مرکب) کنایه از درد زاهوست. درد شدید هنگام زایمان. درد سخت زن زاج. رجوع به چاردرد شود.

چهاردرگاه.

[چَ / چِ دَ] (اِ مرکب) سراپرده. خیمه. رجوع به شامیانه شود.

چهاردرویش.

[چَ دَرْ] (اِخ) نام افسانه ای کهن است. (از یادداشت مؤلف). افسانهء عامیانهء مختصر و منظومی است به طرز مثنوی در سه داستان مشتمل بر لطائف و نکته ها که در آن سه درویش سرگذشت خود را برای امیر خراسان بازمیگویند، و امیر خراسان نیز داستان زندگی خویش را برای آنان نقل میکند. داستان چهاردرویش را بعضی از امیرخسرو دهلوی دانسته اند، که درست نیست. میرمحمدحسین تحسین آن را به نام نوطرز مرصع به هندوستانی ترجمهء کرد. و ترجمهء دیگری از آن به نام باغ و بهار بوسیلهء یکی دیگر از مردم هند صورت گرفت. افسانهء چهاردرویش در بمبئی طبع شده است. و نظم آن از خواجه ابوتراب بن خواجه علیخان بن نجم الدین بن خواجه علی تستری متخلص به نقاش است. رجوع به چاردرویش شود.

چهاردره.

[چَ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهمئی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان، 100 تن سکنه دارد. از رودخانهء پوتو آبیاری میشود. محصولش غلات، برنج، پشم و لبنیات و صنایع دستی قالی، قالیچه، جاجیم و پارچه بافی برای چادر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهاردری.

[چَ / چِ دَ] (ص نسبی) اتاقی که چهار در معمو به سوی حیاط یا باغچه و باغ داشته باشد. اتاقی که در ضلع مشرف به حیاط آن چهار در نصب شده باشد. اتاقی که از آن چهار در به جانب حیاط گشوده شود. || (اِ مرکب) کنایه از دنیاست. || کنایه از عناصر چهارگانه است. رجوع به چاردری شود.

چهاردریچه.

[چَ / چِ دَ چَ / چِ] (اِ مرکب)کنایه از چشم و گوش و دهان و بینی است. (از شرفنامهء منیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از چهارعنصر است. || کنایه از کسی است که بر یک سخن نماند. (آنندراج) (انجمن آرا).

چهار دست و پا.

[چَ / چِ دَ تُ] (اِ مرکب)قوائم حیوان؛ یعنی مجموع شمار دستها و پاهای کسی یا حیوانی. دو دست و دو پای او :چهار دست و پای خود را برداشت [ سگ ] و آوازی حزین و ناله ای از او شنیده میشد. (انیس الطالبین ص29).

چهاردست وپا رفتن.

[چَ / چِ دَ تُ رَ تَ] (مص مرکب) خمیده بر دو دست و دو پا قرار گرفتن همچون ستوران و حرکت کردن. مانند ستور رفتن. چون چهارپایان حرکت کردن. رجوع به چاردست و پا رفتن شود.

چهاردستی.

[چَ / چِ دَ] (ص نسبی، ق مرکب) با چهاردست. که در آن چهاردست باشد.
- قمار چهاردستی؛ قماری که چار حریف در آن به بازی نشینند. رجوع به چاردستی شود.

چهاردندان.

[چَ / چِ دَ] (ص مرکب) که دندان چهار دارد. || شتر هفت ساله. (فرهنگ نظام).

چهار دندان پیشین.

[چَ / چِ دَ نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) دندانهای پیشین انسان و دیگر پستانداران. دندانهای تیز و بران که در انسان تعدادشان در هر فک چهار باشد. رَباعیه. ثنایا.

چهار دندان شدن.

[چَ / چِ دَ شُ دَ](مص مرکب) دارای چهاردندان گردیدن. || در چهارپایان اهلی کنایه از پیر شدن باشد. چهار دندان شدن شتر، بهفتم سال رسیدن شتر است. و چهار دندان شدن گاو، اشاره به پیر شدن گاو میباشد : اشتر که چهاردندان شود از آواز جرس نترسد. (تذکرة الاولیاء).

چهاردندانه.

[چَ / چِ دَ نَ / نِ] (ص نسبی)که دندانه چهار دارد. || رباعی الابل؛ شتر هفت ساله. رجوع به چهاردندان شود.

چهاردوال.

[چَ / چِ دَ] (اِ مرکب) قطعه چوبی کوتاه است که مکاریان به یک سر آن چهار دوال و سیخ کوچکی نصب کنند و حیوانات را بدان برانند و به جای دوال اگر زنجیر کنند شلاق گویند. (از لغت محلی شوشتر خطی). رجوع به چاردوال شود.

چهاردولی.

[چَ دُو] (اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش مرکزی شهرستان مراغه. در جنوب خاوری بخش واقع و موقعیت آن کوهستانی است. قراء دهستان از چشمه سارها و قنات و آبهای برف و باران آبیاری میشود. محصول عمده اش غلات و لبنیات است. شغل ساکنین قراء دهستان کشاورزی و گله داری، و صنایع دستی و جاجیم و جوراب بافی است. دهستان چهاردولی از 51 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و روی هم رفته 10190 تن سکنه دارد. راه شوسهء میاندوآب به شاهین دژ از قسمت جنوب باختری این دهستان عبور میکند. ابنیهء قدیمی این دهستان به شرح زیر است: در قریهء چچک لو خرابه های سه قلعه و آثار شهر هلاکوخان باقی است. در قریهء فتور خرابه های قلعهء ساری داش و در قریهء خلج قلعهء جرم داش و در قریهء خوشانی بالا غار بزرگی است که بیشتر اهالی آثار مزبور را منسوب به دورهء مغول میدانند. مرکز دهستان قریهء محمودجیق میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهاردولی.

[چَ دُو] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش قروهء شهرستان سنندج است. این دهستان در جنوب خاوری بخش واقع شده و از شمال به دهستان اسفندآباد همین بخش، از خاور به بخش سیمینه رود، از جنوب به بخش اسدآباد و از باختر به بخش سنقر و کلیائی از شهرستان کرمانشاهان می پیوندد. هوای دهستان سردسیر است. (زمستان طولانی، تابستان معتدل). آبادیهای دهستان از چشمه آبیاری میشود. و محصول عمدهء آن غلات و لبنیات است. ارتفاعات در باختر این دهستان کوههای شمالی و خاوری بخش سنقر کلیائی و کوههای جنوبی دهستان اسفندآباد واقع است و خرسرنه - سنگ سوراخ - بنصیری نامیده میشوند. ارتفاع قلهء خرسرنه 2567، سنگ سوراخ 2927 و بنصیر 2802 گز است. کوههای دهستان خدابنده لو در خاور دهستان کشیده شده و به سلسلهء اصلی الوند متصل میگردد. گردنهء همه کسی بین قروه و همدان پست ترین نقطهء کوه مذکور میباشد و ارتفاع آن 2165 گز است. رودخانهء مهمی در این دهستان وجود ندارد. تنها رودخانهء کوچک شیروانه و تکیه است که از ارتفاعات باختری سرچشمه گرفته به طرف شمال جریان پیدا میکند و به رودخانهء شور می پیوندد. آب رودخانه های کوچک دیگر دهستان که در بهار و مواقع بارندگی زنده و آب دارند به رودخانهء بالا منتهی میشوند. دهستان چهاردولی از 31 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و 12000 تن سکنه دارد و قریه های مهم آن عبارت است از: صندوق آباد، نارنجک، آقبلاغ، باباشیداله، گندآب بالا و پائین. راه شوسهء سنندج به همدان از وسط دهستان میگذرد. آبادیهای ناظم آباد دوسر، وی نسار، و داش بلاغ این دهستان کنار راه شوسه واقع شده اند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

چهاردولی اسدآباد.

[چَ دُو اَ سَ](اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش اسدآباد شهرستان همدان. این دهستان در شمال بخش واقع شده و از شمال به دهستان چهاردولی بخش قروه، از جنوب به دهستان جلگه افشار، از خاور به کوه آلماقولاغ و از جانب باختر به دهستان کلیائی اسدآباد محدود است. قسمت مرکزی شمال دهستان دشت، و جنوب باختر و خاور آن کوهستانی است. سردسیر است. زمستانهای آن طولانی و تابستان های آن معتدل است. قریه های کوهستانی از چشمه ها و قریه هائی که در دشت واقع اند از رودخانهء شهاب آبیاری میشوند. محصول عمدهء دهستان: غلات، حبوبات، پیاز، توتون و لبنیات است. این دهستان از 27 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 8 هزار نفر است. مرکز دهستان آبادی چنار عباسخان و قراء مهم آن: کمک، پیرملو، ایوراع، قره بلاغ، آهوتپه، حسن آباد میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهارده.

[چَ / چِ دَهْ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) عدد اصلی میان سیزده و پانزده. ده بعلاوهء چهار. رجوع به چارده شود.
- ماه شب چهارده یا چهارده شب؛ بدر. ماه تمام. پُرماه. گردمه. گردماه.
- مِثل ماه شب چهارده؛ سخت زیبا. بسیار زیبا.
- مَه چهارده شب؛ معشوق زیباروی :
از تو ای چون مه چهارده شب
پانزده مه گسست پیوندم.سوزنی.

چهارده.

[چَ دِهْ] (اِخ) قصبه ای است از دهستان لفمجان بخش مرکزی شهرستان لاهیجان، 3283 تن سکنه دارد. از سفیدرود آبیاری میشود. محصولش برنج، و کنف و ابریشم است. صیفی کاری دارد. شغل اهالی زراعت است. 20 دربند دکان و یک حمام دارد. چهارده از محله های شیرکوه، کاچان کاچرا، لات محله تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهارده.

[چَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. 350 تن سکنه دارد. از شلمان رود و پل رود آبیاری میشود. محصولش برنج و چای است. شغل اهالی زراعت است. این ده از دو محل بالا و پائین تشکیل شده. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهارده.

[چَ دِهْ] (اِخ) از قرای استرآباد است. خالصهء دیوان از سه رشته قنات آبیاری میشود. (از مرآت البلدان ج4 ص298). از دهات سدن رستاق (مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص168). دهی است از دهستان سدن رستاق بخش کردکوی شهرستان گرگان. 1180 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصول عمده اش برنج، غلات، پنبه، حبوبات و توتون و سیگار است. شغل اهالی کشاورزی و گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. یک دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چهارده.

[چَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاخواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه، 225 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، پنبه و بنشن است. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارده.

[چَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان فلاور بخش لردگان شهرستان شهرکرد. 122 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و برنج است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان، گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

چهاردهاة.

[چَ دُ] (اِخ) (مرکب از: چهار+ دُهاة، جِ داهی)، یعنی چهارگربزان و چهارزیرکان و مراد معاویة بن ابی سفیان، زیادبن ابیه، عمروبن العاص، مغیرة بن شعبة باشد : آن خداوند در بحر تفکر بطلب درّ صواب غوطه خورد و رائی زد که هرگز اندیشهء آن چهار شخص که دهاة عرب بوده اند؛ یعنی معاویه و زیاد و عمروبن العاص و مغیرة بن شعبه به کُنه آن نرسیدی. (المضاف الی بدایع الازمان ص12).

چهارده بالا.

[چَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان شهآباد بخش حومهء شهرستان بیرجند و 118 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارده بند.

[چَ / چِ دَهْ بَ] (ص مرکب)(مرکب از چهارده + بند) که بند چهارده دارد. || (اِ مرکب) اصطلاحاً بند، بیت شعری است با قافیهء خاص و ممتاز از قوافی ابیات قبل خود که در «ترکیب بند» به دنبال هر ترکیب آید و در هر قسمت و ترکیب قافیهء دیگر گیرد و در «ترجیع بند» عیناً تکرار شود.
- چهارده بند محتشم؛ چهارده بند شعر در مصیبت و سوک اهل بیت رسول، که محتشم کاشانی آن را سروده است. (یادداشت مؤلف).

چهارده پائین.

[چَ دِهْ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهآباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، و انواع میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارده جفته.

[چَ دَهْ جُ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان هرسم بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، 200 تن سکنه دارد. از سراب هرسم آبیاری میشود. محصولش غلات، حبوبات، چغندرقند، توتون و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهارده چاک.

[چَ دَهْ] (اِخ) تیره ای از ایل اینانلو از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص86). رجوع به ایل اینانلو شود.

چهارده چریک.

[چَ دَهْ چِ] (اِخ) یکی از طوایف ایل قشقائی که مرکب از 120 خانوار است و در حوالی سمیرم مسکن دارند. (یادداشت مؤلف). طایفه ای از طوایف ایل قشقائی. (جغرافیای سیاسی کیهان83).

چهارده رودبار.

[چَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان نرم آب بخش دودانگهء شهرستان ساری، 120 تن سکنه دارد. از رودخانهء تجن آبیاری میشود. محصولش غلات و برنج و شغل اهالی کشاورزی و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چهارده ساله.

[چَ / چِ دَهْ لَ / لِ] (ص نسبی) کودکی که سال وی از سیزده گذشته اما به پانزده نرسیده باشد. رجوع به چارده ساله شود.

چهارده قوت.

[چَ / چِ دَهْ قُوْ وَ] (اِ مرکب) چهارده نیرو که عبارت است از حواس ظاهری از قبیل: جاذبه، ماسکه، هاضمه، دافعه، غاذیه، مولده، مصوره، نامیه، غضبی، شهوانی و غیره. (حکمت اشراق صص 288-287).

چهارده کلاته.

[چَ دَهْ کَ تَ] (اِخ) دهی از دهات هزارجریب واقع در کوهستانهای جنوب شرقی مازندران. (ترجمهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو حاشیهء ص84).

چهاردهم.

[چَ / چِ دَ هُ] (عدد ترتیبی مرکب، ص نسبی) (مرکب از: چهارده + میم ماقبل مضموم، پسوند عدد ترتیبی) و مراد از آن بیان مرتبهء عدد است. رجوع به چاردهم شود.

چهارده معصوم.

[چَ دَهْ مَ] (اِخ) مراد پیغمبر اسلام و دخترش فاطمه و علی (ع) است با فرزندانش که امامان شیعه اند؛ یعنی: امام حسن، امام حسین، امام زین العابدین، امام محمدباقر، امام جعفر صادق، امام موسی الکاظم، امام رضا، امام محمدتقی، امام علی نقی، امام حسن عسکری، امام مهدی قائم الزمان.

چهارده معصومی.

[چَ / چِ دَهْ مَ] (ص نسبی) منسوب به چهارده معصوم. یعنی دوازده امام و پیغمبر اکرم و حضرت فاطمه.
- سادات چهارده معصومی؛ ساداتی که گروهی از آنان در ایران و عده ای در کراچی بسر می برند. آقاخان محلاتی از آنهاست. (یادداشت مؤلف).

چهاردهمین.

[چَ / چِ دَ هُ] (ص نسبی، اِ مرکب) چهاردهم. (مرکب از چهارده + میم ماقبل مضموم، پسوند عدد ترتیبی + «ین»، علامت نسبت) آنچه در مرتبهء چهاردهم قرار گیرد. رجوع به چاردهمین شود.

چهاردهه.

[چَ / چِ دَ هَ / هِ] (ص مرکب) از چهار + دهه، صفت نسبی (ده + ه ) منسوب به عدد ده. || چهار مرتبه ده تا. چهل تا. عدد ده را واحد مرتبهء دوم یا مرتبهء دهگان (عشرات) قرار میدهند و آن را یک دهه مینامند و از آن یکی از سه بخش سه گانهء ماه اراده کنند، چنانکه دههء آخر ماه صفر. یا دههء اول ماه محرم؛ یعنی ده روز متوالی آخر ماه صفر و ده روز متوالی اول تا دهم ماه محرم. و یا یکی از بخشهای دهگانهء قرن (صد سال) را منظور دارند چنانکه دههء دوم قرن پنجم؛ یعنی سالهای 411 تا 420 و جز آن.

چهارده هزار.

[چَ / چِ دَهْ هَ / هِ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) اربع عشر الفاً. عددی که از هزار برابر کردن عدد چهارده پیدا شود.

چهارده یک.

[چَ / چِ دَهْ یَ / یِ] (اِ مرکب) یک چهاردهم، یک قسمت از چهارده قسمت چیزی.

چهاردیوار.

[چَ/ چِ دی] (اِ مرکب)چاردیوار. جائی که از چهار سمت محصور بود. که از هر سوی دیواری گرد او باشد. محاط به چهار دیوار از چهار سو. چهاردیواری. دیواربست : و یک روز به نزدیک آن چهاردیوار گذشت و او را قصهء آن دیواربست و آن مردمان بگفتند. (ترجمهء تفسیر طبری). || کنایه از چهار طرف عالم. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- چهاردیوار جهان (گیتی)؛ چهارحد عالم. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از چهارعنصر. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء).
- چهاردیوارِ نفس؛ کالبد آدمی. بدن آدمی. جسم آدمی.
- || کنایه از دنیا و جهان میباشد. رجوع به چاردیوار شود.

چهاردیوار.

[چَ دی] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهآباد، 241 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی کشاورزی و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چهاردیوار.

[چَ دی] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران5).

چهاردیوار.

[چَ دی] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان هنزا بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهاردیواری.

[چَ/ چِ دی] (ص نسبی مرکب، اِ مرکب) منسوب به چهار دیوار. جائی که از چهار طرف با چهار دیوار محصور شده باشد. چهاردیواری : آن مردگان در آن چهاردیواری بماندند سالیان بسیار. (ترجمهء تفسیر طبری). رجوع به چاردیواری شود.
- بودجهء چهاردیواری؛ بودجهء درست و کامل.
- چهاردیواری اختیاری؛ مثلی است که از آن مصونیت حقوقی خانه و جایباش را خواهند. (یادداشت مؤلف).
- چهاردیواری بودجه؛ چهارچوب بودجه در حد توانائی و امکانات بودجه.

چهاردیه.

[چَ دِ] (اِخ) از اعمال ارجان است و ارجان از اعمال پارس است. (فارسنامهء ابن البلخی ص148 و ص120 چ کمبریج).

چهارراه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) جائی که دو راه یا دو کوچه همدیگر را قطع کنند. محل تقاطع دو کوچه یا دو راه یا دو خیابان. آنجا که از چهار جهت و سوی گذر و معبر ممتد گردد و هر معبری راهی مقابل خود و ممتد در جهت مخالف خود داشته باشد. رجوع به چارراه شود.
- سر چهارراه؛ ملتقای گذرهای چهارگانه یا نقاط متصل به محل تقاطع. حوالی جائی که از هر جهت از جهات چهارگانهء آن گذر و معبری بیرون رفته باشد.

چهارراه.

[چَ/ چِ] (اِ مرکب) داروئی است. و صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی در ترکیب معجون شلیثا نام آن آرد و به تازی آن را تراب اربعه گویند. (یادداشت مؤلف).

چهارراه.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. در 12هزارگزی باختر لنده مرکز دهستان واقع است. 100 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع آنان دستی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چهارراه.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاوید بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. در 15هزارگزی خاور فهلیان و 4 هزارگزی خاور شوسهء کازرون به بهبهان واقع است. 300 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود، محصولش غلات، حبوبات و برنج است. شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چهارراه.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاین بخش کلات شهرستان دره گز، 165 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارراه.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش سمیرم شهرستان شهرضا. در 46هزارگزی جنوب باختر سمیرم واقع است. 51 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چهارراه گیشین.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت کوه باشت و بابوئی بخش گچساران شهرستان بهبهان، 650 تن سکنه دارد. از قنات و چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و روغن است. شغل اهالی زراعت، حشم داری و صنایع دستی زنان میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارراهی.

[چَ] (اِ مرکب) تداول دیگری از چهارراه. رجوع به چارراه و چهارراه شود.

چهارراهی.

[چَ] (اِخ) طایفه ای از ایلات ممسنی فارس است. (یادداشت مؤلف). از ایلات متفرقهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص90).

چهاررئیس.

[چَ رَ] (اِ مرکب) کنایه از عناصر چهارگانه است. (برهان) (آنندراج) :
مباد کز پی خشنودی چهاررئیس
دو پادشا را در ملک دل بیازارم.خاقانی.

چهارردیفی ها.

[چَ / چِ رَ] (ص نسبی)(1)راسته ای از ستارگان دریائی که دو ردیف پا در هر طرف ناودان آمبولاکرر دارند. مانند استریاس گلاسیالیس(2) که در تمام دریاها فراوانند و استریاس روبنس(3) که در تمام اقیانوسها زیست میکنند. و هلیاستر(4) که 30 تا 40 بازو دارد. (جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ج1 ص260).
(1) - Quadriseries.
(2) - Asterias glacialis.
(3) - Asterias rubens.
(4) - Heliaster.

چهاررکن.

[چَ / چِ رُ] (اِ مرکب) ارکان اربعه. پایه های چهارگانه. || عناصر چهارگانه. چهارآخشیج. آب و آتش و باد و خاک. || چهارطبع. طبایع اربعه. || دو دست و دو پا.
- چهاررکن کعبه؛ منار شامی و یمانی و عراقی و حجرالاسود. و این چهار از ارکان کعبه است. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : خانهء کعبه به میان مسجدست مربع طولانی، که طولش از شمال به جنوب است و عرضش از مشرق به مغرب، و طولش سی ارش است و عرض شانزده و در خانه سوی مشرق است و چون در خانه روند، رکن عراقی بر دست راست باشد و رکن حجرالاسود بر دست چپ و رکن مغربی جنوبی را رکن یمانی گویند. و رکن شمال مغربی را رکن شامی گویند و حجرالاسود در گوشهء دیوار به سنگی بزرگ ترکیب کرده اند و در آنجا نشانده چنانکه چون مردی تمام قد بایستد با سینهء او مقابل باشد. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی صص 95-94).
- چهاررکن مناسک؛ مسح، طواف، سعی و حلق در مناسک حج.

چهاررگ.

[چَ رَ] (اِ مرکب) نام دو رگ در لب زبرین و دو رگ در لب زیرین باشد و فصد آن در بیماریهای دهان و لثه سود دارد. (بحر الجواهر) : ان کانت المادة فضلة حارة (فی امراض اللثة) استعمل الاستفراغ و فصد الجهاررک. (قانون ابوعلی سینا کتاب سیم ص100). و معرب آن جهاررک است: و هی عروق اربعه علی کل شفة منها زوج. (قانون ابوعلی سینا کتاب اول ص134).

چهارروزه.

[چَ / چِ زَ / زِ] (ص نسبی)مجازاً به معنی زودگذر و ناپایدار که بس نپاید و به درازا نکشد. سپنجی.
- چهارروزهء عمر یا عمر چهارروزه؛ عمر زودگذر.
- دنیای چهارروزه؛ دنیای ناپایدار. جهان گذران.

چهارزانو.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) نوعی از نشستن است. مربع نشینی. قرار گرفتن روی زمین به کیفیتی که هر دو ساق پا به جانب داخل خم و با یکدیگر متقاطع گردند و سر زانوان به جانب بیرون متمایل باشند و کف پا در زیر آن واقع شود :
گفتا منشین چهارزانو
کآن هست نشانهء تکبر
ننشستند جز دو زانو
نیکوادبان و مردم حر
گفتم چه ادب کدام حری
بشنو ز من این حقیقت مر
آموخته ایم این ادب را
ما از عرب و عرب ز اشتر.دهخدا.
رجوع به چارزانو شود.

چهارزانو زدن.

[چَ / چِ زَ دَ] (مص مرکب) نوعی از نشستن است به طوری که زانوها در طرف راست و چپ قرار گیرد و پای چپ زیر زانوی راست و پای راست زیر زانوی چپ باشد. (از فرهنگ فارسی معین). مربع نشستن. گردپای نشستن. رجوع به چارزانو زدن و چارزانو نشستن شود.

چهارزانو نشستن.

[چَ / چِ نِ شَ / شِ تَ] (مص مرکب) مربع نشستن. تربع. (زوزنی). گردپای نشستن. (یادداشت مؤلف). رجوع به چارزانو زدن و چارزانو نشستن شود.

چهارزبان.

[چَ / چِ زَ] (ص مرکب) کنایه از کسی است که بر یک سخن نماند و هر لحظه سخنی گوید. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) کنایه از چشم و بینی و گوش و دهن باشد. (انجمن آرا).

چهارزبانی.

[چَ / چِ زَ] (حامص مرکب)عمل چهارزبان. رجوع به چهارزبان شود. || (اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است. رجوع به چارزبانی شود.

چهارزبر.

[چَ زَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوندپور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. در 24000 گزی شمال خاوری شاه آباد کنار راه شوسهء شاه آباد به کرمانشاه واقع است، 840 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات. چغندر قند و لبنیات است. چهارزبر در سه محل زیر واقع شده، چهارزبر بالا، 1000 گزی شمال گردنهء معروف چهارزبر؛ چهازبرپائین، 1500 گز پائین تر از چهارزبر بالا؛ چهارزبر علینقی خانی، 3000 گز با چهارزبر پائین فاصله دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهارزن.

[چَ / چِ زَ] (اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است :
ننگری کاین چهارزن هموار
همی از هفت شوی چون زاید. ناصرخسرو.

چهارساعته.

[چَ / چِ عَ تَ / تِ] (ص نسبی) به مدت چهار ساعت. زمانی به اندازهء چهار ساعت: تمام راه را چهارساعته رفت. این همه راه را چهارساعته آمد!

چهارساق.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) این ترکیب در بیت ذیل از نظامی آمده است و از آن معنی چهارپایه و چهارستون برمی آید :
دین را که چهار ساق دادی
زینگونه چهارطاق دادی.نظامی.

چهارسالگی.

[چَ / چِ لَ / لِ] (حامص مرکب) چهارساله بودن. || حالت و چگونگی چهارساله. رجوع به چارسالگی شود.

چهارساله.

[چَ / چِ لَ / لِ] (ص نسبی) که چهار سال داشته باشد. که چهار سال بر وی گذشته باشد: اجذاع؛ چهارساله شدن شتر. ارباع؛ چهارساله شدن گوسفند. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به چارساله شود.

چهارستون.

[چَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان کره سنی بخش شاهپور شهرستان خوی، 180 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهارستون بدن.

[چَ / چِ سُ نِ بَ دَ] (اِ مرکب) دو دست و دو پا. رجوع به چارستون بدن شود.

چهارسر.

[چَ / چِ سَ] (اِ مرکب) چارسر. اصطلاحی است در بازی ورق و آن چهار صورت یکسان چهار خال مختلف باشد. مانند چهارشاه که خال یا نقش چهارگانهء شاه ورق است در هر دست ورق. و چهاربی بی که چهار خال یا نقش بی بی است در یک دست ورق و چهار سرباز که چهار نقش یا خال سرباز است در یک دست ورق. و این نام شاید بدانجهت اطلاق شده است که در صورت معمو نیمی از تنه که شامل سر و قسمت کمی از شانه و سینه است تصویر میشود و اطلاق سر به نقش از باب ذکر جزء و ارادهء کل است.

چهارسر آوردن.

[چَ / چِ سَ وَ دَ] (مص مرکب) اصطلاحی است در بازی ورق و بازی آس. و آن با هم آوردن یا جمع آمدن چهار صورت شاه یا آس یا بی بی از خالها و نقش های چهارگانهء ورق است در یک دست بازی. رجوع به چارسر آوردن شود.

چهارسرباز.

[چَ سَ] (اِ مرکب) چهار صورت سرباز از چهارنقش و خال که بر هر دست ورق بازی تصویر شده است و هر صورت را به نوع خال همراه آن بازخوانند چنانکه به تناسب گویند سرباز خاج (گشنیز)(1)، سرباز خال سیاه (پیک)(2)، سرباز خشت (کارو)(3) و سرباز دل (کور)(4)، رجوع به چارسرباز شود.
(1) - Trefle.
(2) - Pique.
(3) - Correau.
(4) - Caur.

چهارسرشت.

[چَ / چِ سِ رِ] (اِ مرکب)چهار طبع. رجوع به چارسرشت شود.

چهارسلطان.

[چَ / چِ سُ] (اِ مرکب)رجوع به چارسلطان شود.

چهارسمت.

[چَ / چِ سَ] (اِ مرکب)چهارطرف. چهارجانب. چهارجهت. رجوع به چارسمت شود.

چهارسو.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چارسو. چهارسوک. چهارطرف. چهارجهت. چهارجانب. چهارسمت. || محل تقاطع دو بازار. آنجا که دو بازار مانند صلیب هم را قطع کنند :
دانم که کوچ کردی از این کوچهء خطر
ره بر چهارسوی امان چون گذاشتی.
خاقانی.
|| چهاربازار، آن محل که بازار به چهار جانب از آن باز و ممتد گردد. چهارسو. چهارسوق: «اذالتقت اربع طرق یسمونها مربعة. و یسمیها اهل الکوفه: الجهارسو، و الچهارسو بالفارسیه». (البیان والتبیین جاحظ چ حسن السندوبی ج1 ص33). همین عبارت در طبع حسن افندی الفاکهانی ص 10 «جهارسوک» آمده و این اصح است. (حواشی برهان) : هر چهارسوئی عرصهء عرصات و لجهء عمال. (ترجمهء محاسن اصفهان ص53).
فریق دیگر طرف چهارسو رفتند. (انیس الطالبین ص101). در رفتن شما به طرف چهارسو حکمتی بوده است. (انیس الطالبین ص209). اجازت طلبیدم که به طرف چهارسوی ترمذ روم. (انیس الطالبین209). و به راه چهارسو به طرف یخدان بتعجیل روان شدم. (انیس الطالبین ص321). || مربع. چهارپهلو. چهارضلعی : و او را به حدود کردوان یکی کوه است و سر او پهن و هامون، و چهارسو چهارفرسنگ اندر چهارفرسنگ و از هیچ سو بدو راه نیست مگر از یک سو. (حدود العالم). و این دکه(1) چهارسوست یک جانب در کوه پیوسته است و سه جانب در صحراست. (فارسنامهء ابن البلخی ص126).
- چهارسوها؛ جِ چهارسو. ذواربعة اضلاع :«چهارسوها چند گونه اند». (التفهیم).
|| مکعب. شش وجهی : و گور مادر سلیمان از سنگ کرده اند خانهء چهارسو هیچکس در آن خانه نتواند نگریدن. (فارسنامهء ابن البلخی ص155). رجوع به چارسو شود.
(1) - دکه = سکو. مهتابی.

چهارسو.

[چَ] (اِخ) از آبادیهای مازندران و استرآباد است. و ابن اسفندیار گفته است: مصقلة بن هبیره که مدت دو سال با فرخان بزرگ در جنگ و ستیز بود سر انجام در راه بین کجور و کندسان کشته شد و در دهکدهء چهارسو مدفون شد، قبرش در آنجا در عهد مؤلف مزبور زیارتگاه مردم عوام بود زیرا گمان میکردند که مقبرهء یکی از اصحاب پیغمبرست. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص205).

چهارسوئی.

[چَ / چِ] (ص نسبی) منسوب به چهارسو. رجوع به چهارسو شود. || (حامص مرکب) مربع یا مکعب بودن چنانکه زمین یا خانه. || چهارضلعی : و نیز گردی و درازی و سه سوئی و چهارسوئی و نرمی و درشتی و آنچه بدین ماند. (دانشنامهء علائی ابن سینا ص85 س 16).

چهارسوق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان، در 50 هزارگزی شمال باختری قصبهء کبودرآهنگ و 6 هزارگزی باختر راه قافله رو قدیم همدان به زنجان واقع است، 204 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهارسوقه.

[چ َ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، 144 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارسوی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) که چهارطرف و جهت دارد. چهارسو. || مربع : و بدان صحیفه اندر انگشتری بود چهارسوی. (ترجمهء تفسیر طبری).

چهارسوی کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) چهارطرفه کردن. از چهارطرف راه دادن. از چهار جانب راه گشادن. چهارراه کردن. تربیع. (زوزنی). چهارسوی.

چهارشاخ.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) ابزاری چوبی که دستهء آن به دستهء بیل و پارو ماند و به یکسر آن چهار شاخهء نوک تیز که اندکی خمیدگی دارند وصل شده است. و روی هم رفته به پنجهء انسان و چنگال غذاخوری بی شباهت نیست و گاهی نیز ممکن است پنج شاخه و بیشتر داشته باشد. اما بهمین نام چهارشاخ خوانده میشود و برای به باد کشیدن خرمنهای کوفته بکار رود تا دانه از کاه جدا ماند. شنه. پنجه. رجوع به چهارشاخ شود. || نوعی از تعزیب. چارشاخ. در ترکیبات چهارشاخ ماندن و چهارشاخ نگه داشتن و چهارشاخ زدن آمده است. رجوع به این ترکیبات در ردیف خود شود.

چهارشاخ زدن.

[چَ / چِ زَ دَ] (مص مرکب) به باد کشیدن خرمن با چهارشاخ تا دانه از کاه جدا گردد. باد دادن. رجوع به چارشاخ زدن شود.

چهارشاخ ماندن.

[چَ / چِ دَ] (مص مرکب) کنایه از حرکت نتوانستن و بازماندن از جنبش است به سبب درد شدید و سخت اعضا... بی حرکت ماندن است که از شدت درد کمر یا درد پشت ناشی شود. جنبیدن نتوانستن از کمر به بالا به علت درد کمر یا شخ شدن اعصاب. (یادداشت مؤلف). رجوع به چارشاخ ماندن شود.

چهارشاخه.

[چَ / چِ خَ / خِ] (ص نسبی)که شاخه و شعبه چهار دارد.
- جار چهارشاخه؛ لوستر و سقف آویزی که به هر جهت از جهات چهارگانهء آن بازویی و شاخه ای منتهی به لامپ و حبابی متصل شود. نظیر پنج شاخه و ده شاخه و جز آن. رجوع به چارشاخه شود.

چهارشانگی.

[چَ / چِ نَ / نِ] (حامص مرکب) حالت و کیفیت چهارشانه. آنکه سینه و پشت و شانه های نیرومند و قوی دارد. صفت چهارشانه. رجوع به چهارشانه شود.

چهارشانه.

[چَ / چِ نَ / نِ] (ص مرکب)دارای شانه های پهن و گشاده. با سینه ای پهن و قوی و پشتی فراخ. میانه بالائی با استخوان های درشت و سینه و کتفهای پهن و گشاده. دوبهری. مربوع الخلق. مربوع القامة. || تنومند. رجوع به چارشانه شود.

چهارشاه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چارشاه. در بازی ورق و آس چهار ورقی که بر آنها صورت شاه مصورست و بر حسب نوع خالی که همراه صورت شاه آید، شاه خاج یا گشنیز (ترفل)، شاه خال سیاه (پیک)، شاه خشت (کارو) و شاه دل (کور) نامیده شود.
- چهارشاه آوردن؛ جمع آوردن چهار ورق که صورت شاه بر آنها مصور باشد در یک نوبت و دست از بازی ورق یا آس.
- چهارشاهش به چهار آس خورد؛ تعبیری است از حریف قوی که برابر قویتر از خود قرار گیرد و مغلوب شود. گویند چون حریف حیلت و قوتی زیاده داشت دست از او برد. (امثال و حکم ج2 ص672).

چهارشاهی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) یک عباسی. هشت پول. هشت پول سیاه. || کنایه از مبلغی است ناچیز. ثروتی اندک.

چهارشاهی محله.

[چَ مَ حَلْ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لفمجان بخش مرکزی شهرستان لاهیجان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهار شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب)دو به اضافهء دو گشتن. اربع شدن. ارباع. (تاج المصادر بیهقی).

چهارشکل.

[چَ / چِ شَ / شِ] (اِ مرکب)چهار صورت. || در اصطلاح منطق اشکال چهارگانه یا اشکال اربعهء منطق. آن عبارت است از: شکل اول: حد وسط در صغری محمول و در کبری موضوع است و شرط انتاج آن «مغکب» یعنی باید صغری موجبه و کبری کلی باشد. شکل دوم: حد وسط در صغری و کبری محمول است و شرط انتاج آن «خین کب» اختلاف مقدمتین است از نظر سلب و ایجاب و کلی بودن کبری. شکل سوم: حد وسط در صغری و کبری موضوع است و شرط انتاج «مغکاین» یعنی صغری موجبه و یکی از دو مقدمه کلی باشد. شکل چهارم: حد وسط در صغری موضوع و در کبری محمول است و شرط انتاج «مین کغ» یا «خین کاین» میباشد که ممکن است دو صورت پیدا کند: اول آنکه دو مقدمه موجبه و صغری کلی باشد. دوم آنکه مقدمتین از نظر سلب و ایجاب اختلاف داشته باشد و یکی از آن دو کلی باشد :
اوسط اگر حمل یافت در بر صغری و باز
وضع به کبری گرفت شکل نخستین شمار
حمل بهر دو دوم وضع بهر دو سوم
رابع اشکال را عکس نخستین شمار.؟
در جدول اشکال چهارگانه و صورتهای مختلفی که از تألیف آنها با هم پیدا میشود نموده شده است.

چهارشنبه.

[چَ / چِ شَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب)نام روز پنجم هفته و آن میان سه شنبه و پنجشنبه است :
چهارشنبه که روز بلاست باده بخور
به ساتگینی خور تا به عافیت گذرد.
منوچهری.
رجوع به چارشنبه شود.
-امثال: از خر می پرسند چهارشنبه کی است! شب های چهارشنبه هم غش میکند.
شنبه و چهارشنبه اش یکی شده؛ سعد و نحس یا نیک و بد او درهم شده است.
فلان چهارشنبه پول پیدا کرده است؛ یعنی به مراد و آرزو رسیده است. سعادت یافته است.
یکی چهارشنبه پول گم میکند و دیگری (یکی دیگر) پیدا میکند؛ در یک زمان یکی به خوشبختی میرسد یکی به بدبختی.

چهارشنبه.

[چَ / چِ شَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب)در علم احکام نجوم، رب آن عطارد است. (یادداشت مؤلف).

چهارشنبه.

[چَ شَمْ بِ] (اِخ) نام یکی از شهرهای ترکیه. رجوع به چارشنبه شود.

چهارشنبه بازار.

[چَ / چِ شَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب) بازاری که روستائیان روزهای چهارشنبه بیرون از شهر در میدان وسیعی بپا دارند و در آن چهارپایان و سایر کالاهای خود را در معرض خرید و فروش درآورند. این بازار در هر نقطه به یکی از روزهای هفته اختصاص مییابد و بنام همان روز نامیده میشود مانند: شنبه بازار، یکشنبه بازار، و دوشنبه بازار... || (اِخ) نام بازاری که در خیابان طبرسی مشهد واقع است و فروشندگان همه روزه در کنار بساط های خود به خرید و فروش اشیاء کهنه و فرسوده میپردازند.

چهارشنبه بازار.

[چَ / چِ شَمْ بَ] (اِخ) نام محلی کنار راه رشت به آستارا میان رضوان ده و ارده جان در 72800 متری رشت. (یادداشت مؤلف). بازار کوچکی است جزء دهستان گیل دولاب بخش رضوان ده شهرستان طوالش، در هزارگزی شمال رضوان ده بین آبادیهای ارده کنار شفارود، سندیان و رضوان ده واقع گردیده و چنانکه از نامش پیداست روزهای چهارشنبه بازار عمومی دارد 80 تن سکنه و 50 دربند دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهارشنبه رامیتن.

[چَ شَمْ بِ تَ] (اِخ)نام جدید یکی از شهرهای قدیم بخارا به اسم رامیثن(1) یا ریامیثن(2) یا اریامیثن(3) یا رامیثنیه(4)که تا قرن هشتم بنام رامیتن(5) معروف بوده است اثری از این شهر امروز به اسم «چهارشنبه رامیتن» هنوز باقی است و المقدسی آن را بخارای قدیم یا «بخارالقدیمه» دانسته است. (شرح احوال و اشعار رودکی ج1 صص75 - 74).
(1) - Ramisan.
(2) - Riamisan.
(3) - Ariamisan.
(4) - Ramisaniyah.
(5) - Ramitan.

چهارشنبه سوری.

[چَ / چِ شَمْ بَ / بِ](اِ مرکب) جشنی که در غروب سه شنبهء آخر سال شمسی برپا دارند و آتش افروزند و بر آن به جهیدن گذرند برای رسیدن به سعادت و سلامت در سال نو. کُلَه چهارشنبه. رجوع به چارشنبه سوری شود.

چهارشنبهی.

[چَ / چِ شَمْ بَ / بِ] (ص نسبی) منسوب به چهارشنبه. رجوع به چارشنبهی شود.

چهارشهره.

[چَ شَ رِ] (اِخ) مرکب از چهار شهر. یا شهری مرکب از چهار قسمت مجزی و مشخص چنانکه سترابون انطاکیه یا آن تیوخی یا(1) را چنین نامیده است و کلمهء انطاکیه از نام پدر سلکوس که آن تیوخوس نامیده می شد گرفته شده است. این شهر را در کنار رود اُرن تس قدیم بنا کرده بودند و سکنهء اولی آن را که 5300 تن بودند از آن تی گونیا آورده. این شهر چهارمحله داشت که هر کدام از دیگری با خندقی جدا میشد و بهمین جهت است که سترابون شهر مزبور را بدانگونه یاد کرده است. چون در این شهر حفریات مرتبی نشده است، راجع به قسمتهای مختلف آن نمیتوان نظر ثابت و قاطعی داشت. آنچه مسلم است این است که برخی از بناهای آن از زمان امپراطوران رم بوده است. و چون پایتخت بوده سلوکی ها آن را با معابد و ابنیه و عمارات بسیار زیبا آراسته بودند. این شهر بیشتر مرکز خوش گذرانی و عیش و عشرت بود و از نظر علوم و فنون به پای اسکندریه و شهر پرگام در آسیای صغیر نمیرسید. (از تاریخ ایران باستان ج3 ص2111).
(1) - Antiochia.

چهارشیرینی.

[چَ / چِ] (اِ مرکب)شکرسرخ. گزنگبین (گز علفی). ترنجبین و نبات. رجوع به چارشیرینی شود.

چهارصباح.

[چَ / چِ صَ] (اِ مرکب)چهارروز. چهاربامداد. چهارصباح عمر. چهارروز عمر. چهارروزهء عمر. چهارروزهء زندگانی. و از آن کوتاهی مدت اراده کنند. و یا کوتاه وانمود کردن مدت خواهند، هرچند که کوتاه نباشد. سپنج. رجوع به چارصباح شود.

چهارصد.

[چَ / چِ صَ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) (از: چهار + صد) عددی که از چهار برابر کردن عدد صد پیدا شود و نمایندهء آن در ارقام «400» و در حساب جمل «ت» است. (از یادداشت مؤلف). اربعمائة : بفرمود تا آن چهارصد مرد را بند گران برنهادند و در آن چهارصفه محبوس کردند. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی): سَریّه؛ چهارصد مرد.

چهارصد دینار.

[چَ / چِ صَ] (اِ مرکب)چارصد دینار. دو عباسی. (یادداشت مؤلف). هشت شاهی.

چهارصد هزار.

[چَ / چِ صَ هَ / هِ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) (مرکب از عدد چهار + صد + هزار). اربع مائةِ الف. عددی که از هزار برابر کردن عدد چهارصد پیدا شود.

چهارصدیک.

[چَ / چِ صَ یَ / یِ] (اِ مرکب) یک قسمت از چهارصد قسمت چیزی. یک چهارصدم. از چهارصد قسمت یک قسمت. از چهارصد تا یکی.

چهارصفه.

[چَ / چِ صُفْ فَ / فِ] (اِ مرکب) نوعی بناء. (یادداشت مؤلف) :ارسلان خان را سرائی بود، چنانکه ما چهارصفه گوئیم بفرمود تا آن چهارصد مرد را بند گران برنهادند و در آن چهارصفه محبوس کردند و آن چهارصفه را چهار در بود. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی).

چهار صنف حیوان.

[چَ / چِ صِ فِ حَیْ / حِیْ] (اِ مرکب) آدمی و پرندگان و خزندگان و چرندگان. رجوع به چارصنف حیوان شود.

چهارصورت.

[چَ / چِ رَ] (اِ مرکب)(مرکب از چهار (عدد) + صورت، به معنی نقش) و از آن مراد چهار تصویر شاه یا چهارنقش سربازی و یا بی بی است بر ورق بازی یا آس. و چون چهار تصویر یکسان (مث تصویر شاه یا سرباز و یا بی بی) یک جا گرد شود، چهارصورت گویند، مترادف آنکه به چهارنقش شاه، چهارشاه. و به چهارتصویر بی بی، چهاربی بی. و به چهارتصویر سرباز، چهارسرباز گفته شود. رجوع به چارصورت شود.

چهارضد.

[چَ / چِ ضِدد / ضِ] (اِ مرکب)(مرکب از چهار (عدد) + ضد) و آن عبارت است از: گرمی و سردی، تری و خشکی. رجوع به چارضد شود.

چهارضرب.

[چَ / چِ ضَ] (اِ مرکب) بحر هفتم از اصول هفده گانهء موسیقی. (فرهنگ فارسی معین). || نواختن ضرب چنانکه در زورخانه ها معمول است. || کنایه از تراشیدن موی ریش و سبیل و ابرو چنانکه بعضی قلندران کنند. || لعن چهارضرب؛ لعنی که عوام متعصب شیعه کنند. رجوع به چارضرب و لعن شود.

چهارضرب زدن.

[چَ / چِ ضَ زَ دَ](مص مرکب) کنایه از تراشیدن موی ریش و سبیل و ابرو و مژگان باشد و این آئین بعضی از قلندران بوده است :
مرا ز صحبت اضداد عشق یار برید
چهارضرب کسی زد کزین چهار برید.
ملاقاسم مشهدی.
رجوع به چارضرب و چارضرب زدن شود.

چهارضربه.

[چَ / چِ ضَ بَ / بِ] (ص مرکب) منسوب به چهارضرب. با چهارضرب. بوسیلهء چهارضرب. رجوع به چهارضرب شود.

چهارضربه زدن.

[چَ / چِ ضَ بَ / بِ زَ دَ] (مص مرکب) از چند کس یا چند جا بهره مند شدن. رجوع به چارضربه شود.

چهارضلعی.

[چَ / چِ ضِ] (ص نسبی)دارای چهار بر. که چهار پهلو داشته باشد. که دارای چهار ضلع باشد. هر سطح محدود به چهار خط مستقیم متقاطع.
- چهارضلعی کامل؛ سطحی است که از محل تلاقی چهار خط و امتداد آنها حاصل شود. مانند شکل ABCDEF. شش نقطهء تقاطع این چهار خط را رأس های چهارضلعی و هر دو رأس غیر واقع بر یک ضلع را دو رأس متقابل مینامند. قطر چهارضلعی خطی است که رأسهای متقابل را بهم وصل کند. بنابر این هر چهارضلعی کامل دارای سه قطر است. در هر چهارضلعی کام اوساط اقطار بر یک استقامت اند. (قضیهء گوس)(1). در هر چهارضلعی کامل هر قطر بوسیلهء دو قطر دیگر به نسبت توافقی تقسیم میشود. (قضیهء پاپوس)(2)
- چهارضلعی محاطی؛ اگر چهار رأس یکچهار ضلعی روی یک دایره واقع شوند این چهارضلعی را محاطی گویند. شرط لازم و کافی برای اینکه یک چهارضلعی، محاطی باشد این است که او دو زاویهء روبروی آن مکمل هم باشند. ثانیاً برعکس اگر در یک چهار ضلعی دو زاویهء روبرو مکمل هم باشند آن چهارضلعی، محاطی است. در یک چهارضلعی محاطی، حاصل ضرب اقطار مساوی است با مجموع حاصل ضرب های اضلاع مقابل؛ یعنی اگر اضلاع چهارضلعی محاطی، به ترتیب AB و BC و DC و ADو اقطار آن BD و AC باشد همواره بین آنها رابطهء زیر برقرار است (قضیهء بطلمیوس):
AB.DC + AD.BC = BD.AC
-چهارضلعی منتظم؛ چهارضلعی منتظم مربع است. اگر بخواهیم سطح یک چهارضلعی را محاسبه کنیم قطرهای آن را رسم میکنیم چهارضلعی بدو مثلث تجزیه میشود. حال سطح این دو مثلث را محاسبه میکنیم ثابت کرده اند که اگر «d» «d » طولهای دو قطر و aزاویهء بینشان باشد سطح چهارضلعی مساوی است با: ddc sin a 1 = EF
i i nBca RAnum\´ y \´ qee y \´ :BM SwA euBv´ e i nBcaoMAoM nBca u nj u nB A RAnum\´An Bco BwuA B e SwA e i num\´/ku e u
(1) - Gauss.
(2) - Papus.

چهارطاق.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چارطاق. چهارطاقی. قبه و گنبدی که بر چهار پایه و ستون استوار باشد، سطحی که زیر آن قرار میگیرد مربع است و ستونها بر گوشه های آن قرار دارد و هر دو ستون از بالا با طاق و هلالی به یکدیگر متصل شوند و قبه و گنبد بر این طاقها و ستونها نهاده میشود و در میان ستونها در و دیواری وجود ندارد. || بنائی به شکل خاص که بر گورها کنند. ساختمان چهارگوشی که با چهار ستون و یک سقف بر سر قبرها سازند. (یادداشت مؤلف). || خیمهء چهارگوشه، نوعی خیمه است که در عراق، شروانی و در هندوستان، راوتی گویند. شروانی. (از برهان) (از ناظم الاطباء) :
شخص پنجم به شاه انجم گفت
کای فلک با چهارطاق تو جفت.نظامی.
دین را که چهارساق دادی
زینگونه چهارطاق دادی.نظامی.
لاله در اکناف جویبار بر چرخ اخضر چهارطاق ساخته. فراش صبا از کارگاه روم و چین بر بساط بستان رزمه ها گسترده. (ترجمهء محاسن اصفهان ص100).
چو قطع گردد بیخ طناب دهر دورنگ
چهارطاق عناصر شود شکسته ستون.
عبدالرزاق فیاض (از بهار عجم).
|| جامهء خواب. رختخواب. رجوع به چهارطاق افکندن شود.

چهارطاق.

[چَ / چِ] (اِخ) ظاهراً نام دروازه ای بوده است در شهر کرمان : با دلیران لشکر و شاه مظفر متوجه کرمان شد. و تا دروازهء چهارطاق عنان بازنکشیدند و از آنجا آتش جنگ اشتعال گرفت. (تاریخ گزیده چ اروپا ص 631).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اشتهارد بخش کرج شهرستان تهران، 58 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان، 247 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، انگور، قیسی و یونجه است. شغل اهالی زراعت و گلیم بافی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود. 460 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، بنشن و انواع میوه و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. این ده از دو محل بالا و پائین تشکیل شده است، یکی به چهارطاق سعیدآباد مشهور است و 280 تن سکنه دارد. و دیگری چهارطاق آقابزرگ شهرت دارد و سکنهء آن 430 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه، 748 تن سکنه دارد. از چشمه سار آبیاری میشود. محصولش غلات، حبوبات، بادام و کرچک است، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی از قبیل جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ، در 42 هزارگزی باختر قصبهء کبودرآهنگ واقع است. محصولش غلات دیم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، گلیم و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان چاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. در 4 هزارگزی شمال الیگودرز واقع است، 730 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز، در 25هزارگزی باختر اهواز و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء اهواز به هویزه واقع است، 120 تن سکنه دارد. از چاه آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. در هزارگزی این آبادی تپه ای است که آثار ابنیهء قدیمی در آن دیده میشود. این آبادی از دو محل تشکیل گردیده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیرم بخش گاوبندی شهرستان لار. در 53 هزارگزی خاور گاوبندی واقع است. 208 تن سکنه دارد. از چاه آبیاری میشود محصولش غلات و خرماست. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان. در 40هزارگزی شمال باختر بافت، 519 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت است. دری کوئیه و نهنگ جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان ده تازیان بخش مشیز شهرستان سیرجان، 155 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو بالا ولایت باخرز، بخش طیبات شهرستان مشهد. در 7هزارگزی شمال باختر طیبات واقع است، 393 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارطاق.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد. در 41هزارگزی جنوب خاور اردل واقع است، 165 تن سکنه دارد. از رودخانهء محلی و چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، گردو، انگور و عسل است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چهارطاق ارکانی.

[چَ / چِ قِ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دنیا. رجوع به چارطاق ارکانی شود.

چهارطاق افکن.

[چَ / چِ اَ کَ] (نف مرکب) آنکه بستر و خوابگاه افکند. که بستر و خوابگاه گسترد. || فراش. (ناظم الاطباء). کنایه از فراش است. رجوع به چارطاق افکن شود.

چهارطاق افکندن.

[چَ / چِ اَ کَ دَ](مص مرکب) کنایه از خوابگاه آماده ساختن است. بستر افکندن. رختخواب پهن کردن. جامهء خواب گستردن.

چهارطاق بن.

[چَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان «مذکوره» از بخش مرکزی شهرستان ساری، 140 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش برنج و غلات است. شغل اهالی زراعت میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چهارطاق بودن.

[چَ / چِ دَ] (مص مرکب) شباهت و مانندگی داشتن به چهارطاق و چهارطاقی. گشادگی داشتن. بازوگشاده بودن.
- چهارطاق بودن در؛ گشاده بودن و باز بودن کامل آن.

چهارطاق خوابیدن.

[چَ / چِ خوا / خا دَ] (مص مرکب) خوابیدن به پشت در حالتی که دستها بر زمین کشیده و پاها کام باز و آزاد باشد. رجوع به چارطاق خوابیدن شود.

چهارطاق کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) ساختن عمارتی که به چهارطاقی شبیه باشد. چهارطاق پدید آوردن.
- چهارطاق کردن در؛ در را بتمامی بازکردن. هر دو لنگهء در را بالتمام بازکردن. (یادداشت مؤلف).
- || کنایه از بازکردن دو زانوی خمیدهء شخص نشسته است بطرفین چنانکه انتهای دوران نمایان گردد.

چهارطاقی.

[چَ / چِ] (ص نسبی، اِ مرکب)قبه و گنبدی که بر چهارپایه و ستون استوار شود و از هر جانب طاقی هلالی دارد و هر یک از طاقهای چهارگانه بر دو پایه و ستون نهاده شود و سقف و قبه و گنبد بر این پایه ها و طاقها قرار گیرد. || بنایی مانند این که بر سر قبرها کنند : حنظله روزی بر چهارطاقی شدی و به آواز بلند گفتی بنی اسرائیل را که: قولوا جمیعاً لااله الا الله. (قصص الانبیاء132).

چهارطاقی.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، 177 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و چغندر قند است و شغل اهالی زراعت میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چهارطاقی.

[چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم پائین بخش سیردان شهرستان زنجان، 80 تن سکنه دارد. از زه آب رودخانهء سفیدبلاغی آبیاری میشود. محصولش غلات و برنج است. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهارطبع.

[چَ / چِ طَ] (اِ مرکب) (مرکب از چهار + طبع) مراد گرمی و سردی و خشکی و تری است. (از غیاث اللغات) (آنندراج) :
روزی دهان پنج حواس و چهارطبع
خوالیگران نُه فلک و هفت اخترند.
ناصرخسرو.
ای مهر تو چون چهارطبع اندر خور
وز پنج نماز شکر تو واجب تر.مسعودسعد.
رنگ از دوسیه سفید بزدای
ضدی ز چهارطبع بگشای.نظامی.
رجوع به چارطبع شود.

چهارطبقه.

[چَ / چِ طَ بَ قَ / قِ] (ص مرکب) که طبقات چهار دارد. که دارای چهار اشکوب است. چهاراشکوبه. با چهار اشکوب که روی هم قرار گرفته باشند و مجموعاً تشکیل واحد مستقلی را دهند. آنچه چهار مرتبه داشته باشد. چهارآشیانه.

چهارطرخان.

[چَ طَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، 494 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و چغندرقند است. صیفی کاری دارد. شغل اهالی زراعت است. در زمینهائی به شعاع 300 گز که مرکز آن تپهء بزرگی معروف به چال ترخان است، آثار ابنیهء دورهء ساسانی دیده می شود. و در تابستان 1315 بوسیلهء باستان شناسان امریکائی در آن کاوشهای علمی بعمل آمده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چهارطرف.

[چَ / چِ طَ رَ] (اِ مرکب) چهار سمت؛ یعنی مشرق، مغرب، شمال و جنوب :و اگر از چهارطرف جائی پیدا میکرد که کسی ناخنی بند تواند کرد... (مجمل التواریخ گلستانه ص18). رجوع به چارطرف شود.

چهارطناب.

[چَ / چِ طَ] (اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است :
زآنکه مدهوش گشته اند همه
اندرین خیمهء چهارطناب.ناصرخسرو.

چهارطوفان.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است. || کنایه از چهارطبع است. رجوع به چارطوفان شود.

چهارعقاب.

[چَ / چِ عُ] (اِ مرکب) کنایه از عناصر چهارگانه است :
میپرید آنچنان کزآن تگ و تاب
پر فکند از پی اش چهارعقاب.نظامی.

چهارعلم.

[چَ عَ لَ] (اِخ) کنایه از چهاریار است. خلفای راشدین. (شرفنامهء منیری). ابوبکر و عمر و عثمان (رض) و حضرت علی مرتضی (ع) || (اِ مرکب) عناصر چهارگانه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به چارعلم شود.

چهارعمل.

[چَ / چِ عَ مَ] (اِ مرکب) یا چهارعمل اصلی (در حساب) عبارت است از: عمل جمع و عمل تفریق و عمل ضرب و عمل تقسیم. رجوع به چهارعمل اصلی و رجوع به چارعمل اصلی شود.

چهارعمل اصلی.

[چَ / چِ عَ مَ لِ اَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) در حساب، جمع و تفریق و ضرب و تقسیم است. رجوع به چارعمل اصلی شود.

چهارعنصر.

[چَ / چِ عُ صُ] (اِ مرکب)(مرکب از چهار + عنصر) چهارآخشیج. عناصر چهارگانه، آب و آتش و باد و خاک.

چهارعیال.

[چَ / چِ عِ] (اِ مرکب) (مرکب از چهار + عیال) کنایه از آخشیجان است که عناصر چهارگانه باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به چارعیال شود و رجوع به چارعنصر شود.

چهار فرس.

[چَ / چِ فَ رَ] (اِ مرکب)(مرکب از چهار + فرس) چهارعنصر. چهارآخشیج. رجوع به چارفرس شود.

چهارفرسخ.

[چَ فَ سَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش شهداد شهرستان کرمان. در باختر شهداد واقع است و حدود آن به شرح زیر است: از شمال به دهستان حرجند، از خاور به دهستان حومهء شهداد، از جنوب به دهستان سیرچ، از باختر به دهستان حرجند و درختنگان. وضع طبیعی آن کوهستانی است. محصول عمده اش غلات و خرماست. شغل اهالی کشاورزی است. این دهستان از 19 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن 1257 نفر میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهارفرسخ.

[چَ فَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند. در 24هزارگزی جنوب باختری شوسف واقع است، 1488 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). به گفتهء صاحب مرآة البلدان (ج 4) از مزارع طبس مسینا از محال قاینات. قدیم النسق است.

چهار فرسنگ.

[چَ فَ سَ] (اِخ) رجوع به چهارفرسخ و چارفرسنگ شود.

چهارفریضه.

[چَ فَ ضَ] (اِخ) نام دهستانی در حومهء شهرستان بندر انزلی است. قراء این دهستان در حومهء بندر انزلی تا شعاع 6 فرسخ واقع است و از 22 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است. جمعیت آنها روی هم رفته در حدود 16هزار نفر میباشد و قراء مهم آن به شرح زیر است: آبکنار، کپورچال، سنگاچین، خمیران، کلور و بشمن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهار فصل.

[چَ / چِ فَ] (اِ مرکب) (مرکب از چهار + فصل) چهارموسم. چهارگاه. یک قسمت از چهار قسمت سال شمسی و تقسیمات چهارگانه که از نوروز یعنی اعتدال ربیعی آغاز شود چنین است: بهار و تابستان و پائیز و زمستان و هر فصلی به طور متوسط 90 روز دارد و جمع روزهای فصول چهارگانه 360 روز می شود و چون مدت گردش زمین به دور خورشید 365 روز و شش ساعت است در قدیم این پنج روز و چند ساعت را به عنوان پنجهء دزدیده در پایان سال می آورده اند. متداول این است که به موجب قانون، بهار را 93 روز و تابستان را 93 روز و پائیز را 90 روز و زمستان را 89 روز (هرچهار سال یکبار 90 روز) محسوب میدارند. ولی بهار به طور متوسط 92 روز و 21 ساعت و تابستان 93 روز و 14 ساعت. پائیز 89 روز و 19 ساعت و زمستان 89 روز طول میکشد. بهار و تابستان روی هم رفته 186 روز و 11 ساعت و پائیز و زمستان 178 روز و 19 ساعت طول می کشد و خورشید در نیمکرهء شمالی 8 روز زیادتر می باشد. فصول چهارگانه بر حسب درجهء حرارت و نور بسیار متفاوت است. در ابتدای بهار و پائیز خورشید روی منطقهء استوائی قرار دارد و میل آن صفرست. دایرهء روشنائی بر دو قطب زمین میگذرد و همهء مدارات را به دو قسمت تاریک و روشن تقسیم میکند و در تمام نقاط کرهء زمین طول روز و شب مساوی است. از ابتدای بهار تا اول تابستان چون میل خورشید زیاد شود دایرهء روشنایی دیگر مدارات را نصف نمیکند. و در تمام نقاط نیمکرهء شمالی قوس روز از قوس شب بیشتر است. هرچه نقطه ای از استوا دورتر باشد اختلاف شب و روز آن بیشتر است. در استوا قوس شب و روز مساوی است. در قطب شمال روز و در نیمکرهء جنوبی شب است. در ابتدای تابستان که میل خورشید َ27 - u23 است در نقطهء قطب شمال در این مدت روز است. پس در فصل بهار در نیمکرهء شمالی روزها بلند می شود و شبها کوتاه میگردد و در نیمکرهء جنوبی وضع بر عکس است.
در فصل تابستان وضع مانند بهار است اما در جهت معکوس. میل خورشید کم می شود. و در نیمکرهء شمالی روزها بتدریج کوتاه و شبها بلند می شود و در نیمکرهء جنوبی بر عکس شبها بتدریج کوتاه و روزها بلند می شود. در قطب شمال همواره روز است و در قطب جنوب همواره شب و در استوا وضع به یک منوال میباشد. از اعتدال پائیزی تا انقلاب زمستانی میل خورشید بتدریج از صفر تا َ27 - ْ23 تنزل میکند. در نیمکرهء جنوبی روزها از شبها درازتر می شود و در نیمکرهء شمالی شبها از روزها طویل تر است. وضع نیمکرهء جنوبی مانند وضع نیمکرهء شمالی است در فصل بهار. در فصل زمستان خورشید دوباره به سمت استوا میل میکند و روزهای نیمکرهء شمالی دراز می شود. در نیمکرهء جنوبی روزها کوتاه می شود و تا ابتدای بهار از شبها درازتر است. در سراسر دو فصل پائیز و زمستان در نقطهء قطب شمال مطلقاً شب و در نقطهء قطب جنوب مطلقاً روز است. پس در حقیقت طول شب و روز بستگی به وضع دایرهء روشنایی دارد و آن نیز به اندازهء میل خورشید مربوط می شود. نکتهء مهم آن است که در استوا همواره طول شب و روز مساوی است. از نظر درجهء حرارت مقدار حرارتی که هر عنصر در روی زمین در یک ثانیه از آفتاب می گیرد متناسب است با جیب تمام زاویهء حادث مابین خط قائم این عنصر و شعاع تابش نور. بنابراین هر اندازه ارتفاع نصف النهاری خورشید و زمان تابش آفتاب نسبت به نقطهء معینی افزایش پیدا کند، درجهء حرارت آن نقطه بالا میرود. از این رو در منطقهء استوائی همواره هوا گرم تر از سایر نقاط است. صرف نظر از بعضی عوامل جزئی می توان گفت که درجهء حرارت هر مکان با عرض جغرافیائی آن مکان بستگی دارد؛ یعنی هر قدر از استوا دورتر شویم گرما کمتر خواهد شد. بعلاوه بلندی و کوتاهی روزها در این مسئله دخالت کامل دارد چنانکه در اوایل تیر با اینکه آفتاب نسبت به نیمکرهء شمالی تقریباً عمودی تر می تابد، معهذا در اوایل مرداد هوا گرم تر است. چه در این مدت همواره روزها بلندتر از شبهاست و گرمای روزها متراکم می شود. شبها چون کوتاه است متشعشع نمیگردد به همین دلیل در تمام سال (صرفنظر از عوامل خارجی) دو ساعت بعد از ظهر هوا گرمتر از عین زوال ظهر است در حالی که مطابق قاعدهء تابش مسئله بایست برعکس باشد و چنین نیست. || مجازاً همهء سال. تمامی سال. || چیزی که همهء سال تواند بود. در هر فصلی تواند بود. که همهء سال یافت شود.

چهارقاب.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چهارکم. چهارکام است که اسب راهوار باشد و از آن تندتر چهارقاب است. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی).

چهارقاب.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) (مرکب از چهار + قاب به معنی پژول = بجل، یا کعب یا استخوانی که از قوزک پای گوسفند یا گاو برآید) معمو پژول گوسفند در قمار به کارست. عدد آن در بازی معمولا چهار و گاه سه باشد.
-امثال چهارقاب را بیار بازی را ببر. رجوع به چارقاب شود.

چهارقاش.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) (مرکب از چهار + قاش قسمتی که از چیزی چون سیب و به و هندوانه و خربزه و غیره جدا کنند) چارقاش، چهاربرش مساوی است از مجموع برشهای چهارگانهء چیزی.

چهارقاش.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغا بخش ایزهء شهرستان اهواز. در 48هزارگزی جنوب باختری ایزه، 55 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری می شود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارقاش.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایزهء شهرستان اهواز. در 24هزارگزی شمال ایزه واقع است، 180 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری می شود. محصولش غلات و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارقاش کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) چهاربرش مساوی از سیب یا خربزه یا هندوانه جدا کردن. به چهار قسمت مساوی هندوانه یا خربزه یا سیبی را بریدن.

چهارقد.

[چَ / چِ قَ] (ص مرکب) (مرکب از چهار (عدد) + قد، درازی و طول چیزی) به معنی چهارلا، خاصه در پارچه. || راست و به اندام. || (اِ مرکب) اصطلاحاً سرپوش و سرانداز زنان. پارچهء چهارگوش که زنان دوتو و بر سر کنند. آنچه زنان بر سر بندند. روسری. سربند. رجوع به چارقد شود.

چهارقد ایستادن.

[چَ / چِ قَ دَ] (مص مرکب) راست و به اندام ایستادن.

چهارقل.

[چَ / چِ قُ] (اِ مرکب) (مرکب از چهار + قل) «قل» امر حاضر مفرد از مصدر «قول» عربی است، به معنی بگو. چون این کلمه در آغاز چهار سوره از سوره های قرآن کریم آمده است و این سوره ها چون با کلمهء «قل» آغاز می شود آن چهار را «چهارقل» اصطلاح کرده اند و آن سوره ها عبارتند از: سورهء اخلاص که با «قل هوالله احد...» شروع میشود و سورهء فلق که با «قل اعوذ برب الفلق...» آغاز میشود. و سورهء الناس که با «قل اعوذ برب الناس» ابتدا می شود و سورهء کافرون که با «قل یا ایها الکافرون...» آغاز شود. رجوع به چارقل شود.

چهارقلعه.

[چَ قَ عِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه. در 8هزارگزی شمال باختری تکاب و هزارگزی جنوب ارابه رو تکاب به شاهین دژ واقع است، 103 تن سکنه دارد از چشمه آبیاری می شود. محصولش غلات، بادام و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

چهارقلعه.

[چَ قَ عِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد. در 24هزارگزی جنوب خاوری کوهدشت و 12هزارگزی جنوب راه شوسهء فرعی خرم آباد به کوهدشت واقع است. دامنه و معتدل است، 120 تن سکنه دارد از چشمه و نهر آبیاری می شود، محصولش غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان می باشد. ساکنینش از طایفهء پیرچانی می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارقلم.

[چَ / چِ قَ لَ] (اِ مرکب) (مرکب از چهار (عدد) + قلم، استخوان ساق پا یا دست) به معنی دو استخوان ساق دست و دو استخوان ساق پا. رجوع به چارقلم شود.

چهارکاد.

[چَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء لک. (جغرافیای سیاسی کیهان ص62).

چهارکام.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) رجوع به چهارکم شود.

چهارکاوه.

[چَ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر. در 15هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 6هزارگزی خاوری راه فرعی شوشتر به بندر قیر کنار باختری رود گرگر، 180 تن سکنه دارد. از شعبهء رودخانهء کارون آبیاری می شود. محصولش غلات، برنج و کنجد و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارکتاب.

[چَ کِ] (اِخ) چهار کتاب آسمانی: تورات موسی، زبور داود، انجیل عیسی و قرآن محمد (ص). (تاریخ بلعمی چ فرهنگ ج1 ص107). و بعضی صحف ابراهیم را (به جای زبور داود) در این زمره به شمار آورند.

چهار کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب)تربیع. (یادداشت مؤلف).

چهارکرکس.

[چَ / چِ کَ کَ] (اِ مرکب)طبایع اربعه. (شرفنامهء منیری). کنایه از چهارعنصر است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). || (اِخ) تخت شداد. بعضی تخت کاووس را نیز گفته اند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به مناسبت آنکه در افسانه ها آمده که تخت شداد را بر بال چهار کرکس بستند و شداد بر آن نشست و به هوا رفت. دربارهء کیکاوس هم همین افسانه را گفته اند. (حواشی برهان چ معین). پای تخت کاووس. (ناظم الاطباء).

چهارکس.

[چَ کَ] (اِخ) چهارکس بن عبدالله الناصری الصلاحی ملقب به فخرالدین و مکنی به ابومنصور از امیران بزرگ دولت صلاحیهء مصر و مردی بزرگوار و بزرگ قدر و بلندهمت بود. بنای قیساریهء کبری در قاهره به وی منسوب است. ابن خلکان میگوید: جماعتی از تجار را که در شهرهای گوناگون میگشتند دیدم که آنها می گفتند ما به زیبائی و عظمت و استحکام بناهای قیساریه در هیچ شهری ندیدیم. در قسمت بالای قیساریه مسجد بزرگی و بهارخواب معلقی ساخت. و در سال 608 ه .ق. در دمشق درگذشت و در جبل صالحیه دفن شد. مدفنش در آنجا مشهور است. ابن خلکان در ترجمهء چهارکس به عربی میگوید: معناه بالعربی اربعة نفس و هو لفظ عجمی... (ابن خلکان ص130).

چهارکش.

[چَ کِ] (اِخ) از مزارع متعلقه به قاینات است. آبش از قنات و هوایش ییلاقی است. (مرآت البلدان ج4). ده کوچکی است از دهستان شهآباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. در 6هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع است و کوهستانی و معتدل می باشد.

چهارکشت.

[چَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان. در 32هزارگزی شمال باختری بافت و 3هزارگزی شمال خاوری گوغر. از قنات و چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات است. شغل اهالی کشاورزی و صنایع دستی قالی بافی بی نقشه است. ساکنینش از طایفهء آقاجانلو میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهارکم.

[چَ / چِ کَ] (اِ مرکب) چهارکام است که اسب راهوار باشد و از آن تندتر چهارقاب است (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). شاید این «کم» صورتی از «گم» مخفف گام باشد. رجوع به چهارقاب شود.

چهارکوره.

[چَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش و حومهء شهرستان مشهد. در 9هزارگزی شمال خاروی مشهد و 500هزارگزی خاور راه مشهد به کلات واقع است. جلگه و معتدل است، 118 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات، و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چهار کوکب.

[چَ / چِ کَ / کُو کَ] (اِخ)چهار کوکب قطعة الفرس. چهار ستاره ای که در پس دلفین قرار دارند. هر دو تای از آن در پهلوی یکدیگرند و آن دوتای واقع بر محل دهان اسب یک وجب با هم فاصله دارند و آن دوتای دیگر که در ناحیهء سر اسب میباشد یک ذراع از هم دورند. نخستین آن دو، ستاره ای است جلوتر از دو ستارهء جنوبی که در سر قرار دارد و دوم ستاره ای است که در پهلوی ستارهء نخستین می باشد سومی ستاره ای است متقدم از دو ستارهء شمالی و نزدیک به دهان اسب و رابع ستاره ای است پهلوی ستارهء سوم. بطلمیوس میگوید: این چهار ستاره پنهانند و دو ستارهء بزرگتری که بر طرف سر میباشد در دید چشمی با دو ذراع از یکدیگر دورند. (صور الکواکب ص118).

چهارکهن.

[چَ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان هشون بخش بافت شهرستان سیرجان. در 30هزارگزی باختر بافت و 4 هزارگزی جنوب راه فرعی بافت به سیرجان واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهارگام.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) رجوع به چهارگامه شود.

چهارگامه.

[چَ / چِ مَ / مِ] (ص نسبی) تیز. تند. سریع. به چهارنعل. به چهارتک (در تاختن اسب). || توسعاً اسب راهوار و تیزرو را گویند. (برهان) (آنندراج). اسب تیزرفتار. (فرهنگ نظام).
- چهارگامه ران؛ که تند و سریع راند. که به تگ راند. که به چهارنعل راند. (یادداشت مؤلف).
- || اسب چهارتکه ران. و آن نوعی از رفتار اسب است، چون بخواهند که اسب را بدوانند، اول گام با مرغا برانند سپس چهارتکه رانند و بعد از آن بدوانند و این رفتار سوم را چهارتکه و چهارگامه بدان سبب میخوانند که در این رفتار اسب هر چهارپای را یک باره برمیدارد (از مؤید الفضلا). رجوع به چهارگامه شود.

چهارگان.

[چَ / چِ] (ص نسبی، ق مرکب)(مرکب از چهار + گان) عدد توزیعی است و واحد را که چهارست به قسمتهای مساوی بخش کند. چهارچهار. رُباع؛ یعنی اربعة اربعة. (منتهی الارب). رُبَع (از منتهی الارب). چهار به چهار. || چهار در چهار. || چهار و چهار. (ناظم الاطباء).

چهارگانه.

[چَ نَ / نِ] (ص نسبی) اسب راهوار تیزگام باشد. (جهانگیری). قسمی دویدن که آن را چهارتک نیز گویند. اما در این معنی ظاهراً مصحف چهارگامه است. رجوع به چهارگامه شود. || مربع. (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) چهارعنصر. عناصر چهارگانه :
ز آمیزش این چهارگانه
شد خوش نمک این چهارخانه.نظامی.

چهارگانه.

[چَ / چِ نَ / نِ] (اِخ) یاران و هم پیمانان چهارگانه که بر بنی امیه قیام خواستندی کرد. حسین بن علی (ع) عبدالله بن عمر. عبدالرحمن بن ابوبکر و عبدالله بن زبیر. (یادداشت مؤلف) : و معاویه از بهر این چهارگانه که بیعت نکرده اند به مدینه آمد. (مجمل التواریخ والقصص).

چهارگانه.

[چَ نِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اصفاک بخش طبس شهرستان فردوس، در 63هزارگزی جنوب خاوری طبس واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارگاو.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج، در 19هزارگزی شمال باختر قروه و 6 هزارگزی شمال شوسهء قروه سنندج واقع است و 305 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهارگاه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) یکی از دستگاههای موسیقی ایرانی است. دستگاهی است بسیار قدیم و اصیل. این دستگاه جنبهء پهلوانی و حماسی دارد و حرکت و پیشرفت را میرساند. مقدمهء آن متین و موقر است و مویه و منصوری آن خون انگیز و مخالف آن شکایت آمیزست. مبارک باد، آواز محلی شاد و پرجنبش که در سراسر ایران در جشن های عروسی با هلهله و شادی می خوانند، در این دستگاه ساخته شده است و فواصل پی در پی و درجات آن از مایهء «دو» بدین ترتیب است: ب. ب. + ط. ج . ط. ب. ب. + ط. ج . گوشه های دیگر این دستگاه عبارتند از: بدر، زابل، بسته نگار، مویه، حصار، پس حصار، معربد، مخالف، مغلوب، دوبیتی، کرشمه، حزین، خزان، حدی، ارجوزه، منصوری، ساربانک، پرپرستوک، شهرآشوب، حاشیه، لزگی. || کنایه از کالبد عنصری باشد که از چهار عنصر ترکیب یافته است. (از آنندراج).

چهارگاه.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) خانهء چهارم نرد که برای برگرفتن یک مهره از آن چهار خال کعبتین باید. چهارخان. چارخان. رجوع به شش گاه و یک گاه شود. (یادداشت مؤلف).

چهارگاه.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد. در 36هزارگزی جنوب مهاباد و 4هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت واقع است کوهستانی و معتدل است، 216 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهارگاه.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان. در 18 هزارگزی سنقر و هزارگزی باختر راه فرعی گردکانه واقع است. 120 تن سکنه دارد. از چشمه و رودخانه همدان آبیاری میشود. محصولش غلات، حبوبات و توتون است. شغل اهالی کشاورزی و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهارگزین.

[چَ گُ] (اِخ) چهاریار. چهارکس که گزیده و منتخب بودند از دیگر مردم صدر اسلام و آن چهار خلفای راشدین باشند؛ یعنی ابوبکر و عمر و عثمان و علی (ع). (از ناظم الاطباء).

چهارگل.

[چَ / چِ گُ] (اِ مرکب) چهارگل از گلهای گیاهان که در مداوای امتلاء معده جوشانند و بکار برند و این چهار عبارتند از: گل بنفشه و گل پنیرک و گل کدو و گل نیلوفر.

چهار گلخن.

[چَ / چِ گُ خَ] (اِ مرکب)کنایه از چهارحد جهان باشد. (برهان) (آنندراج). || کنایه از چهارعنصر است. (برهان) (از آنندراج).

چهارگنبد.

[چَ گُمْ بَ] (اِخ) از بلوکات ناحیهء سیرجان و پاریز در ایالت کرمان و مرکز آن تکیه است. (یادداشت مؤلف).

چهارگنبدی.

[چَ گُمْ بَ] (اِخ) طایفه ای از ایل بچاقچی کرمان. (جغرافیای سیاسی کیهان ص95). طایفه ای از ایل بچاقچی از طوایف کرمان و بلوچستان و مرکب از 120 خانوار است. مسکن ایشان چهارگنبد است و در زمستان متفرق میشوند. (یادداشت مؤلف).

چهارگوش.

[چَ / چِ] (ص مرکب) مربع شکل. که به شکل مربع باشد. که همچون مربع دارای چهار گوشه و چهار طرف باشد. رجوع به چارگوش شود.

چهارگوش بودن.

[چَ / چِ دَ] (مص مرکب) مربع بودن. چهار گوشه داشتن. شکل مربعی داشتن. || گوش داشتن. مراقب اوضاع و احوال بودن. هرچه دقیق تر قوهء شنوائی بکار داشتن. بیدار و هشیار بودن. در همه حال مترصد اطراف و جوانب بودن.

چهار گوش شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) همهء قوهء شنوائی خود بکار بردن برای بهتر شنیدن سخن یا آوائی. گوش تیز کردن. به سخن یا آوایی گوش فراداشتن به نحوی که کوچکترین زیر و بم صوت و آوا شنیده شود و یا حرف و کلمه ای از کلام نشنیده نماند. گوش خواباندن. سخت متوجه شدن.

چهار گوشلی.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور. در 18هزارگزی جنوب باختری چکنه بالا. معتدل و کوهستانی است. 179 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چهارگوشه.

[چَ / چِ شَ / شِ] (ص مرکب) که چهار خط از چهار جانب آن درآید و از تقاطع چهار زاویه سازد. هرچیز که چهار زاویه داشته باشد. مربع. اُجُم. تَکعیب؛ چهارگوشه ساختن چیزی. (منتهی الارب). || (اِ مرکب) کنایه از تخت است و آن را «پات» و «گاه» نیز گویند و به تازی «سریر» خوانند (آنندراج) (از انجمن آرا). کنایه از تخت پادشاهان میباشد. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از تابوت است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) :
در گوشه نشست و ساخت توشه
تا کی رسدش چهارگوشه.نظامی.
|| چهار جانب. (برهان). چهار جهت و چهار سوی :
رفع فلک از چهارگوشه
داده ز درت هزار خوشه.نظامی.
|| سربند. || سفرهء کوچک. (برهان). رجوع به چارگوشه شود.

چهارگوهر.

[چَ / چِ گَ / گُو هَ] (اِ مرکب)چهارعنصر. عناصر چهارگانه :
گفتم چهارگوهر گشته ست پایدار
گفتا مزاج مختلف آرندهء عبر.ناصرخسرو.
رجوع به چارگوهر شود.

چهارگهر.

[چَ / چِ گُ هَ] (اِ مرکب)چهارعنصر. چهارآخشیج. عناصر چهارگانه :
نهاد عالم و ترکیب چرخ و هفت اختر
شد آفریده به ترتیب از این چهارگهر.
ناصرخسرو.
رجوع به چارگهر و چارگوهر شود.

چهارلاچنگ.

[چَ / چِ چَ] (اِ مرکب) از اصطلاحات موسیقی. و آن نام سکوتی است معادل با یک شانزدهم دم سکوتها در موسیقی مانند نقطه و ویرگولهای کلام اند و معمو در وسط خط حامل قرار میگیرند و مانند نوتها ممکن است یک یا چند نقطه داشته باشند. رجوع به ذیل کلمهء چنگ شود.

چهارلاشه.

[چَ / چِ شَ / شِ] (اِ مرکب)(مرکب از چهار + لاشه) و آن کنایه از عناصر چهارگانه است.

چهارلب.

[چَ / چِ لَ] (ص مرکب) آنکه لب برین و زیرین او هر دو شکاف دارد. (یادداشت مؤلف). که لب بالا و پائینش شکاف داشته باشد. || (اِ مرکب) شرم زنان را گویند، که دو لب کوچک و دو لب بزرگ دارد.

چهارلکات.

[چَ / چِ لَ / لَکْ کا] (اِ مرکب)چهاربانو. چهاربی بی. رجوع به چاربی بی و لکات شود.

چهارلنگ.

[چَ لَ] (اِخ) نام یکی از ایلات بختیاری که خود مشتمل بر پنج طایفهء بزرگ است که عبارتند از: 1- محمود صالح ممزائی (جزء محمود صالح است). 2- کیورمرسی (که شامل دو طایفهء جانکی گرمسیر و سهونی است). 3- زلقی. 4- موگوئی. هیهاوند (که شامل پنج طایفهء بسجاق. پولادوند. عبدالوند. حاجی وند و عیسی وند است). محل سکونت این ایل از شمال به خاک جاپلق و از مشرق به گلپایگان و خونسار و اسپاهان و از جنوب به بختیاری و هفت لنگ و از مغرب به سیلاخور سفلی محدود است. از کوههای معروف آن یکی غالیه کوه است که از باصفاترین جبال بختیاری و بسیار سبز و خرم است. این کوه دارای پرندگان و حیوانات شکاری و خرس و پلنگ میباشد و در چند نقطهء آن معادن زغال و گوگرد و نفت وجود دارد. درختان مهم آن بادام، بلوط و سرو است. در دامنهء شرقی آن چنارهای کهن دیده میشود. در اغلب نقاط این کوه زنبور عسل به حال طبیعی عسل تهیه میکند و اهالی بدون زحمت از آن استفاده میکنند. در یک فرسخی این کوه دزی بنام دز ارژنگ وجود دارد که محل سکونت طایفهء عیسی وند است. ایلات چهارلنگ تابستان را در ییلاقات کوهستانی و زمستان را درحدود شوشتر و دزفول و ساری دشت میگذرانند. چون رؤسای ایلات بختیاری در دورهء مشروطیت غالباً مصدر امور مهمی در مملکت بوده اند افراد ایل را به کارهای صنعتی واداشته و تشویق کرده اند. در خاک بختیاری بناهای بسیار زیبا ساخته اند و به طور کلی باید گفت که در اخلاق و روحیات افراد ایل تغییر محسوسی پیدا شده است که نظیر آن را در افراد سایر ایلات ایران نمیتوان دید. (از جغرافیای سیاسی کیهان صص 433-432).

چهارلنگر.

[چَ / چِ لَ گَ] (ص مرکب) که لنگر چهار دارد. کشتی بزرگ که چهار لنگر داشته باشد. || (اِ مرکب) کنایه از چهار دست و پای حیوان باشد. رجوع به چارلنگر شود.

چهارلو.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) اصطلاحی در بازی ورق. نام ورقی از اوراق بازی که بر آن چهار خال نقش شده باشد. (مرکب از چهار عدد مابین سه و پنج) + لو، که در اصطلاح قمار معنی شکلی دارد که بر ورق رسم شود و به عبارت بهتر این کلمه به عنوان معدود برای هر شکل منقوش بر اوراق بازی بکار رود، چنانکه دو لو؛ یعنی دارای دو شکل، سه لو؛ دارای سه شکل و چهار لو؛ ورقی که دارای چهار شکل باشد. و این اطلاق برای همهء انواع نقشها و خالهای ورق است.

چهارم.

[چَ / چِ رُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی) عدد ترتیبی، که در مرتبهء چهار قرار گیرد: اِرباع؛ چهارم به آب آمدن اشتر. (از تاج المصادر بیهقی). رابِع. رابِعَه. (منتهی الارب) :
چهارم علی بود جفت بتول
که او را بخوبی ستاید رسول.فردوسی.
چهارم شمار سپهر بلند
همی برگرفتی چه و چون و چند.فردوسی.
یکی چون دیدهء یعقوب و دیگر چون رخ یوسف
سدیگر چون دل فرعون، چهارم چون کف موسی.
منوچهری.
|| انگشت چهارمین چون از سوی ابهام شمارند. || از درجهء چهارم (اصطلاح طب). رجوع به درجه شود. (یادداشت مؤلف).
- تب چهارم؛ تب رِبع. حُمی الربع : اشترغاز بدو [ به انجدان ] نزدیک است و تب چهارم را سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- چهارم اسطرلاب؛ کنایه از قرآن است. رجوع به چارم اسطرلاب شود.
- چهارم بلاد؛ اقلیم چهارم که آن خراسان است و منسوب به آفتاب میباشد. (شرفنامهء منیری).

چهارمادر.

[چَ / چِ دَ] (اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است. چهارآخشیج. || (اِخ) چهار ستارهء نعش از بنات النعش باشد. رجوع به چارمادر شود.

چهارمادران.

[چَ / چِ دَ] (اِ مرکب) امهات اربعه. عناصر چهارگانه. آب و باد و خاک و آتش. چهارآخشیجان :
خصم تو چهارمادران را
فرزند یگانه ای است خنثی.؟

چهارمادر سفلی.

[چَ / چِ دَ رِ سُ لا] (اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است. چهارآخشیج : هفت پدر علوی را در دوازده منزل حرکت و سیر داد، چهارمادر سفلی را در صمیم عالم علوی مقر و مفر پدید کرد. (ظهیری سندبادنامه ص2).

چهارمامک.

[چَ / چِ مَ] (اِ مرکب) نام مرضی است که به عربی آن را قمقام گویند.

چهارماهه.

[چَ / چِ هَ / هِ] (ص نسبی) که چهار ماه بر او گذشته باشد. که چهار سی روز؛ یعنی یکصدوبیست روز پاییده باشد. که چهار ماه داشته باشد. که صدوبیست روز از عمرش بگذرد. چیزی که هفده هفته عمر کرده باشد.

چهارمحال.

[چَ مَ] (اِخ) بخشی است کوهستانی که در جنوب غربی اصفهان بین لرستان، فارس و خوزستان واقع است و به چهار ناحیهء: زار - کبار - مروه - کندان تقسیم میشود. این بخش محل سکونت دو ایل بزرگ بختیاری به نام چهارلنگ و هفت لنگ میباشد و در تقسیمات جغرافیایی امروز به نام چهارمحال بختیاری خوانده میشود. این منطقه منبع رودهای کارون و قم و زاینده رود میباشند. رودخانهء کارون از رشته کوههای کوهرنگ بختیاری سرچشمه می گیرد و سرچشمهء زاینده رود دامنهء شرقی کوهرنگ است. کوههای مهم آن رشته کوههای بختیاری است که بلندترین نقطهء آن به نام زردکوه 4547 متر ارتفاع دارد و همیشه پوشیده از برف است. در این بخش معادن آهن و سرب یافت میشود و دارای مزارع وسیع و مراتع و باغهای فراوان است. آب و هوای آن کوهستانی و سردسیر است زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل دارد. مرکز آن شهر کرد و شهرهای مهمش ایذه و بروجن است. حوزهء چهارمحال 233023 تن جمعیت دارد. که بیشتر به کار کشاورزی و دامداری و صنایع دستی از قبیل قالی و قالیچه، گلیم و جاجیم بافی اشتغال دارند. (از مجمل التواریخ گلستانه ص155) (جغرافیای غرب ایران ص83) (جغرافیای سیاسی کیهان ص409، 430) (رودکی ص314) (یادداشتهای مؤلف و فرهنگ فارسی معین). رجوع به چارمحال شود.

چهارمحال.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر. در 26هزارگزی خاور گناوه و 8 هزارگزی راه فرعی برازجان به گناوه واقع است، 232 تن سکنه دارد و از چاه آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

چهارمزاج.

[چَ / چِ مِ] (اِ مرکب)مزاجهای چهارگانه.
1- بلغمی مزاج: (قطور و کم بنیه) خوش مشرب و خون سرد و سست عنصر و کندذهن است. 2 - دموی مزاج: (خوش آب و رنگ و ظاهراً قوی بنیه) خوش بین و خوشگذران، جدی و سبک مغز و سطحی است. 3 - سوداوی مزاج: (سیه چهره، باریک اندام) مضطرب و ناراضی و بدبین است. 4 - صفراوی مزاج: (باریک اندام و زردفام) باحرارت و خشن و زودخشم و جاه طلب و ثابت قدم است. (علی اکبر سیاسی، روانشناسی از لحاظ تربیت صص 500 - 501).

چهارمضراب.

[چَ / چِ مِ] (اِ مرکب)اصطلاح موسیقی است و این اصطلاح شاید از چهار سیم تار قدیم گرفته شده باشد. و آن ضربی است از آهنگهای ضربی در موسیقی ایرانی و مقید است به اوزان دو ضرب مرکب و بندرت سه ضرب (مرکب یا ساده) و این قطعهء ضربی در ابتدای آوازها به وسیلهء آلات موسیقی (آلات موسیقی سیمی) نواخته می شود و در اصل مخصوص تار و سه تار بوده ولی اکنون در پیانو و ویولون هم رایج شده است و سرآغاز یا مبین و نمایندهء حالات دستگاهی است که نوازنده به دنبال آن خواهد نواخت. چهار مضراب را برای هر یک از دستگاهها و آوازها و بیات ها و احیاناً گوشه ها میتوان ساخت و نواخت.

چهارمغز.

[چَ / چِ مَ] (اِ مرکب) گردکان. جوز. گوز. گردو. رجوع به گردو شود. || مغز پسته و بادام و فندق و گردو یا تخمه. عَفز؛ چهارمغز که خورده شود. عَفاز؛ چهارمغز مأکول. (منتهی الارب). رجوع به چارمغز شود.

چهارمقابل.

[چَ / چِ مُ بِ] (اِ مرکب)چهاربرابر. ضعف دوبرابر. دو برابر دو چند. || عددی که چهار بار در نفس خود ضرب شود. اما این معنی که در برخی از فرهنگها آمده است بر اساسی نمی نماید. و چهار مقابل به معنای نخستین متداول است و به معنی آخر غلط است. زیرا چهار بار عددی را در نفس خود ضرب کنیم یعنی به توان چهار برسانیم نه اینکه چهار برابر کنیم.

چهارمقابل کردن.

[چَ / چِ مُ بِ کَ دَ](مص مرکب) چهاربرابر کردن. دو بار دو چند کردن: چون بخواهیم عددی را چهار مقابل کنیم آن را در عدد 4 ضرب میکنیم. 40 = 4 × 10 a4 = 4 × a که a4 چهار مقابل aو 40 چهارمقابل عدد ده است. رجوع به چهار مقابل شود.

چهارمقاله.

[چَ / چِ مَ لَ / لِ] (اِ مرکب) اربع مقالات. که مقاله چهار دارد. || (اِخ) نام کتابی از بطلمیوس. رابوعا(1). || نام کتاب نظامی عروضی سمرقندی. (یادداشت مؤلف).
(1) - Tetrabiblos.

چهارملان.

[چَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان. در 28هزارگزی باختر سنقر و 4هزارگزی باختر سیرکوه واقع است، 270 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، حبوبات، توتون است. شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهارمله.

[چَ مِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان هرسم بخش مرکزی شهرستان شاه آباد در جنوب خاوری شاه آباد. در 13 هزارگزی هرسم واقع است، 150 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری می شود. محصولش غلات دیم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهار منظر.

[چَ / چِ مَ ظَ] (اِ مرکب) کنایه از فلک چهارم است که فلک آفتاب باشد. (آنندراج).

چهار منقوطه.

[چَ / چِ مَ طَ / طِ] (اِ مرکب) کنایه از فلک کرسی باشد که فلک البروج است به اعتبار چهار نقطهء مشرق و مغرب و شمال و جنوب. (برهان) (آنندراج).

چهارمن نیم.

[چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد. در 18هزارگزی جنوب خاوری تربت جام و 9هزارگزی جنوب مالرو عمومی تربت جام به قلعه حمام واقع است. 397 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود، محصولش غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهارموج.

[چَ / چِ مَ / مُو] (اِ مرکب)طوفان. گرداب. رجوع به چارموج شود.
- چهارموج بلا؛ بلا که از چهار جهت روی آورد. داهیه که از هر جانب روی کند. مجازاً به معنی بلای بزرگ. مصیبت عظیم. فتنهء تامه. بلای هول :
در میان چهارموج بلا
تو هم ای دل بلای ما شده ای.؟

چهارموجه.

[چَ / چِ مَ / مُو جَ / جِ] (اِ مرکب) گرداب. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به چارموجه شود.
- چهارموجه شدن دریا؛ طوفانی شدن دریا. برانگیخته شدن آب دریا. به تلاطم افتادن دریا. از هر سوی خیزآبها برخاستن. از هر جانب کوهه های آب بر هم غلطیدن.

چهارموجه شدن.

[چَ / چِ مَ / مُو جَ / جِ شُ دَ] (مص مرکب) (... دریا) برانگیخته شدن. به تلاطم افتادن. طوفانی شدن.

چهارموران.

[چَ] (اِخ) از قرای کوهکیلویهء فارس است. (مرآت البلدان ج4 ص 298). ده کوچکی است از دهستان تنگ گزی بخش اردل شهرستان شهرکرد. در 60هزارگزی شمال اردل واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چهارمه.

[چَ مَهْ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. در 72هزارگزی شمال باختری مشهد و 8 هزارگزی خاوری شوسهء عمومی مشهد به قوچان واقع است. جلگه و معتدل و 343 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چهارمهران.

[چَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. در 27هزارگزی شمال الیگودرز کنار راه مالرو دارباغ به گل گرد واقع است. 103 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی کشاورزی و صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهارمهن.

[چَ مَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. در 74هزارگزی شمال باختری مشهد و یک کیلومتری شمال شوسهء مشهد به قوچان واقع است. جلگه و معتدل است، 212 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، چغندر و سیب زمینی است. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چهارمی.

[چَ / چِ رُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی) منسوب به چهارم. آنکه در مرتبهء چهارم قرار دارد. چهارمین یا چیزی که در مرتبهء میان سوم و پنجم است.

چهارمیخ.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) چهار عدد میخ که روی زمین یا روی دیوار به شکل مربع یا مربع مستطیل بکوبند و چهارگوشهء چیزی را بدان ببندند. (فرهنگ فارسی معین). عراصیف؛ چهارمیخ چوب پالان. || نوعی شکنجه، بدان سان که دو دست و پای کسی را از چهار جانب کشیده دارند و هر یک را به میخی ببندند خواه بر روی زمین و خواه بر دیوار : هیچ دانهء مخالفت و خیانت به کشتن و شکنجه و چهارمیخ میماند. (بهاءالدین ولد). || چهارعنصر. || عمل لواط. (ناظم الاطباء). رجوع به چارمیخ شود.
- به چهارمیخ کشیدن؛ شکنجه و آزار کردن. تعذیب کردن. به عقابین کشیدن.
- چهارمیخ حیات؛ کنایه از عناصر چهارگانه است. (غیاث اللغات) (آنندراج).
|| چهار باد شمال و جنوب و صبا و دبور. صبا بادی است که از جانب مشرق وزد و دبور بادی که از جانب مغرب وزد. (از غیاث اللغات).

چهارمیخ بودن.

[چَ / چِ دَ] (مص مرکب) بسته بودن. به بند بودن. در بند گرفتار بودن. در چهارمیخ بودن. در شکنجه و عذاب بودن :
هستم چهارمیخ در این خانهء دودر
پرها زنم چو بازگشایند روزنم.
سیدحسن غزنوی.

چهارمیخ زدن.

[چَ / چِ زَ دَ] (مص مرکب) در شکنجه و عذاب افکندن. به چهارمیخ کشیدن : او را بر در مدرسهء او که در ختن ساخته بود چهارمیخ زدند. (جهانگشای جوینی).

چهارمیخ شدن.

[چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) شکنجه دیدن و عذاب شدن. رجوع به چارمیخ شدن شود.

چهارمیخ کردن.

[چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) استوار کردن و بستن با چهارمیخ. چهارمیخه کردن. || به چهارمیخ کشیدن. بند کردن :
ببر طناب هوس پیش از آنکه ایامت
چهار میخ کند زیر خیمهء خضرا.خاقانی.
|| لواطه کردن. (فرهنگ خطی). رجوع به چارمیخ کردن شود.

چهارمیخه.

[چَ / چِ خَ / خِ] (ص نسبی)استوار و محکم و پابرجا. رجوع به چارمیخه شود.

چهارمیخه بودن.

[چَ / چِ خَ / خِ دَ](مص مرکب) محکم و استوار بودن. پابرجا بودن.

چهارمیخه کردن.

[چَ / چِ خَ / خِ کَ دَ](مص مرکب) محکم کردن. استوار کردن. استوار ساختن.

چهارمیر.

[چَ] (اِخ) خلفاء اربعه. (غیاث اللغات) (آنندراج). خلفاء راشدین. چاریار.

چهارمیل.

[چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گرمسیر شهرستان اردستان در 8500 گزی شمال اردستان کنار راه فرعی چهارمیل به شهراب واقع شده. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چهارمین.

[چَ / چِ رُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی) منسوب به عدد چهار. چیزی در مرتبهء چهارم. که میان مرتبهء سوم و پنجم قرار دارد. رجوع به چهارم و چارمین شود.

چهارناحیه.

[چَ یَ] (اِخ) نام بلوکی جانب شمالی شیراز است. 1- ناحیهء دشت اوجان. 2- ناحیهء دشت خسرو شیرین. 3- ناحیهء دشت خون. 4- ناحیهء دشت کوشک زرد. رجوع به محال اربعه شود.

چهارناحیه.

[چَ یَ] (اِخ) نام دهی مرکب از چهار بخش و در حقیقت مرکب از چهار ده به الموت قزوین که از آن جمله است: اسطلبر و معلم کلایه... رجوع به معلم کلایه شود.

چهارنبش.

[چَ / چِ نَ] (ص مرکب) خانه یا زمینی که از چهار طرف محدود به معبر عمومی باشد. خانه یا زمینی که از چهار جهت به خیابان یا کوچه پیوندد. || در اصطلاح بنایان آجری یا خشتی که هر چهار سوی قطر آن هموار و بی شکستگی باشد. (یادداشت مؤلف).

چهارنظم.

[چَ / چِ نَ] (اِ مرکب) کنایه از چهارعنصر است. (برهان) (آنندراج). چهارآخشیجان. || طبایع اربعه. (شرفنامهء منیری).

چهارنعل.

[چَ / چِ نَ] (اِ مرکب) قسمی از رفتن اسب به شتاب. تاخت سریع اسب. چهارگامه. تگ سریع اسب. دو سریع. چهارنعل دو زمان یا سه زمان یا چهار زمان دارد. ولی معمو دارای سه زمان است. در زمان اول فقط یک پای خلفی اسب با زمین تماس دارد و سه پای دیگر از زمین بلند میباشد. در زمان دوم اتکاء پای اول تمام شده و حیوان اتکاء قطری پیدا میکند. در زمان سوم اتکاء قطری تمام میشود و اتکاء حیوان روی یک پای قدامی میافتد. پس از گذشت این سه زمان حیوان در فضا رها شده و به زمین میرسد. زمانهای سه گانه به تناوب باز از سر گرفته میشود آخرین پای طرفی که به زمین اصابت میکند چهارنعل را بدان طرف منسوب میدارند. از این رو چهارنعل را میتوان چهارنعل به راست یا چهارنعل به چپ نامید. مث در چهارنعل به راست اولین اتکاء بر پای خلفی چپ میباشد. و بعد اتکاء قطری چپ است سپس اتکاء قدامی راست صورت میگیرد و در چهارنعل به چپ از اتکاء پای خلفی راست شروع شده و به اتکاء پای قدامی چپ تمام میشود. (از کالبدشناسی هنری تألیف نعمت الله کیهان صص 181 - 180). رجوع به چارنعل شود.

چهارنعل تاختن.

[چَ / چِ نَ تَ] (مص مرکب) راندن اسب به شتاب تمام. در تگ افکندن. چون باد صرصر راندن مرکب. بس تند دوانیدن. چهارگامه راندن. || تند و تیز رفتن. با شتاب تمام رفتن.

چهارنعل رفتن.

[چَ / چِ نَ رَ تَ] (مص مرکب) به شتاب رفتن اسب. تند و تیز رفتن. به تگ خاستن. سخت دویدن. چهارگامه رفتن. رجوع به چارنعل رفتن شود.

چهارنفس.

[چَ / چِ نَ] (اِ مرکب) چهار نفس اماره و لوامه و ملهمه و مطمئنه است. رجوع به چارنفس شود.

چهاروادار.

[چَ / چِ هارْ] (نف مرکب)چاروادار که چهارپا به کرایه دهد. مکاری. کرایه کش. خربنده. آنکه اسب و خر و استر و قاطر و یابو به کرایه دهد. ستوربان. خرکچی. در تداول گناباد خراسان هم کسانی که چهارپا را به کرایه میدهند چهاروادار میگویند : و قصه داد وی دیوانه و چهاروادار و سقا را نیز فرمودند. (انیس الطالبین ص219). گفتند این دیوانه را چهاروادار میگویند. (انیس الطالبین ص217). رجوع به چاروادار شود.

چهارواداری.

[چَ / چِ هارْ] (حامص مرکب) کار چاروادار. عمل چاروادار. چارواداری. چهارپا به کرایه دادن. چهارپا داشتن. کرایه کشی. رجوع به چارواداری شود. || رفتاری خشن و دور از آداب در نشستن و خاستن و صرف غذا و جز آن.

چهاروجهی.

[چَ / چِ وَ] (اِ مرکب) جسمی
چهار وجهی
است که از هر طرف به مثلث های مسطح محدود باشد. هر یک از این مثلث های مسطح را وجه و اضلاع آنها را یال و انتهای یالها را رأس چهاروجهی میخوانند. خطی که دو رأس غیرواقع در یک وجه را به هم وصل میکند قطر چهاروجهی نامیده میشود. سطح جانبی هر چاروجهی مساوی است با مجموع سطح های وجوه جانبی آن. و مساحت چهاروجهی برابر است با مجموع مساحت های وجوه آن و یا به عبارت دیگر مساحت هر چهاروجهی برابر است با مجموع سطح جانبی و سطح قاعدهء آن. مقطع هر چهاروجهی مثلث است. هر هرم مثلث القاعده چهاروجهی است. از این قرار دو چهاروجهی که دارای قاعده های معادل و ارتفاع های برابر باشند، معادلند و هر منشور مثلث القاعده را میتوان به سه هرم مثلث القاعده یا سه چهاروجهی متعادل تجزیه کرد و حجم هر چهاروجهی ثلث حجم منشوری است که به همان قاعده و همان ارتفاع باشد. و چهاروجهی یکی از اجسام افلاطونی است. فضائی که با وجود هر چهاروجهی اشغال میشود با حجم آن چهاروجهی برابر است و حجم هر چهاروجهی مساوی است با ثلث حاصل ضرب مساحت قاعده در ارتفاع آن. چون بخواهیم حجم یک چهار وجهی را محاسبه کنیم نخست باید مساحت قاعدهء آن چهاروجهی را حساب کنیم. به این ترتیب که اگر طول قاعدهء مثلثی که در قاعدهء چهاروجهی قرار گرفته به اندازهء L و ارتفاع آن به اندازهء h باشد مساحت قاعدهء چهاروجهی عبارت است از: طول قاعدهء مثلث در نصف ارتفاع آن. یا: h.l1 = EF
B UnA oeA 'eaye ec]unBca '\e H BM oMAoM ec]unBcaباشد حجم آن مساوی است با: S.H1 = EF

چهاروجهی منتظم.

[چَ / چِ وَ یِ مُ تَ ظَ] (اِ مرکب) جسمی است که از هر طرف به مثلث های متساوی الاضلاع مسطح برابر محدود میباشد هر یک از این مثلث های متساوی الاضلاع مسطح را وجه مینامند و هر یک از اضلاع مشترک میان وجه را یال و انتهای یالها را رأس های چهاروجهی خوانند. در چهاروجهی منتظم شش یال و چهار رأس وجود دارد و در هر رأس سه مثلث متساوی الاضلاع برابر دیده میشود. مساحت هر چهاروجهی منتظم عبارت است از: مجموع مساحت های وجوه آن. در چهاروجهی منتظم یالها و وجوه با هم برابرند.

چهارهزار.

[چَ / چِ هَ / هِ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) مرکب از دو عدد اصلی «چهار» و «هزار» عدد واقع بین سه هزار نهصد نود و نه و چهار هزار و یک. اربع الف :اگر قلعهء چنار به من گذارید پسر خود را با چهارهزار سوار به خدمت پادشاه فرستم. (تاریخ شاهی186). شیرخان بعد به دست آوردن قلعه رهتاس سر به فلک برد و در خیال ملک گیری کمر چست بربست خواص خان را با چهارهزار سوار براجه جهار کهند فرستاد. (تاریخ شاهی ص191).

چهارهفته.

[چَ / چِ هَ تَ / تِ] (اِ مرکب)مرکب از عدد چهار و کلمهء هفته، برابر بیست وهشت روز. || کنایه از ناچیز و معدوم باشد. (برهان) (آنندراج) (مؤیدالفضلا). ناچیز و معدوم. (ناظم الاطباء).

چهاری.

[چَ / چِ] (ص نسبی) مرکب از عدد چهار و یاء نسبت. منسوب به عدد چهار.
- ده چهاری، نسبت به چهارده؛ چهاردهی :
من کیستم که بر من نتوان دروغ بستن
نه قرص آفتابم نه ماه ده چهاری.منوچهری.

چهاریار.

[چَ / چِ] (اِخ) چهارخلیفه. خلفای راشدین. چهارگزین :
خسروا هست جای باطنیان
قم و کاشان و آبه و طبرش
آبروی چهاریار بدار
واندرین چارجای زن آتش.
؟ (از راحة الصدور).
به برزاخان گفت به یاری چهاریار باصفا و ده یار بهشتی... میروم و سر شاه عباس را با نوچه های او می آورم. رجوع به چاریار شود. (حسین کرد).

چهاریاری.

[چَ / چِ] (ص نسبی) آنکه به چهار یار اعتقاد دارد. مؤمن به چهاریار. که به خلافت، خلفای چهارگانه را بجا داند. آنکه به خلافت خلفای اربعه به ترتیب قائل باشد. که خلافت خلفاء راشدین حق داند. رجوع به چاریاری شود.

چهاریک.

[چَ / چِ یَ / یِ] (اِ مرکب) ربع. یک چهارم. یک قسمت از چهار قسمت چیزی. رُبُع. رَبیع. (منتهی الارب): هزیع؛ مقدار یک چهاریک از شب. رجوع به چاریک و ربع و مُحَلّه شود.
- چهاریک دانگ؛ دو حبه. یک طسوج. (منتهی الارب).

چهاریک کردن.

[چَ / چِ یَ / یِ کَ دَ](مص مرکب) به چهار قسمت تقسیم کردن. تربیع. به چهار حصه بخش کردن.

چهاریکی.

[چَ / چِ یَ / یِ] (ص نسبی)منسوب به چهاریک عدد کسری. ربع چیزی. یک قسمت از چهار قسمت چیزی. (یادداشت مؤلف).

چهازشک.

[چِ زِ] (اِخ) دیهی است متصل به فرخار (فرخاردیس) که اکنون جزء نیشابور است و آن را چِزک میگویند. (از تعلیقات مرحوم بهمنیار بر تاریخ بیهق).

چهال.

[] (اِ) به هندی پوست اشجار است. (جهانگیری)(1).
(1) - تلفظ این کلمه در پاکستان و هند به ظهور «ه» در تلفظ نیست همچنین در «چهاؤ» و «چهاؤ کاپهل».

چهان.

[چِ] (ق) فراوان و بسیار. (ناظم الاطباء). در مآخذ دیگر دیده نشد.

چهان.

[چِ] (حرف استفهام) کدامها. (از ناظم الاطباء). اما این جمع، متداول نیست.

چهاؤ.

[] (اِ) به هندی طرفه را نامند. (یادداشت مؤلف).

چهاؤکاپهل.

[] (اِ) به هندی کزمازج را گویند. (یادداشت مؤلف). رجوع به گزمازگ و طرفاء شود.

چه تر.

[چَ تَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف قشقائی. (جغرافیای سیاسی کیهان ص82). یکی از طوایف ایل قشقائی ایران و مرکب از 60 خانوار است که در مرودشت مسکن دارند. (یادداشت مؤلف).

چه جا.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان کتول بخش علی آباد شهرستان گرگان. در 32هزارگزی جنوب علی آباد واقع است. کوهستانی و معتدل و مرطوب است، 105 تن سکنه دارد. از چشمه سار آبیاری می شود. محصولش غلات و لبنیات است. شغل اهالی کشاورزی و صنایع دستی زنان کرباس، شال بافی می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). رجوع به چه جاه شود.

چه جاه.

[چِ] (اِخ) دهی از دهات کتول از دهات استرآباد رستاق. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء انگلیسی ص171). رجوع به چه جا شود.

چهچه.

[چَ چَهْ] (اِ صوت) آواز بلبل و مانند وی و این کلمه از اصوات است. (از غیاث اللغات). آواز بلبل که به تازی صفیر خوانند. (آنندراج). آواز بلبل و جز آن. (از فرهنگ ضیاء) (ناظم الاطباء) (از فرهنگ نظام). آواز بلبل و پرندگان خوش آواز دیگر. (فرهنگ فارسی معین). حکایت صوت هزار. نام آواز بلبل. صوت بلبل. بانگ بلبل. فتل. نغمه. دستان. (یادداشت مؤلف) :
چه نسبت با بهار و گل بود اشعار رنگین را
مگو از چهچه بلبل ز من بشنو ز من بشنو.
فطرت (از آنندراج).
گل اگر بلبل آن جلوهء مستانه شود
قلقل شیشهء می چهچه مستانه شود.
تنها (از آنندراج).
|| (از اصطلاحات موسیقی) تحریر صدا و آواز (یادداشت مؤلف). غلطیدن آواز در گلو به هنگام خوانندگی.

چه چه زدن.

[چَهْ چَهْ زَ دَ] (مص مرکب)خواندن بلبل. خواندن بلبل و قناری و سایر پرندگان خوش آواز. آواز برآوردن بلبل. نشید برکشیدن. || سخت خوب خواندن مغنی آواز را. سخت خوش خواندن. غلطاندن آواز در گلو. (یادداشت مؤلف). تحریر. به خوبی تحریر دادن با صدای صاف و رسا.

چهچهه.

[چَ چَ هَ / هِ] (اِ صوت) آواز بلبل. حکایت صوت هزار. بانگ بلبل. دستان. رجوع به چهچه شود.

چهچهه.

[چَ چَ هَ] (اِخ) نام رودی است در مشرق مهنه در شمال شرقی طوس به خراسان.

چهچهه.

[چَ چَ هَ] (اِخ) دوست محمد. نام توپچی نصرالله میرزا فرزند نادرشاه افشار بوده است. (مجمل التواریخ گلستانه ص19).

چهچهه.

[چَ چَ هَ] (اِخ) از مزارع میان ولایت شهر مقدس است. قدیم النسق در شش فرسخی شهر واقع است. سکنه اش سی خانوار و تیموری میباشند. از آب قنات مشروب می شود، هوایش معتدل است. (مرآت البلدان ج4 ص300). دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. در 36هزارگزی شمال باختری مشهد در کنار کشف رود واقع است. جلگه و معتدل است، 133 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری می شود، محصولش غلات، شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهچهه.

[چَ چَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد. در 88هزارگزی شمال باختری مشهد و 3هزارگزی شمال خاوری رادکان واقع است، جلگه و معتدل است، 88 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری می شود، محصولش غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چهچهه.

[چَ چَ هَ] (اِخ) مرکز دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان دره گز. در 85هزارگزی جنوب خاوری کلات واقع است. دامنه و معتدل و 240 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت، گله داری و قالیچه بافی است. پاسگاه مرزی گمرک و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهچهه زدن.

[چَ چَ هَ / هِ زَ دَ] (مص مرکب) خواندن بلبل و قناری. خواندن بلبل و سایر پرندگان خوش آواز. نشید برکشیدن. رجوع به چهچه زدن شود.

چه چیز.

[چِ] (مرکب از «چه» حرف استفهام + «چیز») کدام چیز. ای شی ء: مَهیَم؛ چه چیز حادث شد ترا. (منتهی الارب).

چه چیزی.

[چِ] (حامص مرکب) ماهیت. اصل و کنه هر چیز : چنانک اندررسید به چه چیزی روان و تصور کردن وی چنانک گردیدن به نامردن روان و تصدیق کردن به وی. (ابن سینا دانشنامه علائی ص4).

چه خاک.

[چَ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)مجازاً قبر. گور :
برکشید آن غریق را بشتاب
در چه خاک بردش از چه آب.نظامی.

چهر.

[چِ] (اِ) چهره. (از شرفنامهء منیری). صورت (دهار). روی را گویند که به عربی وجه خوانند. (برهان) (آنندراج). دورخ. دو رخسار. رخ. رخسار. رخساره. رو. روی. سیما. صورت. طلعت. عارض. عذار. قدام. لقاء. منظر. منظره. وجه. (یادداشت مؤلف). این کلمه در اوستائی چیتهر بوده است و در فارسی چهر گردیده. (فرهنگ ایران باستان پورداود ص3) :
دانش او نه خوب و چهرش خوب
زشت کردار و خوب دیدار است.رودکی.
به دل گفت گیو این بجز شاه نیست
چنین چهر جز درخور گاه نیست.فردوسی.
بنزد من آرید با خویشتن
که جوید همی چهر وی چشم من.فردوسی.
کنیزک بخندید و آمد دوان
به بانو بگفت ای مه بانوان
جوانی دژم رهزده بر در است
که گوئی به چهر از تو نیکوتر است.اسدی.
همه چهر جم داشتند آشکار
به دیبا و دیوارها برنگار.
اسدی (گرشاسب نامه).
وین چهرهای خوب که در نورش
خورشید بی نوا شود و مضطر.ناصرخسرو.
به چهر آفتابی به تن گلبنی
به عقل خردمند بازی کنی.سعدی (بوستان).
گاه کلمهء چهر در این معنی به کلمات دیگر پیوندد و گاه کلمات دیگر به چهر بپیوندد و بکار رود.
- آرزوی چهر کسی داشتن؛ خواهان دیدار او بودن :
که ما را دل و جان پر از مهر اوست
همه آرزو دیدن چهر اوست.فردوسی.
-آزادچهر؛ دارای چهرهء آزادگان. که چهرهء مردم آزاده دارد :
که مردی عزیزی و آزادچهر
به فرخندگی در تو دیده سپهر.نظامی.
- آژنگ چهر؛ که چهرهء پرچین و شکن دارد.
- || پیر و فرسوده.
- || کنایه است از خشمگین و غضبناک.
- اندیشهء چهر کسی را داشتن؛ خیال کسی را در سر پروردن. به یاد کسی بودن. آرزوی دیدار کسی را داشتن :
دل و جان و هوشم پر از مهر اوست
شب و روزم اندیشهء چهر اوست.فردوسی.
- با چشم چهر کسی را جستن؛ چشم به راه او داشتن. سخت مشتاق دیدار او بودن :
بنزد من آرید با خویشتن
که جوید همی چهر وی چشم من.فردوسی.
- به چهر دگرگونه گشتن با...؛ بظاهر تغییر کردن با... :
نداند کسی راز گردان سپهر
دگرگونه گشته است با ما به چهر.فردوسی.
- به چهر کسی خیره شدن؛ بر روی کسی چهارچشم نگریستن. کسی را با کنجکاوی نگاه کردن. با شگفتی در روی کسی دیدن. مشتاقانه به چهرهء کسی نگریستن :
چو شیروی رخسار شیرین بدید
روانش نهانی ز تن برپرید.
چنان خیره شد اندر آن چهر اوی
که شد دلش آکنده از مهر اوی.فردوسی.
- به چهر کسی یا چیزی سبک نگریستن؛شتابزده به کسی یا چیزی نگاه کردن. زود او را از زیر چشم گذراندن :
ز بس کز جهان آفرین کرد یاد
ببخشود و دیده بدو [ بفریدون ] بازداد
فریدون چو روشن جهان را بدید
به چهر وی اندر سبک بنگرید.فردوسی.
- || به کسی یا چیزی سرسری نگاه کردن. مجازاً بدو اهمیت ندادن. به چیزی نشمردن او را. به چیزی نگرفتن او را. در شمار نیاوردن کسی یا چیزی را.
- بیدارچهر؛ که چهرهء هوشیار دارد. که هشیاری و فراست از چهره اش خوانده شود.
- پریچهر؛ پری روی. که چهرهء فرشتگان دارد. خوب روی. زیباروی.
- پسندیده چهر؛ نیکوچهر. نکوچهر. نیکوصورت. نیکوروی. آنکه روی پسندیده و زیبا دارد :
که بینم پسندیده چهر ترا
بزرگی و مردی و مهر ترا.فردوسی.
-پوشیده چهر؛ بسته روی. آنکه چهره در نقاب دارد.
- || محجوب. باحیا.
- تاریک چهر؛ سیاهروی. سیه روی. و چون صورت ظاهر را گواه حقیقت باطن گیرند و گویند از کوزه همان ترابد که در اوست مجازاً به معنی بدمنش. بدخوی و بداندیش و سیاه دل است :
شبی سخت بی مهر و تاریک چهر
به تاریکی اندر که دیده ست مهر.نظامی.
قلم درکش دیو تاریک چهر.نظامی.
- تازه چهر ماندن؛ تازه رو ماندن.
- || مجازاً جوان ماندن. شکسته نشدن. پیر و شکسته نشدن :
گر از بخشش کردگار سپهر
مرا زندگی ماند و تازه چهر
بمانم به گیتی یکی داستان
از این نامهء نامور باستان.فردوسی.
- توشهء جان کسی از چهر کسی بودن؛جانش به جان او بستگی داشتن. از چهر کسی مایهء زندگی گرفتن :
مرا دل سراسر پر از مهر تست
همه توشهء جانم از چهر تست.فردوسی.
- تیره چهر؛ سیاه. تار. سخت تاریک :
بسی سرخ یاقوت بد کش بها
ندانست کس پایه و منتها
که روشن شدی زو شب تیره چهر
چو ناهید رخشان بدی بر سپهر.فردوسی.
- || مجازاً به معنی سیاه بخت.
- چشم بر چهر کسی نهادن؛ متوجه کسی بودن. در چهرهء کسی نگاه کردن. دیده بر روی کسی دوختن :
نهاده همه چشم بر چهر شاه
بدان تا چه گوید ز کار سپاه.فردوسی.
- چهر به کسی نمودن؛ چهره به کسی گشادن. رخساره به کسی نشان دادن.
- || مجازاً کسی را مورد توجه قرار دادن. به کسی مهر و محبت ورزیدن. کسی را مورد تفقد و مهربانی قرار دادن.
- چهر پر از آب بودن؛ رویی از اشک تر داشتن. چهره از اشک پوشیده داشتن. گریان و اشک ریزان بودن :
همه روی پوشیدگان را به مهر
پر از خون دلست و پر از آب چهر.
فردوسی.
- چهر پر از خنده آوردن؛ خندان روی بودن. بشاش بودن. چهرهء باز و خندان داشتن :
پدروار پیش تو مهر آورم
همیشه پر از خنده چهر آورم.فردوسی.
- چهر خود در آب دیدن؛ به خود نگریستن. خود دیدن و به خویشتن توجه کردن. خویشتن خویش را معاینه دیدن :
فزودن به فرزند بر مهر خویش
چو در آب دیدن بود چهر خویش.فردوسی.
- چهر رخشان شدن؛ افروخته رخسار شدن. شکفته رخسار گشتن:
چو بهرام باد آنکه با مهر تو
نخواهد که رخشان شود چهر تو.فردوسی.
- چهر سیه کردن؛ ماتم زده و سوگوار شدن :
همی گرید ابر از دریغت به مهر
سلب هم به مهرت سیه کرد چهر.
اسدی (گرشاسب نامه).
- چهر کسی به مردم ماندن؛ شبیه آدمیان بودن. به رخسار همچون آدمی بودن. صورت آدمی داشتن :
به مردم نماند همی چهر اوی
به گیتی نجوید کسی مهر اوی.فردوسی.
- چهر گواه بر چیزی بودن؛ گواهی دادن صورت ظاهر از حال باطن. گواه بودن ظاهر آدمی به باطن وی. اثر گذاشتن خوی آدمی در چهرهء وی. بهم پیوستن ظاهر و باطن :
گر او را ببخشد ز مهرش سزاست
که بر مهر او چهر او بر گواست.فردوسی.
- چهر مهرافزا؛ روئی که مایهء فزونی محبت گردد. صورت که به سبب زیبائی عشق را بیفزاید. رویی که بر مهر و عشق بیفزاید :
راستی گویم به سروی ماند این بالای تو
در عبارت می نیاید چهر مهرافزای تو.
سعدی.
- خریدار چهر کسی بودن؛ طالب او بودن. عاشق بر روی کسی بودن. کسی را دوست داشتن. به کسی عشق و علاقه داشتن :
خریدار دیدار و چهر ترا
همان خوب گفتار و مهر ترا.فردوسی.
- خوب چهر؛ خوب روی. زیباروی. خوش سیما. آنکه روی زیبا دارد. خوش سیما. مه طلعت. پری دیدار :
شگفتی بر او برفکندند مهر
بماندند خیره بدان خوب چهر.فردوسی.
نمودند کآن رومی خوب چهر
چه بد دید از آن زنگی سردمهر.نظامی.
جوانمرد چون دید کآن خوب چهر
ملکزاده را جوید از بهر مهر.نظامی.
- خورشیدچهر؛ که رویی چون خورشید تابان دارد :
بدو گفت کای شاه خورشیدچهر
تو موسیل را چون نپرسی به مهر.فردوسی.
- در چهر کسی نگاه کردن؛ متوجه او شدن. در روی او دیدن :
نگه کرد کاووس در چهر اوی
چنان اشک خونین و آن مهر اوی.فردوسی.
- دیده از چهر کسی برداشتن؛ دل از وی کندن. دل از وی برداشتن. ترک علاقهء فیمابین کردن :
مرا آرزو نیست از مهر اوی
که دو دیده بردارم از چهر اوی.فردوسی.
- دیده برنداشتن از چهر کسی؛ یک چشم زدن از او غافل نماندن :
چنان شد دلش باز در مهر اوی
که دیده نبرداشت از چهر اوی.فردوسی.
- دیوچهر؛ که روئی چون دیو دارد. زشت روی. پتیاره روی :
فرشته صفت گرد آن دیوچهر.نظامی.
- زرین چهر؛ آنکه چهره ای به رنگ زر دارد. زردچهره :
چنین ماهی اسیر مهر گشته
تن سیمینش زرین چهر گشته.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
- زشت چهر؛ نازیبا. زشت روی.
- سیب چهر؛ که چهری چون سیب دارد در رنگ و لطافت :
بدان سیب چهران مردم فریب
همی کرد بازی چو مردم به سیب.نظامی.
- شیرچهر؛ همانند شیر به چهره. دارای رویی چون شیر :
سپهری بینم و سیارگانی
به صورت های گوناگون مصور
همه کژدم وش و خرچنگ کردار
گوزن شیرچهر و گاوپیکر.ناصرخسرو.
- گاوچهر؛ دارای صورت و نقش گاو.
- گرگ چهر؛ که روی چون گرگ دارد. که باطن و خویی چون گرگ دارد. بدطینت. زشت طینت.
- گل چهر؛ که روی چون گل دارد. که صورت لطیف و زیبا دارد.
- گلنارچهر؛ آنکه چهره ای چون گلنار دارد یعنی سرخ و سپیدرنگ است. که چهرش به رنگ جلنار باشد سرخ و سپید :
چو نه سال بگذشت بر سر سپهر
گل زرد گشت آن چو گلنارچهر.فردوسی.
همان نازنینان گلنارچهر
ز گلزار آتش بریدند مهر.نظامی.
- ماه چهر؛ دارای رویی چون ماه. همانند ماه به رخسار. زیباروی. ماهروی :
چو بشنید آن دختر ماه چهر
که باید برید از رخ شاه مهر.فردوسی.
- منوچهرچهر؛ دارای رویی چون منوچهر با فر و جلالت و شکوه :
خسرو جم قدر منوچهرچهر
چهره بخاک در او سوده مهر.
(از حبیب السیر چ تهران ج3 ص326).
- مهرچهر؛ خورشیدچهره. که چهره ای نورانی دارد. که روی رخشان دارد.
- نازنین چهر؛ نازنین رخسار. نازنین روی :
بدو گفتش ای نازنین چهر من
که شوریده داری دل از مهر من.
سعدی (بوستان).
- نیک چهر؛ زیباروی. خوبرو. صاحب جمال. نیکوچهر. خوب چهر.
- همایون چهر؛ فرخنده روی. که چهره ای مبارک و میمون دارد. خوش سیما. فرخ لقا. فرخ دیدار :
تا شبی خلوت آن همایون چهر
فرصتی یافت با شه از سر مهر.نظامی.
|| قیافه :
کنون صد پسرجوی همسال اوی
به بالا و چهر و بر و یال اوی.فردوسی.
کنون این جهانجوی فرزند اوست
همانست گویی بچهر و به پوست.فردوسی.
ترا داد ایزد چنین فرّ و چهر
که افزونت بر هر یکی داد مهر.فردوسی.
بیامد به شبگیر دستور شاه
ببرد آن همه کودکان را به گاه
به یک جامه و چهر و بالا یکی
که پیدا نبود این از آن اندکی.فردوسی.
|| روی مردم خواه تراشند و خواه نقش کنند و غیرمردم. || صورت مادی و ظاهر هر چیز. ظاهر :
نداند کسی راز گردان سپهر
دگرگونه گشته ست با ما بچهر.فردوسی.
در بیت ذیل فردوسی «چهر» در برابر «جان» آمده است به ذکر جزء و ارادهء کل به معنی تن. و یا ظاهر در برابر باطن :
همان اورمزد و همان روزمهر
بشوید به آب خرد جان و چهر.فردوسی.
|| به معنی اصل و ذات نیز آمده است. (برهان) (آنندراج). در اوستا چیثر به معنی تخمه و نژاد است و اکنون چهر گوئیم. (پورداود، یشتها ج2 ص211) :
بدین چهر و این مهر و این رای و خوی
همی تخت و تاج آیدت آرزوی.فردوسی.
|| مجازاً مظهر. جای نمایش. محل بروز :
ترا بر تن خویش بر مهر نیست
و گر هست مهر ترا چهر نیست.فردوسی.

چهر.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربخش هرسین شهرستان کرمانشاهان. در 18هزارگزی باختر هرسین و هزارگزی باختر راه شوسهء هرسین به کرمانشاه واقع است، 628 تن سکنه دارد. از چشمهء مهم آبیاری میشود. محصولش غلات، ذرت، چغندرقند و انواع میوه است. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ج5). از بیستون که به کرمانشاهان میروند در طرف چپ راه قریه ای است موسوم به چهر در پشت تپه و دهکدهء بل وردی واقع است و متعلق به اولاد میرزاسلیمان خان است. (مرآت البلدان ج4 ص300).

چهرآباد.

[چِ] (اِخ) از قرای غنی بیک لوی زنجان و در میان کوه واقع است. در میان کوه باغات و چمن خوبی دارد و چشمهء آب از میان چمن جاری است که تقریباً یک سنگ و نیم آب دارد. باغات و اراضی قریه از آب آن دو چشمه و از آب رودخانه مشروب می شود. آب و هوا و صفای خوب کاملی دارد در آنجا صیفی پنبه و کرچک بعمل می آید. سکنه اش 75 خانوار است. (مرآت البلدان ج4 ص300).

چهر آراستن.

[چِ تَ] (مص مرکب)آرایش کردن صورت. زیب و زینت کردن رخسار. خوش منظر ساختن صورت. به چهره آذین بستن.
- آرایشِ چهر؛ آرایش چهره. زیب و زینتِ رخسار. آراستگی منظر و چهره :
بر آرایش چهر با فر و زیب
نباید که گیرندت اندر فریب.فردوسی.
- زمین را به چهر آراستن خورشید؛ آن را روشن و نورانی کردن :
چو از چرخ گردنده بفروخت مهر
بیاراست روی زمین را به چهر.فردوسی.

چهراز.

[چِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد. در 35هزارگزی جنوب خاور اردل و 15 هزارگزی راه ناغان به باجگیران واقع شده، 444 تن سکنه دارد. از چشمه و رودخانه آبیاری می شود. محصولش غلات، نخود و برنج است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان از قبیل گلیم و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چهر برافروختن.

[چِ بَ اَ تَ] (مص مرکب) روی رخشان کردن. نورانی کردن روی. تابناک کردن. متلالا کردن :
که چون بامدادان چراغ سپهر
جمال جهان را برافروخت چهر.نظامی.
|| سرخ شدن چهره. گلگون شدن. گل بر چهره شکفاندن. گل انداختن چهره. || مجازاً خشمگین و غضبناک شدن.

چهر بر چهر نهادن.

[چِ بَ چِ نِ / نَ دَ](مص مرکب) رخساره به رخساره نهادن. صورت روی صورت نهادن :
بشد چهر بر چهر خسرو نهاد
گذشته سخن ها همه کرد یاد.فردوسی.

چهر برگشادن.

[چِ بَ گُ دَ] (مص مرکب) تصویر کردن. نقاشی کردن. نقش کردن. نگاشتن.
- چهر بر کسی گشادن؛ به کسی مهر و محبت کردن. به کسی لطف کردن :
چنین است کردار گردان سپهر
نخواهد گشادن همی بر تو چهر.فردوسی.
- چهر تازه تر برگشادن؛ از لونی دیگر نگاه کردن. از نوع دیگر تفسیر کردن :
کنون در سخن های بوذرجمهر
یکی تازه تر برگشائیم چهر.فردوسی.

چهر بنمودن.

[بِ نُ / نِ / نَ دَ / بِ دَ](مص مرکب) آشکار کردن صورت. رخ نمودن. نمودن رخسار. آشکار کردن رخسار. هویدا کردن صورت. روی نمودن. روی نشان دادن. || ظاهر شدن. آشکار شدن. پیدا شدن. هویدا شدن :
چو خورشید تابنده بنمود چهر
بیاراست روی زمین را به مهر.فردوسی.

چهرپرداز.

[چِ پَ] (نف مرکب)چهرپردازنده. چهرآرا. رخ پرداز. روی نگار. رنگ آمیز. نقاش. (یادداشت مؤلف).

چهرزاد.

[چِ] (اِخ) نام همای دختر بهمن است و بهمن او را به حکم شریعتی که تابع آن بود به نکاح خود درآورد و داراب از او متولد شد. (جهانگیری) (برهان). لقب دختر بهمن است و وی را خمانی نیز گفته اند و در نسب وی اختلاف است بعضی گفته اند که وی زن بهمن و دختر حارث ملک مصر بود و بهمن وصیت کرد که پادشاهی از آن او و فرزندش باشد. پارسیان گویند که وی خود دختر بهمن بود و آنکه دختر ملک مصر بود از وی زاده شد. و وی را شمیران بنت بهمن نام بود و به لقب، وی را همای می خواندند وی از پدرش آبستن گشت و چون بجای پدر بر تخت سلطنت نشست عدل و داد پیشه کرد و آبادانیها نمود، پلی بر دجله به بغداد بست که تا زمان اسکندر باقی بود و به فرمان اسکندر خراب شد. همچنین در پارس و استخر پارس عمارات عالی برپا ساخت که از آن میان ایوان چهل مناره مشهور به تخت جمشید را میتوان نام برد که باز به دست اسکندر به آتش کشیده شد و ویران شد... چون شش ماه از سلطنت همای گذشت پسری از وی متولد شد اما او بسبب حب جاه و مقام پسر را از امرا و بزرگان پنهان داشت. صندوقی فراهم کرد و از بیرون آن را قیراندود کرد و نوزاد را با گوهرهای فراوان در آن صندوق گذاشت و به آب استخر فارس انداخت. صندوق به دست گازری افتاد گازر صندوق را از آب گرفت و نوزاد را از میان آن برداشت و او را داراب نام کرد بعدها همای داراب را شناخت و سلطنت را به وی سپرد. مدت پادشاهی همای چنانکه در مجمل التواریخ و حبیب السیر آمده است سی سال بود. فردوسی در شاهنامه گوید :
پسر بود او را یکی شیرگیر
که ساسانش خواندی ورا اردشیر
یکی دخترش بود نامش همای
هنرمند و بادانش و پاک رای
همی خواندندی ورا چهرزاد
ز گیتی بدیدار او بود شاد
پدر درپذیرفتش از نیکویی
بدان دین که خواندی ورا پهلوی
همای دل افروز تابنده ماه
چنان بد که آبستن آمد ز شاه
چو شش ماه شد پر ز تیمار شد
چو بهمن چنان دید بیمار شد
چو از درد شاه اندر آمد ز پای
بفرمود تا پیش او شد همای
بزرگان و نیک اختران را بخواند
به تخت گرانمایگان برنشاند
چنین گفت کاین پاک تن چهرزاد
ز گیتی فراوان نبوده ست شاد
سپردم بدو تاج و تخت بلند
همان لشکر و گنج و بخت بلند
ولیعهد من او بود در جهان
هم آن کس که زو زاید اندر نهان
اگر دختری زایدش گر پسر
ورا باشد این تاج و تخت و کمر
همای آمد و تاج بر سر نهاد
یکی رای و آیین دیگر نهاد
سپه را همه سر بسر بار داد
در گنج بگشاد و دینار داد
به رای و به داد از پدر درگذشت
همه گیتی از دادش آباد گشت
همی گفت کاین تاج فرخنده باد
دل بدسگالان ما کنده باد
همه نیکویی باد کردار ما
مبیناد کس رنج و تیمار ما
توانگر کنیم آنکه درویش بود
نیازش به رنج تن خویش بود
مهان جهان را که دارند گنج
نخواهم که باشند از ما به رنج
چو هنگامهء زادن آمد فراز
ز شهر و ز لشکر همی داشت راز
همی تخت شاهی پسند آمدش
جهان داشتن سودمند آمدش
نهانی پسر زاد و با کس نگفت
همی داشت آن نیکویی در نهفت
بیاورد آزادتن دایه ای
یکی پاک و پرشرم و پرمایه ای
نهانی بدو داد فرزند را
چنان شادشاخ برومند را
کسی کو ز فرزند او نام برد
چنین گفت کآن پاک زاده بمرد
0 0 0 0 0 0 0
یکی خوب صندوق از آن چوب خشک
بکرد و گرفتند در قیر و مشک
درون نرم کرده به دیبای روم
برآلوده بیرون او دبق و موم
0 0 0 0 0 0 0
یکی گازر آن خرد صندوق دید
بپویید وز کارگه برکشید
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج5 ص1755 و 1756 و 1758 و 1759 و 1760). زندگی همای چهرزاد در شمار افسانه های تاریخی است و آنچه در مجمل التواریخ و حبیب السیر و شاهنامه آمده بر اساس تاریخی نیست و بیشتر با افسانه آمیخته است.

چهرق.

[چِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ینگجهء بخش مرکزی شهرستان سراب. در 18هزارگزی شمال باختری سراب و 15 هزارگزی راه شوسهء سراب تبریز واقع است. جلگه و معتدل است. 484 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری می شود. محصولش غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهرقان.

[چِ رِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش وفس شهرستان اراک. در 18هزارگزی شمال باختری کمیجان و 18هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است. 1431 تن سکنه دارد. از چشمه و قنات آبیاری می شود. محصولش غلات و انگور و بادام است. شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهرک.

[چِ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بوانات بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده. در 14هزارگزی شمال سوریان و 46هزارگزی راه شوسهء شیراز به اصفهان واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چهر گشادن.

[چِ گُ دَ] (مص مرکب) روی گشادن. نقاب از چهر برگرفتن. پرده از رخ به یکسو فکندن. بی حجاب برآمدن. رخساره گشودن. || خندان شدن. گشاده رو گشتن. منبسط شدن :
زمانی چنین بود و بگشاد چهر
زمانه به دلش اندر آورد مهر.فردوسی.
- چهر با کسی گشادن؛ با کسی بر سر مهر آمدن :
گفتا بگشای چهر با من
نانی بشکن به مهر با من.نظامی.
- چهر بچیزی گشادن؛ در مواجههء او خود را قرار دادن برای مراقبت.
- چهر بیدار گشادن؛ به دقت در مواجهه قرار دادن. در معرض دید قرار دادن :
نجستی دل من جز از داد و مهر
گشادن به هر کار بیدار چهر.فردوسی.

چهرم.

[چَ رُ] (اِخ) تلفظی از جهرم است :
ز چهرم بیامد به شهر ستخر
که آزادگان را بدان بود فخر.فردوسی.
رجوع به جهرم شود.

چهرن.

[چِ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان. در 48 هزارگزی خاور بافت سر راه مالرو لاله زار به رابر واقع است، 120 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهر نمودن.

[چِ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) روی نمودن. رخسار نشان دادن. روی نشان دادن. || مجازاً خود را نمودن. خویشتن را در معرض نگاه کسی قرار دادن :
برو پیش او تیز و بنمای چهر
بیارای و ببسای رویش به مهر.فردوسی.
- بفرخی چهر نمودن؛ به خجستگی چهر نمودن. به مبارکی روی نمودن :
گردش اختر و پیام سپهر
هم بدین فرخی نمودن چهر.نظامی.
- چهر آشکارا به کسی نمودن؛ آشکارا روی به کسی آوردن و آن کنایه از اقبال کردن و روی خوش نشان دادن است :
نه پیوست خواهد جهان با تو مهر
نه نیز آشکارا نمایدت چهر.فردوسی.
|| روی موافقت نشان دادن. موافقت کردن. همداستان شدن. هم آهنگ شدن :
ز پند آزمودیم و چندی ز مهر
بگفتیم و طلحند ننمود چهر.فردوسی.
|| اقبال کردن :
گمانش چنان بد که گردان سپهر
به گیتی مر او را نمودست چهر.فردوسی.
|| برخورد و موافقت داشتن :
همی گفت تا کردگار سپهر
چگونه نماید بدین کار چهر.فردوسی.

چهره.

[چِ رَ / رِ] (اِ)(1) صورت و روی آدمی باشد. (برهان). روی. (آنندراج). صورت و روی آدمی را گویند. (از انجمن آرا). رخ. روی. صورت. سیما. (ناظم الاطباء). رو. دیدار. رخسار. عارض. مُحَیّا. وجه. چهر. سیما. لقاء. طلعت. (یادداشت مؤلف) :
آراسته گشته ست ز تو چهرهء خوبی
چون چهرهء دوشیزه بیکرنگ(2) به گلنار.
خسروی.
پرستنده زین بیشتر با کلاه
بچهره به کردار تابنده ماه.فردوسی.
بدیدند بر چهرهء شاه ماه
خروشی برآمد ز درگاه شاه.فردوسی.
همان آدمی بود کآن چهره داشت.
ز خوبی ز هر اختری بهره داشت
فردوسی.
مردی که سلاحی بکشد چهرهء آن مرد
بر دیدهء من خوبتر از صد بت مشکوی.
فرخی.
مرغ اندر آبگیر و برو قطره های آب
چون چهرهء نشسته برو قطره های خوی.
منوچهری.
مجلس نزهت بسیج و چهرهء معشوق بین
خانهء رامش طراز و فرش دولت گستران.
؟ (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
روی بستان را چون چهرهء دلبندان
از شکوفه رخ و از سبزه عذار آید.
ناصرخسرو.
بچهره شدن چون پری کی توانی
به افعال ماننده شو مر پری را.ناصرخسرو.
در کف خواجه چون همی ماند
کش سخن در و چهره زر باشد.مسعودسعد.
و (ترکان) چنین خون ریز و خوب چهر (از آنند) و ترک را پسران بودند چون توتل و چگل... (مجمل التواریخ والقصص ص100 س 13). و اوصاف چهرهء هر یک برشمردی. (کلیله و دمنه). سپاس و ستایش مر خدای را جل جلاله که آثار قدرت او بر چهرهء روز روشن تابان است. (کلیله و دمنه). چون نقاب خاک از چهره بگشاد (دانه)... معلوم گردد که چیست. (کلیله و دمنه).
یکی دبّه درافکندی بزیر پای اشترمان
یکی بر چهره مالیدی مهار مادهء ما را.
عمعق بخاری.
گر نبایدت چهره چون گل زرد
گرد افراط اکل و شرب مگرد.سنائی.
این بگرید چو دیدهء وامق
وآن بخندد چو چهرهء عذرا.ادیب صابر.
تیغ او آبستن است از فتح و اینک بنگرش
نقطهای چهره بر آبستنی دارد گوا.خاقانی.
تا خیال چهره اش در چشم ماست
هرچه در کون است کان میخواندش.
خاقانی.
بگذاریم زر چهرهء خاقانی را
حلی آریم و به تابوت پسر بربندیم.خاقانی.
چهرهء من جام و چشم من صراحی کن که من
چون صراحی بر سر جام تو جان خواهم فشاند.
خاقانی.
فشاندند آب گل بر چهرهء ماه
ببستند اسب را بر آخور شاه.نظامی.
به سرهنگی حمایل کردن تیغ
بسا مه را که پوشد چهره در میغ.نظامی.
چهره های زیبا چون برگ خزان طراوت فروریخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص295).
گفتند بتان که چهرهء ما
قدر گل و رونق سمن برد.عطار.
چون نقاب از چهره بر گیری بسست
خلق خود گردند جان افشان ز تو.عطار.
گر خواجه ز بهر ما بدی گفت
ما چهره ز غم نمی خراشیم.کمال اسماعیل.
چهرهء امروز در آئینهء فردا خوشست.صائب.
گاه کلمهء چهره به کلمات دیگر پیوندد و صفت مرکب سازد چون: اهرمن چهره. بدیع چهره. پری چهره. ترک چهره. خورشیدچهره. خوب چهره. زشت چهره. سرخ چهره. سمن چهره. سیاه چهره. سیه چهره. گل چهره. ماه چهره. نکوچهره. رجوع به هر یک از این ترکیبات در جای خود شود.
- از چهره درآویختن؛ از بر چهره آویزان کردن. بر رخ گرفتن. فروآویختن از رخسار :
چو یوسف برآیم به تخت قناعت
درآویزم از چهره زرین قناعی.خاقانی.
- از چهره سکبا دادن؛ روی ترشی به کسی نمودن. با چهرهء درهم کشیده و اخم آلود روی به کسی نمودن :
گر برای شوربائی بر در اینها شوی
اولت سکبا دهند از چهره وآنگه شوربا.
خاقانی.
- از چهره سکبا ریختن؛ کنایه از غبار غم از خاطر زدودن و چین و شکن و ترشرویی از چهره برطرف ساختن است :
زآن پیش کز مهر فلک خوان بره ای سازد ملک
ابر اینک افشانده نمک وز چهره سکبا ریخته.
خاقانی.
- اهرمن چهره؛ که چهرهء شیطانی و اهریمنی دارد. دیوچهره ای. دیوصورت. ابلیس منظر.
- || مجازاً بداصل و بدذات :
از این مارخوار اهرمن چهرگان
ز دانائی و شرم بی بهرگان.فردوسی.
- بدیع چهره؛ تازه روی. زیباروی. خوب روی :
گرفته راه تماشا بدیع چهره بتانی
که در مشاهده عاجز کنند لعبت چین را.
سعدی.
- به اجل زردچهره گشتن؛ مردن :
ور به اجل زرد گشت چهرهء سهراب
رستم دستان کارزار بماناد.خاقانی.
- به چهره چیزی را در زر گرفتن؛ منعکس ساختن رنگ زرد چهره در چیزی و آن کنایه از زردی رخسار و لاغری و ناتوانی است :
سم آن خر به اشک چشم و چهره
بگیرم در زر و یاقوت حمرا.خاقانی.
- به چهره مانند کسی یا چیزی شدن؛ همانند او گشتن. شبیه او شدن :
به چهره شدن چون پری کی توانی
به افعال ماننده شو مر پری را.ناصرخسرو.
- پری چهره؛ که رخساری چون پری دارد به زیبائی. پری روی. مجازاً خوب روی :
چو رستم بدانسان پریچهره دید
ز هر دانشی نزد او بهره دید.فردوسی.
پریچهره گریان ازو بازگشت
ابا انده و درد انباز گشت.فردوسی.
بیامد پری چهرهء میگسار
یکی جام می بر کف شهریار
جهاندار بستد ز کودک نبید
بلور از می سرخ بد ناپدید.فردوسی.
نگاری پری چهره کز چرخ ماه
نیارد در او تیز کردن نگاه.
اسدی (گرشاسبنامه).
پری چهره ای دید کز دلبری
پرستنده شد پیکرش را پری.نظامی.
پری چهره ترکی که خاقان چین
به شه داد تا داردش نازنین.نظامی.
پری چهرگان را به صد گونه زیب
صف اندر صف آراسته دلفریب.نظامی.
نواگر شدند آن پری چهرگان.نظامی.
طبیبی پریچهره در مرو بود
که در باغ دل قامتش سرو بود.
سعدی (بوستان).
پری چهره را همنشین کرد دوست
که عیب من او گفت و یار من اوست.
سعدی (بوستان).
وشاقی پریچهره در خیل داشت
که طبعش بدو اندکی میل داشت.
سعدی (بوستان).
هزار قطعهء موزون بهیچ درنگرفت
چو زر ندید پریچهره در ترازویم.
سعدی (خواتیم).
- ترک چهره؛ دارای رخساری چون ترکان.
- || مجازاً زیبارو. که چهرهء زیبا دارد. خوب روی : و در بعضی جزایرش صورتهای سفیدپوست و ترک چهره و صاحب حسن اند و امردان ایشان چون زنان روپوش باشند. (نزهة القلوب چ لیدن ص233).
- چهرهء آتش نما؛ برافروختگی و سرخی روی را گویند به هنگام مستی و غضب.
- چهرهء ارغوان؛ رخسار که همانند ارغوان باشد. ارغوانی چهره. چهرهء گلگون. چهرهء گل فام و گلرنگ :
دوان خون بر آن چهرهء ارغوان
شد آن نامور شهریار جوان.فردوسی.
- چهره از غم خراشیدن؛ خراشیدن رخسار بسبب روی نمودن غم و اندوه. آزردن رخسار بسبب بروز غم :
گر خواجه ز بهر ما بدی گفت
ما چهره ز غم نمی خراشیم.کمال اسماعیل.
- چهره از کسی پوشیدن؛ روی پنهان کردن :
از ایران کس آمد که پیروزشاه
بفرمود تا پردهء بارگاه
نه بردارد از پیش سالار بار
بپوشید چهره ز ما شهریار.فردوسی.
- چهره از نقاب نمودن؛ نقاب از چهره به یک سو زدن. رخساره آشکار کردن. رخ از پرده نشان دادن. رخ نمودن :
جبههء زرین نمود چهرهء صبح از نقاب
عطسهء شب گشت صبح، خندهء صبح آفتاب.
خاقانی.
- چهرهء امروز؛ صورت امروز. رخسارهء امروز.
- || مجازاً صورت حال :
چهرهء امروز در آئینهء فردا خوش است.
صائب.
- چهرهء باز؛ چهرهء گشاده. روی خندان.
- چهرهء باز داشتن؛ گشاده رو بودن. خندان بودن. خرم بودن. شادان بودن. شکفته رو بودن. طلق الوجه.
- چهرهء چو تاج خسروان؛ کنایه از چهرهء زرد است.
- چهره چون گل بشکفتن؛ از چیزی یا کسی شادان روی شدن. به شور و نشاط آمدن :
چو برزو ز شاه این سخن ها شنید
چو گل زآن سخن چهره اش بشکفید.
فردوسی.
- چهرهء چیزی بچیزی آراستن؛ زیب و زیور دادن. تزیین کردن :
به دولت چهرهء نعمت بیارای
به نعمت خانهء همت بپا کن.منوچهری.
- چهرهء چیزی یا کسی را بوسه دادن؛ عرض اخلاص کردن. عرض محبت کردن. اظهار مودت و دوستی کردن :
تو بوسه داده چهرهء سنگ سیاه را
رضوان ز خاک پای تو بوسه ستان شده.
خاقانی.
- چهرهء حال؛ حقیقت و کیفیت حال. (ناظم الاطباء).
- چهرهء خوبی؛ صورت خوبی.
- || آنچه معرف و شناسانندهء خوبی است :
آراسته گشته ست ز تو چهرهء خوبی
چون چهرهء دوشیزه بیکرنگ(3) و به گلنار.
خسروی.
- چهره در چیزی دیدن؛ عکس رخسار در چیزی شفاف و صیقلی مشاهده کردن. صورت خود را در چیزی دیدن :
گرچه در نفت سیه چهره توان دید ولیک
آن نکوتر که در آئینهء بیضا بینند.خاقانی.
- چهره دژم ساختن؛ روی در هم کشیدن. چین و شکن به چهره آوردن. روی ترش کردن. خود را مقبوس و عبوس گرفتن :
نزد فسرده دلان قاعده کردن چو ابر
با دل آتشفشان چهره دژم ساختن.خاقانی.
- چهره را به گل اندودن؛ پوشاندن رخساره به گل. چهره با گل پوشاندن. گل به صورت مالیدن. بر چهره از گل لایهء محافظی در برابر ناسازگاریهای محیط خارج بوجود آوردن :
عاقل آنگه رود به خانهء نحل
که به گل چهره را بینداید.خاقانی.
- چهره شاداب کردن؛ روی خرم کردن. شادان و خنده روی شدن. شکفاندن رخسار :
چو چندی شد و چهره شاداب کرد
ورا نام تهمینه سهراب کرد.فردوسی.
- چهرهء شکسته؛ چهرهء پرچین و شکن. روی پرچین و چروک.
- چهرهء ضمیر؛ صورت باطن :
آفتاب رنگ چهرهء ضمیر او را ثنا کرد... (سندبادنامهء ظهیری ص12).
- چهرهء عمر؛ روی زندگی. صورت زندگانی :
دود وحشت گرفت چهرهء عمر
آب دیده بریز و پاک بشوی.خاقانی.
- چهرهء کسی یا چیزی از کسی یا چیزی -آراسته گشتن؛ مایهء آذین چهرهء کسی یا چیزی شدن. به جلوهء کسی یا چیزی فزودن. مایهء قوام و رونق چیزی یا کسی شدن.
- چهرهء کسی یا چیزی از نقاب بیرون آمدن؛از حجاب بیرون آمدن. آشکارا و ظاهر شدن روی او. جلوه کردن. به ظهور آمدن :
چهرهء آن شاهد زربفت پوش
از نقاب پرنیان آمد برون.خاقانی.
- چهرهء کسی یا چیزی را احمر کردن؛سرخی به صورت کسی یا چیزی دادن. گلگون کردن چهرهء کسی یا چیزی :
تا چهرهء عقیق کند احمر از شعاع
بر اوج گنبد فلک اخضر آفتاب.خاقانی.
- || مجازاً مایه زندگی و قوام چیزی شدن.
- چهرهء کسی یا چیزی را در چیزی پوشیدن؛روی آن کس یا آن چیز را از نظرها دور داشتن و پنهان کردن :
به سرهنگی حمایل کردن تیغ
بسا مه را که پوشد چهره در میغ.نظامی.
- چهرهء کسی یا چیزی را در کسی یا چیزی -دیدن؛ انعکاس صورت کسی یا چیزی را در کسی یا چیزی مشاهده کردن :
از این پرنیان زآن دلم شد دژم
که دیدم در او چهرهء شاه جم.فردوسی.
- چهرهء کسی یا چیزی را دژم کردن؛ مکدر ساختن. پوشانیدن از چیزی چنانکه از غم و غیره. تیره و تار کردن :
گر ز پی غز و غز قصد خراسان کنی
گرد سواران کند چهرهء گردون دژم.خاقانی.
- چهرهء گلناری؛ رخ گلگون: خَدِّ مُوَرَّد؛ رخ گل فشان.
- چهرهء نازک؛ روی لطیف :
میکند تأثیر دیگر در دل روشن سخن
چهرهء نازک به یک پیمانه رنگین میشود.
صائب.
- چهرهء نعمت؛ روی نواخت. رخسار نعمت و نواخت.
- خوب چهره؛ خوب روی. زیبا. نکوروی :
ز توران بیامد سرافراز گیو
گرفته بسی نامداران نیو
بسی خوب چهره بتان طراز
گرانمایه اسبان و هر گونه ساز.فردوسی.
و (ترکان) چنین خون ریز و خوب چهره. (از آنندراج). و ترک را پسران بودند چون توتل و چگل... (مجمل التواریخ ص100 س 13).
- خون بر چهره دوان شدن؛ جاری شدن خون بر رخسار بسبب بریدگی در سر یا صورت :
دوان خون بر آن چهرهء ارغوان
شد آن نامور شهریار جوان.فردوسی.
- خون در صورت دویدن؛ گلگون شدن چهره. سرخ شدن چهره. مویرگهای سطحی صورت از خون آکنده شدن بسبب مشاهدهء منظری خشم انگیز یا شرم انگیز.
- سرخ چهره؛ سرخ روی. آنکه رخسارهء سرخ و گلگون دارد :
سرخ چهره کافرانی مستحل ناباکدار
زین گروهی دوزخی ناپاک زاده سندره.
غواص.
- سکبای چهره؛ چین و آژنگ چهره که دلالت بر اخم و ترشروئی کند. ترشروئی. عبوسی :
هم شوربای چشم نه سکبای چهره ها
کاین شوربا به قیمت سکبا برآورم.خاقانی.
- گرد بر چهرهء ماه برآوردن؛ برانگیختن غبار از تاخت اسب چنانکه فلک را تیره و تار کند. هوا را پوشاندن به گرد از تاختن اسب در میدان جنگ :
برون آمد و رای ناورد کرد
برآورد بر چهرهء ماه گرد.فردوسی.
- گل چهره؛ گل روی. آنکه چهرهء چون گل دارد. آنکه رویش مانند گل است :
غلامان گل چهرهء دلربای
کمر بر کمر پیش تختش به پای.نظامی.
جوانمرد گلچهره چون سروبن
ز رومی به زنگی رساند این سخن.نظامی.
صد خار بلا از دل دیوانهء ما خاست
هر روز که بی ساقی گلچهره نشستیم.
بابافغانی.
در این بزم ساقی گلچهره ایست
که هر ساغری را از او بهره ایست.
امیدی تهرانی.
- نقاب از چهره برگرفتن؛ روی بازکردن. چهره گشادن. پرده از روی برگرفتن. کشف حجاب کردن :
تو نقاب از چهره برگیری بس است
خلق خود گردند جان افشان ز تو.عطار.
|| قیافه. دیدار. منظر. (ناظم الاطباء) :
به دل گفت گیو این بجز شاه نیست
چنین چهره جز درخور گاه نیست.فردوسی.
چو آن چهرهء خسروی دیدمی
از آن نامداران بپرسیدمی.فردوسی.
- به چهره کسی را ماندن؛ به قیافه همانند کسی بودن. شبیه کسی بودن :
بسی آفرین بر سیاوش بخواند
که خسرو به چهره جز او را نماند.فردوسی.
|| اصل. ذات. || چرخ: چهرهء دوک؛ چرخه و کلافهء نخ. (از ناظم الاطباء).(4)
(1) - در اوستا چیتهره cithra و در سنسکریت چیتره به معنی صورت نقاشی شده است. (فرهنگ نظام).
(2) - ظ: روینگ و؟ یا رودنگ و؟ (یادداشت مؤلف).
(3) - به روینگ و. یا: رودنگ و. (یادداشت مؤلف).
(4) - کلمهء چهره در این معنی در تداول مردم برخی از ولایات به فتح اول و اخفاء هاء است.

چهره.

(1) [چُ / چِ رَ / رِ] (اِ) پسر سادهء امرد. (برهان). غلام و پسر ساده. (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء).(2) نوکر. ملازم. و به این معنی هندی است. (از برهان). ملازم امرد و نوکر. (ناظم الاطباء) : خواجه نظام الملک در بیرون بارگاه سلطان ملکشاه چهرهء حسن (حسن صباح) را که اوراق مذکور در دست داشت گفت که این اوراق به من (خواجه نظام الملک) نمای تا ببینم که چگونه دفتری مرتب ساخته است و چهره را از التماس خواجه حیا مانع آمد دفتر به دستش داد و نظام الملک در آن اوراق نگریست و بر تنقیح و تهذیب آن وقوع (وقوف) یافت و آن را بر زمین زد چنانکه از هم فروریخت و گفت مهملی چند در این دفتر نوشته شده است و چهره آن اوراق را بی ملاحظهء ترتیب فراهم آورد. (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج2 صص 464 - 463). و چهرهء خود را گفت تا بچهرهء حسن دوستی کند. تذکرهء دولتشاه (ذیل ترجمهء شاهفور) :
چهره ای دیدم و آهنگ تماشا کردم
غمزه اش رهزن جان بود نمیدانستم.
اشرف (آنندراج).
|| غلامباره. آنکه با جوانان درآمیزد.
(1) - تلفظ این کلمه در پاکستان و هند به ظهور «ه» در تلفظ نیست.
(2) - در اردو چهورا chora مخفف چهوکرا chokraبه معنی پسر است. (حواشی برهان چ معین).

چهره.

[چِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بابل کنار بخش مرکزی شهرستان شاهی. در 22500 گزی جنوب باختری شاهی کنار راه فرعی بابل به دانه کلا واقع است، 700 تن سکنه دارد، از رودخانهء بابل آبیاری میشود. محصولش برنج، نیشکر، ابریشم، کتان و غلات است. شغل اهالی گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و نخی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چهره آباد.

[چِ رِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غنی بیگلو بخش ماه نشان شهرستان زنجان. در 36هزارگزی شمال خاوری ماه نشان و 2هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است، 465 تن سکنه دارد. از چشمه و زه آب رودخانهء محلی آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهره آراستن.

[چِ رَ / رِ تَ] (مص مرکب) زیب و زینت دادن رخسار. آرایش کردن روی. تزیین رخسار کردن :
به دولت چهرهء نعمت بیارای
به نعمت خانهء همت بپاکُن.منوچهری.
|| نقش صورت کردن. تصویر کشیدن. رخ سازی کردن.

چهره آرای.

[چِ رَ / رِ] (نف مرکب)آرایندهء چهره. رخسار را زیور و زینت دهنده. || آرایشگر. آرایش کننده. که چهره را آرایش کند. || چهره پرداز. نقاش. مصور. || مجازاً صفت حق تعالی. واهب الصور :
ابارای او بنده را پای نیست
جز او جان ده و چهره آرای نیست.فردوسی.

چهره انگیز.

[چِ رَ / رِ اَ] (نف مرکب)انگیزندهء چهره. رخ نماینده.
- چهار گوهر چهره انگیز؛ طبایع اربعه. چهارآخشیجان :
بدین چهره انگیز گوهر چهار
بدین هفت رخشنده و هفت تار.اسدی.

چهره ای.

[چِ رَ / رِ] (ص نسبی) منسوب به چهره. مثل و مانند چهره. || سرخ نیمرنگ که در عرف هند آن را گلابی گویند یا نزدیک به گلابی. (آنندراج). رنگ چهره ای که لفظ دیگرش گلی است. (فرهنگ نظام). گلگون. (از ناظم الاطباء). سرخ نزدیک به پشت گلی. رنگ سرخ باز. سپید مایل به سرخی. صورتی :
از شوق تو خون در دل گل میجوشد
شمع از هوست به سوختن میکوشد
از عکس گل روی تو دایم چون گل
آئینه لباس چهره ای میپوشد.
سلیم (از آنندراج).
چهره ای شد ز می و دید در آئینه و گفت
بَهْ چه زیباست ببینید همین رنگ به گل.
زکی ندیم (آنندراج).
چهره را چهره ای از خون جگر ساخته ام
همچو زخم این لب پرخنده ام از شادی نیست.
مخصوص کاشی (از آنندراج).

چهره برافروختن.

[چِ رَ / رِ بَ اَ تَ](مص مرکب) صورت را جمال بخشیدن. به گلگونه آرایش رخسار کردن. آراستن رخسار. گلگونه کردن رخسار. همانند گل کردن رخسار :
نه هر که چهره برافروخت دلبری داند
نه هر که آینه سازد سکندری داند.حافظ.

چهره برق.

[چِ رِ بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل. در 3هزارگزی جنوب باختری و 6 هزارگزی راه شوسهء اردبیل به تبریز واقع شده. کوهستانی و معتدل است. 344 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود، محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهره بشکفتن.

[چِ رَ / رِ بِ کُ تَ] (مص مرکب) خندان شدن. متبسم گشتن. شادان روی شدن. به شور و نشاط آمدن. گشاده روی شدن از فرح و شادی :
چو برزو ز شاه این سخن ها شنید
چو گل زآن سخن چهره اش بشکفید.
عطائی (برزونامه).

چهره پرداز.

[چِ رَ / رِ پَ] (نف مرکب)پردازندهء چهره. چهره آرا. رخ پرداز. رخساز. مصوِّر. (غیاث اللغات). مصور و صورتگر را گویند. رنگ آمیزنده. (برهان). نقاش. (یادداشت مؤلف). || کنایه از آفتاب است.
- چهره پرداز بهار؛ کنایه از آفتاب بهاری است :
این چه رخسارست گویا چهره پرداز بهار
آب و رنگ صد گلستان صرف یک گل کرده است.
صائب.
- چهره پرداز جهان؛ کنایه از آفتاب است یکی چون آفتاب پرورش دهندهء عالم است و دیگر چون تا آفتاب طالع نشود همهء الوان و صور در خفا باشد و همین که ظاهر و طالع شد همه ظاهر میگردند پس گویا چهرهء جهان ساخته و پرداختهء اوست. (از آنندراج).

چهره پردازی.

[چِ رَ / رِ پَ] (حامص مرکب) عمل چهره پرداز. رخسازی. صورت سازی. ساختن و پرداختن چهرهء اشخاص و چیزها. مصوری. صورتگری. نقاشی.

چهره پوشیدن.

[چِ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) روی به کسی ننمودن. از خفا برنیامدن. آشکار نشدن. دیدار ننمودن :
از ایران کس آمد که پیروزشاه
بفرمود تا پردهء بارگاه
نه بردارد از پیش سالاربار
بپوشید چهره ز ما شهریار.فردوسی.

چهره تپه.

[چِ رِ تَ پِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان. در 3هزارگزی خاور ماه نشان و هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر است. 93 تن سکنه دارد. از رودخانهء قزل اوزن آبیاری میشود. محصولش غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چهره خراش.

[چِ رَ / رِ خَ] (نف مرکب)خراشندهء چهره. شخایندهء رخسار. || (ن مف مرکب) روی خراشیده. (ناظم الاطباء). دارای رخسار مجروح و شخوده. || (اِ مرکب - اضافهء مقلوب) خراشِ چهره. بریدگی بر رخسار.

چهره خیز.

[چِ رَ / رِ] (نف مرکب) که رخسار از آن نمایان شود. که عکس رخسار از آن برآید و در آن نماید و آن کنایه از روشن و مجلا و مصفاست. (از آنندراج) (از غیاث اللغات).

چهره درهم کشیدن.

[چِ رَ / رِ دَ هَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) چین و شکن بر چهره آوردن. روی درهم کشیدن. گره بر جبین افکندن بسبب ناملایمی و ادراک رنجی یا کردار و گفتار ناموافقی :
من نه آن رندم که چون بر دوش بار غم کشم
دیده را بر هم فشارم چهره را در هم کشم.
باقر کاشی (از مجموعهء مترادفات).
رجوع به اخم کردن و ابرو درهم کشیدن شود.

چهره ساختن.

[چِ رَ / رِ تَ] (مص مرکب) صورت کشیدن. نقاشی کردن. صورتگری کردن. چهره پرداختن. رخسازی کردن. منظره ساختن. || روبرو کردن. مقابل کردن. مواجهه دادن.

چهره شدن.

[چِ رَ / رِ شُ دَ] (مص مرکب) مقابل شدن. (غیاث اللغات) (از آنندراج). روبرو شدن. مواجه شدن. روبارو شدن. رودررو قرار گرفتن :
با آینه چهره میتوان شد
گر روی تو در میان نباشد.
غنی (از آنندراج).
|| حریف شدن. (غیاث اللغات). کنایه از حریف و روکش باشد. (آنندراج). || روبرو شدن حریف. (از فرهنگ نظام). کنایه از برخاستن به منازعت باشد. (برهان). به جنگ برخاستن. (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح قماربازان، بردن است پس از باخت بسیار. بردن در قمار یا باخته را بردن. (و در این معنی چهره شاید صورتی از چیره باشد). (از یادداشت مؤلف). در زمان ما بازی کن پاک باخته و دیگر بار باز پس برده را گویند.

چهره شکستن.

[چِ رَ / رِ شِ کَ تَ](مص مرکب) رنگ شکستن. (آنندراج). کم رنگ کردن. (ناظم الاطباء) :
ز بسکه دارم از آن چشم بی سرانجامی
شکسته چهرهء من همچو رنگ بادامی.
مفید بلخی (از آنندراج).

چهره شوی.

[چِ رَ / رِ] (نف مرکب) که رخساره شوید. شستشودهندهء صورت. || محوکنندهء صورت. زایل کنندهء رخسار.
- چهره شوی حیات؛ محوکنندهء آثار زندگانی :
مرگ است چهره شوی حیات تو همچو می
می بر کف است چهره پر از چین چه مانده ای.
خاقانی.

چهره طراز.

[چِ رَ / رِ طَ] (نف مرکب)چهره آرا. زینت و زیوردهندهء رخسار :
نوعروسی نبود در تتق خاطر من
که نه از زیور مدح تو بود چهره طراز.
عرفی (از آنندراج).
|| مصور. صورتگر. نقاش. (ناظم الاطباء). || دلفریب. دلربا. پسندیده و دلخواه.

چهره گردیدن.

[چِ رَ / رِ گَ دی دَ](مص مرکب) مقابل شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). روبرو شدن. مواجه شدن. مقابل شدن. رودررو قرار گرفتن. راست آمدن با کسی. روبارو شدن :
کجا با برهمن زاهد تواند چهره گردیدن
ندارد سبحه اش آن دل رگ زنار می باید.
ظهوری (از آنندراج).
|| کنایه از حریف و روکش باشد. (آنندراج). حریف شدن.

چهره گشا.

[چِ رَ / رِ گُ] (نف مرکب)بردارندهء حجاب از رخ. گشایندهء صورت. چهره گشای. جلوه نما. زنی که روی خود باز و اظهار دلربائی کند. || مصور و صورتگر. (از ناظم الاطباء). نقاش. (یادداشت مؤلف).

چهره گشائی.

[چِ رَ / رِ گُ] (حامص مرکب) عمل چهره گشا. نقاشی و مصوری. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : و بقلم زبان صور معانی را چهره گشائی پیش گرفتند. (تذکرهء عوفی). || اظهار. نمایش. (ناظم الاطباء).

چهره گشادن.

[چِ رَ / رِ گُ دَ] (مص مرکب) رخ نمودن. از پرده برآمدن. صورت خود را بی حجاب آشکار ساختن. جلوه کردن. آشکار شدن. نمودار شدن. جلوه فروختن :
گر چنین چهره گشاید خط زنگاری دوست
من رخ زرد بخونابه منقش دارم.حافظ.
|| نقش کردن. تصویر کردن. نقاشی کردن. نگاشتن :
نقاش صنع چهرهء خوبش همی گشاد
بیکار شد چو کار بشکل دهن رسید.
سیدحسن غزنوی.
- نقاب از چهره گشادن؛ ظاهر شدن. آشکار شدن. نقاب و پوشش از صورت به یک سو زدن. رخسار از پس پرده و نقاب بیرون کردن : چون نقاب خاک از چهره بگشاد... معلوم گردد که چیست. (کلیله و دمنه).

چهره گشاده.

[چِ رَ / رِ گُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مجلو. برقع برافکنده. روی گشاده :سپر ماه چهره گشادهء قلم قدرت اوست، و تیغ آفتاب از میانهء صبح برکشیدهء ارادت او. (سندباد نامهء ظهیری ص2).

چهره گشای.

[چِ رَ / رِ گُ] (نف مرکب)چهره گشا. آنکه چهره گشاید. که روی باز کند که رخسار گشاده سازد. که پرده از رخ بیکسو زند :
اندرین موسم نوروز که از لطف هوا
لعبتان بینی در انجمن(1) چهره گشای.
شرف شفروه.
|| صورتگر. نقاش :
نقش دلبند دلگشای ترا
خامهء فتنه بوده چهره گشای.ابوالفرج رونی.
نقش بندان پردهء جان را
نقش دیوار تست چهره گشای.
سیف اسفرنگ.
خانهء مانی است طبع چهره گشای بهار
نایب عیسی است ماه رنگرز شاخسار.(؟)
(1) - ظاهراً بضرورت شعری حرف آخر کلمهء انجمن مکسور تلفظ میشود.

چهره مالیدن.

[چِ رَ / رِ دَ] (مص مرکب)روی بر چیزی مالیدن. رخسار بر چیزی مالیدن. صورت مماس با چیزی ساختن. || کنایه از اظهار عجز و فروتنی است. (از آنندراج) :
ابروی دوست قبلهء محراب دولت است
آنجا بمال چهره و حاجت بخواه ازو.
حافظ (از آنندراج).

چهره نگار.

[چِ رَ / رِ نِ] (نف مرکب)صورتگر. نقاش. نگارندهء چهره. مصور. || چهرهء نگار (ترکیب اضافی، اِ مرکب) روی معشوق. چهرهء معشوق. صورت معشوق.

چهره نما.

[چِ رَ / رِ نَ / نِ / نُ] (نف مرکب)مصور. نقاش. صورتگر. نمایشگر چهره. که منظر کسی یا چیزی را نمایش دهد. که منظر کسی یا چیزی را نقاشی کند.

چهره نویس.

[چِ رَ / رِ نِ] (نف مرکب)آنکه چهره های نوکران را نوشته سررشتهء آن در دفتر نگاهدارد. (آنندراج) (بهارعجم). قیافه نویس. (ناظم الاطباء). آیا کسی بوده است که شمائل و ملامح هر فرد لشکری را می نوشته؟ (یادداشت مؤلف)(1) :
داری پی شان ز طالع مهر
صد چهره نویس چون منوچهر.
محسن تأثیر (از بهار عجم).
صورت نویس. صورت بردار. آنکه سیاههء نام لشکر تهیه کند. که صورت سپاهیان بردارد. رجوع به چهره نویسی شود.
(1) - با توجه به چهره در معنی غلام و ملازم. چهره نویس را تهیه کنندهء فهرست غلامان و ثبت کننده در دفاتر باید معنی کرد.

چهره نویسی.

[چِ رَ / رِ نِ] (حامص مرکب) عمل چهره نویس. ثبت کردن نام غلامان سپاهی : نایبی از جانب مشارالیه (یعنی لشکرنویس) به اتفاق ایشان روانه، و سررشته بر حضور و غیبت و چهره نویسی و قدر مواجب ایشان درست داشته، انفاد درگاه معلی مینماید. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص41). رجوع به سازمان حکومت صفویه ص138 یا ترجمهء تعلیقات مینورسکی بر تذکرة الملوک شود.

چهریق.

[چَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای هفت گانهء بخش سلماس شهرستان خوی در جنوب باختری بخش و در مرز ایران و ترکیه واقع است. از شمال به دهستان کره سنی از جنوب بگردیان و شیطال از خاور به دهستان حومه از باختر بمرز ایران و ترکیه و شیطال محدود است. موقعیت این دهستان کوهستانی و سردسیر است. آب مزروعی آن از چشمه سارها و آب (برف و باران) کوههای مرزی میباشد. قسمتی از این آبها پس از مشروب نمودن قراء به رودخانهء زولا میریزد. دهستان چهریق از 30 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده مجموع سکنهء آن در حدود 2780 تن میباشد. شغل اهالی گله داری و صنایع دستی و جاجیم بافی است. محصولش غلات، توتون است. این دهستان بنام قریهء چهریق که مرکز دهستان میباشد معروف است و محل سکونت ایل شکاک میباشد. تمام راههای این دهستان کوهستانی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهریق.

[چَ] یکی از قلاع خوی میباشد و مدتی سیدعلی محمد باب مقتدای طایفهء بابیه... در آن قلعه مأخوذ و موقوف بود. (مرآت البلدان ج4 ص203). دهی است از دهستان چهریق بخش سلماس شهرستان خوی. در 19500 گزی جنوب باختری سلماس واقع است. تا سلماس راه ارابه رو و 200 تن سکنه دارد. از رودخانهء زولا آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4) : مقرر شد که سید را از قلعهء چهریق به شهر تبریز آورند... سید باب را از چهریق به تبریز آوردند و در مقام تحقیق حال او برآمدند. (روضة الصفای ناصری ج10). سیدعلی محمد شیرازی ملقب به باب مدتی در این قلعه زندانی بوده است. سابقاً مجملی از دعوی سیدعلی محمد شیرازی ملقب به باب و خلفای او در فارس و مکالمهء نظام الدوله حسین خان صاحب اختیار آن ملک با او و آوردن معتمدالدوله منوچهرخان او را به اصفهان و بعد از آن بردن او بقلعهء چهریق سلماس و خوی مرقوم افتاد. (روضة الصفای ناصری ج10). چون بر امنای دولت واضح شد که عامهء خلایق بجهت محبوس بودن سید در قلعهء چهریق در باب علم و فضل او سخنان بلند میگویند... (روضة الصفای ناصری ج10).

چهسار.

[چَ] (اِ مرکب) چاهسار. سر چاه. لب چاه. دهانهء چاه :
ز چهسار زنجیر آویخته
همه زر و با گوهر آمیخته.اسدی.

چه سان.

[چِ] (ادات استفهام) (مرکب از «چه» حرف استفهام + «سان» پسوند شباهت) چگونه؟ به چه کیفیت؟ به چه ترتیب. چون؟

چهستان.

[چِ هِ] (اِخ) نامی است که ترکان به بوهم اطلاق کرده اند. رجوع به بوهم شود.

چه فو.

[چِ] (اِخ)(1) بندری در چین در ساحل شمالی نزدیک جزیرهء شان تونگ(2)(خلیج په - چی - لی)(3) که در دریای زرد واقع است و 116000 سکنه دارد.
(1) - Tche - fou.
(2) - Chan - tong.
(3) - Pe - tchi - li.

چه قدر.

[چِ قَ] (ق مرکب) چقدر. چه اندازه. چه مقدار. و گاه بضرورت شعری دال ساکن را متحرک سازند چنانکه در بیت ذیل از صائب :
شمع بالین خود از دیدهء بیدار کنی
گر بدانی چه قدرها بصفائی در خواب.
صائب (از آنندراج).

چه قسم.

[چِ قِ] (ادات استفهام) (مرکب از «چه» ادات استفهام + «قسم»). به چه کیفیت؟ چگونه؟ چطور؟

چهک.

[چَ هَ] (اِ مصغر) مخفف چاهک. چاه کوچک. چاه خرد.

چهک.

[چَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان لادیز بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان در 15هزارگزی جنوب میرجاوه و 8هزارگزی جنوب راه فرعی میرجاوه به خاش واقع است، 150 تن سکنه دارد، از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات. پنبه، لبنیات است، شغل اهالی کشاورزی و گله داری است. سکنه از طایفهء ریگی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهک.

[چَ هَ] (اِخ) دهی است از بخش زابلی شهرستان سراوان در 8هزارگزی شمال باختر زابلی کنار راه مال رو زابلی به ایرانشهر واقع است، 100 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش خرما، ذرت و غلات است. شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهکره.

[] (اِ) شاید انبار و جای نگهداری چوب و چیزهای دیگر باشد : چهکره هائی که مملو از بان بود از رسیدن شرار اخگر بیکبار آتش گرفته... زیاده بر هزار نفر... را سوخته. (مجمل التورایخ گلستانه)(1).
(1) - ظاهراً چهکره در زبان اردو به معنی ارابه و گاری است.

چهکند.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. در 6 هزارگزی جنوب باختری بیرجند واقع است. جلگه و معتدل است. 286 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، ابریشم و میوه است. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهکند.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند. در 40هزارگزی جنوب خاوری بیرجند و 6 هزارگزی جنوب باختری گل دره واقع و معتدل است و 262 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و انجیر. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهکند.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان عربخانهء بخش شوسف شهرستان بیرجند. در 100هزارگزی شمال باختری بیرجند سر راه مالرو عمومی شوسف واقع است، دامنه و گرمسیر است و 220 تن سکنه دارد از قنات آبیاری میشود محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهکند روشناوند.

[چَ کَ شَ وَ] (اِخ)دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند. در36هزارگزی شمال باختری بیرجند واقع است. دامنه و گرمسیر است، 311 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهکندک.

[چَ کَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند. در 4هزارگزی جنوب خاوری خوسف و 19هزارگزی شمال خاوری گل واقع است. کوهستانی و معتدل است 96 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چهکندمود.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. در 24هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع است. دامنه و معتدل است و 916 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود محصولش غلات، بنشن و انواع میوه است شغل اهالی زراعت و مالداری و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چه کندن.

[چَهْ کَ دَ] (مص مرکب) چاه کندن. کندن چاه. حفر چاه. فروبردن چاه در زمین.
- چه کندن برای کسی؛ کنایه است از پاپوش دوختن برای او. بقصد گرفتار ساختن کسی. وسایل آسیب دیدن وی را فراهم کردن :
گِرد خود چون کرم پیله برمتن
بهر خود چه میکنی اندازه کن.مولوی.
دو کس چَه کنند از پی خاص و عام
یکی خوب سیرت یکی زشت نام.
سعدی (بوستان).

چهکندوک.

[چَ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. در 60هزارگزی جنوب بیرجند واقع است. ازقنات آبیاری میشود و محصولش غلات و انواع میوه است. کلاته اصغر جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهکندوک.

[چَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند، در 61هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع است. کوهستانی و معتدل است و 214 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود، محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. مزرعهء حسین آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چه - کیانگ.

[چِ] (اِخ)(1) ایالتی در چین که از 28 ایالت دیگر چین خیلی کوچکتر است. 96400 کیلومتر مربع وسعت و 25 میلیون نفر جمعیت دارد. کرسی آن هانگ - چو(2) میباشد. این ایالت یکی از مراکز مهم تهیهء ابریشم در چین است. خاکش حاصلخیز است و در آن غلات، برنج، چائی، پنبه و رنگ دانه هائی مانند نیل بخوبی بعمل می آید.
(1) - Tche - kiang.
(2) - Hang - tcheou.

چه گونه.

[چِ نَ / نِ] (ادات استفهام)(مرکب از «چه» استفهام + «گونه»). چه سان؟. رجوع به چگونه شود.

چهل.

[چِ هِ] (عدد، ص، اِ) چهار دهه. عددی که از چهار برابر کردن عدد ده واحد مرتبهء دوم یا مرتبهء دهگان (عشرات) پیدا شود. (40 = 10 × 4). عدد مابین سی و نه و چهل و یک. چل. چهله. چله. اربعون. اربعین. ربعون. قرنطین. قرنطینه. و نمایندهء آن در ارقام هندیه «40» است و در حساب جمل «م». مُسلِف؛ زنی که بچهل و پنج سالگی رسیده باشد.

چهل آب.

[چِ هِ] (اِخ) نام کوهی به فیروزکوه است و رودخانهء (کاری سر) بابل سر از آنجا سرچشمه میگیرد. (یادداشت مؤلف).

چهل امیران.

[چِ هِ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار. در 45 هزارگزی جنوب خاور بیجار کنار رودخانهء تلوار واقع است، 280 تن سکنه دارد. از رودخانهء تلوار و چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است، شغل اهالی کشاورزی و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهل امیران.

[چِ هِ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار. در 16 هزارگزی جنوب شهر بیجار و ده هزارگزی باختر راه شوسهء بیجار به همدان واقع است 130 تن سکنه دارد. از چشمه و قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات و انواع میوه است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

چهل بازه.

[چِ هِ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان دوغائی بخش حومهء شهرستان قوچان. در 53هزارگزی جنوب خاوری قوچان سر راه مالرو عمومی شغل آباد به برگیش. کوهستانی و معتدل است، 96 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهل بره.

[چِ هِ بَرْ رَ] (اِخ) نام شاخه ای که از جانب راست به رودخانهء لار می پیوندد. (ترجمهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص67).

چهل پای.

[چِ هِ] (اِ مرکب) شبث. کرم درخت که بر هر چیز بچسبد.

چهل پای.

[چِ هِ] (اِ مرکب)(1) نام گیاهی است که در داروسازی بکار میرود. (از ناظم الاطباء). گیاهی از تیرهء سرخس ها است ساقهء زیرین ضخیم دارد برگهای آن بزرگ و طویل است و هیچگونه بریدگی در پهنهء آنها دیده نمیشود. در سطح زیرین آنها برجستگی میانی برگ (رگبرگ اصلی) که دنبالهء دمبرگ است بخوبی نمایان است. رشته های طویل هاگینه ها موازی هم و مایل به رگبرگ اصلی در زیر برگ قرار گرفته است. این گیاه در مناطق معتدل میروید و در نقاط مرطوب زیاد دیده میشود. ساقهء زیرین آن به عنوان قابض و مدر بکار میرود نام دیگرش زنگی داروست و در کتابهای فارسی بنام اسقولوقندریون نیز نامیده شده است.
(1) - Scolopendrium.

چهل پخت.

[] (اِخ) (کوه...) نام کوهی بنواحی شمال شرقی در مغرب جاجرم است.

چهل پری.

[چِ هِ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد. در 56 هزارگزی شمال باختری مشهد در جنوب کشف رود واقع است. جلگه و معتدل است و 139 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود محصولش غلات، چغندر و بنشن و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهل تخم.

[چِ هِ تُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بم در دوهزارگزی شمال باختری بم و 4 هزارگزی شمال شوسهء کرمان به بم واقع است، 470 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و خرماست اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهل تخم.

[چِ هِ تُ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت رود بخش فهرج شهرستان بم. در 25هزارگزی باختر فهرج و 2هزارگزی شوسهء بم به زاهدان واقع است، 465 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، خرما و حنا است. شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهل تن.

[چِ هِ تَ] (اِ مرکب) چهل نفری که با موسی به کوه طور رفتند. (ناظم الاطباء).

چهل تنان.

[چِ هِ تَ] (اِ مرکب) گروهی از ابدال که حق تعالی عالم را بوجود ایشان قائم دارد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

چهل تنان.

[چِ هِ تَ] (اِخ) نام بقعه و تکیه و مزار چهل تن درویش واقع در میان تکیهء خواجه حافظ و تکیهء هفت تنان بشیراز. کریم خان زند عمارت و سه دیوار و حصار از آجر و گچ دور این چهل قبر بساخت و فرهادمیرزا پسر عباس میرزای ولیعهد بسال 1257 ه .ق. چهل سنگ تراشیده بر آن چهل مزار نصب نمود. (از فارسنامهء ناصری ص159).

چهل ته.

[چِ هِ تَهْ] (اِ مرکب) جبه. (ناظم الاطباء).

چهل جای.

[چِ هِ] (اِخ) نام نهری در حاجی لر است که از کوه نیلی سرچشمه میگیرد و بنامهای پسرک و چهل گیسو نیز نامیده میشود. این نهر یکی از سه نهری است که خرمارود را تشکیل میدهند. خرمارود در نزدیکی خرابه های شهر قدیم گرگان به گرگان رود می پیوندد. (ترجمهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص219).

چهل جریبی.

[چِ هِ جَ] (اِخ) نام زمینی به کاشان که امروز جای ورزش است. ساختمانهای آن بوسیلهء انجمن تربیت بدنی کاشان از اعانه های عمومی تأمین شده است. (تاریخ اجتماعی کاشان ص326).

چهل چراغ.

[چِ هِ چِ] (اِ مرکب)چراغ واره. رجوع به چلچراغ شود.

چهل چشمه.

[چِ هِ چَ مَ] (اِخ) از دهات دیلارستاق از آبادیهای درهء لار به لاریجان است. (ترجمهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص154).

چهل چشمه.

[چِ هِ چَ مَ] (اِخ) کوهی است در مغرب کردستان به ارتفاع 4000متر. (یادداشت مؤلف).

چهل چشمه.

[چِ هِ چَ مَ] (اِخ) در تویسرکان چشمه ساری است که در دامنهء کوه کوبره و بالای کشانی واقع است. از این چشمه ها آب سرازیر میشود و رود بسیار عظیمی تشکیل میدهد که از زیر آبادی کشانی جاری میشود و اراضی این آبادی را مشروب میکند و از آنجا سرازیر میشود بسنجوران و از آنجا به آرزوج و کم کم زیادتی آن بجائی میرسد که عبور از آن رود دشوار میگردد. این کوه از حیث آب و هوا بسیار خوب است و متصل به کوه الوند میباشد. رود حاصل از این کوه که موسوم به کرزان است بعد از آنکه چند آبادی را مشروب کرد به صحرای خزل رسیده به رود گاماسب میریزد. (مرآت البلدان ج3044).

چهل چشمه.

[چِ هِ چَ مَ] (اِخ) اسم یکی از قرای حومهء شیراز است. (مرآت البلدان ج4 ص 303).

چهل چشمه.

[چِ هِ چَ مَ] (اِخ) دهی است از بخش مینودشت شهرستان گرگان. در 12 هزارگزی جنوب خاوری مینودشت واقع است، 50 تن سکنه دارد. محصولش غلات و ابریشم، شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چهل چشمه.

[چِ هِ چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاوید بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. در 64هزارگزی خاور فهلیان و خاور کوه طویله واقع است، 191 تن سکنه دارد، از چشمه آبیاری میشود محصولش غلات و حبوبات و شغل اهالی کشاورزی و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چهل چشمه.

[چِ هِ چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان چنارود بخش آخورهء شهرستان فریدن. در 45هزارگزی جنوب خاور آخوره و 6 هزار گزی راه کوهرنگ واقع است، 447 تن سکنه دارد. از رودخانه و چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چهل چشمهء فسا.

[چِ هِ چَ مَ یِ فَ] (اِخ)(چشمه...) نیم فرسخ مغربی قریهء تنگ گرم است. (فارسنامهء ناصری).

چهل چشمهء لار طبرستان.

[چِ هِ چَ مَ یِ رِ طَ بَ رِ] (اِخ) نام رودی است که آن را قرخ بلاغ هم میگویند دره ای است عریض که عرض آن در حدود هزار ذرع و امتدادش تقریباً از مشرق بمغرب کم و بیش دو فرسنگ و تمام رودخانهء لار از طرف مغرب به مشرق آن جریان دارد. این اسم خالی از مسمی نیست و محتمل است که زیاده از چهل چشمه آب از کوههای اطراف داخل رودخانهء لار شود. هوایش در تابستان معتدل است ولی شبها سرد میشود. در دهنهء این دره آثار قدیمی پیداست حفاری که کردند شمعدان چدنی کار قدیم و بعضی اسبابهای دیگر بیرون آمد. (از مرآت البلدان ج4 ص303).

چهل حجره.

[چِ هِ حُ رِ] (اِخ) از قراء و مزارع بلوک چناران مشهد مقدس است. (مرآت البلدان ج4 ص303). دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. در 14هزارگزی شمال باختری مشهد و 2هزارگزی جنوب کشف رود واقع است. جلگه و معتدل است و 304 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

چهل حصار.

[چِ هِ حِ] (اِخ) از قلعه های قدیم اسفراین و جای هفت زوج گاو ملک دارد. آبش از رودخانهء آوردغان میباشد و یک رشته قنات هم دارد. (مرآت البلدان ج4 ص 303). دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. در 9 هزارگزی جنوب باختری اسفراین و 6 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی بجنورد به راه اسفراین واقع است، 655 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، پنبه، بنشن و زیره است. شغل اهالی زراعت، و قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهل حصاران.

[چِ هِ حِ] (اِخ) نام چند آبادی در حدود کاشان که کاشان کنونی بر اساس یکی از آنها بنیان گذاشته شده است. (تاریخ اجتماعی کاشان ص31).

چهل خانه.

[چِ هِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان ورزق بخش داران شهرستان فریدن. در 14 هزار گزی شمال باختر داران متصل به راه ماشین رو دامنه به بوئین واقع است. از چشمه و قنات آبیاری میشود. محصولش غلات، عدس و انگور است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی از قبیل قالی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چهل دختران.

[چِ هِ دُ تَ] (اِخ) نام یکی از پنج دروازهء شهر استرآباد به جنوب شهر. (ترجمهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص 104).

چهل دختران.

[چِ هِ دُ تَ] (اِخ) نام کوهی که در شمال شرقی شهر شیراز است. رجوع به چهل مقام شود.

چهل دختران.

[چِ هِ دُ تَ] (اِخ) نام مزاری بوده است به سرخس : به طرف مزار چهل دختران میرفتند. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص218).

چهل دختران.

[چِ هِ دُ تَ] (اِخ) نام چند موضع است در ایران. و وجه تسمیه آن است که به پندار عامه چهل دختر از دست کفار در آنجا غایب شده اند. (از یادداشت مؤلف).

چهل دختران.

[چِ هِ دُ تَ] (اِخ) نام مقبره ای به شهر قزوین. در طرف شرقی آغاز خیابان سپه قزوین از شمال اول دونبشی که روبروی دبیرستان شاپور است (مدرسهء امید سابق) اکنون دکانی ساخته اند که در آنجا آجرهای سیمانی تهیه میکنند. تا چهل سال پیش آنجا زیرزمین مانندی بود که مقبره بود و آنجا را چهل تن یا چهل دختران میگفتند. دربارهء آن روایات مختلف شده است. برخی میگویند کودکان دربار صفوی که پیش از رسیدن بسن بلوغ میمردند در آنجا دفن میشدند. بعضی دیگر را عقیده بر این است که آنجا مدفن مردان و زنان و کودکان خاندان صفویه است که به امر شاه اسماعیل دوم کشته شده اند. در هر حال آنجا مقبره و جایگاه دفن خصوصی بوده و گمان میرود یکی از روایاتی که معروف است مقرون بحقیقت باشد زیرا میگویند یک راه زیرزمینی هم آنجا را به حیات عالی قاپی اتصال میداده است و اکنون هم آن معبر و نقب وجود دارد. (از مینودر صص 673 - 674).

چهل درم.

[چِ هِ دِ رَ] (اِ مرکب) نام وزنه ای است. (ناظم الاطباء). اوقیه. (یادداشت مؤلف).

چهلر.

[چِ لَ] (اِ) نامی است که در نور به راش دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به راش شود.

چهل رز.

[چِ هِ رَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان تیمور بخش حومهء شهرستان محلات. در 18هزارگزی جنوب محلات و 12هزارگزی جنوب راه شوسهء دلیجان به خمین واقع است. کوهستانی و سردسیر است، 150 تن سکنه دارد. از رودخانهء لعل بار آبیاری میشود. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چهل روزه.

[چِ هِ زَ / زِ] (ص نسبی) که چهل روز بر وی گذشته باشد. که دوران زندگیش به چهل روز برآمده باشد. که مدت حیاتش به چهل روز بالغ شده باشد.
- کودک چهل روزه؛ کودکی که عمر وی چهل روز باشد :
چهل روزه شد رود و می خواستند
یکی تخت شاهی بیاراستند...
چو آن خرد را سیر دادند شیر
نَوَشتندش اندر میان حریر
چهل روزه را زیر آن تاج زر
نهادند بر تخت فرخ پدر.فردوسی.

چهل زرعی عجم.

[چِ هِ زَ عَ جَ] (اِخ)دهی است از دهستان شبانکارهء بخش برازجان شهرستان بوشهر، در 42هزارگزی شمال باختر برازجان و 5هزارگزی شمال راه فرعی برازجان به گناوه واقع است. 550 تن سکنه دارد. از چاه آبیاری میشود. محصولش خرما و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چهل زرعی عرب.

[چِ هِ زَ عَ رَ] (اِخ)دهی است از دهستان شبانکارهء بخش برازجان شهرستان بوشهر. در 36هزارگزی شمال باختر برازجان و 7هزارگزی راه فرعی برازجان به گناوه واقع است، 350 تن سکنه دارد. از چاه آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چهل ساله.

[چِ هِ لَ / لِ] (ص مرکب) که چهل سال بر وی گذشته باشد. که دوران حیاتش به چهل سال برآمده باشد.
- مرد یا زن چهل ساله؛ مرد یا زنی که چهل سال از تاریخ تولدش گذشته باشد. رجوع به چل ساله شود.

چهل ستون اصفهان.

[چِ هِ سُ نِ اِ فَ](اِخ) نام بنائی است در شهر اصفهان در مغرب میدان شاه که در وسط صحن وسیعی واقع شده و دیوارهای کوتاهی دارد. این بنا از ساختمانهای زمان شاه سلطان حسین و در محل بنای قدیمتری که متعلق بشاه عباس کبیر بوده است ساخته شده. در شمال آن استخر طویلی است که به پله های مرمری منتهی میگردد و آن پله ها منتهی به صفّه ای پوشیده میشود. بنای اصلی کاخ 1713 متر مساحت دارد و بر صفه ای قرار گرفته که از یک متر تا 6/1 متر از زمین ارتفاع دارد. چون بناهای مذکور دارای بیست ستون بلند است و عکس این ستونها در آب استخر منعکس میشود آن را چهل ستون گفته اند. رجوع شود به قصر چهل ستون در ذیل کلمهء «اصفهان» و کاخ چهل ستون در ذیل کلمهء «کاخ».

چهل ستون قزوین.

[چِ هِ سُ نِ قَ](اِخ) نام بنایی به قزوین که در اطراف آن باغ بسیار بزرگی بود. طول آن از خیابان واقع در شمال سبزه میدان کنونی تا حیات نادر و عرض آن نیز از جلوی ادارهء پست و تلگراف تا دیوار غربی شعبهء بانک ملی امتداد داشت ولی قسمت زیادی از باغ مزبور در خیابانها افتاد و بخش بزرگی هم بنام «سبزه میدان» به گردش گاه عمومی اختصاص یافت. در این باغ ساختمان دو آشکوبه ای است که از چهار سوی آن چهار خیابان کشیده بودند. خیابان جنوبی از خیابانهای دیگر طولانی تر، وسیع تر و پاکیزه تر بود. در دو طرف خیابانها چنارهای بلند وجود داشت و سراسر باغ از درختان میوه پوشیده بود. در شمال و جنوب عمارت دو حوض بود که از نهرهای پیرامون کلاه فرنگی آب پیوسته داخل آنها میشد و از نهری که در وسط خیابان جنوبی بود بجانب حیاط نادری میرفت. این بنا تا پیش از 1300 ه .ق. به «کلاه فرنگی شاه طهماسب» معروف بود چنانکه شاهزاده فرهادمیرزا معتمدالدوله هنگامی که از زیارت خانهء کعبه بازمیگشت در قزوین شاهزاده احمدمیرزا عضدالدوله فرماندار قزوین از او استقبال و پذیرائی نموده و در این باره در کتاب «هدایة السبیل و کفایة الدلیل» چنین مینویسد: «روز جمعه نوزدهم ربیع الاول سنه 1293 ه .ق. صبح به تماشای باغ کلاه فرنگی شاه طهماسب اول رفتیم خیلی خراب و ویران شده بود». از این عبارت حدس نزدیک به یقین میتوان زد که مرحوم سعدالسلطنه که فرماندار قزوین بوده است در سال 1306 یا 1312 ه .ق. آنجا را تعمیر اساسی نموده و آن را بنام چهل ستون خوانده است. عمارت مذکور دو آشکوبه است ازاره سازی آن با سنگ و بقیه را با آجر ساخته و بندکشی نموده اند لچکیهای طاق نماها را با کاشی زینت داده اند و باقی با گچ سفید شده است. پوشش آشکوب اول با طاق آجری است و آشکوب دوم نیز با آجر ساخته شده و روی آن را با گچ سفید کرده اند ساختمان آشکوب دوم تالار بزرگ مرتفعی است که از هر سمت ارسیهای پهن پنج چشمه بلندی که وسط دارد و در دو طرف آن در کار گذاشته اند. راه طبقهء بالا سابقاً از جانب مشرق بود ولی حالا از طرف شمال راه باز کرده اند. هر دو آشکوب عمارت غلام گردش دارد. طبقهء زیرین با ستون و طاق آجری است و در آشکوب بالا تیرهای چوبی صاف و ظریف کار گذاشته اند. سقف غلام گردش و تالار بالا قاب است و پوشش خرپشته میباشد. این بنا بیشتر در دست فرمانداران بود. از 1330 ه .ق. به بعد این باغ و بنا به اختیار ادارهء ژاندارمری که فرماندهان آن افسران سوئدی بودند گذاشته شد. ادارهء مزبور در طرف شمال شرقی این بنا بفاصلهء تقریبی صدگام بیمارستانی احداث کرد که اکنون اثری از آن نیست. از 1300 ه . ش. ببعد عمارت مزبور در دست فرمانداران بوده و برخی تغییرات در آن داده اند که یکی تغییر راهروی طبقه بالا است و دیگری دو اطاق کوچک در تالار جدا کرده و به دفتر اختصاص داده اند. طبقهء زیر ظاهراً مخصوص آبدارخانه بوده یک اطاق بزرگ در وسط و چند اطاق کوچک در اطراف آن است در سال 1334 ه . ش. آشکوب زیرین را خواستند تعمیر کنند اندکی از گچهای آن را که تراشیدند از زیر آن نقاشیهای دوره صفوی بیرون آمد. از سال 1336 ه .ش. بنای چهل ستون بموزه اختصاص داده شده است. (از مینودر صص 608 - 610).

چهل سر.

[چِ هِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان فیض آباد بخش فیض آباد محولات شهرستان تربت حیدریه. در 12هزارگزی شمال خاوری فیض آباد واقع است، 266 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و پنبه و ابریشم است. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهل سنگ.

[چِ هِ سَ] (اِخ) نام قلعه ای است از قلاع بلوک ناصری مشهد مقدس. از بلوکات جدید این بلد که به اهتمام نواب حسام السلطنه سلطان مراد میرزا آباد شده است. (مرآت البلدان ج4 ص304).

چهل شنبه.

[چِ هِ شَمْ بَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. در 15هزارگزی جنوب قلعه زراس کنار راه مالرو آب زالو به گدارلندر واقع است. از چاه و قنات آبیاری میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چهل صبح.

[چِ هِ صُ] (اِ مرکب) رجوع به چل صبح شود.

چهل طاس.

[چِ هِ] (اِ مرکب) رجوع به طاس چهل کلید شود.

چهل طوطی.

[چِ هِ] (اِخ) نام کتابی است دارای چهل افسانه که در مدت چهل روز طوطی با گفتن یکی از آنها بانوی خانه را که قصد فساد دارد مشغول میدارد تا خواجهء وی از سفر بازمیگردد. (از یادداشت مؤلف). - -قصهء چهل طوطی؛ تعبیر مثلی از حکایتی دراز.

چهل کمان.

[چِ هِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان دره گز. در 17هزارگزی جنوب خاوری دره گز واقع است. دره و معتدل است، 162 تن سکنه دارد از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهل گز.

[چِ هِ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل. در 15هزارگزی باختر اردبیل و 12 هزارگزی شوسهء مشکین اردبیل واقع شده. 207 تن سکنه دارد. از رودخانهء قره چای آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چهل گــزی.

[چِ هِ گَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه. در 24هزارگزی جنوب خاوری نوبران و 3هزارگزی راه عمومی واقع است. جلگه و معتدل است. 40 تن سکنه دارد. از چشمه سار و رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات، بادام و گردو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چهل گزی.

[چِ هِ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش حومهء شهرستان سنندج. در 18هزارگزی شمال سنندج و 7 هزارگزی باختر راه شوسهء سنندج به سقز واقع است، 80 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود، محصولش غلات و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهل گــزی.

[چِ هِ گَ] (اِخ) مرتعی است از دهستان حومهء بخش کرند شهرستان شاه آباد. در 16هزارگزی کرند و ده هزارگزی جنوب باختری طلسم واقع است. تابستان عده ای در حدود 120 نفر از گله داران کرندی به این محل می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چهل گزی علیا و سفلی.

[چِ هِ گَ یِ عُ وَ سُ لا] (اِخ) دو محل است از قشلاقات طوایف شاهسون افشار که در محال سهرورد و سجاس رود زنجان واقع و سکنه مشهور بطایفهء کورحسنلو می باشند. در چهل گزی علیا و سفلی اهالی محصول و زراعتی ندارند. آب آنها از رودخانه تأمین میشود. ییلاقشان قانلی و چپقلو و کوهسار فیض آباد است. (مرآت البلدان ج4 ص304).

چهل گیسو.

[چِ هِ] (اِخ) رجوع به چهل جای شود.

چهلم.

[چِ هِ لُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)(مرکب از چهل + م ماقبل مضموم، پسوند عددی) مرتبهء چهل که در میان مرتبهء سی و نهم و چهل و یکم واقع است.

چهل مرغان.

[چِ هِ مُ] (اِخ) رجوع به چهل مرغیان شود.

چهل مرغیان.

[چِ هِ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. در 12هزارگزی جنوب فدیشه و 124 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است و به اصطلاح محلی آن را چهل مرغان نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چهل مقام.

[چِ هِ مَ] (اِخ) (چهل دختران) نام کوهی واقع در دو میلی شهر شیراز و در شمال شرقی آن شهر و بنا بگفتهء صاحب فارسنامهء ناصری قبر شاه شجاع، ممدوح حافظ در دامنهء آن در نزدیک «هفت تنان» واقع است. عبارت صاحب فارسنامه این است «و در دامنهء کوه چهل مقام که بصفهء ضرابیان شهرت یافته میانهء شمال و مشرق شیراز بمسافت ربع فرسخی قبری است که حضرت کریم خان زند سنگی بزرگ بر او انداخته است و میانهء اهل شیراز بقبر شاه شجاع معروف گشته است». (تاریخ عصر حافظ ج1 ص321 و 322 و تاریخ ادبیات ادوارد براون ج3 ص184).

چهل منار.

[چِ هِ مَ] (اِخ) چهل مناره. نام سابق تخت جمشید. (فرهنگ ایران باستان ص 130). نامی بود که بومیان محل به تخت جمشید میدادند. (یادداشت مؤلف) رجوع به پرس پولیس و تخت جمشید شود.

چهل مناره.

[چِ هِ مَ رَ] (اِخ) چهل منار. نام سابق تخت جمشید. (فرهنگ ایران باستان ص 130) :
سیلی از چهل مناره در برگیر.
سعدی (صاحبیه).

چهل منجیلی.

[چِ هِ مَ] (اِخ) محلی است از قشلاقات شاهسون افشار که در محال سهرورد و سجاس رود زنجان میباشد. سکنهء آن از طایفهء کورحسنلو و پانزده خانوارند. چشمهء آبی دارند. زراعت ندارند. ییلاقشان اراضی فیض آباد است. (مرآت البلدان ج4 ص 304).

چهل منی.

[چِ هِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه گنج بخش کهنوج شهرستان جیرفت. در 45هزارگزی جنوب کهنوج و رودخانهء هلیل واقع است. 160 تن سکنه دارد. از رودخانهء هلیل آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهل مهرین.

[چِ هِ مِ] (اِخ) قلعهء آبادی در سیستان در ساحل رود هیرمند و در طرف جنوب در روی تپه بلندی واقع بوده و نهایت استحکام را داشته است اکنون سکنه ندارد و جزو محال رودبار سیستان محسوب میشود. (مرآت البلدان ج3044).

چهلمین.

[چِ هِ لُ] (ص نسبی، اِ) (مرکب از «چهل» + «م» + «ین» علامت صفت نسبی) مرتبهء واقع میان سی و نهمین و چهل و یکمین از اعداد ترتیبی.

چهل نابالغان.

[چِ هِ لِ] (اِخ) قله ای است در جنوب نهاوند که 4500 گز ارتفاع دارد و پوشیده از برف میباشد. (یادداشت مؤلف).

چهل و چهار پا.

[چِ هِ لُ چَ / چِ] (اِ مرکب) ذات اربع و اربعین. که شمارهء پاهایش چهل و چهار باشد. || هزارپا یا نوعی از آن. گوشخزک. گوش خبه. گوشالنگ. گوشخارک. گوشخز. (از مجمع الفرس سروری ص1211 و حاشیهء آن چ دبیرسیاقی) : و همچنین با سرکه و انگبین بر گزیدگی حیوان چهل و چهار پا ضماد کنند نافع بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

چهل و شش شاهی.

[چِ هِ لُ شِ] (اِ مرکب) دو قران و شش شاهی.
- لقمهء چهل و شش شاهی؛ هدیه و تحفه که به آورندهء آن اضعاف قیمتش باید داد. مهمانیی که بمهماندار اضعاف خرج او باید پرداخت. هدیه که تلافی آن چندین بار گران تر از قیمت خود هدیه خواهد بودن. (یادداشت مؤلف).

چهله.

[چِ هِلْ لَ / لِ] (ص نسبی) منسوب به چهل. چله. اربعین :
چهله چهل گشت و خلوت هزار
ببزم آمدن دور باشد ز کار.نظامی.
پادشاه اسلام در آن قشلاق چند روزی میخواست که خلوتی برسبیل چهله برآورد. (تاریخ غازانی ص152).
روشن نکنی دیده با لباس چهله
از رخت سیه تا ننشینی به ظلامی.
نظام قاری.

چهله.

[چَهْ لِ] (اِخ) از قرای بلوک دشتستان فارس از نواحی تنگستان است. (از مرآت البلدان ج4 ص304 و فارسنامهء ناصری). دهی است از دهستان حومهء بخش خورموج شهرستان بوشهر. در 12هزارگزی شمال باختر خورموج و خاور کوه مند واقع است، 197 تن سکنه دارد. از چاه آبیاری میشود. محصولش غلات و خرما و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چه لی.

[چِ] (اِخ)(1) نام خلیجی در دریای زرد در غربی ترین قسمت آن دریا که بین چین شمالی و منچوری واقع است.
(1) - Tche - li.

چهل یک.

[چِ هِ یَ / یِ] (اِ مرکب) عدد کسری. یک قسمت از چهل قسمت. از چهل یکی. یک چهلم.

چه مورچگان.

[چَ هِ چَ / چِ] (اِ مرکب)طاس لغزنده. لانهء مور مورچه خوار :
غاری چو چه مورچگان تنگ در این ره
به چون بحضر ساخته از سرو سهی کوی.
فرخی.

چهو.

[چِ] (اِخ) دهی است از بخش قشم شهرستان بندرعباس، در 103هزارگزی باختر قشم سر راه مال رو قشم به باسعید واقع است، 195 تن سکنه دارد. از چاه و باران آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی کشاورزی و صید ماهی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چهواز.

[چَهْ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش گاوبندی شهرستان لار. در 42 هزارگزی جنوب خاور گاوبندی در کنار راه مالرو گاوبندی به حمیران واقع است، 133 تن سکنه دارد. از آب باران و چاه آبیاری میشود. محصولش غلات و خرما و لبنیات و شغل اهالی کشاورزی و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چهه.

[چَ هَ] (اِخ) دهی است در سبزوار.

چهی.

[چَ] (ص نسبی) منسوب به چه. چاه. چاهی. رجوع به چاهی شود.

چهیدن.

[چَ دَ] (مص) چکیدن. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج).

چهیل.

[چِ] (عدد، ص، اِ) صورتی از چهل :پادشاهی نوشیروان چهیل و هشت سال بود و بروایتی چهیل و هفت سال. (مجمل التواریخ والقصص). و بدین حساب از گاه کیومرث با سی سال او تا ملک بعرب رسیدن چهار هزار و چهیل و نه سال و دو ماه... (مجمل التواریخ والقصص). رجوع به چهل شود.

چهینک.

(1) [چِ] (اِ) بهندی عطسه را گویند. (از منتهی الارب ذیل عطسه).
(1) - تلفظ این کلمه بزبان اردو به ظهور «ه» در تلفظ نیست.

چی.

(اِ) (مخفف چیز) به معنی چیز باشد. (جهانگیری). مخفف چیز است که آن را به عربی شی ء خوانند. (برهان). و ظاهراً شی ء عرب معرب این کلمه است. (یادداشت مؤلف) :
مرغ جائی رود که چینه بود
نه بجائی رود که چی نبود.سعدی.
من این مرد زیرک منش میشناسم
اگر چی ندارد بسی چینه آرد.
شاه داعی شیرازی (از جهانگیری).
هیچی؛ هیچ چیز (در تداول عوام = چیز). هیچ چی به هیچ چی؛ هیچ چیز به هیچ چیز، در تداول عامه تعبیری است طنز و تعجب و گله آمیز یعنی بدون نتیجه و حاصل. چی چی گفتی؟ یعنی چه چیز گفتی (در تداول عامه).

چی.

(ترکی، پسوند) در ترکی پسوند نسبت شغلی است و دارنده و متصدی معنی میدهد چون در آخر کلمه درآید به معنی «گر» و «کار» فارسی باشد و گویا همان است که ما در گوانجی و میانجی داریم و ترکان نیز از ما گرفته اند چه علاوه بر دو شاهد گوانجی و میانجی در زبان ارمنی نیز که شعبه ای از آریایی است این پسوند معمول است. (یادداشت مؤلف). جی صورت دیگر چی است چنانکه شمس قیس همه جا آغاچی شاعر را آغجی مینویسد. (یادداشت مؤلف). در ترکیبات ذیل این پسوند را توان دید: آخورچی. آفتابه چی. آقابله چی. ارابه چی. اردوبازارچی. انحصارچی. اوراق چی. ایلچی. باروت چی. باسمه چی. باشماقچی. باطریچی. باورچی (آشپز). بستانچی. بیتکچی. پارسچی. پدرات چی (پطرات چی). پرپین چی. پست چی. پلچی (پلچی فروش). پوستچی. تفنگچی. تلفونچی. تلگرافچی. تماشاچی. توپ چی. توتونچی. جارچی. جل چی. جوراب چی. چاپچی. چاپانچی. چاپارچی. چراغچی (مدیر چراغها، چراغچی باشی). چپرچی. چرچی. چرخ چی. چرک چی. چرمچی. چگرچی. چمانچی (نمیدانم چمانچی را قدما استعمال میکرده اند یا پس از غلبهء مغول پیدا شده است). (یادداشت مؤلف). حجامت چی. حریرچی. حلقچی (زلوبیا). خزانه چی. خرکچی (خرکچی باشی). درشکه چی. دکچی. دکمه چی. دمبک چی. دواچی. راپرت چی. سرناچی. سفره چی. سورچی. سیورسات چی. شال چی. شانه چی. شکارچی. شلوغ چی. شمخال چی. شورچی (سورجی) (کارگر مستخرج نمک است و در مائهء ششم این کلمه متداول بوده و در المضاف الی بدایع الازمان احمدبن حامد کرمانی آمده است). (یادداشت مؤلف). شیپورچی. طودق چی. طیاره چی. غرابیه چی. غره چی. فاتوره چی. نامچی. فتوره چی. قاپوچی. قاطرچی. قالپاق چی. قایق چی. قدکچی. قرق چی. قره چی. قلق چی. قندره چی. قورچی (قورچی باشی). قورخانه چی. قوشچی. قولچی. قهوه چی. کافه چی. کالسکه چی. کتابچی. کتانچی. کرناچی. کشیک چی. گاری چی. گمرک چی. لدکاچی (لتکه چی). ماخچی. ماشین چی. مشت و مال چی. مطبعه چی. معدن چی. مقاطعه چی. موزقان چی. موزیکال چی. موزیگانچی. مهمانخانه چی. نسق چی. نعلچی. نقاره چی. نقب چی. واگن چی. یاپونچی. یورت چی. رجوع به هریک از این ترکیبات در جای خود شود و اینک شواهدی برای برخی از این ترکیبات : بعضی بجهت آنکه وجه بروات هرچند صد اویماق ایلچی تحصیل آن را به ولایات می رفتند. (تاریخ غازانی چ هرتفورد ص336). و بعضی بواسطهء طمع و تصرفات نواب و بیتکچیان مسامس و... (تاریخ غازانی336). اگر در حدود دیهی که خانهء قوش و قوشچیان آنجا بودی از کاروانیان و خواجگان... (تاریخ غازانی ص342). و امرا و قوشچی و پارسچی را فرمود تا... (تاریخ غازانی ص343). اما تدارک حال قوشچیان که ملازم اند چنان فرمود. (تاریخ غازانی ص344). و این زمان به نادر قوشچی یا پارسچی بیراهی میکند. (تاریخ غازانی ص345). و جهت قوشچیان و غیر هم چهارپائی چند باید و... (تاریخ غازانی ص 348). و باورچیان و شرابداران و فراشان و اختاجیان هر یک چیزی از مأکول و مشروب و غیره میبردند. (تاریخ غازانی ص332). و خزانچیان با هم کنگاج کرده میدادند و همچنین فراشان چون محافظت ایشان میکردند. (تاریخ غازانی ص 332). و نواب امراء قورچی بر سر آن. (تاریخ غازانی ص336). در باب ایلچیان اول تدبیر چنان فرمود که از هر صد و دویست ایلچی بیهوده عوان که... (تاریخ غازانی ص360). و بهر وقت که ایلچی جهت مهمی یا مطالبهء مالی و مایحتاجی بولایت آمدی... (تاریخ غازانی ص243). چرخچیان (از دو طرف) بمیدان داری مشغول و صدای توپ و تفنگ عرصهء میدان را فروگرفته... (مجمل التواریخ گلستانه چ مدرس رضوی ص25). چرخچیان فریقین که در معرکه قتال بنوک سنان جانستان یکدیگر را از خانه زین جدا نموده... (مجمل التواریخ گلستانه چ مدرس رضوی ص25). و کدخدایان قزوین را بسعایت امامقلی بیک نسقچی باشی از تیغ بیدریغ گذرانید. (محافل المؤمنین از حاشیهء مجمل التواریخ گلستانه چ مدرس رضوی ص27). از طرف خود عبدالعلی خان بنی عم خود را نایب و با هزار نفر تفنگچی پیاده و پانصد سوار در قلعه گذاشته و...... (مجمل التواریخ گلستانه ص 26). و سرکردگان دیگر به کرمانشاهان فرستاده که قلعه و توپخانه و امیرخان توپچی باشی را از روی صلح یا جنگ به دست آورده... (مجمل التواریخ گلستانه ص 23). امیرخان ولد یاربیکجان(1)توپچی باشی عرب میش مست... (مجمل التواریخ گلستانه ص23). نقب چیان را فرمود که بحفر نقب اشتغال نمایند. (حبیب السیر چ تهران جزو 4 از ج 3 ص353 س 5). ابواب تعظیم و احترام بر روی ایلچیان آستان سپهر احتشام نمیگشاید. (حبیب السیر). || به معنی «گار» است و صفتی که با آن ساخته شود بصیغهء مبالغهء زبان عربی نزدیک است، مانند: هوچی؛ کسی که هو اندازد. آنکه کارش هو کردن است. چپوچی؛ آنکه کارش غارت است و چپاول چی؛ آنکه غارت کند. || مانند «چه» علامت تصغیر است و به تعبیر بهتر عوام در مواردی «چه» را چی تلفظ کنند: نخودچی. لحافچی. قباچی.
(1) - ن ل: یاربیکخان.

چی.

(حرف ربط) صورت قدیم حرف «چه» و به همان معانی حرف «چه» استعمال شود :عنان همت مخلوق اگر به دست قضاست
چرا دل تو چراگاه چی و چون و چراست.
عمعق بخاری.
و سودا بر مزاج او مستولی شده است چی هیچ صاحب مروت و فتوت از خرد و حریت بر این اقوال و افعال ذمیمه از عقل و فضل اجازت نبیند. (سندبادنامه ص76).
|| تلفظ عامیانهء «چه» در مقام استفهام :
چشم چون نرگس فروبندی که چی
هین عصایم کش که کورم ای اخی.مولوی.
|| چی چی؟ (= چه چیز) :
اطلس چی دعوی چی رهن چی
ترک سرمستی در لاغ ای اخی.مولوی.
|| چه چیز :
بدان تا نداند که من خود کیم
بدیشان سپرده ز بهر چیم.فردوسی.
|| چه هستم :
هوا نماند تا بررسم ز عقل که من
کیم، چیم، چه کسم، بر چیم، که را مانم.
سوزنی.
آنم که برد رشک بر امروز دیم
جانم، خردم، دلم ندانم که چیم.
اثیرالدین اخسیکتی (از آنندراج).
|| چیست :
ای خواجه با بزرگی اشغال چی ترا
برگیر جاخشوک و برو می درو حشیش.
شهید.
جرم من چی چو طبع وحشی من
جز درت آبخور نمی گیرد.
رضی الدین نیشابوری.
دلوچی و حبل چی و چرخچی
این مثالی بس رکیک است ای غوی.
مولوی.
- بر چی بودن؛ بر عقیدت یا دین یا مذهب یا مسلک بودن :
هوا نماند تا بررسم ز عقل که من
کیم چیم چه کسم بر چیم که را مانم.
سوزنی.
|| در مقام نسبت بمکان بکار رود همانند جی :علاءالملک ابوبکر احمد الجامجی. (لباب الالباب ج1 ص111).

چی.

(اخ) نام سلسلهء دوازدهم سلاطین چین و آنان چهار تن بوده اند و نام پادشاه اول این سلسله گاودی بوده است (یعنی بلندمرتبه). (یادداشت مؤلف).

چیا.

[چُ / چَ] (اِ) در لهجهء کردی به معنی تپه است. چقا. رجوع به چقا شود. (یادداشت مؤلف).

چیاکبود.

[کَ] (اِخ) نام محلی کنار راه همدان و کرمانشاه میان مرادحاصل و چیاکلان در 565000 گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

چیاکلان.

[کَ] (اِخ) نام محلی کنار راه همدان و کرمانشاه میان چیاکبود و چیامیرزا در 565500 گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

چیالک.

[لَ] (اِ) توت فرنگی. چیلک. شاکله. چلم. در عربی آن را فروله و شُلیک خوانند. گیاهی از خانوادهء گلسرخیان(1) و از تیرهء چیالک(2)هاست و چند سال عمر میکند. جوانه ای میزند که نمو آن ساقهء خزندهء چیالک را تشکیل میدهد. این ساقه بر زمین میخزد، و از بندهای خود آنجا که مجاور با زمین است ریشه ها بجا میگذارد که در زمین فرومیرود و ساقهء هوایی از آن خارج میشود و به این ترتیب بوتهء تازه ای بوجود می آید. برگهایش مرکب سه تائی است به این ترتیب که دمبرگ اصلی به سه برگچه که کناره های آن دندانه دارد منتهی میشود. گلهایش سفید و از پنج گلبرگ منظم جدا از هم تشکیل شده است و پرچمهای بسیار دارد و بساک آنها بسوی درون برگشته است. مادگی آنها از چندین برچهء آزاد مرکب میباشد و هر برچه دارای یک تخمدان و خامه و کلاله است. خانهء تخمدان بسیار کوچک و دارای دو تخمک میباشد و غالباً یکی از تخمکها پس از تشکیل لاغر میگردد و از میان میرود. برچه ها بر نهنجی محدب قرار گرفته و میوهء مرکبی میسازند که مواد غذائی در آن جمع میشود. میوهء آن از فندقهء (ساده ترین میوه های خشک ناشکوفا)(3) بسیار تشکیل میشود از این رو آن را چندین فندقه ای(4) مینامند. این گیاه جدا کاسبرگ است و در نواحی معتدل میروید. میوه های چیالک وحشی یا جنگلی معطر و کوچک است و در تیرماه و مرداد ماه میرسد. چیالک از پایان قرن شانزدهم به بعد کاشته میشود و امروز بیشتر از ششصد نوع مختلف از این گیاه میشناسند که به سه گروه آنها را میتوان تقسیم کرد. دشمنان سرسخت چیالک ها نوزادان سوسکهای طلائی، وقتی که بحالت کرم میباشند، و حلزون ها و مورچه ها هستند. از امراض شایع چیالک اهلی و وحشی یکی مرض سکه های قرمز است. قارچ مولد این بیماری در سطح زبرین برگ لکه های مدور کوچک بقطر یک تا سه میلیمتر به رنگ قرمز یا بنفش بوجود می آورد و وسط این لکه ها به علت مرگ سلولهای بافت زیرین ابتدا سفید و بعد خاکستری میشود و سپس میریزد به این ترتیب به برگ منظرهء غربال مانندی میدهد. رنگ حاشیهء لکه ها ارغوانی روشن یا قهوه ای خاکستری است. علاوه بر برگ دمبرگ هم مورد حملهء این قارچ قرار میگیرد. در این حال لکه های بیضی شکل در جهت طول دمبرگ تشکیل مییابد. رجوع به چیلک شود.
(1) - Rosacees.
(2) - Fragariees.
(3) - Akene.
(4) - Polyakene.

چیامپه.

[پَ] (اِخ)(1) سرزمین بزرگی است در جنوب هندوچین و سابقاً مستقل بوده است ولی اکنون از توابع آنام بشمار است. عرض شمالی آن َ18 ْ10و َ5 ْ12 و طول شرقی آن َ35 ْ104 و َ35 ْ106 می باشد. زمین آن کوهستانی است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Tsiampa.

چیامیرزا.

(اِخ) نام محلی کنار راه همدان و کرمانشاه میان چیاکلان و باغ نی در 5566500 گزی تهران. (یادداشت مؤلف).

چیان.

(اِ) قومی از مردم چین که در تبت سکونت دارند و بنام شحازان و طوفان هم نامیده شده اند. (یادداشت مؤلف).

چیانه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهآباد. در 56 هزارگزی جنوب باختر مهآباد و 11 هزارگزی جنوب خاوری شوسهء خانه به نقده واقع شده. 166 تن سکنه دارد. از رودخانهء بادین آباد آبیاری میشود. محصولش غلات، توتون و حبوبات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چیانه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه. در سه هزارگزی باختر نقده و 1500 گزی شمال شوسه به نقده واقع شده است و 695 تن سکنه دارد. از رودخانهء گدار آبیاری میشود و محصولش غلات، توتون چغندر و حبوبات است. اهالی به کشاورزی و گله داری و صنایع دستی از قبیل جاجیم بافی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چیانیدن.

[چَ دَ] (مص) فراهم آوردن. جمع کردن. || ذبح کردن. (ناظم الاطباء).

چیپ.

(انگلیسی، اِ)(1) اصطلاحی است قماربازان را در بازی پوکر، و آن پیشنهاد یکی از بازیکنان است بدیگران پس از پخش کامل پنج ورق و تعویض آنها طبق معمول تا همگی دست خود را بازکنند یعنی ورقهای محفوظ در دست خودشان را رو کنند.
(1) - Chip.

چیپال.

(اِخ) نام پادشاه لاهور بوده است. (برهان). پادشاه و رأی لاهور معاصر سلطان محمود غزنوی. (از آنندراج) (از انجمن آرا). در سنسکریت جیپال(1) است. وی پادشاه کابل پسر بهیم از اعقاب کلر و از براهمه بوده است. در فرهنگها و تواریخ «چیپال» را از القاب رؤسای هند دانسته اند و این بر اساسی نیست. (اعلام فرهنگ فارسی معین). بیرونی در ماللهند آرد: هندیان را در کابل پادشاهانی ترک بوده است که گویند اصل ایشان از تبت بوده و اول ایشان برهتکین نام داشت و بتفصیلی که در کتاب ماللهند بیرونی (صص 207 - 208) مسطور است بر کابل و حوالی آن به عنوان شاهی کابل مستولی شد و شاهی در اولاد او مدت مدیدی در حدود شصت قرن ماند... و از جملهء ایشان کنک بوده است که بهار (یعنی بتخانه) موسوم به کنک چیت در پرشاور منسوب بدو است و او را با رای کنوج (قنوج در کتب اسلامی) واقعه ای است که در اصل کتاب مسطور است، آخرین ایشان لگتورمان بود و وزیر او کلر که از براهمه بود وی بر حسب اتفاق دفائنی یافت و بدان پشت گرم و قوی شد و پس از چندی وزیر لگتورمان را بسبب زشتکاری حبس کرد و بر ملک مستولی شد. و بعد از او چند تن از برهمنان سلطنت کردند. نخست سامند سپس کملو سپس بهیم و سپس جیپال پس پسرش آنندپال و سپس پسر او تروچنپال(2) (گویند در سال 412 ه .ق. بتخت نشست) پنج سال بعد پسر وی بهیمپال بشاهی رسید، و خاندان شاهی هند منقرض شد و از ایشان کسی نماند. از این شرح روشن شد که جیپال نام شخصی بود از برهمنان که بشاهی کابل رسید پس پادشاه لاهور نبود وانگهی این قول بعضی مورخین که «چیپال» از القاب رؤسای هند است مثل: قَیْل در عرب و بطریق در روم بر اساسی نیست. (تعلیقات دیوان ناصرخسرو ص654). و نیز برای اطلاع بر مکاتبهء آنندپال با محمود غزنوی رجوع به همان تعلیقات و تاریخ یمینی شود. چپپال بسال 392 ه .ق. در پیشاور از سلطان محمود غزنوی شکست یافت و دستگیر شد. عنصری در قصیدهء معروف بمطلع «ایا شنیده هنرهای خسروان بخبر» درین باره گوید :
شنیده ای خبر شاه هندوان چیپال
که بر سپهر بلندش همی بسود افسر
فزون ز لشکر او بر فلک ستاره نبود
حجر نبود بروی زمین بر و نه مدر
بدین صفت سپهی چون شب سیاه بزرگ
به دست ایشان شمشیرهای همچو سحر
چو دود تیره درو آتشی زبانه زنان
تو گفته ای که پراکنده شد بدشت سقر
ز بیم ایشان از مغزها رمیده خرد
ز هول ایشان از دیده ها رمیده بصر
خدایگان خراسان بدشت پرشاور
بحمله ای بپراکند جمع آن لشکر
پیاده ناشده آنجا به یک زمان آن روز
نه مانده بود سواری نه شاه و نه چاکر
فروختند همی زنده شاه هندو را
به پیش خیمهء شاهنشه رهی پرور.عنصری.
نام این مرد به عنوان حاکم قسمتی از هند در اشعار شاعران معاصر محمود غزنوی و سپس در سخن سرایندگان دوره های بعد اتساعاً به عنوان مطلق حاکم هند آمده است چنانکه شواهد ذیل گویای این معنی است. فرزند چیپال مورد بحث آنندپال است و دو فرزند وی برهمن پال و ترینلوکانیپال و نام این دو را نیز در تاریخ بمناسبت جنگهای محمود در سرزمین هند می بینیم و نیز بنام چیپال یا اجیپال یا برچپال و شاید به صورت صحیح «ترچنپال» در جنگ قنوج بسال 409 ه .ق. برمیخوریم که از سلطان محمود شکست یافته است. رجوع به دیوان عنصری (ص 126 چ دبیرسیاقی). نیز رجوع به حبیب السیر (ج 2 ص372 چ کتابخانهء خیام) شود :
به تیغ طره ببرد ز پنجهء خاتون
بگرز پست کند تاج بر سر چیپال.منجیک.
خلافت جدا کرد چیپالیان را
ز کتهای زرین و شاهانه زیور.فرخی.
خانهء یعقوبیان و خانهء مأمونیان
خانهء چیپالیان و این چنین صد برشمار.
فرخی.
نه با یعقوبیان دولت نه با مأمونیان نعمت
نه با چیپالیان قوت نه با سامانیان سامان.
فرخی.
کیست آن کس که سر از طاعت تو بازکشد
که نه چون ایلک آید سته و چون چیپال.
فرخی.
قیصر شرابدارت و چیپال چوبزن
خاقان رکابدارت و فغفور پرده دار.
منوچهری.
اگر به ترک بکاوند مشهد ایلک
وگر به هند بجویند دخمهء چیپالعنصری.
چیپال سراپرده و خرگاه کشد
قیصر بستورگاه در کاه کشد.
علی بن حسن باخرزی.
خراج قیصر رومست و سرگزیت خلم
بهای بندگی دلهرا ابا چیپال.غضایری.
هزار جای فزون گشت عنصری که ملک
بروز جنگ به آید ز خان و از چیپال.
ناصرخسرو.
بخواب دید دگر شب امیر آن چیپال
یکی بلندی و او بر سرش گرفته قرار.
مسعودسعد.
امیر اگره، چیپال، از سر گنبد
فرو دوید و به پست آمد از بلندحصار.
مسعودسعد (دیوان ص264).
بحری است که موج سخطش گرد برانگیخت
از قلعهء بودارو وز لشکر چیپال.مسعودسعد.
پیشکارانش خراج از هندوچین آورده اند.
چاوشانش دست بر چیپال و خان افشانده اند.
خاقانی (دیوان، چ سجادی، ص108).
چون به هندو چین او دستم رسید
دست بر چیپال و خان خواهم فشاند.
خاقانی.
نعل سمند و افسر شروانشهان بقدر
از تاج قیصر و سر چیپال درگذشت.
خاقانی.
و چیپال که پادشاه هندوستان بود آن حال مشاهدت نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی34). و چون چیپال چند مرحله برفت و بمأمن رسید و در واسطهء ممالک خویش قرار گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص39).
و چون چیپال آنحال مشاهدت کرد و ممالک خویش بر شرف زوال دید... (ترجمهء تاریخ یمینی ص40).
زدم گردن فورقتال را
گرفتم بچین جای چیپال را.نظامی.
نبودم تحفهء چیپال و فغفور
که پیش آرم زمین را بوسم از دور.نظامی.
من ترک هند و جیغهء چیپال گفته ام
باد و بروت جونه بیک جو نمیخرم.
شیخ آذری.
نه خاقان چینم نه با او برابر
نه چیپال هندم نه با او پسرعم.قاآنی.
(1) - Jayapala.
(2) - Trilocanapala.

چیت.

[] (اِ) ریگ مخصوص یا ماسهء نرم که در کنار رودخانه باشد. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ذیل رمل). ریگ. (یادداشت مؤلف). رجوع به ریگ شود.

چیت.

(هندی، اِ) نوعی منسوج پنبه ای نازک. پارچه ای از پنبهء بافتهء نازک. پارچهء نخی و معمو منقش به نقشهای خرد یا درشت از گل و غیره.

چیت.

(اِ) نام درختی جنگلی از انواع افراست و در تمام جنگلهای شمال ایران از جلگه تا ییلاق میروید. و در نور و کجور مازندران آن را شیردار، در آستارا و طوالش و کوهپایهء گیلان ککم و کیکم، در لاهیجان و رودسر و شهسوار آج و در دیلمان چیت مینامند. کرب. اولس. رجوع به کرب شود.

چی تاب.

(اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد سرحدی بخش کهکیلویه به شهرستان بهبهان. در 13هزارگزی باختری سی سخت و 12هزارگزی باختر راه اتومبیل رو سی سخت به شیراز واقع است. 200 تن سکنه دارد از رودخانهء کبک کیان آبیاری میشود. محصولش غلات، برنج، پشم و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و دام داری و صنایع دستی از قبیل قالی و جوال و جاجیم بافی اشتغال دارند. ساکنینش از طایفهء بویراحمد سرحدی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چیتاوکیا.

[وِ] (اِخ)(1) شهری در جزیرهء مالت است. در 10هزارگزی شهر والتا، کوهی با قلهء بزرگ دارد که برای بازی اسکی بسیار مناسب است و بناهایی جهت اسکی بازان در آن ساخته اند. این شهر دارای کلیسای بزرگ و تاریخی است و در زیر آن غاری است که گویند یکی از حواریون به نام (پاولوس) سه ماه در آن مخفی شده است. پیش از والتا مرکز جزیرهء مالت این شهر بوده است. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).
(1) - Chitta Wecchia.

چیت بند.

[بَ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل. در ده هزارگزی شمال باختری ده دوست محمد نزدیک مرز افغانستان واقع شده و 166 تن سکنه دارد. از رودخانهء هیرمند آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چیتران تخمه.

[تَ مَ] (اِخ)(1) نام سرداری از طایفهء سارگاتیا از معاصران داریوش هخامنشی و این پادشاه در کتیبهء بیستون که به پارسی و عیلامی نوشته شده است وی را دروغ زن خوانده است. رجوع به چیتر تخم و چیتهرن تخم شود.
(1) - Citran takhma.

چیترتخم.

[تَ] (اِخ) نام سرداری از طایفهء سارگاتیا(1) در زمان داریوش. وی میگفت که از دودمان هووخشتر است از این رو بر داریوش بشورید و خود را شاه سارگات خواند. داریوش سپاهی از مادیان و پارسیان فراهم آورد و به سرداری تخمسپاد نامی به سرکوبی وی فرستاد، تخمسپاد چیترتخم را شکست داد و وی را به اسیری گرفت و نزد داریوش برد. داریوش بینی و گوشهای او را برید و دو چشمش را برکند سپس وی را به زنجیری بستند و در درگاه نگاه داشتند تا مردمان او را بدیدند پس به امر داریوش او را در اربل مصلوب کردند. (از تاریخ ایران باستان ج2 ص1577 و تاریخ کرد ص96). چیتهرن تخم. چیتران تخم.
(1) - Sargatiya.

چیتردات نسک.

[نَ] (اِخ) نام نسک دوازدهم کتاب اوستا که در آن از فریدون و بخش کردن خونیرس یا کشور مرکزی میان پسرانش سلم و تور و ایرج سخن رفته بوده اما این نسک از میان رفته است. (پورداود یسنا ج1 ص58).

چیتریا.

(اِخ) شهر کوچکی است در جزیرهء قبرس. این شهر در زمان قدیم به نام (کیتره) معروف و یکی از مهمترین و بزرگترین شهرهای جزیره بوده است. (از قاموس الاعلام ترکی ج3).

چیت ساز.

(نف مرکب) (مرکب از «چیت» + «ساز» مخفف سازنده) چیتگر. سازندهء چیت. || آنکه چیت ها را رنگ کند :
به این قالب خشک بی جان مرا
حیات است از چیت سازان مرا.
طاهر وحید (از آنندراج).

چیتگر.

[گَ] (ص مرکب) (مرکب از «چیت» + «گر» علامت صفت فاعلی) چیت ساز. || آنکه چیت ها را رنگ کند :
به او یک قلم چیتگر یار نیست
اگر رشوه چیت قلمکار نیست.
طغرا (آنندراج).

چیتگر.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء بخش کن شهرستان تهران. در هشت هزارگزی جنوب باختر کن بین دو جادهء اسفالت تهران به کرج در جلگه واقع شده است و 146 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود محصولش صیفی و انار است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چیتگر.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان. در 75هزارگزی باختر قوچان و 9 هزارگزی جنوب باختری شوسهء قدیمی قوچان به شیروان واقع شده است و 267 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری می شود. محصولش غلات، انگور است. اهالی به کشاورزی و مالداری و قالیچه بافی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چیتل.

[تَ] (هندی، اِ) پول کوچکی که رواج هندوستان است. (ناظم الاطباء).

چیتلان.

(اِخ) دهی است از دهستان چرداول بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام. در 9هزارگزی باختری چرداول و کنار راه اتومبیل رو چرداول به آسمان آباد واقع شده است و از رودخانهء چرداول آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چیت و پیت.

[تُ] (اِ مرکب، از اتباع).

چیته.

[تِ] (هندی، اِ) یوز شکاری. || مقیاس اراضی. (ناظم الاطباء).

چیتهرن تخم.

[رَ تَ] (اِخ) نام سرداری از طایفهء سارگاتیا که معنی آن تهم چهر یا دلیرنژاد و پهلوان تخمه است. (پورداود فرهنگ ایران باستان ص209). رجوع به چیترتخم شود.

چیتی جو.

[جَ جُو] (اِ مرکب) شلتوک بی مغز که به مرغان دهند. (یادداشت مؤلف).

چیچاب.

(اِ صوت) ماچ و صدای لبها در هنگام بوسیدن. (ناظم الاطباء).

چیچاک.

(اِخ) رجوع به چیچک شود.

چیچال.

(اِخ) دهی است از بخش ارکواز شهرستان ایلام. در 26هزارگزی جنوب خاور قلعه دره و 2هزارگزی خاور راه مالرو امام زاده نصرالدین واقع شده، 100 تن سکنه دارد و از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چیچرو.

[چی چِ رَ] (اِخ) سیسرون. از بزرگترین خطبای روم است در سوم ژانویهء 107 ق.م. تولد یافت و در هفتم دسامبر سال 43 ق.م. درگذشت. چیچرو در جوانی تا 27 سالگی به تحصیل علوم قضائی اشتغال داشت پس از آن سفری به یونان و آسیا کرد و در آن نواحی نیز یکسال در مصاحبت خطبا و دانشمندان زمان بسر برد. سپس به روم بازگشت و در 31 سالگی برای جمع آوری مالیات به جزیرهء سیسیلیا رفت و بواسطهء نیک رفتاری محبوب مردم آن جزیره گشت و از جانب ایشان بر ضد «ورس» حاکم رومی که بر آن قوم ظلم بسیار روا داشته بود اقامهء دعوی کرد و «ورس» را با بیان دو خطابه که سخت معروف است محکوم ساخت از آن زمان روز بروز بر شهرت وی بیفزود و در 64 ق.م. به مقام کنسولی نائل آمد و چندی بعد چون فتنهء کاتی لینا را باز بر دستی فرونشاند به لقب «پدر وطن» مفتخر گشت. پس از مرگ قیصر چیچرو به مخالفت آنتونیوس(1) که هوای دیکتاتوری در سر داشت برخاست و سرانجام مغلوب وی گشت و با آنکه در خیال فرار بود بواسطهء تردید بسیار به دست لشکریان آنتونیوس گرفتار و کشته شد لشکریان آنتونیوس سر و دست او را نزد سردار خویش بردند و آنتونیوس سر و دستهای وی را بر منبر خطابه آویخت. چیچرو را از نظر قضائی در فصاحت و بلاغت نظیری نمیشناسند. ولی از لحاظ سیاسی به پایهء دمستنس(2) نرسیده است. غالب خطابه ها و آثار فلسفی و مراسلات این خطیب بزرگ اکنون موجود و معرف قریحهء توانا و هوش سرشار و فکر بلند اوست. در حکمت به حکمت آکادمی متمایل است ولی در اخلاق شیوهء رواقیان را دارد در واقع از التقاطیون است و اهمیتش بیشتر به زیبائی بیانش بستگی دارد.
(1) - Antonius.
(2) - Demosthene.

چیچرین.

[چی چِ] (اِخ)(1) (بوریس نیکلایویچ) فیلسوف و جامعه شناس روس، در سال 1830م. متولد شد و در سال 1904م. در زمان دولت تامبو(2) درگذشت. آثار عمده اش از این قرار است: فلسفهء حقوق(3)؛ علم و مذهب (1879)(4)؛ معرفت و حقیقت(5)؛ زمان و مکان(6). جامعه شناسی(7). چیچرین در جوانی خود را هواخواه اتوکراسی(8) نشان داد ولی بعد تغییر عقیده داد و از آزادی اجتماعی جانبداری کرد. در آخرین اثرش «پیری روسیه در قرن بیستم»(9) که وصیت نامهء سیاسی است و در سال 1902م. آن را در برلین منتشر کرد، وی آشکارا اعلام کرد که زمان اتوکراسی گذشته است و روسیه در حکومت باید روش آزادی را پیش گیرد.
(1) - Tchitcherine, Boris Nikolaievitch.
(2) - Tambov.
(3) - La philosophie du droit.
(4) - La religion et la science.
(5) - La realite et la conscience.
(6) - L'espace et le temps.
(7) - La sociologie.
(8) - l'autocratie.
(9) - La Russie a la veille du xxe siecle.

چیچست.

[چی چِ] (اِخ) نام باستانی دریاچهء ارومیّه. حمدالله مستوفی در نزهة القلوب مینویسد. «چیچست به ولایت آذربایجان، آن را دریای شور گویند. بلاد ارومیّه و اشنویه و دهخوارقان و طروج و سلماس بر ساحل اوست و در میانش جزیره و آنجا کوهی است که مدفن پادشاهان مغول است». محمد بن خلف تبریزی صاحب برهان مینویسد «چیچست به لغت زند و پازند کوه را گویند و به عربی جبل خوانند» اما گفتهء او درست نیست و شاید اشتباه وی از اینجا ناشی شده است که جزیره و کوه میان دریاچه را به نام چیچست میخوانده اند. حمدالله مستوفی در نزهة القلوب نام این دریاچه را کبودان مینویسد و میگوید نام باستانی آن چیچست بوده و ارامنه آن را کپوتان یا کپوتان دزو(1) میخوانند و آبهای تغتو و جغتو و صافی و سراورود در او میریزد. دورش چهل و چهار فرسنگ است. مسعودی و ابن حوقل آن را بحیرهء کبودان خوانده اند. آقای پورداود در خرده اوستا حاشیهء ص312 و 133 مینویسند: راجع به دریاچهء چیچست که همان ارومیّه باشد در تفسیر پهلوی (زند) مندرج است «از چیچست» تا دریاچهء «چیچست» چهارفرسنگ است این دریاچه چهار فرسنگ درازا و پهنا دارد. از این عبارت چنین برمی آید که دریاچه به نام شهر مجاور خود نامزد بوده است. دریاچهء چیچست در شمال غربی ایران و نزد ایرانیان باستان مقدس بوده است. زیرا زرتشت در نواحی این دریاچه بوجود آمد و جنبهء تقدس این دریاچه بدین مناسبت است. آب آن شور است و نزدیک 17 درصد نمک دارد و هیچ جانداری جز کرمی ریز که مخصوص همان آب است نمیتواند در آن زندگی کند. بنا بر افسانه های تاریخی «یل کشورهای ایران و آرایندهء پادشاهی، کیخسرو در کنار دریاچهء ژرف و فراخ چیچست (ارومیّه) صد اسب و هزار گاو و ده هزار گوسفند فدا ساخت و درخواست که در سراسر کشورها بزرگترین شهریار شود. (آبان یشت فقرات 49 - 51). یل کشورهای ایران و آرایندهء پادشاهی، کیخسرو، صد اسب و هزار گاو و ده هزار گوسفند از برای ناحیه فدا کرد و از او درخواست که روبروی دریاچهء ژرف و فراخ چیچست، افراسیاب بزهکار تورانی را بکشد. برای کین پدرش سیاوش دلیر که به بیداد کشته شد و برای کین اغریرث دلیر» گوش یشت فقرات 21 - 23 (فرهنگ ایران باستان ص252). نام چیچست در شاهنامه به غلط ناسخان «خنجست» آمده است. آتشکدهء معروف «آذرگشنسب» در کنار این دریاچه قرار داشته است :
سوی راه چیچست بنهاد روی
همی راند شادان دل و راه جوی.فردوسی.
در این آب چیچست پنهان شده ست
بگفتم به تو راز چونان که هست.فردوسی.
هوایش از تبریز گرمتر است و به جهت قرب بحیرهء چیچست به عفونت مایل و... (نزهة القلوب چ لیدن ص80). و آبش از رود صافی است که از سهند برمیخیزد و در بحیرهء چیچست ریزد. (نزهة القلوب چ لیدن ص80). بر کنار بحیره چیچست افتاده هوایش گرم است و به عفونت مایل و آبش از عیون آن جبال برمیخیزد و به بحیرهء چیچست ریزد. (نزهة القلوب چ لیدن ص85). کیخسرو در طلب او (افراسیاب) از دریا بگذشت و او را گرد جهان می گردانید تا آذربایجان در دریای چیچست بر دست هوم اسیر شد. (تاریخ گزیده چ لندن صص 94 - 95). || نام شهری مجاور دریاچهء چیچست که نام خود ظاهراً به دریاچه داده است. (از فرهنگ ایران باستان ص252).
(1) - Dzou.

چیچک.

[چی چَ] (اِ) در ترکی به معنی گل است. (از آنندراج). گل که به تازی ورد خوانند. (از سروری). چچک (سروری). || به معنی آبله لفظ ترکی است. (غیاث اللغات). جُدَرّی مرضی که امروز به آبله معروف است. این معنی نیز از معنی گل مأخوذ است که ترکی است. (یادداشت مؤلف). جدری به «یای» نسبت. غُضاب و غِضاب. نَفطَه. نِفطِه. نَفِطَه. ارض مجدره؛ زمینی که در آن مردم را چیچک بسیار گیرد. تجدیر؛ چیچک برآوردن. تقشقش؛ به شدن از چیچک. جدر؛ چیچک برآوردن. مجدر؛ چیچک برآورده شده. مجدور؛ چیچک برآورده شده. (منتهی الارب).
- چیچک زده؛ آنکه به مرض چیچک گرفتار شده باشد. که بیماری چیچک گرفته باشد.

چیچک آباد.

[چی چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان ساوه. در 18هزارگزی ساوه و 10هزارگزی راه ساوه به قم در جلگه واقع شده، 61 تن سکنه دارد. از رودخانهء قره چای آبیاری میشود. محصولش غلات و چغندر قند. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چیچکتو.

[چی چَ] (اِخ) ناحیه ای است از بلاد خراسان نزدیک میمنه و آن نیز شهری است. (آنندراج) (انجمن آرا).

چیچکلو.

[چی چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. در 25هزارگزی باختر ری و 2هزارگزی راه رباط کریم. در جلگه واقع شده هزار گز راه آهن و 346 تن سکنه دارد. از قنات و رودخانهء کرج آبیاری میشود. محصولش غلات، صیفی و چغندرقند است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چیچکلو.

[چی چَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابرغان بخش مرکزی شهرستان سراب در 28هزارگزی جنوب باختری سراب و 15هزارگزی شوسهء سراب به تبریز واقع شده، 365 تن سکنه دارد، از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات است، اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چیچکلو.

[چی چَ] (اِخ) دهی است از دهستان سهندآباد شهرستان تبریز. در 29 هزارگزی جنوب باختری بستان آباد و 26 هزارگزی شوسهء بستان آباد به تبریز واقع شده. جلگه است و 318 تن سکنه دارد. از رود چیچکلو آبیاری میشود. محصولش غلات، درخت تبریزی و شغل اهالی کشاورزی و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چیچکلو.

[چی چَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه. در 81هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 500 گزی باختر شوسهء شاهین دژ به میاندوآب واقع است. جلگه است، 102 تن سکنه دارد. از زرینه رود آبیاری میشود. محصولش غلات بادام، چغندر، و حبوبات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چیچکلو.

[چی چَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار. در 5 هزارگزی شمال باختری حسن آباد سوگند و 12هزارگزی شمال آی قلعه سی واقع است. 440 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان، از قبیل قالیچه و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چیچله.

[چی چَ لَ / لِ] (اِ) پشتهء نرمی که بچه ها بر آن سرخورند. سرسره. زُحلوفَه :
خارج، برون. جَمد، یخ و زحلوفه، چیچله
داخل، درون طبق ته وضوضاست مشغله.
(نصاب الصبیان).

چیچله.

[چی چَ / چِ لَ / لِ] (اِ) بیماری و مرض. درد و رنج. (ناظم الاطباء).

چیچوران.

(اِخ) دهی است از دهستان پهلوی دژ بخش بانهء شهرستان سقز. در 8 هزارگزی جنوب خاوری بانه و سه هزارگزی خاور کریم آباد واقع است. 125 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، توتون، مازوج، گزانگبین و زغال است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چیچی خوار.

[خوا / خا] (اِخ) دهی است از دهستان گل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز. در هزارگزی باختر رودخانهء خورخوره و 34هزارگزی خاور سقز واقع شده، 90 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و لبنیات است. شغل اهالی کشاورزی و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چیخ.

(ص) چنخ. (سروری). آنکه از چشمهای او پیوسته آب و چرک آید و بدین سبب مژگانش ریخته باشد. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). آنکه آب از چشمش همیشه رود و مژگانش ریخته باشد. (سروری) :
چیخ که شد غمزه زنی ساز او
کور بود هر که کشد ناز او.امیرخسرو.

چیخاچف.

[چی چِ] (اِخ)(1) (پیر). سیاح و طبیعی دان روس. در سال 1812م. در گاچینا(2) نزدیک سن پطرزبورگ(3) بدنیا آمد و در 1890م. در فلورانس(4) در گذشت. ابتدا به کارهای سیاسی پرداخت و به مدت دو سال (1842 - 1844م.) وابستهء سفارت کبرای قسطنطنیه(5) بود. سپس یک مأموریت علمی در کوههای آلتائی(6) یافت چون میخواست بیشتر اوقات خود را به مطالعات زمین شناسی و گیاه شناسی اختصاص دهد از آن استعفا کرد. از سال 1848 تا 1853م. شش مسافرت به آسیای صغیر(7) کرد و کشورهای دیگر مخصوصاً کشورهای آفریقای شمالی را دید. وی مقالات و خاطرات متعددی به فرانسه نوشت. تألیفات گوناگون وی از این قرار است: سفر علمی در آلتائی شرقی (پاریس، 1844 - 1845م.)(8) آسیای صغیر (پاریس 1852 - 1869م. در 8 مجلد)(9) و نامه هائی دربارهء ترکیه (بروکسل، 1859م.) اسپانیا الجزیره، و تونس (پاریس 1880م.)(10)نوشت. || برادرش پلاتن(11) هم که در ورسای(12) در سال 1892م. درگذشت سیاح علمی قابل و یکی از مؤسسین انجمن جغرافیائی روس بود.
(1) - Tchikhatchev, Pierre.
(2) - Gatchina.
(3) - Saint - Petersbourg.
(4) - Florence.
(5) - Constantinople.
(6) - Altai.
(7) - Asie Mineure.
(8) - Voyage scientifique dans l'Alta
oriental (Paris) (1844 - 1845).
(9) - L'Asie Mineure (Paris, 1852
1869; 8 vol.).
(10) - Lettres sur la Turquie (Bruxelle 1859). Espagne, Algerie,et Tunisie
(Paris 1880)
(11) - Platon.
(12) - Versailles.

چیدم.

[دَ] (اِ) از قرای بندر دیلم فارس است. (مرآت البلدان).

چیدن.

[دَ] (مص) آراستن و ترتیب دادن. (آنندراج). با ترتیب نهادن مثل چیدن غذا بر سفره (فرهنگ نظام). به سامان نهادن چیزها. به نظم و ترتیب نهادن چیزها در جایی. به نظم و ترتیب نزد هم گذاردن. منظم کنار هم نهادن چیزها. به نظم و ترتیب آراستن: ظرفها را دور طاقچه چیده بود؛ ظرفها را با نظم و ترتیب گذاشته بود. سفره را چیدند؛ سفره را گستردند و آراسته و مرتب کردند :
از بزم تو نور در نظرها چیدند
وز لعل تو شور در شکرها چیدند
رخشانی شیشه ها و شفافی رنگ
در دامن شام خوش سحرها چیدند.
ظهوری (از آنندراج).
کلمهء چیدن به صورت ترکیب بکار رود و اینک موارد و شواهد آن.
- آشیانه چیدن؛ لانه ساختن پرندگان. آشیان بستن و خانه ساختن مرغان :
آشیان زغن و زاغ بچیدم بر سر
سر قدم ساخته در خار مغیلان رفتم.
عرفی (از آنندراج).
- || کنایه از خانه ساختن آدمی.
-اسباب چیدن؛ مرتب کردن و سامان دادن اسباب.
- || اسباب چینی کردن؛ پاپوش دوختن. (مجازاً) مقدمه چیدن، ترتیب دادن مقدماتی از گفتار و غیره به منظور تهمت نهادن بر کسی :
ولی بر بنده جرمی نیست لازم
تو خود میخواستی اسباب چیدن.
ناصرخسرو.
- بازچیدن؛ مرتب چیدن. پی هم نهادن.
- || دوباره چیدن. از نو منظم کردن.
- || جمع کردن و یکایک برگرفتن آنچه چیده شده است.
- برچیدن؛ درنوردیدن. جمع کردن چیز گسترده. مقابل گستردن.
- تفرقه چیدن بر چیزی در جائی؛ جدائی افکندن :
آسمان بر بساط تفرقه چید
پای افتادگی نرفت از جا.
والهء هروی (از آنندراج).
- دام چیدن؛ وسیله و اسباب انگیختن برای گرفتار کردن کسی. تله و دام تعبیه کردن. دام نهادن. تله گذاردن. تله کاشتن. تور انداختن. دام گستردن :
طرفه دامی چیده بر ما هوشیاری بی سبب
خویش را در خانهء خمار می باید کشید.
ظهوری (آنندراج).
- درچیدن؛ چیدن.
- درهم چیدن؛ داخل هم قرار دادن.
|| در تداول چاپخانه ها نزد هم نهادن حروف سربی تا کلمه ای بوجود آید و مطلبی بعبارت درآید. قراردادن حروف سربی کنار هم مطابق خبر و مطلبی که باید طبع شود.
- واچیدن؛ برچیدن.
- || پخش کردن و جدا کردن حروفی که حروف چین برای بوجود آوردن کلمه پهلوی هم نهاده است.
|| بر بالای هم گذاشتن چیز. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || برگرفتن و برداشتن از زمین.
- مرد مبارز چیدن سِنان از میدان؛ با طعن نیزه یکایک مبارزان را زدن و کشتن و از پهنهء نبرد دور کردن :
سبک چنان که به منقار دانه چیند مرغ
سنانش چیند مرد مبارز از میدان.سوزنی.
|| یک یک از زمین برداشتن. یک یک برداشتن چیزهای پراکنده از زمین و گردآوری آنها در کیسه یا سبد و جز آن. التقاط. یک یک برداشتن چیزی از جایی : چون درم ها بگرفت از در انوشیروان روان شد و آن درم ها همی ریخت و مردمان همی چیدند تا به خانه رسید هیچ درم نمانده بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
یکی ز راه همی زر برندارد و سیم
یکی به دشت به نیمه(1) همی چند غوشای.
طیان.
رو همان پیشه که کردی پدرت
هیزم آور زِ رَز و چین غوشا.
علی قرط اندکانی.
از گهر گرد کردن به فخم
نه شکر چید هیچکس نه درم.
عنصری.
- خرده چیدن مرغ؛ با منقار برداشتن و بلعیدن مرغ خرده های طعام را. جمع کردن مرغ دانه را به منقار از زمین :
درویش بجز بوی طعامش نشنیدی
مرغ از پس نان خوردن او خرده نچیدی.
سعدی.
- خوشه چیدن؛ عمل خوشه چین؛ یعنی آنکه بر اثر دروگران برود و خوشه های گندم و جو را که جابجا بر زمین افتد جمع کند :
هر که مزروع خود بخورد بخوید
وقت خرمنش خوشه باید چید.سعدی.
- دانه چیدن یا دانه برچیدن؛(2) دانه برداشتن مرغ از زمین و فروبردن. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). دانه برداشتن مرغ از زمین خوردن را. برداشتن مرغ دانه ها را به منقار از زمین. (یادداشت مؤلف) :
سبک چنانکه به منقار دانه چیند مرغ
سنانش چیند مرد مبارز از میدان.سوزنی.
- ریزه چیدن؛ ریزه خواری.
- ریزه چین (ریزه چن)؛ ریزه خوار :
جم صفتان ز خوان من ریزه چنند من چرا
موروَش از ره خسان ریزه چنم دریغ من.
خاقانی.
- لقمه چیدن؛ اندک اندک از اینجا و آنجا قوت و خوراک خود را فراهم کردن. دریوزگی : هنرمند... هرجا که رود قدر بیند و در صدر نشیند و بی هنر لقمه چیند و سختی بیند. (گلستان سعدی).
|| بریدن. جدا کردن. قطع کردن. گرفتن. کوتاه کردن. در تلفظ عامیانه بریدن کاغذ و پارچه با مقراض. چدن. بریدن: با داس چیدن؛ یعنی با داس درو نمودن. (قاموس مقدس) :
بهار آمد از گلستان گل چنم
ز روی زمین شاخ سنبل چنم.فردوسی.
همی گل چدند از لب رودبار
رخان چون گلستان و گل در کنار.فردوسی.
آستین برزده ای دست به گل برزده ای
غنچه ای چند از او تازه و نوبر چده ای.
منوچهری.
تن ما چو میوه ست و او میوه دار
بچینند یک روز میوه ز دار.
اسدی.
گل برچنند روز بروز از درخت گل
زین گلبنان هنوز مگر گل نچیده اند.
سعدی (بدایع).
مراد دل ز تماشای باغ عالم چیست
به دست مردم چشم از رخ تو گل چیدن.
حافظ.
هرکو نکاشت مهر و ز خوبی گلی نچید
در رهگذار باد نگهبان لاله بود.حافظ.
چه می چینی پر و بالم به مقراض
که از بال و پرم گل میتوان چید.
ناظم هروی (از آنندراج).
گر تیغ شدم بخون کشیدند مرا
ور شمع شدم به تیغ چیدند مرا
سیلی خور دهر خشک دستم گویی
از خاک تیمم آفریدند مرا.
ناظم هروی (از آنندراج).
- پشم چیدن؛ بریدن پشم با دو کارد و یا مقراض.
- چیدن پادشاه؛ یهودیان را رسم بود که گله های خود را در چراگاههای عام نتوانند بچرانند مگر در ماه نیسان؛ یعنی پس از آنکه اسب و گله های پادشاه چرا نموده و علفهای خوب و پاکیزه را خورده باشند و تا اواخر ماه آذار در آنجا چرا مینمودند و از آن پس ایشان را جو میدادند تا آخر سال. (قاموس مقدس).
- چیدن شارب؛ گرفتن فزونیهای شارب. پرداختن شارب از فزونیها. چیدن شارب مستحب است. کوتاه کردن موی سبلت.
- چیدن موی؛ بریدن و قطع کردن موی. پیراستن موی از فزونیها. آراستن موی با پیراستن.
- رُطَب چیدن؛ بازکردن خرما از نخل :
از آن باغ رنگین رطب چیدمی
وزو دادمی هر کرا دیدمی.نظامی.
- || کنایه از بوسه گرفتن است.
- ستاره از خاک چیدن؛ کنایه است از گل چیدن.
- || مجازاً جمع کردن درهم و دینار و پول از زمین؛ درهم و دینار از زمین برگرفتن :
آنجا که تو دامن کرم بفشانی
از خاک بجز ستاره کس چیند نی.انوری.
- گل از چیزی یا جائی چیدن؛ به مراد دل و آرزو رسیدن. کنایه از کامیاب شدن است :
ای دل شباب رفت و نچیدی گلی ز عیش
پیرانه سر مکن هنری ننگ و نام را.حافظ.
- گل از رخ کسی چیدن؛ از تماشای رخسار کسی لذت بردن :
مراد دل ز تماشای باغ عالم چیست
به دست مردم چشم از رخ تو گل چیدن.
حافظ.
- گل چیدن؛ جدا کردن گل از شاخه و بوتهء آن. بازکردن گل. کندن گل از بوته اش. بازکردن گل از شاخه :
بهار آمد از گلستان گل چنم
ز روی زمین شاخ سنبل چنم.فردوسی.
بگشتند هر سو همی گل چدند
سراپرده را چون برابر شدند.فردوسی.
به گل چیدن آمد عروسی به باغ
فروزنده روئی چو روشن چراغ.نظامی.
میان باغ حرامست بی تو گردیدن
که خار با تو مرا به که بی تو گل چیدن.
سعدی (بدایع).
شدم بر بوی گل چیدن به گلشن
سنان خار چنگم زد به دامن.جامی.
- لاله و گل چیدن؛ از گلستان گل و لاله برگرفتن و دسته بستن :
مقصود من آنست که تو لاله و گل
می چینی و من درد تو برمی چینم.سعدی.
-میوه چیدن؛ کندن میوه از شاخ درخت. بازکردن میوه. قطف :
یکی جامهء زندگانی است تن
که جان داردش پوشش خویشتن
بفرساید آخرش چرخ بلند
چو فرسود جامه بباید فکند
تن ما چو میوه ست و او میوه دار
بچینند یک روز میوه ز دار.اسدی.
- ناخن چیدن؛ بریدن و کوتاه کردن ناخن. گرفتن فزونیهای ناخن : نقل است که روزی در دههء ذی الحجه به صحرا شد و از آرزوی حج میسوخت و گفت اگر آنجا نیم، باری بر فوت این حسرتی بخورم و اعمال ایشان بجای آرم که هر که متابعت ایشان کند در آن اعمال که موی بازنکند و ناخن نچیند او را از ثواب حاجیان نصیب بود. (تذکرة الاولیاء).
- نوک کسی را چیدن یا نوک کسی را کوتاه -کردن یا بریدن نوک کسی؛ مجازاً با گفتار و سخنی ملزم و مسکت کسی را از ادامه یا تکرار گفتاری بازداشتن. با سخن کسی را وادار به سکوت کردن. کسی را از ادامهء ادعا و دعوی خود بازداشتن.
|| رُفتن. پاک کردن. ستردن.
- چیدن درد از کسی؛ درد او بر خود گرفتن. کسی را از درد و غم رهائی بخشیدن. درد و غم از کسی بازکردن. با استمالت و دلجوئی تسکین به درد کسی دادن. رجوع به ترکیب درد از کسی چیدن شود.
- درد از کسی چیدن؛ کسی را از درد و غم رهائی بخشیدن :
دُر زآن لب لعل نوش خوردت چینم
لاله همه زآن رخ چو وردت چینم
در بوسه لبت گزیده ام دردت کرد
درمان دلم تویی که دردت چینم.خاقانی.
گفت دردت چینم و خود درد بود
خار بود ار چه به صورت ورد بود.مولوی.
پیش از این از راست وز چپ میدوید
که بچینم درد تو چیزی نچید.مولوی.
- درد برچیدن از کسی یا چیزی؛ درد و اندوه از کسی یا چیزی بازکردن و دور کردن. گرفتن درد و اندوه از کسی یا چیزی :
مقصود من آنست که تو لاله و گل
می چینی و من درد تو برمی چینم.سعدی.
به مژگان سیه کردی هزاران رخنه در دینم
بیا کز چشم بیمارت هزاران درد برچینم.
حافظ.
- درد برچین؛ غمگسار. غمخوار :
مهربان داشتم نوآیینی
چینیی بلکه دردبرچینی.نظامی.
- عسل چیدن؛ بریدن عسل به شانه ها از کندو و بیرون کردن آن. انگبین برچیدن؛ جل النحل جلاء؛ دور کرد زنبوران را تا انگبین برچیند. (منتهی الارب). اشتیار.
|| برگزیدن. انتخاب کردن. گلچین کردن. || جذب کردن. بخود کشیدن.
- چیدن آب؛ بخود کشیدن آب چنانکه اسفنج،. الْتّسقی؛ خون و مانند آن در خویشتن چیدن. (تاج المصادر بیهقی). مِرشَحَه؛ آنچه در زیر نمدزین بود تا خوی چیند. (مهذب الاسماء) : و رطوبت معده بچیند و وی را دباغت کند. (الابنیه عن حقایق الادویة). و رطوبتها بچیند. (الابنیه عن حقایق الادویة). و او (یعنی ابار) داروئی است که همهء ریشهای بد را منفعت کند، خاصه مر ریشهای چشم را که رطوبتها از وی چیند. (الابنیه عن حقایق الادویة). و از صدف سوختهء مغسول کرده ذرور سازند و چند کرت بکار دارند تریهاء قرحه را بچیند و خشک کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). قلقند، سخت قابض است و در وی حرارتی است تریهاء چشم را بچیند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بسکه اسباب نشاط ما تنگ افتاده است
میتوان با پنبه چید از شیشهء ما باده را.
قاسم مشهدی (از آنندراج).
و گاهی با مزید مقدم «بر» در همین معنی بکار رود.
زهره برچیده چو خورشید نم هر جرعه
که در آن خاک چنان بی خطر آمیخته اند.
خاقانی.
- آب چین؛ که آب را به خود کشد. که آب را جمع کند و در خود کشد.
- || کفن. رجوع به آب چین شود.
- عرق چین؛ که عرق را در خود کشد. که خوی برگیرد و خود کشد.
- || نوعی کلاه. شب کلاه. رجوع به عرقچین شود.
- اشک از جائی به دامن چیدن؛ اشک را با دامن خشک کردن. با دامن گرفتن اشک را :
میکند با آستین جوهر ز روی تیغ پاک
آنکه می چیند به دامن اشک از مژگان من.
صائب (از آنندراج).
- چیدن سخن؛ استماع آن :
چشم گوید غمزه کرده ستم حرام
گوش گوید چیده ام سوءالکلام.مولوی.
|| فراهم کردن. جمع کردن.
- بخود چیدن؛ مایهء تفاخر خود شمردن. تفاخر کردن. امری یا اموری را مایهء فخر خود شمردن : ندید بدید وقتی که دید به خودش چید.
- برخود چیدن؛ به امری تفاخر کردن. به آن کبر و ناز فروختن. (یادداشت مؤلف).
-فراخودچیدن؛ در خود جمع کردن: دامن محبت فراخود چیدن؛ ترک صحبت کردن :بعد از تأمل این معنی مصلحت آن دیدم که در نشیمن عزلت نشینم و دامن صحبت فراخود چینم. (گلستان سعدی).
|| بافتن با میل. نسج جوراب و مانند آن با میل: جوراب چیدن. گیوه چیدن.
(1) - ظ: هیمه.
(2) - فرهنگها این معنی را برای خود مصدر «چیدن» آورده اند در حالی که این معنی خاص مصدر مرکب «دانه چیدن» یا «دانه برچیدن» است نه چیدن تنها.

چیدن.

[دَ] (اِخ) دهی است از دهستان ابوالعباس بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز، در 13هزارگزی شمال خاوری باغ ملک و 10هزارگزی خاور راه اتومبیل رو باغ ملک به قلعه تل واقع است. 200 تن سکنه دارد. از رودخانهء ابوالعباس آبیاری میشود محصولش غلات، برنج، انار و بلوط است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. ساکنینش از طایفهء جانکی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چیدن و واچیدن.

[دَ نُ دَ] (مص مرکب) اشیائی گرانبها به تناسب در جایها نهادن. به کاخال و ظروف واوانی مرتب و منتظم آراستن. به کاخال و زینتها مزین کردن. رجوع به چیده و واچیده شود. || منظم و مرتب کردن و سپس بر هم زدن و به هم ریختن :
از آنکه کار جهان چیدنست و واچیدن.؟

چیده.

[دَ / دِ] (ن مف) با نظم و ترتیب گذاشته شده. آراسته به نظم و ترتیب خاص. منظم نزدیک یکدیگر. مرتب پهلوی هم. مرتب نهاده شده. اشیائی منظم در جایی نهاده. با نظم و ترتیب چیزها روی هم گذاشته یا بر هم نهاده شده :
بیرون شد پیرزن پی(1) سبزه(2)
و آورد پژند چیده برتریان.
اسماعیل رشیدی.
|| چیزهای پراکنده یک یک از زمین برداشته و در کیسه یا سبد و جز آن گرد کرده شده. || جداشده. قطع شده. بازکرده. چیزی برکنده از بوتهء درختی چون گل و میوه. مقطوف؛ حذر فوت، چیده ناخن. خرفة؛ آنچه چیده شود از میوه. (منتهی الارب). قلامة؛ چیده ناخن (دهار). || بریده شده. مقراض شده. مقطوع به دو کارد. || جذب کرده. بخود کشیده. || آنچه با میل بافته شده باشد. با میل بافته شده. || برگزیده. منتخب. لُبّ. چیده و برگزیده از هر چیزی. (منتهی الارب). || جمع. فراهم.
- چیده میان؛ باریک میان :
قوی قوائم و فربه سرین و چیده میان
درازگردن و آهخته گوش و گردشکم.سنائی.
(1) - ن ل: سوی.
(2) - ن ل: تره.

چیده سر.

[دِ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نازیل بخش خاش شهرستان زاهدان. در 66هزارگزی شمال باختری خاش و هزارگزی شوسهء زاهدان به خاش واقع است. 45 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چیده و واچیده.

[دَ / دِ وُ دَ / دِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) اشیائی گران بها به تناسب در جایها نهاده. به کاخال و ظروف واوانی مرتب و منظم آراسته. به کاخال و زینتها مزین شده چنان که اطاقی. (یادداشت مؤلف).
- اطاق چیده و واچیده؛ اطاقی که از هر جهت آراسته و مرتب باشد. اطاقی که در آن هر چیزی بجای خود گذاشته شده باشد و همه جا نظم و ترتیب به چشم نشیند.

چیذر.

[ذَ] (اِخ) یکی از قرای شمیران است واقع در سمت غربی سلطنت آباد مابین رستم آباد و دزآشوب. آبش از سه رشته قنات است. میانهء رستم آباد و چیذر نزدیک امام زاده علی اکبر بالای یک بلندی آثار خرابه ای است یمکن در قدیم قلعه بوده است. چیذر را امام زادهء دیگری است موسوم به امامزاده اسماعیل. (مرآت البلدان). دهی است جزء بخش شمیران شهرستان تهران. در سه هزارگزی جنوب خاور شمیران واقع است. 986 تن سکنه دارد. از قنات و در بهار از رودخانهء دربند و دارآباد آبیاری میشود. محصولش غلات و بنشن، صیفی و انار است. اغلب اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. بناهای قدیم در روی تپه ای آنجا دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

چیر.

(ص) مخفف چیره. پیروز. غالب. مظفر. غالب. مسلط :
کجا نام او شیدهء شیر بود
همیشه به جنگ اندرون چیر بود.فردوسی.
اگر چند هستی تو در جنگ چیر
نه من روبهم نیز تو شرزه شیر.فردوسی.
او به می دادن جادوست به دل بردن چیر
چیزها داند کردن به چنین باب اندر.فرخی.
شاهی که بدو هیچ ملک چیر نباشد
شاهی که شکارش بجز از شیر نباشد.
منوچهری.
نشسته بر آهو عقاب دلیر
چو بر اسب گردی به ناورد چیر.
اسدی.
سرانجام هم بخت شه بود چیر
درآمد سر بخت بدخواه زیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
سرانجام هم گردد از جنگ سیر
بر او دشمنانش بباشند چیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
به گرداب در غرقگان را دلیر
مگیر ار نباشی بدان آب چیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
چو برهوش میخواره می چیرشد
سران را سر از خرمی سیر شد.اسدی.
توان گفت بد با زبان دلیر
زبان چیره گردد چو شد دست چیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
ز دشمن چو بینی سواری دلیر
میان دو صف بر یلان تو چیر.اسدی.
سالار بک ای در صف احرار دلیر
دست تو گه جود و سخا کردن چیر.سوزنی.
گرچه بر بیخرد هوی چیرست
بر در خانه هر سگی شیرست.سنائی.
به عشق گربه گر خود چیر باشی
از آن بهتر که با خود شیر باشی.نظامی.
به آخر چون شود دیوانگی چیر
گریزد مرد ازو چون آهو از شیر.نظامی.
غمی دارم هلاک شیرمردان
برین غم چون نشاطم چیرگردان.نظامی.
از غفوریّ تو غفران چشم سیر
روبهان بر شیر از عدل تو چیر.مولوی.
ملک را بود بر عدو دست چیر
چو لشکر دل آسوده باشند و سیر.مولوی.
غالبست و چیر بر هر دو جهان
شرح این غالب نگنجد در دهان.مولوی.
گرانباری از دست این خصم چیر
چنان میبرم کآسیاسنگ زیر.
سعدی (بوستان).
|| توانا.
- بازوی چیر؛ بازوی توانا :
نگه کن که بر منهراس دلیر
چه آوردم از گرز و بازوی چیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
شما را بس از بازوی چیر من
اگرتان رهد سر ز شمشیر من.
اسدی (گرشاسب نامه).
- بر کسی یا چیزی چیر بودن؛ مسلط بودن :
بر سماع راست هر کس چیر نیست
طعمهء هر مرغکی انجیر نیست.مولوی.
- بر کسی یا چیزی چیر گردیدن؛ بر او غالب آمدن. بر او ظفر یافتن. مسلط شدن بر او :
شه چو ظالم بود نپاید دیر
زود گردد بر او مخالف چیر.سنائی.
- به کاری یا در کاری چیر بودن؛ بر آن تسلط داشتن. رموز آن نیک دانستن. بر انجام دادن آن توانا بودن :
اگر چند هستی تو در جنگ چیر
نه من روبهم نیز تو شرزه شیر.فردوسی.
اوبه می دادن جادوست به دل بردن چیر
چیزها داند کردن به چنین باب اندر.فرخی.
- دست چیر بودن؛ مسلط بودن :
ملک را بود بر عدو دست چیر
چو لشکر دل آسوده باشند و سیر.سعدی.
- میل چیر بودن؛ هوس غالب بودن :
زمستانش به بردع میل چیرست.
که بردع را هوای گرمسیرست.
- هوی بر کسی چیر بودن؛ هوا و هوس بر او غالب بودن. خواهانی بر او غلبه داشتن :
گر چه بر بیخرد هوی چیرست
بر در خانه هر سگی شیرست.سنائی.
|| دلاور و شجاع. (شرفنامهء منیری) (از برهان) (ناظم الاطباء). دلاور. (از فرهنگ خطی) :
از ایرانیان کس نبد دیده چیر
چنان دیوچهران گرد دلیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
به گاه نبردی یکی چیر شیر
غلط گفته ام بلکه از شیر چیر.
؟ (از شرفنامهء منیری).
- چیردل؛ شجاع. پردل. جسور. بی باک. متهور :
یکی پهلوان بچهء شیردل
نماید بدین کودکی چیردل.فردوسی.
|| (اِ) بهره. حصه. نصیب. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تیر. حظ :
از سخن چیر نیاید بجز آواز ستور
مردم است آنکه بدانست سرود از تکبیر.
ناصرخسرو.
چرا که تا به تن اندر بود نیارامد
تنت مگر که مر این چیر را نظر دارد.
ناصرخسرو.
نه بزرگ است که از مال فزون دارد بهر
آن بزرگ است که از علم فزون دارد چیر.
ناصرخسرو.
چو کورست گردون چه چیر از هنر
چو کرّست گردون چه سود از فغان.
مسعودسعد.
بنده ای باش بی نصیبه و چیر
که فرشته نه گرسنه ست نه سیر.سنائی.
|| گاو نر. اما جای دیگر دیده نشد. || شارع و شاهراه. اما جای دیگر دیده نشد. || واخ. (ناظم الاطباء). اما جای دیگر دیده نشد.

چیر.

(اِخ) قریه ای است در چهار فرسنگی مشرق سوریان. (از فارسنامهء ناصری). از قرای بوانات فارس است.

چیر.

[چی یَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان زنجان رود بخش حومهء شهرستان زنجان. در 50هزارگزی شمال باختری زنجان و 6 هزارگزی راه شوسهء تبریز به زنجان واقع است. 184 تن سکنه دارد. از چشمه و زنجان رود آبیاری میشود. محصولش غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چیر.

(اِخ) دهی است از دهستان کناربروژ بخش صومای شهرستان ارومیه. در 27 هزار و پانصد گزی جنوب خاوری هشتیان و ده هزارگزی باختر شوسهء ارومیه به شاهرود واقع است. دره است. 108 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و توتون است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چیر آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) چیره شدن. پیروز شدن. فاتح گشتن. غالب آمدن. رجوع به چیر و چیره شود.

چیران.

(اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن. در 5 هزارگزی خاور فومن و 1500 گزی راه فرعی فومن به شفت واقع است، 1073 تن سکنه دارد. از رودخانهء قلعه رودخان آبیاری میشود. محصولش برنج و توتون و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

چیربخت.

[بَ] (ص مرکب) که بخت غالب دارد. پیروزبخت.

چیربخت گشتن.

[بَ گَ تَ] (مص مرکب) پیروزبخت شدن. خوشبخت شدن. پیروز شدن. غالب و فاتح آمدن :
سه روز این چنین بود پیکار سخت
نگشت از دلیران یکی چیربخت.
اسدی (گرشاسب نامه).

چیربختی.

[بَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی چیربخت. غلبه. پیروزی :
ببینیم تا بر که سختی بود
که را زآسمان چیربختی بود.
اسدی (گرشاسب نامه).

چیربردخایک.

[بَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان چرام بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. 100 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، پشم و لبنیات است. ساکنینش از طایفهء چرام هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چیر پائین.

[رِ] (اِخ)دهی مخروبه است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چیرجان.

(اِخ) از مزارع کوهستانی سیرجان کرمان است. (از مرآت البلدان ج4 ص336).

چیرچنگ.

[چَ] (اِ) چرمینه را گویند و آن آلتی باشد به اندام آلت تناسل که از چرم ساخته باشند. مچاچنگ. ایرکاشی. آلت چرمینه. رجوع به مچاچنگ شود.

چیردست.

[دَ] (ص مرکب) مسلط. غالب چیره دست :
بسا عقل زورآور چیردست
که سودای عشقش کند زیردست.
سعدی (بوستان).
|| ماهر. توانا. رجوع به چیردست شود.

چیرشدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) پیروز شدن. ظفر یافتن. غلبه کردن. مظفر شدن. مسلط شدن. فایق شدن. تسلط یافتن. غالب آمدن. فاتح آمدن. فیروز گشتن :
چو دشمن به جنگ تو یازید چنگ
شود چیر اگر سستی آری به جنگ.اسدی.
گر شود چیر و تاج بردارد
وز ولایت خراج بردارد.نظامی.
چو روزی چند بر وی رنج شد چیر
تن از جان سیر شد جان از جهان سیر.
نظامی.
به آخر چون شود دیوانگی چیر
گریزد مرد ازو چون آهو از شیر.نظامی.
- بر کسی یا چیزی چیر شدن؛ بر کسی یا چیزی مسلط شدن. فایق آمدن بر کسی یا چیزی :
چو بر هوش میخواره می چیر شد
سران را سر از خرمی سیر شد.اسدی.
طغانشاه سخن بر ملک شد چیر
قراخان قلم را داد شمشیر.نظامی.
گوزن ماده میکوشید با شیر
برو هم شیر نر شد عاقبت چیر.نظامی.
چو بر عقل دانا شود عشق چیر
همان پنجهء آهنین است و شیر.
سعدی (بوستان).
- دست چیر شدن؛ توانا شدن. مسلط آمدن :
توان گفت بد با زبان دلیر
زبان چیره گردد چو شد دست چیر.اسدی.

چیرکندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چای پارهء بخش قره ضیاءالدین آذربایجان. در 13هزارگزی جنوب باختری قره ضیاءالدین و 5 هزار و پانصد گزی خاور شوسهء خوی به ماکو واقع است، 438 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چیرگرداندن.

[گَ دَ] (مص مرکب)چیرگی دادن. مسلط ساختن. پیروز گردانیدن. تسلط دادن :
نفس خود بر خود مگردان چیر تو
زود او را بازگیر از شیر تو.مولوی.

چیرگشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) پیروز شدن. غالب شدن. فاتح آمدن. مسلط گشتن. تسلط یافتن :
به مژده سواری برافکن براه
که ما چیر گشتیم بر کینه خواه.اسدی.
بسی بر ستاره گران گشته چیر
بسی سروران را سرآورده زیر.اسدی.
دگر رهش پرسید گرد دلیر
که ای از خرد بر هوا گشته چیر.اسدی.
به پیش پدر شد تورگ دلیر
بپرسید کای بر هنر گشته چیر.اسدی.
آفت خواست یافت بر من دست
انده خواست گشت بر من چیر.مسعودسعد.

چیرگی.

[رَ / رِ] (حامص) حالت و چگونگی چیره. چیره بودن. چیر بودن. غلبه. تسلط. قهر. سیطره. استیلاء. پیروزی. تفوق. برتری. دست. ید. (یادداشت مؤلف). زبردستی :
چو آمد به تخت اندرون تیرگی
گرفتند ترکان برآن چیرگی. فردوسی.
همه چیرگی با منوچهر بود
کزو مغز گیتی پر از مهر بود.فردوسی.
درآمد به تاج اندرون خیرگی
گرفتند پرمایگان چیرگی.فردوسی.
بدین ستودگی و چیرگی به کار کمان
ازین ستوده تر و چیره تر به کار قلم.فرخی.
گناه دشمن پوشد چو چیره گشت به عفو
به چیرگی در عفو از شمایل حکماست.
عنصری.
چیرگی بیشتر مخالفان را بود و ضعف و سستی بر لشکر ما چیره شده گفتی از تاب می بشوند. (تایخ بیهقی ص591).
دهد رشک را چیرگی بر خرد
خورد چیز خود هر کس، او غم خورد.
اسدی.
ز دشمن مدان ایمنی جز به دوست
که بر دشمنت چیرگی هم به دوست.اسدی.
و معدن شیران است (کامفیروز) چنانک هیچ جای مانند آن شیران نباشد به شرزه و چیرگی (فارسنامهء ابن البلخی ص125). || دلاوری. شجاعت. رجوع به چیرگی کردن شود. || عزت. (یادداشت مؤلف). عِزَّة. (منتهی الارب).

چیرگی کردن.

[رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب) دلاوری کردن. شجاعت از خود نشان دادن :
بدان کس دهم چیز او را که چیز
از او بستد و چیرگی کرد نیز.فردوسی.
چیرگی کردن در شعر ذیل از فرخی شاید به معنی پیشدستی کردن باشد :
به روز جنگ مر او را (باز) به چشم بسته برند
نه زآن قبل که ز جنگ آیدش نهیب و ملال
ولیکن از پی آن کو چو خصم دید ز دور
بی آنکه وقت بود چیرگی کند به قتال.
فرخی.
|| گستاخ شدن. بی ادب شدن. || غضبناک شدن. (ناظم الاطباء).

چیرم آباد.

[رُ] (اِخ) دهی است از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس. در 95هزارگزی شمال میناب سر راه مالرو میناب به کلاشکرد واقع است. 300 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود. محصولش خرماست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چیروک.

(اِخ) دهی است از دهستان اصفاک بخش طبس شهرستان فردوس. در 50 هزارگزی جنوب خاوری طبس و 3 هزارگزی شمال خاوری شوسهء عمومی طبس به دهک واقع است. 114 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و انگور و انجیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

چیره.

[رَ / رِ] (ص) چیر. مستولی. مسلط. (از برهان). غالب. (غیاث اللغات). پیروز. مظفر. فیروز. (از ناظم الاطباء). قاهر. این کلمه با افعال بودن و آمدن و شدن و کردن و غیره صرف شود. (یادداشت مؤلف) :
دل من پرآزار از آن بدسگال
نبد دست من چیره بر بدهمال.بوشکور.
کجا اشک و خشم است و کین و نیاز
به پنجم که گردد بر او چیره آز
تو گر چیره باشی بر این پنج دیو
پدید آیدت راه کیهان خدیو.فردوسی.
ز مهمان چنان شاد گشتم که شاه
به جنگ اندرون چیره بیند سپاه.فردوسی.
اگر لشکر ما پذیره شوند
سواران بدخواه چیره شوند.فردوسی.
شاعر که مدح گوی چنین مهتری بود
بر طبع چیره باشد و بر شعر کامگار.فرخی.
ز دشمنان زبردست چیره خانهء خویش
نگاهداشت نیارد به حیله و نیرنگ.فرخی.
آخر چیره نبود جز که خداوند حق
آخر بیگانه را دست نبد بر عجم.منوچهری.
چو بر دل چیره گردد مهر جانان
به از دوری نباشد هیچ درمان.
(ویس و رامین).
آن کس که آرزوی وی بتمامی چیره تواند شد چنان که همه سوی آرزو گراید و چشم خردش نابینا ماند. (تاریخ بیهقی). چون به خادم رسیدم به حالی بودم عرق بر من نشسته و دم بر من چیره شده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 173). می ترسیم که اینجا خللی بزرگ افتد چون لشکر در گفتگو آمد مخالفان چیره شوند نباید که کار به جای بد رسد. (تاریخ بیهقی ص589).
توان گفت بد با زبان دلیر
زبان چیره گردد چو شد دست چیر.اسدی.
چو چیره شوی خون دشمن مریز
مکن خیره با زیردستان ستیز.اسدی.
رسانید مژده به شاه دلیر
که بر اژدها چیر شد نره شیر.اسدی.
دست و قولت دست و قول دیو باشد زین قیاس
ور نباشی تو نباشد دیو چیره سوی ما.
ناصرخسرو.
قومی که تا نیافت از ایشان خرد نصیب
هرگز نشد سپاه هدی چیره بر ضلال.
ناصرخسرو.
بسا کسا که همی گفت شیر چیره منم
کنون ز بیم تو بیچاره تر ز روباهست.معزی.
سپاه زنگ (تاریکی شب) به غیبت او (شاه ستارگان، خورشید) بر لشکر روم (روز) چیره گشت (کلیله و دمنه). در خدمت او طایفهء نابکار و همه در خیانت و درازدستی چیره و دلیر. (کلیله و دمنه).
نزدیک بود چشم زخمی رسد و کفار چیره شوند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
دشمن از آن گل که فسون خوان بداد
ترس بر او چیره شد و جان بداد.نظامی.
چنان کآدمیزاد را زآن نوا
به رقص و طرب چیره گشتی هوا.نظامی.
یا منم دیوانه و خیره شده
دیو بر من غالب و چیره شده.مولوی.
کاشتران قربان همی کردند تا
چیره گردد تیغشان بر مصطفی.مولوی.
- چیره تر؛ مسلط تر. غالب تر :
گناه چیره تر از عفو میر زشت بود
که عفو میر فزون از گناه بسیارست.
بوشکور.
به گیتی زآب و آتش چیره تر نیست
دو جانند و دو سلطان توانگر.دقیقی.
نباید زبان از هنر چیره تر
دروغ از هنر نشمرد دادگر.فردوسی.
خصمان چیره تر شدند. (تاریخ بیهقی634).
|| دلاور. (از برهان). شجاع. (غیاث اللغات). قوی. توانا. دلیر. قادر. || پیش دستی. || زیرک. هوشیار. || گستاخ. بی ادب. درشت خوی. || حصه. بهره. نصیب. || مهیا. آراسته. ساخته. پسنده. آماده. سیجیده. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). احتمال میرود که معنی اخیر از تحریف کلمهء «چیده» به صورت «چیره» حاصل شده باشد. || (اِ) انجام. آخر. (ناظم الاطباء).

چیره.

[رَ / رِ] (هندی، اِ) دستاری که بر سر پیچند. (برهان). به معنی دستار هندی است ولی متأخرین به معنی بستن و پیچیدن بکار برده اند. (از آنندراج). در هندی دستار است. (از فرهنگ نظام). در اردو جیره (نواری که دور دستار بندند). (حواشی برهان چ معین) :
ز عکس ماه و موج آب در شبها بجوش آیم
که پندارم بت من چیرهء زر تار می پیچد.
سلیم (از آنندراج).
آسمان بر سر از مه و خورشید
چیرهء زر دگر نمی بندد.
کلیم (از فرهنگ نظام).
سپهر بر سر خود چیره ز آفتاب نبست
که تا کمر بدر مالک الرقاب نبست.
درویش واله (از فرهنگ نظام).

چیره.

[رِ] (اِخ) دهی است از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان رضائیه. در 19هزارگزی جنوب خاوری هشتیان و هزارگزی باختری ارابه رو سرو به نازلو واقع است. 257 تن سکنه دارد. از رود سرو آبیاری میشود. محصولش غلات و توتون است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چیره آمدن.

[رَ / رِ مَ دَ] (مص مرکب)مسلط شدن. استیلا یافتن. فائق آمدن. برتر آمدن :
دو رخ و دو لبت به رنگ و مزه
چیره آمد بر ارغوان و شکر.عنصری.

چیره بازو.

[رَ / رِ] (ص مرکب) توانا. قادر :
بداد و دهش چیره بازو بود
جهانبخش بی همترازو بود.نظامی.

چیره بند.

[رَ / رِ بَ] (ص مرکب)دستاربند. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
عجب نیست از سرو بالابلند
که از عشق پیچان شود چیره بند.
طغرا (از آنندراج).
|| به اصطلاح رقاصان هند زنی را گویند که به تقلید امردان چیره بر سر بندد و رقص کند. || باکره و دوشیزه. (از آنندراج).

چیره بودن.

[رَ / رِ دَ] (مص مرکب)مسلط بودن. فایق بودن. توانا و قادر بودن. توانائی داشتن :
بلاغت نگه داشتندی و خط
کسی کو بدی چیره بر یک نقط.فردوسی.
از ایرانیان شاد شد شهریار
که چیره بدند اندر آن کارزار.فردوسی.
آخر چیره نبود جز که خداوند حق
آخر بیگانه را دست نبد بر عجم.منوچهری.
- بر کسی یا چیزی چیره بودن؛ مسلط بودن بر کسی یا چیزی :
دل من پرآزار از آن بدسگال
نبد دست من چیره بر بدهمال.ابوشکور.
شاعر که مدح گوی چنین مهتری بود
بر طبع چیره باشد و بر شعر کامگار.فرخی.

چیره خوردن.

[رَ / رِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) با تسلط و احاطه خوردن. با ولع خوردن.
اشتر گرسنه کسیمه خورد
کی شکوهد ز خار چیره خورد.رودکی.

چیره داشتن.

[رَ / رِ تَ] (مص مرکب)غالب داشتن. مسلط داشتن: عقل بر هوای نفس چیره داشتن: (تحفة الملوک).

چیره دست.

[رَ / رِ دَ] (ص مرکب)چیردست. ماهر. زبردست. توانا. قادر. حاذق :
بیامد یکی موبد چیره دست
مر آن ماهرخ را به می کرد مست.فردوسی.
نقاش چیره دست است آن ناخدای ترس
عنقاندیده صورت عنقا کند همی.
؟ (از کلیله).
این کارهای من که گره در گره شده ست
بگشادمی یکایک اگر چیره دستمی.خاقانی.
به فرمان او زرگر چیره دست
طلی های زر بر سر نقره بست.نظامی.
نداند چو رومی کسی نقش بست
گه صِقل چینی بود چیره دست.نظامی.
پریرخ ز درمان آن چیره دست
از آن تاب و آن تب به یکباره رست.نظامی.
|| غالب. مسلط. (از غیاث اللغات). سرفائق :
بدیشان بود گستهم چیره دست
به خنجر ببرد سر هر دو پست.فردوسی.
خسرو پیروزبختی شهریار چیره دست
فتح و نصرت بر یمین و بخت و دولت بر یسار.
فرخی.
از ایرانیان کس نشد چیره دست
که بر ما ز پیلان ما بد شکست.
اسدی (گرشاسب نامه).
از آن پس نریمان چو شد چیره دست
پس از رزم در بزم شادی نشست.
اسدی (گرشاسب نامه).
سکندر شود بر جهان چیره دست
به دارای دارا درآرد شکست.نظامی.
فرومایگان را کند چیره دست.نظامی.
- بر کسی یا چیزی چیره دست شدن؛ بر کسی یا چیزی غالب آمدن. مسلط شدن. دست یافتن :
کسی کو به تنها سپاهی شکست
بدین چاره شد بر عدو چیره دست.نظامی.
- به کسی یا چیزی چیره دست گشتن؛ بر او تسلط یافتن. غلبه یافتن. دست یافتن.
|| قوی. نیرومند :
نباید که دشمن شود چیره دست
رها یابد از بند آن پیل مست.
عطایی (برزونامه).
|| دلیر. دلاور. (ناظم الاطباء) :
همی داردش (فرزند را) تا شود چیره دست
بیاموزدش خوردن و برنشست.دقیقی.
چنین گفت رستم گو نیکبخت
که جانم فدای شه و تاج و تخت
بگفت این و بر رخش رخشان نشست
برِ خسرو آمد یل چیره دست.فردوسی.
به عموریه بود شه را نشست
چو بشنید کآمد یکی چیره دست.فردوسی.
دگر ره سپهبد یل چیره دست
بپرسید کای پیر یزدان پرست.
اسدی (گرشاسب نامه).
کجا توانم جستن که تیزپایانند
چه چاره دانم کردن که چیره دستانند.
مسعودسعد.
که این نامه ز اسکندر چیره دست
به خاقان که بادا سکندرپرست.نظامی.
گر این چاره سازی به دست آوریم
برآن چیره دستان شکست آوریم.نظامی.
|| هنرمند. پیشه ور. || تیزدست. چالاک دست. جلدکار. (ناظم الاطباء). || کنایه از سرکش است. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بدخواه. بداندیش. (ناظم الاطباء).

چیره دستی.

[رَ / رِ دَ] (حامص مرکب)عمل چیره دست. مهارت. استادی. حذاقت. مهارت. || غلبه. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تسلط. زبردستی :
مبارزی که به مردی و چیره دستی و رنگ
چنو یکی نبود در میان بیست هزار.فرخی.
حربی سخت بکردند یاران میهم بن رونک چیره دستی کردند... عبدالله بن احمد هزیمت شد. (تاریخ سیستان ص311).
به کار شهی هر که سستی کند
بر او هر کسی چیره دستی کند.
اسدی (گرشاسب نامه).
ای شاه سوار ملک هستی
سلطان خرد به چیره دستی.نظامی.
خدا داده این چیره دستی که هست
مشو بر خدادادگان چیره دست.نظامی.
|| سرکشی. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

چیره دستی کردن.

[رَ / رِ دَ کَ دَ](مص مرکب) غلبه کردن. زبَردستی نشان دادن. درازدستی کردن :
همان زنگیان چیره دستی کنند
چو پیلان آشفته مستی کنند.نظامی.

چیره دل.

[رَ / رِ دِ] (ص مرکب) قوی دل. بی پروا. پردل. جسور :
به ایران زمین باز کردند روی
همه چیره دل گشته و رزم جوی.دقیقی.

چیره زبان.

[رَ / رِ زَ] (ص مرکب)زبان آور. نطاق. بلیغ. (ناظم الاطباء). گشاده زبان. سخندان. حرّاف (در تداول فارسی زبانان). فصیح :
بشد مرد بیدار چیره زبان
بنزدیک سالار هاماوران.فردوسی.
بجستند زآن انجمن هردوان
یکی پاکدل مرد چیره زبان.فردوسی.
چنان چون ببایست چیره زبان
جهاندیده و گرد و روشن روان.فردوسی.
کزین مرد چینی چیره زبان
فتاده ستم از دین خود در گمان.
فردوسی.
گفت که مسعودسعد شاعر چیره زبان
دیدی عدلی که خلق یاد ندارد چنان.
مسعودسعد.
- چیره زبان بودن؛ فصیح و بلیغ بودن. زبان آور و سخندان بودن :
که بسیاردان بود و چیره زبان
هشیوار و بینادل و بدگمان.فردوسی.

چیره زبانی.

[رَ / رِ زَ] (حامص مرکب)زبان آوری. سخندانی. فصاحت. بلاغت. گشاده زبانی :
جوانی گذشت و چیره زبانی
طبعم گرفت نیز گرانی.رودکی.
به خاموش چیره زبانی دهد
به فرتوت زور جوانی دهد.
اسدی (گرشاسب نامه).

چیره سخن.

[رَ / رِ سُ خَ / خُ] (ص مرکب) بلیغ. زبان آور. سخنور. مسلط بر سخنگوئی :
خردمند و دانا و چیره سخن
جوانه به سال و به دانش کهن.فردوسی.
ولیکن تو ای پور چیره سخن
زبان بر نیا برگشاده مکن.فردوسی.
وزآن پس فرستاد مردی کهن
بنزدیک بهرام چیره سخن.فردوسی.
بدو گفت کای مرد چیره سخن
به گفتار مشتاب و تندی مکن.فردوسی.

چیره شدن.

[رَ / رِ شُ دَ] (مص مرکب)غالب آمدن. فاتح آمدن. غلبه کردن. مستولی شدن. غالب شدن. فائق آمدن. ظفر یافتن. قهر. مسلط شدن. مسلط گشتن. تسلط یافتن. استیلا یافتن. بهر. بُهُور. استعِلاء. (یادداشت مؤلف). غَلب. غَلَب. غَلَبَه. مَغلَب. مَغلَبَه. غُلُبّی. غِلِبّی. غَلَبَّه. غُلُبَّه. غَلابیَه. نَجد. (منتهی الارب). قمع :
کجا گوهری چیره شد زین چهار
یکی آخشیجش بر او برگمار.بوشکور.
چو چیره شدی بی گنه خون مریز
مکن با جهاندار یزدان ستیز.فردوسی.
و گر بیم دارد به دل یک زمان
شود چیره رای و دل بدگمان.فردوسی.
چو تخت عرب بر عجم چیره شد
همی بخت ساسانیان تیره شد.فردوسی.
ما می ترسیم که اینجا خللی بزرگ افتد. چون لشکر در گفتگو آمد مخالفان چیره شوند نباید که کار بجای بد رسد. (تاریخ بیهقی ص589). دشمن سخت چیره شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص352).
چو چیره شوی خون دشمن مریز
مکن خیره با زیردستان ستیز.اسدی.
رسانید مژده به شاه دلیر
که بر اژدها چیره شد نره شیر.
اسدی.
قومی که تا نیافت از ایشان خرد نصیب
هرگز نشد سپاه هدی چیره بر ضلال.
ناصرخسرو.
غزال چشم نگاری که بر شکار دلم
شده ست چیره تر از شیر بر شکار غزال.
سوزنی.
نزدیک بود چشم زخمی رسد و کفار چیره شوند. (ترجمهء تاریخ یمینی). تاج الملوک را در لشکر سلطان هیچ آفریده بگوی نتوانستی چیره شد. (تاریخ طبرستان).
دشمن از آن گل که فسون خوان بداد
ترس بر او چیره شد و جان بداد.نظامی.
یا منم دیوانه و خیره شده
دیو بر من غالب و چیره شده.مولوی.
- بر کسی یا چیزی چیره شدن؛ بر او دست یافتن بر کسی یا چیزی غلبه کردن. بر او مستولی شدن :
چنین گفت افراسیاب آن زمان
که بر جنگیان چیره شد بدگمان.فردوسی.
چو بخت عرب بر عجم چیره شد
همی بخت ساسانیان تیره شد.فردوسی.
- چیره شدن بر کسی یا چیزی؛ دست یافتن بر او. مستولی شدن بر کسی یا چیزی. فائق آمدن بر... استحواذ. سلطه. استیلاء. اجهاض؛ چیره شدن بر کسی برای تخلیص دیگری. تدویخ؛ چیره شدن بر بلاد و دست یافتن بر اهل آن. تهقم؛ چیره شدن بر کسی. جهض؛ چیره شدن بر کسی برای تخلیص دیگری. دوخ؛ چیره شدن بر بلاد و دست یافتن بر اهل آن. فتی؛ چیره شدن بر کسی در جوانمردی. فخر؛ چیره شدن بر کسی در مفاخرت. (منتهی الارب). (یادداشت مؤلف) :
بدانگه که می چیره شد بر خرد
کجا خواب و آسایش اندر خورد.فردوسی.
چو چیره شود بر دل مرد رشک
یکی دردمندی بود بی پزشک.فردوسی.
چو چیره شود بر دلت بر هوا
هوا بگذرد همچو باد هوا.فردوسی.
- دست بر چیزی چیره شدن؛ توانا شدن. مسلط شدن. در کاری دست یافتن. قوی شدن. زبردست شدن :
چنین چیره شد دست ترکان بجنگ
سپه را کنون نیست جای درنگ.فردوسی.
- عقل بر هوا چیره شدن؛ مستولی شدن عقل بر احساس. فائق آمدن عقل بر هواهای نفسانی : هرگاه عقل بر هوا چیره شود... از امارات ثبات و دوام دولت بود. (تحفة الملوک).

چیره کردن.

[رَ / رِ کَ رَ] (مص مرکب)مسلط کردن. فایق کردن. تغلیب. اِدالَه. اظهار.
- چیره کردن بر کسی یا چیزی؛ مسلط کردن بر... مستولی کردن بر... :
دَرِ خوردنت چیره کن بر نهاد
اگر خود بمانی دهد آنکه داد.فردوسی.
- چیره کردن کسی یا چیزی را بر کسی یا -چیزی؛ کسی را بر کسی یا چیزی مسلط کردن :
جهانجوی گفت ای سر انجمن
تو کردی ورا چیره بر خویشتن.فردوسی.

چیره گردانیدن.

[رَ / رِ گَ دَ] (مص مرکب) چیره کردن. غلبه و تسلط دادن. تغلیب. (منتهی الارب).

چیره گردیدن.

[رَ / رِ گَ دی دَ] (مص مرکب) مسلط شدن. غلبه یافتن. فائق آمدن. چیره شدن. اِغرنداء. (منتهی الارب) :
وگر چیره گردد هوا بر خرد
خردمندت از مردمان نشمرد.فردوسی.
گرت چیره گردد بر ایشان زبان
گذشتی ز تیمار و رستی ز جان.فردوسی.
که گر برخرد چیره گردد هوا
نیابد ز چنگ هوا کس رها.فردوسی.
چو بر دل چیره گردد مهر جانان
به از دوری نباشد هیچ درمان.
(ویس و رامین).
چون مرد افتد با خردی تمام، و قوت خشم و قوت آرزو بر وی چیره گردند قوت خرد منهزم گردد و بگریزد و ناچار آن کس در غلط افتد. (تاریخ بیهقی).
چو بر تن چیره گردد دردمندی
فرودآید سهی سرو از بلندی.نظامی.
کاشتران قربان همی کردند تا
چیره گردد تیغشان بر مصطفی.مولوی.
عماً قریب لشکر مغول بر ملک بغداد چیره گردند. (رشیدی). داد ستمدیدگان بدهد تا ستم کنندگان چیره نگردند. (مجالس سعدی ص 21).

چیره گشتن.

[رَ / رِ گَ تَ] (مص مرکب)غالب آمدن. غالب شدن. پیروزی یافتن. مسلط شدن. مستولی شدن. انجاح. بوغ. تَبَوُّغ. (منتهی الارب). چیره گردیدن چیره شدن :
دگر آز بر تو چنان چیره گشت
که چشم خرد مر ترا خیره گشت.فردوسی.
چو رخسار رستم ز خون تیره گشت
جهانجوی تازی بر او چیره گشت.فردوسی.
سپاه زنگ بغیبت او (شاه ستارگان) بر لشکر روم چیره گشت. (کلیله و دمنه).
چنان کآدمیزاد را زآن نوا
برقص و طرب چیره گشتی هوا.نظامی.
- چیره دل گشتن؛ بی پروا گشتن. قوی دل شدن. پردل و جسور شدن :
به ایران زمین باز کردند روی
همه چیره دل گشته و رزم جوی.فردوسی.

چیری.

(حامص) چیرگی. چیربودن.
- چیری کردن؛ تسلط و برتری نشان دادن :
رَهی از هنر گر چه چیری کند
نباید بر شه دلیری کند.
اسدی (گرشاسب نامه).

چیری نان.

(اِخ) دهی است از دهستان دلاور بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. در 16هزارگزی باختر دشتیاری و کنار راه مال رو دشتیاری بدج واقع است، 300 تن سکنه دارد و از آب باران آبیاری میشود. محصولش غلات و ذرت و لبنیات است اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند و از طایفهء سردار زائی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چیز.

(اِ) شی ء. (منتهی الارب) (دهار). پدیده. تعبیری عام هر موجود و موضوع و حال را :
نباید جز آن چیز کاندر خورد.دقیقی.
ز پندت نبد هیچ مانیده چیز
ولیکن مرا خود پر آمد قفیز.فردوسی.
خوبتر چیز در جهان سخن است
خلق آن خواجه خوبتر ز سخن.فرخی.
از کمال هیچ چیزی نیست شادی عقل را
زآنکه کامل بهر آن شد چیز تا نقصان شود.
سنائی.
چه چیز بهتر و نیکوترست در دنیی
سپاه نه ملکی نه ضیاع نه رمه نی.
ناصرخسرو
هیچ چیز بتو نزدیکتر از تو نیست چون خود را نشناسی دیگری را چون شناسی. (کیمیای سعادت). و از دو چیز نخست خود را مستظهر باید گردانید. (کلیله و دمنه).
گرچه دارم هم از مکارم تو
همه چیز ای ستوده در همه چیز.انوری.
این دو چیزم بر گناه انگیختند
بخت نافرجام و عقل ناتمام.
سعدی (گلستان).
-امثال از این چیزها قبر آقا درست نمیشود.
- چیزی را بچیزی نفروختن؛ شیئی را با شیی ء دیگر عوض نکردن :
نخواهم من از رومیان باژ نیز
بنفروشم این رنجها را بچیز.فردوسی.
|| مال. ثروت. خواسته. هستی. دارائی. ملک. مایملک. متعلقات :
بداندیش دشمن بود ویل جو
که تا چون ستاند از او چیز او.رودکی.
ز چیز کسان دست کوته کنی
دژآگاه را بر خود آگه کنی(1).بوشکور.
مهتری مکه بیکبارگی بدو شد (قصی بن کلاب) و خلق را نیکو همیداشت و درویشان را نگرش همی کرد و حال همه کس بدیدی و بازدانستی و معلوم کردی و ایشان را چیزها دادی و او را خواسته بسیار بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
ای چیز جهان پیش تو ناچیز بفرمای
چیزیم ورآن چیز بود اندک شاید
وز اندکی چیز مخور هیچ تأسف
کامروز مرا اندک بسیار نماید.
دهقان علی شطرنجی.
ز چیز کسان دور دارید دست
بی آزار باشید و یزدان پرست.فردوسی.
اگر نیستت چیز لختی بورز
که بی چیز کس را ندارند ارز.فردوسی.
مروت نپاید اگر چیز نیست
همان جاه نزد کست نیز نیست.فردوسی.
بچیز تو او ساز مهمان کند
دل مرد آزاده خندان کند.فردوسی.
از ایشان فراوان بکشتند نیز
گرفتند از مرز بسیار چیز.فردوسی.
جان و دل من آن خواجه ست و تو
چنگ به چیز خواجه اندر زدی.فرخی.
مکن زو یاد اگر چه مهربانست
کجا چیز کسان زآن کسانست.
مرا ویس است چشم و روشنائی
فزون از جان و چیز پادشاهی.
(ویس و رامین).
مکن دزدی و چیز دزدان مخواه
تن از طمع مفکن به زندان و چاه.اسدی.
بر مردم کاروان رفت شاد
جدا چیز هر کس بدو باز داد.
اسدی (گرشاسب نامه).
بزرگی ترا شاه مهراج داد
کت او رنج و چیز و که ات تاج داد.اسدی.
تن و جان بود چیز را مایه دار
چو جان شد، بود چیز، ناید بکار.اسدی.
آتش و چیز حرام هر دو یکیست
خاله گفت از محمد البجلی.ناصرخسرو
چیز باید که کار در عالم
چیز دارد که خاک بر سر چیز.مسعودسعد.
نانت ندهند تا نباشی سگ
بشکنندت اگر نداری چیز.مسعودسعد.
در غم چیز دل نیاویزم
بدم حرص تن نرنجانم.مسعودسعد.
و این مرد را بسیار چیز داد و به خانهء خویش بازفرستاد. (مجمل التواریخ والقصص).
مرد دین باش و مال را یله کن
چیز دنیا بجملگی خله کن.سنائی.
پیر با چیز نیست خواجه عزیز
پیر بی چیز را که داشت بچیز.
سنائی.
باز آن اسیران را هر کسی را چیزی بداد و بگذاشت. (تاریخ سیستان).
چون در زمانه چیز نداری خرد چه سود
کآن را که چیز نیست خرد هیچ چیز نیست.
خاقانی.
داد خاقان خراج و دختر و چیز
حمل دینار و گنج گوهر نیز.
نظامی (هفت پیکر).
نهانی بخواهندگان چیز ده
که خشنودی ایزد از چیز به.نظامی.
بتولای خود عزیزش کرد
حاکم خان و مان و چیزش کرد.نظامی.
ملک زین حکایت چنان برشکفت
که چیزش ببخشید و چیزش نگفت.
(بوستان).
شهری است پرکرشمهء خوبان ز شش جهت
چیزیم نیست ورنه خریدار هر ششم.حافظ.
به هرکه هرچه دهی نام آن مبر صائب
که چیز خود طلبیدن کم از گدائی نیست.
صائب.
- از چیز کسان بی نیاز بودن؛ چشم به مال غیر نداشتن. از مال غیر بی نیاز بودن :
ز چیز کسان بی نیازیم نیز
که دشمن شود دوست از بهر چیز.فردوسی.
- با چیز؛ چیزدار. مالدار. متمول. مَلی. ثروتمند. مقابل بی چیز و نادار.
- بچیز؛ باچیز. مالدار. ثروتمند. متمول :
همی از درت بازگردد بچیز
همه چیز گیتی نیرزد پشیز.فردوسی.
- بهره از چیز داشتن؛ توانگر بودن. از ثروت و مال بی نیاز بودن :
ولیکن ندارند بهره ز چیز
ز زر و ز سیم و ز هر گونه نیز.فردوسی.
- بی چیز؛ نیازمند. محتاج. فقیر. نادار :
ترک عمل بگفتم و ایمن شدم ز زلت
بی چیز را نباشد اندیشه از حرامی.
سعدی (طیبات).
- چیز بر مردم قسمت کردن؛ توزیع. (لغت ابوالفضل بیهقی). سرشکن کردن.
- چیز به کسی بخشیدن؛ انفاق کردن. عطا دادن :
به درویش بخشیم بسیار چیز
نثار و خورشهای بسیار نیز.فردوسی.
فراوانش بستود و بخشید چیز
بسی بر منش آفرین کرد نیز.فردوسی.
- چیز به کسی دادن؛ مال بخشیدن به کسی. عطا دادن :
گهر دادش و چیز چندان ز گنج
که ماند از شمارش مهندس به رنج.اسدی.
- چیزدار؛ متمول. ثروتمند. دارا. مالدار. مَلی.
- چیز دیدن؛ مشاهده کردن چیز. شی ء ملاحظه کردن و در بیت ذیل از فردوسی شاید معنی خواسته و کالا و متاع یا موضوع و مورد و مسئلهء موافق طبع داشته باشد :
جوان چیز بیند پذیرد فریب
بگاه درنگش نباشد شکیب.فردوسی.
- چیزمیز؛ اندک و قلیل. (آنندراج). چیز اندک. بضاعت مزجات.
- چیزی در وقت پیدا کرده؛ وظیفه. (لغت ابوالفضل بیهقی).
- دست از چیز کسان کوته کردن؛ به مال کسان دست درازی نکردن. طمع نکردن به مال کسی :
ز چیز کسان دست کوته کنیم
خرد را سوی روشنی ره کنیم.فردوسی.
|| آفریده. مخلوق. موجود. هرچه هستی داشته باشد :
پدید آمد از دو چیزی دراز
سیه رنگ و تیره تن و تیزتاز.فردوسی.
به گیتی در از زندگان چیز نیست
کش اندر نهان دشمنی نیز نیست.اسدی.
وآنگه کزین مزاج مهیا جدا شوند
چیزند یا نه چیز عرض وار بگذرند.
ناصرخسرو.
هر چیز که هست آنچنان می باید
آن چیز که آنچنان نمی باید نیست.
خواجه نصیرالدین طوسی.
- به چیز برداشتن؛ به چیزی برداشتن. بحساب آوردن. ارزی نهادن.
- به چیز برنداشتن؛ ارزی ننهادن. ارجی قائل نشدن :
پس آزادگان این سخن را بنیز
نبرداشتند ایچ گونه بچیز.فردوسی.
- به چیز داشتن؛ به چیزی داشتن. توجه کردن. مورد مهر و محبت قرار دادن :
پیر باچیز نیست خواجه عزیز
پیر بی چیز را که داشت به چیز.سنائی.
- به چیزی نشمردن؛ مهم ندانستن. قابل اعتنا ندانستن. بچیزی نگرفتن. درشمار نیاوردن. بحساب نیاوردن.
- به چیزی نگرفتن؛ قابل توجه ندانستن. بحساب نیاوردن. بچیزی نشمردن. مهم ندانستن :
بیچارگیم بچیز نگرفتی
درماندگیم بهیچ نشمردی.سعدی (طیبات).
- کسی را به چیزی نداشتن؛ قابل اعتنا نشمردن. مهم ندانستن. بحساب نیاوردن. ارجی ننهادن :
ستاینده کو بی سپاسست نیز
سزد گر ندارد کس او را به چیز.فردوسی.
همان خسروش داد پیغام نیز
که بندوی را من ندارم به چیز.فردوسی.
|| وجود. هستی. مقابل عدم :
کند چون بخواهد ز ناچیز چیز
که آموزگارش نباید بنیز.فردوسی.
که یزدان ز ناچیز چیز آفرید
بدان تا توانائی آمد پدید.فردوسی.
گر از چیز چیز آفریدی خدای
ازل تا ابد مایه بودی بجای.نظامی.
- چیز گشتن؛ مهم و با ارز و ارجمند و مایه دار شدن :
هرآنکس که ناچیز بد چیز گشت
وز اندازهء کهتری برگذشت.فردوسی.
- ناچیز؛ مقابل چیز. عدم. مقابل وجود. هیچ. نیستی :
که یزدان ز ناچیز چیز آفرید
بدان تا توانائی آمد پدید.فردوسی.
همیگوئی زمانی بود از معلول تا علت
پس از ناچیز محض آورد موجودات را پیدا.
ناصرخسرو (دیوان چ محقق - مینوی ص1)
ور اندیشهء من چنان شد درست
که ناچیز بود آفرینش نخست.نظامی.
- || پست. بی مقدار. اندک مایه :
بچشم خرد چیز ناچیز کرد
دو صندوق پرسرب و ارزیز کرد.فردوسی.
هرآنکس که ناچیز بد چیز گشت
وز اندازهء کهتری برگذشت.فردوسی.
کنون پنداری ای ناچیزهمت
که خواهد کردنت روزی فراموش.
سعدی (گلستان).
- ناچیز بودن؛ پست و حقیر و خوار و بی مقدار بودن. بی ارزش بودن. بی ارج بودن :
هرآنکس که ناچیز بد چیز گشت
وز اندازهء کهتری برگذشت.فردوسی.
بگفتا من گلی ناچیز بودم
ولیکن مدتی با گل نشستم.
سعدی (گلستان).
- ناچیز شدن؛ معلوم شدن. نیست شدن :
لیکن چو پدید آید خورشید در آن دم
ناچیز شود آن نم او جمله به یک بار.
مسعودسعد.
- ناچیز کردن؛ معدوم کردن. نیست و نابود کردن. از بن برداشتن. از بین بردن : فرمان سلطان محمود بود به توقیع وی که خواجه احمد را ناچیز کرده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص370).
|| این کلمه با فعل منفی در مقام نفی مطلق بکار رود و معنی هیچ دهد :
به خانه جز از سرخ یاقوت نیز
نماند از بد و نیک صندوق چیز.فردوسی.
مر آن خستگان را ببردند نیز
نهشتند از آن خسته و کشته چیز.فردوسی.
سبک توشهء راه برداشتند
ز شکر و دعا چیز نگذاشتند.
(منسوب به فردوسی).
زنان را نیست چیزی بهتر از شوی.
(ویس و رامین).
تنت آینه ساز و هر دو جهان
ببین اندر او آشکار و نهان
هر آلت که باید بداده ست نیز
بهانه بیزدان نمانده ست چیز.اسدی.
از ایشان نمانده ست جز نام چیز
برفتند، ما رفت خواهیم نیز.
اسدی (گرشاسب نامه).
همه خواندند بر تو چیز نماند
یاد ناکرده از صحاح و کسور.ناصرخسرو.
گرفتم که سیم و زرت چیز نیست
چو سعدی زبان خوشت نیز نیست.
سعدی (بوستان).
|| حرف. سخن. مطلب. موضوع. قول. نکته. دقیقه :
ز من هر دو پدرود باشید نیز
سخن جز شنیده مگوئید چیز.فردوسی.
و منصور او را (ابومسلم خراسانی را) چیزهای سخت همی گفت. (تاریخ سیستان). پس یعقوب بن لیث گفت چیزی که من اندر نیابم چرا باید گفت. (تاریخ سیستان).
کس ندارد گوش در دهلیزها
تا بپرسم از کنیزک چیزها.مولوی.
ملک زین حکایت چنان برشکفت
که چیزش ببخشید و چیزش نگفت.
(بوستان).
بزبان پارسی چیزی میگوید که مفهوم ما نگردد. سعدی (گلستان). تو چیزی گفتی ما خوشمان آمد ما هم چیزی نوشتیم تا ترا خوش آید.
|| اندام. عضو :
دو چیزش برکن و دو بشکن
مندیش ز غلغل و غرنبه
دندانش به گاز و دیده به انگشت
پهلو به دبوس و سر به چنبه.لبیبی.
|| حادثه. اتفاق :
چه داند کسی تا چه آید بسر
بهر چیز کآید ببندم کمر.فردوسی.
نگر تا نترسید از مرگ و چیز
که کس بی زمانه نمرده ست نیز. فردوسی.
نمانم که تا شب بمانی به بند
نه بر جانت آید ز چیزی گزند.فردوسی.
|| علت. موجب. سبب : آن خروس سفید چون آن مار را دید بانگ کرد بی عادت خویش مادر بچه آگاه شد گفت این بی وقت بانگ کرد بی چیز نباشد. (قصص الانبیاء36).
خواب آن نرگس فتان تو بی چیزی نیست.
حافظ.
|| خوردنی. غذا :
بباشیم بر آب و چیزی خوریم
وزآن پس به آسودگی بگذریم.فردوسی.
وز آن چیز که ابراهیم القوسی را ساخته بودند چاشت خوردند. (تاریخ سیستان). || زمان اندک. اندک زمان. پاره ای از زمان : چیزی نپایست تا لشکر در رسید با این مقدار مردم جنگ پیوست. (تاریخ بیهقی). در خبر است که حضرت رسول (ص) در وقتی که از زمین به عالم بقا رحلت نمود شش هزار چیزی کم مانده بحقیقت معلوم نشد که چند گذشته و چند مانده. (قصص الانبیاء ص14).
- چیزی نمانده است که...؛ کم مانده است که... نزدیک است که... عنقریب.
|| نقد. نقدینه. موجودی. خواسته. مایه :
فرختیم شاها و اینک بهاست
کنون مان سوی دانه مشتی هواست
اگر بیند از رای فرخ عزیز
دهد دانه ما را بدین مایه چیز.
(منسوب به فردوسی).
|| متاع. کالا. جنس :
بسی گوهر از گنج بگزید نیز
ز دیبا و دینار و هر گونه چیز.فردوسی.
به یارانش بر خلعت افکند نیز
درم داد و دینار و هرگونه چیز.فردوسی.
به موبد درم داد ده بدره نیز
هم از جامه و اسب و بسیار چیز.فردوسی.
مرتبه داران رسول را ببازار بیاوردند و مردمان درم و دینار و شکر و چیز می انداختند. (تاریخ بیهقی). با دختر باکالیجار چندان چیز آورده بودند از جهیز معین که آن را حد و اندازه نبود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص403). فراشان به بشارت بخانهای محتشمان رفتند و این خبر بدادند و بسیار چیز یافتند. (تاریخ بیهقی).
- چیز از جایی خاستن؛ جنس و یا کالائی از جائی خاستن. حاصل آمدن جنسی از جائی. کالا و متاع که از جائی به دست آید :
ز چیزی که خیزد ز هر کشوری
که بپسندد اندر جهان مهتری
فرستاد سیصد شتروار بار
از ایران بر قیصر نامدار.فردوسی.
|| کار. عمل :
تو نیز همه روز در اندیشه آنی
کآن چیز کنی کز تو نگیرد دلش آزار.
فرخی.
و وی مردی پخته و عاقبت نگر است چیزی نکرده است که از عهدهء آن بیرون نتواند آمد. (تاریخ بیهقی). خویشتن را نگر چیزی مکن که سزاوار خشم آفریدگار گردی جل جلاله. (تاریخ بیهقی ص515). خویشتن کانا ساخته بود (یحیی بن ازهر) چیزها می کرد که مردمان از آن بخندیدی. (تاریخ سیستان). ذی الجناحین چیزی نیارست کرد. (تاریخ سیستان). || نبض. رنگ. تفسره و آنچه در معاینهء طبی مورد توجه واقع شود : بوالعلا آمد و چیزها که نگاه بایست کرد نگاه کرد و نومید برفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص610).
(1) - ظاهراً: دژ آگاه را بر خوش آگه کنی. (یادداشت مؤلف).

چیز بخشیدن.

[بَ دَ] (مص مرکب) عطا دادن. مال دادن. انعام دادن. خواسته دادن به کسی بلاعوض :
ببود آنشب و خورد و بخشید چیز
ز دهقان بسی آفرین یافت نیز.فردوسی.
بفرمای کاسبم دهد باز نیز
چنان دان که بخشیده ای جان و چیز.
فردوسی.
تهمتن بر او آفرین کرد نیز
بدرویش بخشید بسیار چیز.فردوسی.

چیزخواننده.

[خوا / خا نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) که خواندن تواند. باسواد. دبیر. دانشمند ج، چیزخوانندگان :
بیاریم پیران داننده را
شکیبادل و چیزخواننده را.فردوسی.
سدیگر هرآن کس که داننده بود
نویسنده و چیزخواننده بود.فردوسی.
چنین داد پاسخ که نزد تو من
نیایم مگر با یکی انجمن.
که باشند پیش تو دانندگان
جهاندیده و چیزخوانندگان.فردوسی.

چیزخور.

[خوَرْ / خُرْ] (ن مف مرکب)مخفف چیزخورده. || مجازاً زهرخورانیده. مسموم شده. زهرخورده.

چیزخور شدن.

[خوَرْ / خُرْ شُ دَ] (مص مرکب) زهر خورانیده شدن. مسموم شدن.

چیزخور کردن.

[خوَرْ / خُرْ / کَ دَ](مص مرکب) مسموم کردن. زهر دادن. زهر به خوردِ کسی دادن. زهر دادن برای کشتن یا ایجاد عیب و نقصی. سم خورانیدن کسی را بی آگاهی او. او را برای دیوانگی یا عاشق شدن یا کشتن بی علم او زهر خورانیدن: فلان وزیر را چیزخور کردند؛ زهر دادند و کشتند. سگها را دزدها چیزخور کردند؛ زهر دادند و کشتند. (از یادداشت مؤلف).

چیز دادن.

[دَ] (مص مرکب) مال بخشیدن. عطا دادن :
دو هفته ابا گستهم بود شاد
بدو خلعت و چیز بسیار داد. فردوسی.
برستم دوصد بدره دینار داد
همان گیو را چیز بسیار داد.فردوسی.

چیزدار.

(نف مرکب) متمول. غنی. مالدار. توانگر. (یادداشت مؤلف). ثروتمند. ملی. دارا.

چیزداری.

(حامص مرکب) تمول. توانگری. مالداری.

چیزر.

[زَ] (اِخ) از قرای بلوک شمیران، بین درهء امامزاده قاسم و دارآباد است. (یادداشت مؤلف). چیذر. رجوع به چیذر شود.

چیز فرستادن.

[فِ رِ دَ] (مص مرکب)هدیه فرستادن. تحفه فرستادن. مال و خواسته ارسال کردن :
هم ایرانیان را فرستاد چیز
نبشته به هر شهر منشور نیز.فردوسی.
کزین پس فزونتر فرستیم چیز
که این باج بد تاج بایست نیز.فردوسی.

چیزک.

[زَ] (اِ مصغر) چیز کوچک. چیز کم.
- چیزکی؛ چیز کمی. چیز کوچکی. چیزی کم. چیزی خرد :
نالهء سرنا و تهدید دهل
چیزکی ماند بدان ناقور کل.مولوی.
گرچه بر ما ریخت آب و گل شکی
یادمان آمد از آنها چیزکی.مولوی.
چیزکی از آب هستش در جسد
بول گیرش آتشی را می کشد.مولوی.
مِطَّحَه؛ چیزکی برآمدهء گرد در پای گوسفند که بدان زمین را خراشد. (منتهی الارب).
- امثال: تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها.
|| مجازاً به معنی چیز کم بها. || در برخی فرهنگها آمده است که خارپشت را گویند اما ظاهراً محرف چیز و چیزوک باشد.

چیزلیز.

(اِ مرکب، از اتباع) از اتباع است و معنی آن کالای کم و اندک بود. (جهانگیری). چیز کم و اندک که به عربی بضاعت مزجات خوانند. (برهان) (غیاث اللغات) :
چون بِهْ از جان نیست جان باشد عزیز
چون بِهْ آمد نام جان شد چیزلیز.مولوی.

چیزلیزک.

[زَ] (اِ مرکب، از اتباع) چیزلیز :
چون چیزلیزکی بهم افتاده بارزو
گفتی بنزد ما به امانت نهاده بود.انوری.

چیزنادیده.

[دی دَ / دِ] (ن مف مرکب) در تداول مردم خراسان با فقیر و نوکیسه مرادف است. ندیدبدید. تازه به دوران رسیده. نوتوانگر : و مردم چیزنادیده را بر چیز استوار مدار. (منتخب قابوسنامه ص183).

چیزو.

(اِ) خارپشت بزرگ. (از برهان) (از آنندراج). خارپشت. (ناظم الاطباء) : و عهد اهل سجستان با عرب این بود که چیزو نکشند که اگر چیزو را هلاک کنند در آن ولایت از افعی نتوان بود. (تاریخ بیهق ص30).

چیزو گیر.

(نف مرکب) گیرندهء چیزو. || گستاخ. تندمزاج. (ناظم الاطباء).

چیزه.

[زَ / زِ] (اِ) منقاش و موچین که زنان بدان موها را برکنند. (ناظم الاطباء).

چیزه.

[زَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم پائین بخش سیردان شهرستان زنجان. در 28هزارگزی جنوب باختری سیردان سر راه عمومی سیردان به زنجان واقع است و 554 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و سیب زمینی است. اهالی به کشاورزی و قالیچه و جاجیم بافی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چیزه بوذ.

[زِ] (اِ) سبب. باعث. جهت. دلیل. (ناظم الاطباء).

چیزه بوذگر.

[زِ گَ] (اِ مرکب) مسبب. (ناظم الاطباء).

چیزی.

(اِ) (مرکب از چیز + ی) شی ء. || کمی. قدری. مقداری. و چون با عدد بکار رود مترادف با عدد مجهول «اند» افتد؛ یعنی مبلغ یا مقدار یا مقداری بیشتر : کوه قارن ناحیتی است که مر او را ده هزار و چیزی ده است. (حدود العالم). گفت دهاقین را سخنان حکمت باشد ما را از آن چیزی بگوی. (تاریخ سیستان).
- چیزی شدن؛ عنوانی یافتن. موجودیت یافتن. اهمیت و اعتبار گرفتن :
هیچکس از پیش خود چیزی نشد
هیچ آهن خنجر تیزی نشد
هیچ حلوائی نشد استادکار
تا که شاگرد شکرریزی نشد.؟

چیزی.

(اِخ) رجوع به طایفه ملکشاهی شود.

چیست.

(جملهء استفهامی) مخفف چه هست، یا چه چیز است :
دمنه را گفتا تا این بانگ چیست
با نهیب و سهم این آوای کیست.رودکی.
چه سازیم و درمان اینکار چیست
بر این رفته تا چند خواهی گریست.
فردوسی.
ترا دل پر اندیشهء مهتریست
ببینیم تا رای یزدان بچیست.فردوسی.
جهاندار گفت این سخن چیست باز
خداوند این راز که وین چه راز.فردوسی.
باز رز را گفتی ای دختر بیدولت
این شکم چیست چو پشت و شکم خربت.
منوچهری.
عزم دیدار تو دارد جان برلب آمده
بازگردد یا برآید چیست فرمان شما.حافظ.
|| در زبان شعر گاهی بتناسب وزن حرف «چ» و «ی» متحرک میشود و بوزن «چه است» بکار میرود چنانکه در این بیت ناصرخسرو :
نیکوی چیست و خوش چه ای برنا
دیباست ترا نکو و خوش حلوا.ناصرخسرو.
|| به چه سبب است. از چه روست. چراست :
وندر این بستان چندین طرب مستان چیست.
منوچهری.
چین در ابرو بسرم آمدن ای بدخو چیست
گر سر جنگ نداری گره ابرو چیست؟
(از لغت اوبهی).
|| چگونه است. چطور است. که است. به چه کیفیت است. چه سان است. چون است :
بوستانبانا حال و خبر بستان چیست
وندرین بستان چندین طرب مستان چیست.
منوچهری.
زن را آهسته بیدار کرد و معلوم گردانید که حال چیست. (کلیله و دمنه).

چیستان.

(اِ مرکب) (چیست + آن) لغز که بکلمهء «چیست آن» ابتدا شود. لغز را گویند و آن را اُحجِیَه نیز گویند. (جهانگیری). به معنی پرسیدن باشد و آن را لغز هم گویند و به عربی اغلوطه خوانند. (برهان). دیسان. لغز. اغلوطه. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی ذیل دیسان). آبِدَه. (زمخشری). اُدعیَه. اُدعُوَّه. اُحجُوَّه. حُجَیّا. اُلغُوزُه. بردک. بَرد. پَرد. چَربَک. (یادداشت مؤلف). لُغَز. لُغُز. لَغَز. لَغز. لُغَیزاء. لُغَّیزی. (منتهی الارب). و آن را پرد و پردک نیز گویند؛ یعنی پوشیده و در پرده. (آنندراج) (از انجمن آرا). شمس قیس رازی گوید: لغز آن است که معنیی از معانی در کسوت عبارتی مشکل متشابه بطریق سؤال بپرسند و از این جهت در خراسان آن را «چیست آن» خوانند و این صنعت چون عذب و مطبوع افتد و اوصاف آن از روی معنی با مقصود مناسبتی دارد و بحشو الفاظ دراز نگردد و از تشبیهات کاذب و استعارات بعید دور بود پسندیده باشد و تشحیذ خاطر را بشاید. (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی صص 314 - 313). رشیدالدین وطواط گوید: لغز - این صنعت همان معماست الا که این را بطریق سؤال گویند و عجم این را چیستان خوانند. (حدائق السحر) :
اگر این چیستان تو بگشائی
گوی دانش ز موبدان ببری.لبیبی.
اِلغاز؛ چیستان گفتن. تداعی؛ چیستان گفتن. (منتهی الارب). مخابئة؛ چیستان گفتن کسی را تا در غلط افتد. (از منتهی الارب). مداعاه؛ با هم چیستان گفتن. (منتهی الارب). اینک شواهدی چند بر چیستان :
آن چیست کز آن طبق همی تابد
چون ملحم زیر شعر عتابی
ساقش بصفت چو ساعد حورا
دستش بمثل چو پای مرغابی.رودکی.
چیست آن درج زمردرنگ ناپیدا دهان
چون صدف یکتادری ناسفته دارد در میان
حیرتی دارم که چون آن درج بشکافد کسی
افکند آن گوهر ناسفته از کف رایگان.؟
آن چیست که خود ریسد و خود بافد جامه
خود خامه همی بافد او باشد عریان.
که لغز عنکبوت است.
چیست آن قصر بی در و روزن
خیره زو پیکر سهیل یمن
..............
نه ستاره در او گرفته وطن.
که لغز سیب است. و عثمان مختاری درچیستان مهد و مرقد و تخت روان قصیده ای به مطلع زیر دارد :
چیست آن چرخی که باشد هر دو کوه آن را مدار
آلت رفتنش هشت و جای آسودنش چار.
عثمان مختاری (دیوان چ همائی ص186).
چیست آن گوهر که می زاید از آن دریا روان
صورت او در ولیکن باشدش از جزع کان.
مجدهمگر.
|| مطلق لغز. (یادداشت مؤلف). رجوع به لغز شود. || ماهیت. (برهان). ماهیت. ذات. چگونگی. کیفیت. (از ناظم الاطباء). || خاصیت. (ناظم الاطباء).

چیستی.

(حامص) ماهیت. کنه. رجوع به ماهیت شود.

چیسه.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب. (بلوک البروایه) بخش مرکزی شهرستان اهواز. در 31هزارگزی شمال باختری اهواز واقع است و 200 تن سکنه دارد از چاه آبیاری میشود ساکنین از طایفهء البروایه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

چیش پش.

[چِ پِ] (اِخ) از فرمانروایان قوم پارس (حدود سالهای 675 - 640 ق. م.) پسر و جانشین هخامنش سردودمان سلسلهء هخامنشی که پیش از هخامنش ریاست پارسومش به وی رسید (675 ق. م.) چون از ناتوانی ایلام آگهی یافت بخاک انزان (انشان) حمله برد و خود را پادشاه انزان خواند. و در حدود سالهای 675 تا 640 که مبانی دولت خود را در انزان مستحکم یافت رو بجانب دره های فارس نهاد و آنجا را به قلمرو خویش پیوست. چیش پش کشور خود را میان دو پسرش که یکی آریارَمْنَه و دیگری کوروش نام داشت بخش کرد. داریوش بزرگ در سنگ نبشتهء بهستان (بیستون) از وی چنین یاد میکند: داریوش پسر ویشتاسب (گشتاسب) پسر آرشام پسر آریارمنه پسر چیش پش پسر هخامنش. پس از چیش پش از اعقاب او کسانیکه به فرمانروائی رسیدند از اینقرارند:
چیش پش
اریارمنهکوروش
ارشامکمبوجیه
ویشتاسبکوروش بزرگ
داریوش بزرگکمبوجیه (فاتح مصر).

چیشتان.

(اِ) در زبان شیرخوارگان، رقص: چیشتان کن؛ برقص. (از یادداشت مؤلف).

چیشتان بالا.

(اِ مرکب) بزبان زنان، بنکوهش و استهزاء و تعبیر و تعریض و تحقیر جامهء سخت کوتاه و مخالف عفاف. لباس نادرخور و نابرازنده و کوتاه. جامهء کوتاه نامتناسب. جامهء کوتاه و تنگ و بی اندام. لباس بسیار کوتاه نابرازنده و خلاف رسم. (یادداشت مؤلف).
- چیشتان بالا درست کردن؛ لباس کوتاه و ناموزون دوختن.

چیشتان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) در زبان اطفال شیرخوار، رقصیدن. نانای کردن. نینای کردن. رقصیدن، در تداول زنان شیرخوارگان را. (یادداشت مؤلف).

چیغ.

(ترکی، اِ) چیق. پرده مانندی که از نی و چوب های نازک سازند و از پیش در خانه آویزند. (از برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

چیغاب.

(اِخ) دهی است از بخش موسیان شهرستان دشت میشان. در 32هزارگزی جنوب خاوری موسیان کنار راه اتومبیل رو دزفول به موسیان واقع است. 250 تن سکنه دارد. از رودخانه چیغاب و چشمهء عین خوش آبیاری میشود. ساکنینش از طایفهء چنبری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

چیغه زن.

[غِ زَ] (نف مرکب) بهادر و دلاور. جنگی و غازی. (ناظم الاطباء).ظاهراً مصحف جیغه زن باشد.

چیفت.

(اِ) گیاهی است که آن را لیف خوانند. از گیاهان بالارونده است. گیاهی است یک ساله و بوتهء آن شبیه به بوتهء کدوست. رجوع به لیف شود.

چیق.

(ترکی، اِ) رجوع به چیغ شود.

چیک.

(اِ) زنجره. (یادداشت مؤلف). || آواز زنان در حالت اضطراب و وحشت و خوف. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی). جیغ.

چیکان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان کامفیروز بخش اردکان شهرستان شیراز. در 37هزارگزی شمال اردکان و 37هزارگزی شوسهء اردکان به شیراز واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

چیک چیک.

(اِصوت) نام آواز افتادن قطره های آب. حکایت صوت فروافتادن قطره ها. آواز فروافتادن قطره ها. حکایت صوت فروچکیدن قطره ها. (یادداشت مؤلف). || آواز مرغان. (غیاث اللغات) (آنندراج).

چیکرو.

(اِخ) دهی است از بخش زابلی سراوان. در 15هزارگزی جنوب باختری زابلی کنار راه مالرو سوران به ایران شهر واقع است و 100 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چی کست.

[کَ] (اِخ) چیچست. نام دریاچهء ارومیه است بنا به روایات قدیم. رجوع به چیچست شود.

چیک لک.

[لَ] (اِ) نام ترکی میوه ای است شبیه به دل گنجشک که دانه های ریزی شبیه به دانه های میوهء توت دارد. رنگ رسیدهء آن سرخ تیره و مزه اش ترش شیرین است و گیاهش به قدر شبری و زیاده از آن. بویش به بوی گرمک و خربوزه مانند است. برگش مانند برگ گل سرخ است و ساقه اش اندکی خار دارد. گلش شبیه به پاپیجاک میباشد و مانند بنفشه گیاهش همیشه سبز است و در تنکابن آن را لپ دانه و در دیلم چمبل و در گیلان و مازندران خربوزه کا نامند و ابن تلمیذ، منچوتو نامیده است... چیک لک سرد و تر و مقوی است. دافع صفرا و نیروبخش دماغ است. این گیاه در خواص مانند علیق است. (تحفهء حکیم مؤمن). چیگلک. رجوع به چیگلک شود.

چیکو.

(اِ) پادو. خانه شاگرد. (در تداول آبادان و نواحی اطراف آن). (یادداشت مؤلف).

چیگان.

(اِخ) دهی است از دهستان منصوری بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. در 42هزارگزی جنوب خاوری شاه آباد و 12هزارگزی چشمه سنگی واقع است. کوهستانی است. 910 تن سکنه دارد. از رودخانهء گوادر آبیاری میشود. محصولش غلات دیم و لبنیات است. این ده از دو محل به نام چیکان علیا و چیکان سفلی تشکیل شده که به فاصلهء سه هزار گز از هم واقعند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چیگان.

(اِخ) دهی است از دهستان ورزق بخش داران شهرستان فریدن. در 12 هزارگزی جنوب داران و 5هزارگزی راه داران به آخوره واقع است. و در دامنهء کوه و سردسیر است و 787 تن سکنه دارد. از رودخانه آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات و سیب زمینی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چیگرد.

[گِ] (اِخ) دهی است از بخش جالق شهرستان سراوان. در 6هزارگزی جنوب خاوری جالق و 3هزارگزی خاور راه فرعی جالق به سراوان واقع و جلگه است. و 506 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و خرماست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

چیگرد.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان سراوان. در 6 هزارگزی باختر راه فرعی سراوان به جالق واقع و جلگه است. و 150 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چیگلک.

[لَ] (اِ) چیک لک. چیالک. گیاهی است از تیرهء گل سرخها با میوهء خوشمزه و دارای ویتامین Cو مواد قندی. برگش را عوام به عنوان داروی ضد نقرس می شناسند.

چیگو.

(اِخ) دهی است از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهر کرد. در 10 هزارگزی جنوب لردگان و 10هزارگزی راه فرعی لردگان به پل کوه واقع است. جنگل و جلگه است. 223تن سکنه دارد از چشمه و دریاچهء لردگان آبیاری میشود. محصولش غلات، تنباکو و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

چیلاخور.

[خوَرْ / خُرْ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سجاس رود بخش قیدار شهرستان زنجان. در 30هزارگزی باختری قیدار و 6هزارگزی راه مالرو عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیر و 300 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چیلان.

(اِ) عناب را گویند. (جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا). عناب بود. (اوبهی). سنجد گرگانی بود. (صحاح الفرس). سنجد جیلان. در ترکستان چین نوعی عناب است ریزتر از عناب ایران :
سنجد چیلان به دو نیمه شده
نقطهء به سرمه به یک یک زده(1).رودکی.
مانند یکی درخت چیلان
سرکنده و برگ و بر ندارد.
؟ (از فرهنگ جهانگیری).
|| چوب سفتی است از درخت عناب و نسبت بدان و مشتغل به پیشهء مربوط به آن چیلانی است. (الانساب سمعانی).
(1) - ظاهراً در صفت دهان و خط معشوقه است.

چیلان.

(اِ) آلات و ادواتی که از آهن سازند مانند زرفین در و زنجیر و حلقه های کوچک و یراق زین و لگام اسب و رکاب. (برهان) (از آنندراج). خرده ریزی که از آهن سازند چون چفت و حلقه و لجام و غیره. (یادداشت مؤلف). || بیشه ای که در آن خرسها منزل کنند. (ناظم الاطباء).

چیلان.

(اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. در 28 هزارگزی خاور مراغه به قره آغاج واقع است. کوهستانی و معتدل است، 1264 تن سکنه دارد. از رودخانهء لیلان و چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات، کرچک، چغندر و نخود است. این قریه از دو محل به نام چیلان بالا و چیلان پائین تشکیل شده است و به فاصلهء هزار گز از هم قرار دارند. سکنهء چیلان پائین 733 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چیلان کشه.

[کَ شِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان. در 21هزارگزی باختر سیردان و 6 هزارگزی راه مالرو عمومی در قسمت جنوبی رودخانهء قزل اوزن واقع است. کوهستانی است. 336 تن سکنه دارد. از رودخانهء چوبدرچای آبیاری میشود. محصولش غلات، پنبه، انار و زیتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

چیلانگر.

[گَ] (ص مرکب) کسی که چیلان یعنی آلات و ادوات آهنی سازد. چیلان ساز. آنکه افزار آهنین کوچک سازد. چیلانی :
ز چیلانگرم شعله در جان گرفت
دلم آتش از آب حیوان گرفت.
وحید (از آنندراج).
رجوع به چیلان شود.

چیلانه.

[نَ / نِ] (اِ) عناب بن است که آن را سنجد گرگان هم میگویند. (از برهان قاطع) (ناظم الاطباء). رجوع به عناب شود.

چیلانی.

(ص نسبی) منسوب به چیلان. منسوب است به چیلان که چوب سفتی است از درخت عناب که اشتغال به پیشهء مربوط به این چوب را افاده میکند. (الانساب سمعانی). رجوع به چیلان شود. || چیلانگر. رجوع به چیلانگر شود.

چیلاوندان.

[وَ] (اِخ) نام محلی کنار راه رشت به آستارا میان بورمه سرا و شیلات در 158500 گزی رشت. (یادداشت مؤلف).

چیلدارو.

(اِ) نام فارسی سرخس است. رجوع به سرخس شود.

چیلدو.

(اِ) انعام. این کلمه ترکی است و به این صورت ظاهراً مفرس است. (غیاث اللغات) (از آنندراج).

چیلک.

[لُ] (اِ) ریسمانهائی است که از برگ خرما و جز آن بافته میشود. (لغت بلوچ نیک شهر).

چیلک.

[لَ] (اِ) چینه. رجوع به چینه شود.

چیلک.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج. در 26 هزارگزی خاور سنندج و 5/2هزارگزی جنوب شوسهء سنندج به همدان واقع است. کوهستانی و سردسیر و محصولش غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

چیلک دان.

[لَ] (اِ مرکب) چینه دان. کراژ. ژاغر. زاغر. حوصله. رجوع به چینه دان شود.
- چیلک دان کسی را خالی کردن یا -چیلک دان کسی را تکاندن؛ به چاپلوسی و فریب او را به افشای رازهای خود واداشتن. از کسی زیر پاکشی کردن. (یادداشت مؤلف).

چیلک شار.

[] (اِخ) نام محلی از چلندرزار رستمدار مازندران. (مرآت البلدان ج4 ص342).

چیلکی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس. در 94هزارگزی شمال میناب و 7هزارگزی باختر راه گلاشکرد به میناب واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چیله.

[لَ / لِ] (اِ) ریزه های هیمه. خاشاک. هیزم. هیزم ریزه. هیمهء خرد. خرده های باریک و کوتاه هیزم. تریشه. تراشهء ریز هیزم. فروزینه. چیزها که با آن آتش گیرانند. افروزه. ساقهای خشک گیاه و مانند آن که بعضی مرغان از آن لانه کنند. آنچه گنجشکان لانه ساختن را برند. آنچه فقرا سوختن را از هیمه و هیزم رایگان برچینند. ضرام. (یادداشت مؤلف).
- چیله جمع کردن؛ گرد کردن چیله :گنجشکان برای لانه ساختن چیله جمع میکنند. (یادداشت مؤلف).

چیله.

[لَ / لِ] (هندی، اِ) غلام و بنده و برده. (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

چیله سر.

[لِ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان باهوکلات بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. در 28هزارگزی جنوب خاوری دشتیاری کنار راه دلگان به گواتر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

چیلیک.

(ترکی، اِ) پیت. بشکه. چلیک: یک چلیک نفت؛ یک پیت نفت. رجوع به چلیک شود.

چیم پیل.

(اِ) در لاهیجان به نوعی چیالک گویند و آن را در شیرکوه چمبو خوانند. (یادداشت مؤلف).

چیمتای.

(اِخ) نام هفتمین از خانان آق اردو از دشت قبچاق شرقی از خاندان ازدا. وی از سال 745 تا 762 ه .ق. فرمانروائی داشت. (یادداشت مؤلف).

چیمدیک.

(ترکی، اِ) نیشگون. || یخ گیر. رجوع به یخ گیر شود.

چیمه.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان چیمه رود بخش نطنز شهرستان کاشان. در 32هزارگزی شمال باختری نطنز و 11 هزارگزی پل هنجن واقع است. کوهستانی است و سردسیر، 1200 تن سکنه دارد. از سه رشته قنات آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات انواع میوه هاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چیمه رود.

[مِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش نطنز شهرستان کاشان است. این دهستان در شمال باختری نطنز و درهء شمالی کوه کرکس واقع است. سردسیر و خوش آب و هواست. آب آن از زه رودخانهء محلی است. محصولش انواع میوه های سردسیر و غلات است. این دهستان از شش آبادی و چند مزرعه تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 4400 تن و قراء مهم آن از این قرار است: چیمه، هنجن، بیدهند، فریزهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چین.

(اِ) شکن و بهم کشیدگی و ترنجیدگی در پوست روی یا پارچه یا چرم و امثال آنها. آژنگ. (از فرهنگ اسدی نخجوانی). شکنج. (برهان) (آنندراج). یرا. (ملحقات برهان). انجوغ که بر اندام از لاغری و پیری پیدا آید. (اوبهی). گره چنانکه در موی یا ابروی. پیچ. گره. (انجمن آرا). انجخ. انجوخ. انجوخه. انکماش. پیچ و تاب چنانکه در زلف. تاب. ترنج. ترنجیدگی. چغل. چوروک. خم. درنوردیدگی. ژنگ. ژول. شکن. طی. غر. کُلچ. کنج. کنجلک. کوس. کیس. لا و تا و تو و بهم کشیدگی چنانکه در پارچه و جز آن. ماز. مطوی. نورد :
اگر ابروش چین آرد سزد گر روی من بیند
که رخسارم پر از چین است چون رخسار پهنانه.
کسائی.
باد بهاری به آبگیر برآمد
چون رخ من گشت آبگیر پر از چین.
عماره.
به دل پر ز کین و به رخ پر ز چین
فرسته فرستاد زی شاه چین. فردوسی.
سوی حجرهء خویش رفت آرزوی
ز مهمان بیگانه پرچین به روی.فردوسی.
پذیره شدندش پر از چین به روی
سخنها نرفت ایچ بر آرزوی.فردوسی.
ز بس پیچ و چین تاب و خم زلف دلبر
گهی همچو چوگان شود گاه چنبر.فرخی.
معشوق او بتی که دل اندر دو زلف او
گم کرده از خم و گره و تاب و پیچ و چین.
فرخی.
هیبت شمشیر او بر کشوری گر بگذرد
روی برنایان کند چون روی پیران پر ز چین.
فرخی.
پر از چین زلف و رخ پرنور گویی
نبستندی مشاطه چینیانت.ناصرخسرو.
برجستن مراد دل ای مسکین
چوگانت گشت پشت و رخان پرچین.
ناصرخسرو.
بدو گشت دینار چین دست سائل
وز آن شرم شد روی دینار پرچین.سوزنی.
خط مسلسل او هر که دید پندارد
که زلف لعبت چین است کرده چین بر چین.
سوزنی.
ز آتش دلها صبا سوخته شد سربسر
تا به سر زلف تو کرد گذر چین به چین.
خاقانی.
مرگ است چهره شوی حیات تو همچو می
می بر کف است چهره پر از چین چه مانده ای.
خاقانی.
همه ترکان چین بادند هندوش
مباد از چینیان چینی بر ابروش.نظامی.
گره بر گره چین زلفش چو دام
همه چینیان چین او را غلام.نظامی.
گر سخن گویم ز چین زلف تو
از سر کین چین در ابروی افکنی.عطار.
چون چین قبا بهم درافتند
عشاق، چو کژ نهی کلاهت.عطار.
همه عالم صنم چین بحکایت گویند
صنم آنست که در هر خم زلفش چین(1) است.
سعدی (بدایع).
هندوی چشم مبیناد رخ ترک تو باز
گر به چین سر زلفت بخطا مینگرم.
سعدی (طیبات).
بتی دارم که چین ابروانش
حکایت میکند بتخانهء چین.
سعدی (طیبات).
در چین زلفش ای دل مسکین چگونه ای
کآشفته گفت باد صبا شرح حال تو.حافظ.
چین نپسندیدش بچهره اگرچه
شاهد غضبان بود ز ننگ مبرا.قاآنی.
غضن؛ چین پیشانی و جامه. (دهار).
صاحب آنندراج گوید: نقش مراد و آیهء عذاب و مسطر و سطر و مد احسان و مد انعام و لب و جوهر و تیغ و ماه عید و شیرازهء دل بیدار، کمند غنچه و رگ تلخی از صفات و تشبیهات کلمهء چین و شواهد ذیل را بر آن اقامه کند :
آن گل چو در عرق شود از آتش عتاب
چین جبین او رگ تلخی است در گلاب.
حاجی طالب نصیب.
گرچه مسطر مانع از جولان نگردد خامه را
خشک می گردد نگاه از جبهء پرچین تو.
صائب.
تیغ ابروی ترا جوهر چین می بایست
رقم ناز بر آن لوح جبین می بایست.صائب.
موج لطف از جوهر تیغ عتابش می چکد
غنچهء چین جبینش از تبسم ناز داشت.
بیدل.
و نیز گوید که این کلمه با لفظ گشادن و شکفاندن و خوردن و بردن و برداشتن و برخاستن و ریختن و رستن و نشستن مستعمل است. رجوع به شواهد کلمه و نیز رجوع به این ترکیبات در ردیف خود شود.
- ابرو پرچین گشتن؛ خشمگین شدن. غضبناک شدن. تند شدن به نشانهء عدم رضایت :
همه زرد گشتند و پرچین به روی
کسی جنگ دیوان نکرد آرزوی.
فردوسی.
- با رخ پرچین؛ با چهرهء پرشکنج و تاب. انجوخیده. چروکیده. ترنجیده. درهم کشیده. با چهرهء پرشکنج :
زین عید عدو را غم و اندوه و ترا لهو
تو با رخ چون لاله و او با رخ پرچین.
فرخی.
- بچین؛ دارای چین. باآژنگ. چین پیدا کرده :
موی سپید و روی سیاه و رخ بچین
بر زینت صدف شده(2) و گشته کآینه.شهید.
- برو (یا) ابرو پر از چین کردن؛ خشمگین شدن :
برو پر ز چین کرد نوشین روان
شگفت آمدش کار هر دو جوان.فردوسی.
ز گفتار کسری سرافراز مرد
برو پر ز چین کرد و رخسار زرد.فردوسی.
- || بقصد صلابت تند شدن و حالت غضب بخود گرفتن :
بفرمود تا رخش را زین کنند
سواران بروها پر از چین کنند.فردوسی.
- پاچین؛ نوعی جامهء زنانه. رجوع به پاچین شود.
- پُرچین؛ با چین و خم فراوان. بسیار لا و تا. با شکنج بسیار. چین چین. خم اندر خم :
مپرس از من حدیث زلف پرچین
مجنبانید زنجیر مجانین.شبستری.
- چهره پر از چین؛ ترشرو :
مرگ است چهره شوی حیات تو همچو می
می بر کف است چهره پر از چین چه مانده ای.
خاقانی.
- چین از ابرو گشودن؛ بر سر مهر و ملایمت آمدن با فرونشاندن غضب :
چین ز ابروی گره گیر تو خط هم نگشود
تا قیامت نشود نرم کمانی که تراست.صائب.
- چین از پیشانی کسی گشادن؛ چهرهء کسی را به خنده گشادن. کسی را خندان روی کردن. خنده به لب کسی آوردن :
ز بس خسروی خوان که در چین نهاد
ز پیشانی چینیان چین گشاد.نظامی.
- چین از چهره گشادن؛ خندان روی شدن :
بانوی چین ز چهره چین بگشاد
وز رطب جوی انگبین بگشاد.نظامی.
- چین از میان ابروی کسی بیرون بردن؛
کسی را شاد و خوش دل کردن. افسردگی از کسی دور کردن :
خوبگوئی ای پسر بیرون برد
از میان ابروی دشمنت چین.ناصرخسرو.
- چین بر ابرو انداختن؛ اخم کردن. پیشانی در هم کشیدن. چین و شکن بر جبین آوردن. رو ترش کردن. خشمناک شدن. خشمگین شدن.
- چین بر ابرو اندر آوردن؛ سخت برآشفتن :
دلش پر ز درد و سرش پر ز کین
بر ابرو ز خشم اندر آورد چین.فردوسی.
- چین بر ابرو برآوردن؛ ابروان درهم کشیدن. بهم برآمدن. آشفته شدن. غضبناک شدن :
مکن ترکی ای ترک چینی نگار
بیا ساعتی چین بر ابرو میار.نظامی.
- چین بر ابرو زدن؛ گره بر ابرو آوردن. ابروان درهم کشیدن
- || بهم برآمدن. آشفته شدن :
دست او را برگرفتم چین بر ابرو زد سپهر
گفت ای بیهوده گو از ژاژخائی شرم دار.
قاآنی.
- چین بر ابرو سرشتن؛ گره بر ابرو آوردن. مجازاً خشمگین شدن :
سوی چین شد بر ابرو چین سرشته
اذا جاء القضا بر سر نوشته.نظامی.
- چین بر ابرو فتادن؛ به خشم آمدن.
- || کنایه از تنگدل شدن. غمناک شدن. محزون گشتن.
- چین بر ابرو فکندن؛ روی درهم کشیدن. در غضب شدن. (برهان) (آنندراج).
- || کنایه از پیر شدن. (برهان) (آنندراج).
- چین بر ابرو نیفتادن؛ افسرده نشدن. تحمل کردن. پایداری و استقامت ورزیدن :
هزار سنگ پریشان بی گنه بخورم
که اوفتاده نبینی بر ابروان چینم.سعدی.
- چین بر جبین آوردن؛ اخم کردن. رجوع به اخم کردن شود.
- چین بر چهره آوردن؛ رو ترش کردن. خشمگین شدن.
- چین بر چین؛ مجعد. تابدار. پرتاب. خم اندر خم. چین چین :
خط مسلسل او هر که دید پندارد
که زلف لعبت چین است کرده چین بر چین.
سوزنی.
- چین به ابرو زدن از کسی؛ خشم نمودن به کسی. نمودن که با او بر سر غضب و دشمنی است :
بفرمود تا کوس رویین زنند
به ابرو در از چینیان چین زنند.نظامی.
- چین به ابرو فکندن؛ رو ترش کردن. اخم کردن.
- || کنایه از پیر شدن است.
- چین به چهر آوردن؛ به نشانهء خشم یا ملال ابرو در هم کشیدن :
نباید که جز داد و مهر آوریم
وگر چین ز کاری بچهر آوریم.فردوسی.
- || روی درهم کشیدن. اخم کردن. کنایه از مخالف شدن باشد. (از آنندراج) (از انجمن آرا). تند گشتن. خشمگین شدن. غضبناک شدن :
و دیگر بجائی که گردان سپهر
شود تند و چین اندر آرد به چهر.فردوسی.
- چین به چهره افکندن؛ رو ترش کردن. روی درهم کشیدن. اخم کردن. رجوع به اخم کردن شود.
- چین به چین گذر کردن؛ گذشتن از لابلای چیزی. خم به خم عبور کردن. از هر چین و شکن گذشتن :
زآتش دلها صبا سوخته شد سربسر
تا به سر زلف تو کرد گذر چین به چین.
خاقانی.
- چین پیشانی؛ فرورفتگیها و خطها که در پوست پیشانی به علت بالا رفتن سن و یا اخم کردن و خشمگین شدن پیدا شود. شکنج رخسار. خطوط جبهه از پیری یا خشم :
کسی که تشنه لب ناز تست میداند
که موج آب حیاتست چین پیشانی.عرفی.
- چین چین؛ پر از چین. جامه و مانند آن که چین بسیار داشته باشد. رجوع به همین ترکیب در ردیف خود شود.
- چین جبین و چین پیشانی و چین ابرو؛خطوطی که در هنگام بی دماغی و اخم رویی بر پیشانی و ابرو می افتد :
کسی که تشنه لب ناز تست می داند
که موج آب حیاتست چین پیشانی.عرفی.
عتاب و ناز و دشنامش چه خواهد بود حیرانم.
پریرویی که باشد چین ابرو مد احسانش.
صائب.
- چین در ابرو انداختن از کسی؛ از کسی ناخشنود شدن. خشم گرفتن :
ز کس چین در ابرو نینداختی
ز بازی به تندی نپرداختی.سعدی.
- چین در ابرو فکندن؛ تند شدن. خشمگین شدن. غضبناک شدن :
گر سخن گویم ز چین زلف تو
از سر کین چین در ابروی افکنی.عطار.
- چین در جبین داشتن؛ سخت خشمگین بودن. خشم آوردن. به حالت غضب در بودن :
شده تند کاووس و چین در جبین
شده راست مانند شیر عرین.فردوسی.
- چین در چین؛ شکن در شکن. خم اندر خم :
همه گره گره است آن دو زلف چین در چین
گره به غالیه و چین به مشک ناب عجین.
فرخی.
- چین قبا؛ شکن و ته جامه :
کلاه گوشهء خصم تو گر بیند چرخ
بهم فروشکند طاق در چو چین قبای.
سپاهانی.
- چین قبا در هم افتادن؛ با هم دست به گریبان شدن.
- خم و چین بر ابرو بودن از کسی؛ از او متنفر و دل نگران و خشمگین بودن. از او ناخشنود بودن :
حاسدم گوید ببردی دوستانم را ز من
دوستان را خود بر ابرو بود از او خم و چین.
منوچهری.
- رخسار پر از چین گشتن؛ پرچین شدن چهره.
- || کنایه از پیر و ناتوان شدن.
- روی پرچین کردن؛ خشم و غضب آوردن.
- || انجوخیده و پرشکنج ساختن روی همانند روی پیران. ترنجیده کردن پوست رخسار :
هیبت شمشیر او بر کشوری گر بگذرد
روی برنایان کند چون روی پیران پر ز چین.
فرخی.
- روی و جبین پرچین کردن؛ روی ترش کردن به علامت عدم رضایت و ناخشنودی :
سوی چین دین من راه بیاموزم
مر ترا، گر نکنی روی و جبین پرچین.
ناصرخسرو.
- زلف پرچین؛ موی پرشکن. زلف خم اندرخم. گیسوی پرتاب.
- زلف چین در چین؛ زلف خم اندر خم. زلف گره در گره :
همه گره گره است آن دو زلف چین در چین
گره به غالیه و چین به مشک ناب عجین.
فرخی.
- کمرچین؛ نوعی جامهء زنانه. رجوع به کمرچین شود.
|| در گیاه شناسی، فرورفتگی ها و روزنه هائی که به اشکال گوناگون در سطح دانهء گرده بواسطهء ضخیم شدن سانتریفوژ(3) پیدا میشود و به این ترتیب غشاء دانهء گرده یکنواختی خود را از دست میدهد. (گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص466). || در زمین شناسی، خمی در سنگهای چینه ای (مطبق). علت مستقیم پیدایش چین ها فشارهای جانبی قشر جامد زمین است. بعضی از چینها کم دامنه اند و میتوان آنها را مستقیماً مشاهده کرد، ولی اغلب آنها بقدری وسیع و سنگهای آشکار آنها بقدری متفرقند که تشخیص چین مستلزم بررسی پهنه های نسبتاً وسیع و تطبیق کردن طبقات سنگهاست. طبقه ای از سنگ را که به صورت تاق (طاق) چین خورده باشد، تاقدیس(4) و آن را که به صورت جام چین خورده باشد، ناودیس(5) میخوانند. تاقدیس شکنجی(6) تاقدیس بزرگی است که پهلوهایش خود مرکب از تاقدیس ها و ناودیسها باشد. تعریف ناودیس شکنجی(7) بهمین قیاس است چین ها غالباً در زیر سطح زمین و از نظر پنهانند ولی فرسایش ممکن است آنها را آشکار سازد مث سر یک تاقدیس ممکن است طوری سائیده شود که فقط پهنهء همواری باقی بماند، و حتی در نتیجهء متلاشی شدن سنگهای نزدیک سطح زمین و سایش زمین بواسطهء عوامل مختلف طبیعی: آفتاب، باد، باران، یخبندان، آبهای جاری، یخهای متحرک و دریا. ممکن است باقیماندهء یک تاقدیس پایین تر از سطح یک ناودیس قرار گیرد.
- چین بادبزنی؛ با تاها و لاهای موازی و متعدد.
- چین برگشته(8)؛ چینی است که در نتیجهء زیادتی فشار بر یک پهلو یکی از دو پهلو روی دیگری قرار گرفته باشد. (دایرة المعارف فارسی).
- چین پسین؛ چین خوردگی دوم بیخ حلق.
- چین پیشین؛ یکی از چین خوردگیهای بیخ حلق که به آخر زبان متصل می شود.
- چین تک شیب(9)؛ چینی است که فقط یک پهلو داشته باشد.
- چین خوابیده(10)؛ چین برگشته ای است که پهلوهای آن افقی قرار گرفته باشد.
- چین سُرین(11)؛ قسمتی که برآمدگی سرین را از سطح خلفی ران جدا میکند. چین سرین به کنار تحتانی عضلهء سرینی بزرگ مربوط نیست زیرا کنار تحتانی این عضله مایل است در صورتی که چین سرین افقی میباشد و عبارت از نوار لیفی است که به برجستگی ورکی میچسبد ابتدا به داخل متوجه می شود و کنار عضلهء سرینی بزرگ را دور میزند و بعد به طور افقی به خارج میرود و الیاف عضلانی را قطع میکند در این محل پوست به نوار لیفی مذکور می چسبد و چین افقی سیرش را میکند. (کالبدشناسی هنری چ کیهانی ص106).
- چین گسیخته؛ چین نامنظم و با فواصل درشت.
- چین منگل(12)؛ چینی که به طور قائم در کنار چشم زردپوستان قرار دارد و تکمهء اشکی(13) را که در زاویهء داخلی میان دو پلک در دریاچهء اشکی(14) قرار دارد پوشیده می دارد. (کالبدشناسی هنری چ کیهانی ص145).
- چین همخواب(15)؛ چینی است که دو پهلویش همشیب و موازی باشد.
(1) - موهم معنی کشور چین نیز هست.
(2) - شاید بوزینهء طرف شده. در فرهنگ شعوری بجای «صدف» «طرف» است. (یادداشت مؤلف).
(3) - Centrifuge.
(4) - Anticline.
(5) - Syncline.
(6) - Anticlinorium.
(7) - Synclinorium.
(8) - Overfold.
(9) - Monocline.
(10) - Recumbent fold.
(11) - Pli fesster.
(12) - Bride mongole.
(13) - Caroncule lacrymale.
(14) - Lac lacrymal.
(15) - Isoclinal fold.

چین.

(اِ) حاصل چیدن. (یادداشت مؤلف). یک بار چیدن. یک دفعه بریدن سبزیهائی که چند بار توان چیدن. یک بار درو. حصاد، چین اول تره و یونجه و امثال آن: چین دوم شبدر. تره هشت چین دارد. (یادداشت مؤلف). رجوع به درو شود.
- شاه چین؛ آن نوبت از چیدن که به فراوانی و کمال از دیگر نوبتها برتر بود.
|| چیده. چیده شده.
- ته چین؛ چیده شده در بن و زیر چیزی.
- || نوعی پلو با گوشت و ماست و زعفران.
- دارچین؛ چیده شده از درخت.
- دست چین؛ چیده شده با دست سلامت میوه و دقت را.
- سبدچین؛ چیده شده در سبد.
- سنگ چین؛ به سنگ برآورده.
- شب چین؛ چیده شده به گاه شب.
- صبح چین؛ چیده شده به صبح. از بوته یا شاخه جداشده به وقت صبح.

چین.

(نف) مخفف چیننده. رجوع به چیننده و نیز رجوع به ترکیبات ذیل در معانی و ردیفهای خود شود.
- پاورچین پاورچین رفتن؛ قدم آهسته و یواش رفتن. با تأنی و طمأنینه رفتن. آهسته و بی صدا گام برداشتن.
|| برگزیننده. انتخاب کننده.
- دست چین کردن؛ انتخاب و به گزین کردن.
- شاه چین؛ که انتخاب احسن کننده. به گزین.
- گل چین؛ انتخاب کننده. برگزیننده.
- || باغبان. که گل از شاخه بازکند.
- گل چین کردن؛ انتخاب کردن. برگزیدن.
- گل چین گل چین؛ خرامان خرامان. رفتاری به تأنی و ناز. رفتنی به ناز و با خرام.
- نکته چین؛ بیرون کشندهء دقایق و لطایف کلام.
- یکه چین کردن؛ انتخاب احسن کردن. به گزینی. || گزارنده. بیرون کشنده.
- خبرچین؛ خبربر. دو به هم زن.
- سخن چین؛ غماز :
سخن چین کند تازه جنگ قدیم
به خشم آورد نیکمرد سلیم.سعدی.
|| جذب کننده. بخودکشنده. چنانکه پارچهء پرزدار یا کاغذ آب خشک کن.
- آب چین؛ که آب بر خود گیرد. (کاغذ. پارچه).
- خوی چین؛ عرق گیر.
- عرق چین؛ عرق گیر.
- || نوعی کلاه بی لبه که فرق سر را پوشاند. رجوع به عرق چین شود.
|| که چیزها را با نظم و ترتیب روی هم یا در کنار هم گذارد. مرتب.
- بادمجان دورقاب چین؛ کنایه از چاپلوس و متملق است.
- حروف چین؛ در کنار هم قراردهندهء حروف برای ساختن کلمات و عبارات در مطابع.
- راسته چین؛ در اصطلاح مطبعه که راسته چینی کند؛ یعنی سطور صفحات بی حواشی و پاورقی را بچیند. رجوع به راسته چینی شود.
- گوهرچین؛ گوهرآما. آنکه ترصیع کند. که جواهر نشاند.
|| جمع کننده. فراهم آورنده. بردارنده از زمین یا جایی. ملتقط. برچیننده. چنانکه مرغ دانه را و تماشائی نثار را.
- تپاله چین، تپاله برچین، آزاله چین (در -تداول عامهء قزوین)؛ که سرگین از کوی ها گرد کند سوخت زمستانی را.
- خوشه چین؛ برچیننده و گردآورنده و جمع کنندهء خوشه. آنکه پس از درودن غله در کشتزار بگردد و خوشه های بر زمین افتاده را جمع کند :
همه خوشه چینند و من دانه کار
همه خانه پرداز و من خانه دار.نظامی.
خداوند خرمن زیان میکند
که با خوشه چین سرگران میکند.
سعدی (بوستان).
ما خوشه چین خرمن اصحاب دولتیم
باری نگه کن ای که خداوند خرمنی.
سعدی (طیبات).
برو خوشه چین باش سعدی صفت
که گرد آوری خرمن معرفت.سعدی.
- دانه چین؛ دانه برچین. بردارنده و گردکنندهء دانه و حبوب از زمین چنانکه مرغ.
- دینارچین؛ گردآورندهء دینار :
به درگشت دینار چین دست سائل
وزآن شرم شد روی دینار پرچین.سوزنی.
- ریزه چین؛ که دانه ها یا قطعات خرد از غذا و جز آن بر زمین افتاده باشد بردارد.
- شکرچین؛ جمع کنندهء دانه های شکر.
- کهنه چین؛ فراهم آورندهء قطعات کهنه و ژنده از کویها.
- لته چین؛ کهنه چین.
- نثارچین؛ بردارنده و جمع آورندهء نثار از نقل به هنگام شاباش.
|| جداکننده. قطع کننده. برنده. بازکننده.
- پساچین، پسه چین؛ جداکنندهء خوشه های خرد و بجای مانده از انگور و خرما پس از اتمام انگورچینی یا خرماچینی.
- خارچین؛ برندهء خار. رجوع به این ترکیب در جای خود شود.
- رطب چین؛ چینندهء خرما.که خرما از شاخه بازکند.
- || مجازاً کام گیرنده :
رطب چین درآمد ز نوشینه خواب
دماغی پرآتش دهانی پرآب.نظامی.
- || مجازاً به معنی بوسه گیرنده. ربایندهء بوسه.
- گل چین؛ قطع کنندهء گل از بوته. بازکنندهء گل از شاخه.
- موی چین؛ برنده و قطع کنندهء موی.
- || آلت بریدن موی.
ترکیبات دیگر کلمهء چین در معانی فاعلی و مفعولی:
- انگبین چین.؛ پرچین. پی و پاچین. ترچین. تف چین. جرعه چین. خمارچین. خرچین. مقدمه چین.
- پاچین؛ نوعی جامهء زنانه.
- پنبه چین؛ نوعی ماشین جدید.
- درچین ورچین؛ درچین ورچین کردن، مرتب و بسامان کردن اثاث خانه.
- کف چین؛ کف چین کردن.
- یراق چین؛ یراق چین کردن.

چین.

(اِخ) سلسله ای از پادشاهان چین که از 221 ق. م. تا 207 ق.م. حکمفرمائی کرد. این سلسله از مردمی به نام چین نام گرفته است که در 318 ق.م. از شمال غربی چین به دشت ثروتمند سچوان سرازیر شدند. چین ها پس از تجزیهء دولت چو قدرت یافتند و در حکومت چین نظامی برقرار کردند، که تا این اواخر بجا ماند. مؤسس و اولین امپراطور سلسله چِنک نام داشت که پس از تأسیس سلطنت خود را شی هوانگ تی (نخستین امپراطور) خواند. وی قلمرو خود را از دیوار بزرگ چین (که به امر وی برای جلوگیری از هونهای مهاجم ساخته شد) تا نواحی فوکین، کوانگستونگ، کدانسی، و تونکن بسط داد. و بوسیلهء حفر ترعه ای، حمل و نقل بین یانگ تسه و هوانگ هو (رود زرد) را عملی ساخت. به منظور ایجاد فرهنگی متحدالشکل، سازمان حکومتی هرمی شکلی بوجود آورد، که تا قرن 20 م. دوام یافت، نظام ملوک الطوایفی عهد چو را منسوخ کرد، و چین را به صورت مملکت واحد متمرکزی درآورد، و در عهد وی قسمتی از آثار قدیم چینی را (جز آثار علمی) سوزانیدند، تا از افکار ملوک الطوایفی گذشته اثری باقی نماند. شی هوانگ تی در 210 ق.م. درگذشت، و پسر نالایق وی پس از سه سال سلطنت، تاج و تخت را از دست داد، و سلسلهء چین برافتاد. احتما نام «چین» از اسم این سلسله گرفته شده است. (دائرة المعارف فارسی).

چین.

(اِخ) در مآخذ اسلامی صین قسمت مرکزی و شرقی آسیا که بیش از یک دوم این قاره را اشغال کرده است بر طبق مآخذ سازمان ملل متحد، از حیث وسعت سومین مملکت کرهء زمین است (اولی اتحاد جماهیر شوروی و دومی کانادا) پرجمعیت ترین ممالک زمین. نیز هست از شمال به سیبریه و جمهوری مغولستان، از مغرب بر ترکستان روس، پامیر، روسیه، افغانستان، و هند؛ از جنوب به هند، نپال، بهوتان، برمه، لائوس. ویتنام شمالی و دریای چین جنوبی و از شرق به سیبریه و کرهء شمالی و دریای زرد و دریای چین شرقی محدود است. بیشینهء طول آن از غرب به شرق در حدود 4800 هزار گز و و بیشینهء عرضش در حدود 3200 هزار گز است مساحت زمینلاد چین 9700300هزارگزی مربع و مساحت فرمز (تایوان) و جزایر پنگهو (پسکادورس) 35960 هزار گز مربع میباشد. جمهوری چین [ به چینی چونگ هوامینکوئو ] در سال 1911م. تأسیس شد و از 1949م. منقسم به دو واحد سیاسی مجزاست یکی جمهوری خلق چین با (009،9761 هزار گز مربع) (جمعیت در حدود 000،000،640) که عم همهء زمینهای چین و بعضی از جزایر ساحلی را در دست دارد، و پایتختش پکن است؛ و دیگر چین ملی که فرمز را در دست دارد و پایتختش تایپه است.
تقسیمات سیاسی: در 1956 م. کشور چین منقسم بود به 22 ایالت و سه ناحیهء خودمختار (مغولستان داخلی، سینکیانگ - اویغور و تبت)، و سه شهر ویژه (پکن، تین تسین، و شانگهای). ناحیهء معروف به «چین خاص» در قسمت جنوب شرقی چین واقع و مساحتش 3557000 هزار گز مربع (حدود 7/36% خاک چین) است. مرز شمالی آن تقریباً مطابق دیوار بزرگ چین میباشد. شهرهای عمدهء چین عبارتند از: پکن، تین تسین، چانگچون، چنگتو، چونگ کینگ، چینگتائو، سیان، شانگهای، کانتون، لوتا. (یورت آرتور، و ایرن)، موکدن، نانکینگ، ووهان و هاربین. خاک چین تقریباً به دو قسمت منقسم است: یکی اراضی پست قسمت شرقی، که مشتمل بر 25% خاک چین است و دیگر فلاتها و کوههای غربی. عمده ترین اراضی پست آن عبارتند از: 1 - دشت منچوری. 2 - دشت چین شمالی، که مسیر سفلای رود زرد از آن میگذرد. 3 - دره و دلتای رود یانگ تسه. 4 - دلتای رود سی کیتانگ که بر کانتون احاطه دارد. شیب عمومی خاک چین از جبال مرتفع سینکیانگ و تبت در مغولستان در غرب به طرف نواحی پست ساحلی در شمال است. مغولستان فلاتی است مرتفع، با فرازای تقریبی 11520 گز که جبال رفیعی بر آن احاطه دارد، بیابان گربی در مرکز این فلات است. پهنه های وسیعی در سینکیانگ را بیابانها یا کوههای مرتفع اشغال کرده اند. رشتهء تین شان این ناحیه را به دو قسمت منقسم میسازد: حوضهء دزونگاری در شمال است. و شبکهء رودهای ایلی و ایرتیش آن را مشروب میکنند در جنوب تین شان بین تین شان و بیابان وسیع تاکلاماکان، حوضهء تاریم واقع است. جادهء قدیم معروف به جادهء ابریشم از سینکیانگ میگذشت. تبت فلات مرتفعی است که فرازای متوسط آن 4570 گز است. کوههائی که کنارهء این فلات را تشکیل میدهند از مرتفعترین کوههای جهانند. از آن جمله است کونلون در شمال، هیمالایا در جنوب، و رشته کوههائی در شرق که از سچوان به طرف جنوب در یون نان کشیده شده اند و عبور از آنها تقریباً غیرممکن است. رودهای سند، براهماپوترا، و سالوین، هر سه در این فلات سرچشمه میگیرند. منچوری دو رشته جبال در امتداد شمال - جنوب دارد: یکی خینگان بزرگ در غرب و دیگری چانگپای در شمال. دره های وسیع و حاصلخیزی در میان این کوهها قرار دارد که رودهای آمور، سونگاری، اوسوری، یالو، و غیره آنها را مشروب میکند. از جنبهء تاریخی، چین چند کوه مقدس داشته است که از آن جمله تای یا تای شان (در شانتونگ) را میتوان نام برد. چین را سه شبکهء رودهای عظیم: هوانگ (رود زرد) در شمال، یانگ تسه در چین مرکزی، و سی کیانگ (رود غربی) در جنوب، زه کشی میکند. دیگر از رودهای مهم چین آمور است و ریزابه هایش (سرنگاری و یالو) در منچوری پِی، که بندر تین تسین بر آن واقع است، هوای، چینتانگ، که هانگچو بر مصب آن قرار دارد، و بالاخره مین، که در فوچو به دریا میریزد. و رودهای سند، سالوین، مکونگ و برهماپوترا نیز در چین سرچشمه میگیرند، اما در برمه، هند، و هندوچین جاری میشوند. رود تاریم در سینکیانگ مهمترین رود داخلی چین است. اگر چه چین دریاچه های بسیار دارد فقط معدودی از آنها وسعت قابل ملاحظه ای دارند از آن جمله است تونگتینگ، در هونان، پویانگ، در کیانگسی، و تای و هونگ تسه در کیانگسو. چون رودهای عمده در چین از غرب به شمال جاری است، برای تسهیل ارتباط بین نواحی شمالی و جنوبی، مخصوصاً در نواحی پرجمعیت جنوبی، شبکه ای از کانالها تعبیه شده است که مهمترین آن کانال بزرگ پایون - هواست که هانگچو را به پکن مرتبط میسازد.
منابع طبیعی: چین از لحاظ کشاورزی متنوع است و میتوان آن را به ناحیه ای دارای رستنیها حیوانات مخصوص به خود تقسیم کرد. در جنوب، درهء سی کیالگ (رود غربی) دارای رستنیهای مدارگانی است، غلات سالی سه بار و سبزیجات تا سالی هفت بار محصول میدهند، برنج، نیشکر، توتون، بعمل می آید. در چین مرکزی در درهء یانگ تسه و در نواحی جنوبی، محصول عمده برنج است و چای و ابریشم این ناحیه مشهور میباشد. چین شمالی و منچوری جنوبی منطقه ای از جنگلهای درختان برگ ریز بوده است، ولی پهنه های وسیعی از آن جنگل سترده شده است، و مزارع گندم، پنبه، ارزن، و ذرت خوشه ای جایگزین جنگلها شده است. منچوری شمالی یگانه منطقهء سیاخاک پرمایهء چین است، این منطقه زمانی استپ بوده، ولی اکنون در بیشتر آن گندم و سویا (گیاه یکساله است که دانه های آن شبیه به لوبیای کوچک است و از آن برای خوراک استفاده میکنند) زراعت می شود. جمعیت چین برابر سرشماری سال 1953 و 1954 م. 582584839 تن بود اما این رقم دائماً افزایش می یابد چنانکه اخیراً آن را حدود 650 میلیون نوشته اند.
صنایع: چین همیشه کشوری زراعتی بوده است و حتی در زمان حاضر نیز نیمی از سکنهء آنها کشاورز هستند و بسبب کثرت جمعیت زمینی که قابل کشت و زرع ولی ناکشته باشد در چین وجود ندارد. پس از آمدن کمونیستها و اقدام به اصلاحات ارضی و تقسیم مجدد اراضی در 1950 - 52 نظام کشاورزی چین صورت تعاونی پیدا کرد. در 1956 م. 90% کشاورزان عضو شرکتهای تعاونی بودند. در سال 1958 اقدام به تبدیل نظام تعاونی به نظام اشتراکی شد. از جنبهء زراعتی، کوه چینلینگ چین را به دو ناحیه تقسیم میکند. محصولات عمدهء ناحیهء شمالی گندم، ارزن، و ذرت خوشه ای است، که عموماً به طور دیم کاشته میشود، ولی در مغولستان داخلی آبیاری هم معمول است، فرآورده های عمدهء دیگر این منطقه جو، جو برهنه، نخود، شاهدانه، پنبه، توتون، پستهء زمینی و غیره است. محصول عمدهء ناحیهء جنوب، برنج است. چای در تپه های منطقهء مرز بین نوکین و کیانگسی در مغرب چکیانگ، در شمال غربی کیانگسی، و در سچوان بعمل می آید. در سال 1900 م. بیش از چهل درصد چای جهان را چین تولید نمود ولی در سالهای بعد این مقدار تقلیل یافت. دیگر از فرآورده های چین جنوبی، خیزران، نیشکر، توتون، پنبه (در درهء یانگ تسه) و انواع سبزیها، و در نواحی ساحلی انواع مرکبات است. قبل از جنگ چین و ژاپن، بیشتر کارخانه ها و کارگاههای صنعتی چین در شهرهای ساحلی و یا مناطق رود یانگ تسه تمرکز یافته بود. پس از توسعه یافتن مخاصمات چین و ژاپن در سال 1937م. قریب 640 کارخانه و کارگاه به ناحیهء غربی منتقل شد. کارخانه های صنعتی چین تا سال 1949 م. در مالکیت خصوصی اشخاص بود. از آن به بعد، دولت برای تغییر دادن این وضع اقدام کرد و سرانجام در سال 1959 م. کارخانه ها تحت نظارت دولت درآمد. جنگ دوم جهانی باعث توسعهء صنعتی چین گردید.
استفاده از راههای آبی از قدیم الایام در چین اهمیت داشته است و شبکه های عمده برای این منظور شبکه های هوانگ هو در شمال و یانگ تسه در جنوب بوده است. جهت جریان این رودها از غرب به شرق است و کانال های متعدد و شاخه های مختلف آنها را بهم متصل و ارتباط میان مناطق مختلف را تأمین میکند. بزرگترین کانال سرزمین چین، کانال بزرگ یایون هو (بطول حدود 1600 کیلومتر) است، که میان هانگچو و پکن ساخته شده است. از سال 1937م. اهمیت کشتیرانی در آبهای داخلی بیشتر شد. امروزه 4/1 حمل و نقل آبی کشور از طریق آبهای ساحلی انجام میگیرد. آغاز ساختمان راه آهن چین را باید از 1876 م. دانست، که بازرگانان انگلیسی و امریکائی شانگهای خط کوتاهی بطول 16 کیلومتر ایجاد کردند، که دولت چین نابودش کرد. پس از شکست یافتن (1895 م.) چین از ژاپن، دولت چین بفکر احداث خطوط راه آهن افتاد. در سال 1955 چین در حدود 29000 کیلومتر خط آهن داشته است. استفاده از راههای هوائی از سال 1929م. بوسیلهء چند شرکت امریکائی و آلمانی برای حمل و نقل مراسلات پستی میان چین و اروپا آغاز شد، و بتدریج با تشکیل شرکتهای ملی توسعه یافت، چنانکه در سال 1953 م. بیشتر شهرهای بزرگ ارتباط هوائی داشتند. از نظر حکومت، چین تاریخی کهنسال و طولانی دارد. قدیمترین حکومتی که از آن اطلاع داریم حکومت خاندان شانگ (1523 - 1027 ق.م.) است، که در رأس دستگاه حکومتی خاقان قرار داشت، امور جنگی و مذهبی زیر نظر او، و وظیفهء دفاع از مملکت و تأمین آرامش و آسایش ملت بر عهدهء وی بود. سلسلهء چو (1027 - 256 ق.م.) نظام ملوک الطوایفی را برقرار کرد. سرانجام ملوک الطوایف سبب انقراض آن گردیدند (256 ق.م.) و پس از مدتی هرج و مرج، خاندان چین بر همهء ایالات مستولی شد، و امپراتوری چین را بنا نهاد که تا دوران ما دوام یافت و در 1911 - 1912 م. در برابر سیستم حکومتی جدیدی که ره آورد مغرب زمین بود؛ یعنی حکومت جمهوری، از هم پاشید. پس از 15 سال آزمایش و خطا، در سال 1926 تا 1928 م. حکومت جدیدی روی کار آمد که در برابر حزب کوئومینتانگ مسئول بود و تا سال 1946 زمام امور را در دست داشت، و در این سال با یک انقلاب نظامی از چین خاص بیرون رانده شد، و ادارهء امور مملکت به دست کمونیستها افتاد و جمهوری خلق چین تأسیس گردید (اول اکتبر 1949م.). نخستین امپراتوری چین بوسیلهء سلسلهء چین تأسیس گردید، و در این دوره ملوک الطوایفی برافتاد، و ساختمان دیوار بزرگ چین آغاز گردید، و نظام حکومتی این سلسله تا قرن 20م. دوام یافت. پس از چندی هرج و مرج سلسلهء هان سلطنت یافت. در این دوره، چین در جهت غرب گسترش یافت، هونهای فلات مغولستان دفع شدند و چین با آسیای مرکزی و غربی و حتی دولت روم ارتباط یافت. در دوره های اخیر، دین بودائی وارد چین شد. دورهء معروف به سه پادشاهی مقدمهء چهار قرن ملوک الطوایفی و جنگ بین ممالک کوچک و تاخت و تاز هونها در قسمتهای شمالی بود. در این دورهء نامساعد، ترقی فرهنگی سریعی در چین روی داد. آیین بودا و تائو رواج یافت، و آیین کنفوسیوس را به مخاطره انداخت. پیشرفتهای علمی هندیان در طب، ریاضیات، نجوم، معماری اقتباس شد، و هنر رونق یافت. در دورهء سلسلهء تسین ملوک الطوایفی تا حدی تجدید گردید، و قدرت مرکزی ضعیف شد. در دورهء سلسله های سوئی و تانگ، بار دیگر امپراتوری وحدت یافت، و ساختن کانال بزرگ آغاز گردید. از پیشرفتهای عمدهء این عصر درخشان برقرار شدن روش امتحان از مستخدمین دولت و تجدید حیات آیین کنفوسیوس بود. بالاخص اشعار آبدار و جاندار این دوره جالب است. با ضعف دولت تانگ دگربار چین تجزیه شد، و دورهء معروف به سلسله های پنجگانه و ده مملکت مستقل آغاز گردید. فن چاپ در این دوره پیشرفت کرد و رسم بستن پای زنان، که زنان چینی را هزار سال در بدبختی نگاه داشت ظاهراً از آثار این دوره است. در طی سه قرن بعد چین دستخوش تجزیه بود، سلسلهء سونگ در چین مرکزی و جنوبی سلطنت داشت. و در عین حال اقوام وحشی قراختای، جرجن(1) و تانگوت(2) [ یا تنگغوت یا تنغوت ] در چین شمالی و غربی دولتهائی تأسیس کردند، که سرانجام به دست چنگیزخان برافتاد. دولت قراختای از سال 916 تا 1125م. دوام یافت، در جناح غربی، نزدیک انتهای دیوار بزرگ چین، سرزمین چین تحت اشغال قومی تبتی به نام تانگوت بود که در حدود سال 990م. دولتی تشکیل دادند، که در سال 1032م. به دست چنگیزخان برافتاد. عصر سونگ با رواج ادب و فلسفه، اختراع حروف قابل انتقال، باروت، و قطب نما ممتاز است. مغولها سرانجام مقاومت چین جنوبی را هم در هم شکستند (1279)، و بدین طریق، برای نخستین بار سراسر چین تحت استیلای سلسلهء خارجی یوان درآمد، که بوسیلهء قوبلای قاآن تأسیس شده بود، پس از سلسلهء یوآن سلسلهء چینی مینگ سلطنت کرد. در این دوره پایتخت از نانکینگ به پکن منتقل گردید (1421 م.). در همین دوره پای اروپائیها به چین باز شد. پرتقالیها در سال 1557 م. در ماکائو مهاجرنشین دایر کردند و مواجه با سیاست ضد خارجی چین شدند. اسپانیائیها در سال 1557 م. هلندیها در 1606 م. و انگلیسیها در 1637 م. به چین راه یافتند. مقارن این احوال منچوها در سال 1644 م. سلسلهء چینگ یا منچو را تأسیس کردند. برای اطلاع از انقلابات نیم قرن اخیر و حکومت کنونی چین رجوع به دائرة المعارف فارسی شود.
(1) - Jorgen.
(2) - Tangut. (Tangqut).

چین.

(اِخ) در اصطلاح و تداول و کتب نظم و نثر فارسی گاه به جای ترکستان چین بکار رفته است و آن قسمت از آسیای مرکزی که ترکستان شرقی و یا ترکستان چین خوانده می شود فضای محصور بین جبال تیان شان و کوئن لن و نجد پامیر یعنی حوضهء نهر تاریم و شعب آن مثل ختن دریا و قند دریا و کاشغردریا و آق سوست و پیش مسلمین به نام کاشغر و ختن معروف بوده است. در شواهد ذیل اشاره به کلمهء چین شده است گاه چین اصلی و گاه چین اصطلاحی :
برفت آن برادر ز روم این ز چین
به زهر اندر آمیخته انگبین.فردوسی.
نبودش جز از رزم چین آرزو
به بازو خم خام و چین در برو.فردوسی.
هند چون دریای خون شد چین چو دریابار او
زین قبل روید به چین بر شبه مردم استرنگ.
عسجدی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
شاه را سر سبز باد و تن جوان تا هر زمان
شاعران آیندش از اقصای روم و حد چین.
منوچهری.
ملکی کو ملکان را سر و مایه شکند
لشکر چین و چگل را به طلایه شکند.
منوچهری.
بفرمود جستن به چین علم دین را
محمد شدم من به چین محمد.
ناصرخسرو.
سوی چین دین من راه بیاموزم
مر ترا گر نکنی روی و جبین پرچین.
ناصرخسرو.
تا همای نام تو بگشاد بال
از فضای قیروان تا حد چین.خاقانی.
میخش از روم در عرب فکند
گردش از چین به بربر اندازد.خاقانی.
به ترکستان اصلی شو برای مردم معنی
به چین صورتی تا کی پی مردم گیا رفتن.
خاقانی.
برتربتش که تبت چین شد چو بگذری
از بوی ناقه عطسهء مشکین زند مشام.
خاقانی.
دگرباره پرسید کز چین و زنگ
ورقهای صورت چرا شد دورنگ.نظامی.
محقق همان بیند اندر ابل
که در خوبرویان چین و چگل.
سعدی (بوستان).
- آرایش چین؛ زینت و زیور ساخت و خاص چین. این ترکیب پنج بار در شاهنامه بکار رفته است اما نوع زیور و زینت از آن شواهد برنمی آید، شاید پردهء نقاشی و آینه بندی مراد باشد. رجوع به کلمهء آرایش شود :
در ایوان یکی تخت زرین نهاد
به آیین و آرایش چین نهاد.فردوسی.
- آهوی چین؛ آهو که در سرزمین چین زیست کند :
نشکفت اگر چو آهوی چین مشک بردهم
چون سر به خورد سنبل و بهمن برآورم.
خاقانی.
- آینهء چین؛ آینهء ساخت کشور چین :
خسرو چین از افق آینهء چین نمود
زآینهء چرخ رفت رنگ شه زنگبار.خاقانی.
- بتخانهء چین؛ بتکدهء سرزمین چین :
بتی دارم که چین ابروانش
حکایت می کند بتخانهء چین.سعدی.
- ترکان چین؛ خوبرویان چینی. زیبارخان چین :
همه ترکان چین بادند هندوش
مباد از چینیان چینی بر ابروش.نظامی.
- ترکستان چین؛ رجوع به کلمهء چین شود.
- خاقان چین؛ نام عمومی فرمانروایان ترکستان شرقی است و گاه در ادبیات و روایات نظم و نثر داستانی، بر فرمانروایان قبایل ترک ماوراءالنهر نیز اطلاق شده است :
گریزان و رخسارگان پر ز چین
همی رفت تا پیش خاقان چین.فردوسی.
- خاقان چینی؛ خاقان سرزمین چین :
ز چین تا به گلزریون لشکرست
بر ایشان چو خاقان چینی سرست.
فردوسی.
- سپهدار چین؛ سالار و سردار سپاهیان چین. فرمانروای سرزمین چین.
سپهدار چین هر دم از چین دیار
فرستاد نزلی بر شهریار.نظامی.
- صنم چین؛ زن و خوبروی از مردم چین :
همه عالم صنم چین به حکایت گویند
صنم آن است که در هر خم زلفش چین است.
سعدی.
-فغفور چین؛ نام عموی پادشاهان چین :پادشاه چین را فغفور گویند (مجمل التواریخ والقصص ص420).
- لعبت چین؛ زیباروی از مردم چین :
گرفته راه تماشا بدیع چهره بتانی
که در مشاهده عاجز کنند لعبت چین را.
سعدی.
- مشک چین؛ مشک که از چین آرند :
چون مشک چین تو داری زآهوی چین مپرس
آهو به چین به است که سنبل چرا کند.
خاقانی.
نه همه حکمت خدا اندر یکی شاعر نهاد
نه همه بویی بود در نافه های مشک چین.
منوچهری.
- نقاش چین؛ چهره پرداز چینی. صورتگر چینی :
ابر شد نقاش چین و باد شد عطار روم
باغ شد ایوان نور و راغ شد دریای گنگ.
منوچهری.
فریدون گفت نقاشان چین را
که پیرامون خرگاهش بدوزند.سعدی.
- || کنایه از بهار است.
|| چینیان. مردم چین. اهالی چین :
نبودش جز از رزم چین آرزو
به بازو خم خام و چین در برو.فردوسی.

چین.

[چِ] (اِخ)(1) (ارنست بوریس). عالم وظائف الاعضاء انگلیسی در سال 1904م. در آلمان متولد شد. استاد علم الامراض در آکسفورد برای همکاری با فلوری(2) و فلمینگ(3) در کشف پنی سیلین قسمتی از جایزهء نوبل 1945 م. به وی داده شد.
(1) - Chain, Ernest Boris.
(2) - Florey.
(3) - Fleming.

چین آب.

(اِ مرکب) پسین آب که کشت را دهند پس درو کنند.

چین آویز.

(ن مف مرکب) آویخته با چین و شکنج. || قسمی پارچهء ابریشمین گران بها در دورهء محمدشاه و اوائل ناصرالدین شاه. قسمی منسوج ابریشمین. شاید صورتی دیگر از قناویز باشد. (یادداشت مؤلف).

چینان.

(ق) در حال چیدن. رجوع به چیدن شود.

چین افتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب) (... در پوست یا جامه و گاه ابرو) شکنج گرفتن. شکن و نورد پیدا آمدن. جمع شدن چنانکه پوست ترنجیده :
باد گلها را پریشان میکند هر صبحدم
زآن پریشانی نگردد روی دست افتاده چین.
سعدی.
روی دریا درهم آمد زین حدیث هولناک
میتوان دانست بر رویش ز موج افتاده چین.
سعدی.

چین انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)چین افکندن. چین دادن. به کیس و شکن درآوردن.
- چین در ابرو از کسی انداختن؛ با کسی خشم گرفتن :
ز کس چین در ابرو نینداختی
ز بازی به تندی نپرداختی.سعدی (بوستان).

چین اندرون.

[نِ اَ دَ] (اِخ) ظاهراً چین اصلی مراد باشد : پادشاه چین اندرون را تغزغزخاقان گویند. (مجمل التواریخ والقصص چ بهار ص420).

چین برداشتن.

[بَ تَ] (مص مرکب)چین پیدا کردن. چروک برداشتن. کیس خوردن. شکنج و نورد پیدا کردن. شکن گرفتن.

چین پرچ.

[پَ] (اخ) نام دهی از ده های هزارجریب. (سفرنامهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص165). رجوع به چینی پارچ شود.

چین پرورد.

[پَ وَ] (ن مف مرکب)پروردهء سرزمین چین که در چین پرورش یافته باشد :
شاه از آن تنگ چشم چین پرورد
خواست کز خاطرش فشاند گرد.نظامی.

چین پیدا کردن.

[پِ کَ دَ] (مص مرکب) چین خوردن. چروک یافتن. کیس پیدا کردن. نورد و شکنج یافتن. شکن گرفتن. رجوع به جمع شدن شود.

چین جنوبی.

[نِ جَ / جُ] (اِخ) رجوع به چین و تاریخ مغول اقبال ودایرة المعارف فارسی شود.

چین چوروک.

[نُ چُ] (اِ مرکب، از اتباع) رجوع به چین و چروک شود.

چین چیخری.

(اِخ) نام پدر مَرتیَه که از مردم پارس و از محلی به نام «کوگ نگا» بود این مرد بر داریوش یاغی شد و چنانکه در کتیبهء بیستون آمده است به اهالی خوزستان گفت: من ای ماینس پادشاه خوزستانم.

چینچیلا.

(اسپانیایی، اِ)(1) پستاندار جوندهء کوچکی است که در آمریکای جنوبی در رخنه های سنگی کوههای آند در بولیوی و پرو و شیلی زندگی میکند، و نام علمی آن Clinlilla lanigerاست. پوست نرم خاکستری آن یکی از گرانبهاترین پوستهای قیمتی است. (از دائرة المعارف فارسی).
(1) - Chinchilla.

چین چین.

(ص مرکب) شکن شکن. با چین های بسیار. صاحب چین های بسیار. پرشکن :
ای زلف سرکشت همه چین چین شکن شکن
مویت برای بردن دلها رسن رسن.

چین خای.

(اِخ) نام ایالتی از چین به مساحت 697 هزار گز مربع و دارای یک میلیون و دویست هزار سکنه و کرسی آن نین شاه است.

چین خوردگی.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](حامص مرکب) حالت و چگونگی چین خورده.

چین خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) شکن گرفتن. ترنجیدن. شکن یافتن. چروک پیدا کردن. چنانکه رخسار و رو. لا و تا یافتن چنانکه در پارچه؛ این پارچه خوب چین نمیخورد. رجوع به ترنجیدن شود.

چین خورده.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب)(1) با چین. نوردیده و شکن گرفته. متشنج. با نورد.
(1) - Ride.

چین دادن.

[دَ] (مص مرکب) در اصطلاح خیاطی تا کردن پارچه و لاها در طول یا عرض آن پیدا آوردن.

چین دار.

(نف مرکب) چین دارنده. دارای شکنج. با نورد. با تا و لاهای بسیار.

چین دیار.

(اِخ) دیار چین. سرزمین چین. چینستان :
سپهدار چین هر دم از چین دیار
فرستاد نزلی بر شهریار.نظامی.

چینستان.

[نِ / سِ] (اِخ) (مرکب از: چین + ستان، پسوند مکان که غالباً به نام سرزمینها می پیوندد). سرزمین چین. کشور چین. مملکت چین : افراسیاب ملک ترکستان بود. ملکی بزرگ بود و همهء ترکان زمین مغرب به فرمان او بودند و نشست او در بلخ بودی و گاهی در مرو بودی و شهر بلخ همه ترکان داشتند و از جیحون گذشته بودند و همهء بلخ و مرو خیمه ها و خرگاهها ترکان بود تا سرخس تا عقب نیشابور به سه فرسنگ از این سوی همه ترکان بودند، و این همه به پادشاهی منوچهر بود و افراسیاب بگرفته بود و سپاه او را عدد پیدا نبود و پادشاهی او از حد جیحون گذشته بود با این زمین ها از آب این طرف تا فرغانه و ترکستان تا حد چینستان همه سپاه او بود پس آن سپاه بکشید و به حد منوچهر آمد. (ترجمهء طبری بلعمی). مشرق تبت بعضی از چینستان است. (حدود العالم). ناحیتی است که مشرق او دریای اقیانوس مشرقی است و جنوب وی حدود واق واق و کوه سراندیب و دریای اعظم و مغرب وی هندوستان و تبت است و شمال وی حدود تبت و تغزغز و خرخیز و این ناحیتی است بسیارنعمت با آب روان و اندر او معدنهای زر است بسیار و اندر آن ناحیت کوه است و بیابان و دریا و ریگ است و ملک او را فغفورچین خوانند و گویند که از فرزندان فریدون است و گویند که ملک چین سیصد و شصت ناحیت دارد که هر روزی از سال مال یک ناحیت را به خزینه آرند و مردمان این ناحیت مردمانی خوب صنعت اند و کارهای بدیع کنند و برود عنان(1) اندر نشسته به تبت آیند به بازرگانی و بیشترین از ایشان دین مانی دارند ملک ایشان شمنی است و از این ناحیت زر بسیار خیزد و حریر و پرند و خاوچیز چینی(2) (؟) و غضاره (؟) و دارچینی و ختو که از او دسته های کارد کنند و کارهای، بدیع اندر هر جنسی و اندرین ناحیت پیل و گرگ است. (حدود العالم ص59 و 60 چ ستوده).
ببر پیل و آن سنگ اکوان دیو
که از ژرف دریای کیهان خدیو
فگنده ست بر بیشهء چینستان
بیاور ز بیژن بدان کین ستان.فردوسی.
روز میدان گر ترا نقاش چینستان بدید
خیره گردد شیر بنگارد همی نقش سوار.
فرخی.
کاروان مهرگان از خزَران آمد
یا ز اقصای بلاد چینستان آمد.منوچهری.
وز خوب غلامان همهء خراسان
چون بتکدهء هند و چینستانست.
ناصرخسرو.
به طغرا برکشد صورت بسان نقش چینستان
به دفتر برکشد جدول بسان صحن انگلیون.
امیرمعزی.
(1) - ن ل: غیان.
(2) - ن ل: خاوخیر چینی.

چین شرقی.

[نِ شَ] (اِخ) رجوع به چین و رجوع به شدالازار ص508 شود.

چین شمالی.

[نِ شَ] (اِخ) رجوع به چین و ختا و تاریخ مغول اقبال و دایرة المعارف فارسی شود.

چینقای.

(اِخ) از مشاهیر امرای عیسوی اوگتای قاآن. رجوع به تاریخ مغول اقبال ص 152 و 154 و 158 شود.

چین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) چیدن. (فرهنگ شعوری ج1 ورق 349). رجوع به چیدن شود. || چین و شکن پیدا آوردن در رخسار و ابروان. (فرهنگ شعوری ج1 ورق 349).

چین کیانگ.

[کَ] (اِخ)(1) بندر آزاد چین بر ساحل یانک تسه کیانگ در (کیانگ مو) دارای 625000 سکنه.
(1) - Tchin-Kaiang.

چینگانه.

[نَ / نِ] (اِ) ترکی شدهء کلمهء اروپائی تزیکان یا تسیگان(1) سوزمانی. غربال بند. فیج. فیوج. غره چی. قرشمال. کولی. لوری. لولی(2). کوچ و بلوچ. (یادداشت مؤلف). رجوع به لوری و لولی شود.
(1) - Tzigane.
(2) - Bohemienne.

چینگتائو.

[ءُ] (اِخ)(1) شهری در شمال ایالت شانتونگ چین، کنار دریای زرد. در سال 1948 م. جمعیتش در حدود 884368 نفر بود. از سال 1898 تا 1914م. این شهر به عنوان جزئی از کیائوچو تحت حکومت آلمان بود، و از سال 1914 تا 1922م. ژاپن آن را در دست داشت. پس از جنگ دوم جهانی تا سال 1949م. پایگاه دریائی ممالک متحدهء امریکا گشت. (از دائرة المعارف فارسی).
(1) - Tsingtao.

چین گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)چین برداشتن. و شکن یافتن :
دم خون چو رود مهین هین گرفت
ز غم چهرهء شاه چین چین گرفت.اسدی.

چینگهای.

(اِخ)(1) یا کوکونور. ایالتی در شمال غربی چین، به وسعت 647500 هزار گز مربع و جمعیت 1676534 نفر. کرسی آن سینینگ. از جنوب غربی به تبت محدود است. بیشتر آن فلاتی مرتفع است. دریاچهء کوکونور در آن قرار دارد. صادرات عمده اش پشم و پوست دباغی نشده است. این پهنه در حدود سال 1724م. تحت استیلای چین درآمد. (از دائرة المعارف فارسی).
(1) - Tsinghai.

چین لونگ.

(اِخ)(1) نام اصلیش هونگ لی(2)(1711 - 1799 م.) چهارمین امپراطور (1736 - 1796 م.) چین از سلسلهء چینگ. در دورهء سلطنت وی چین به منتهای وسعت خود رسید. چین لونگ در قبال تجاوزات دول غربی مقاومت کرد، و مدتی فعالیت مبلغین مسیحی را ممنوع ساخت. دربارش مرکز هنرمندان و اهل فضل و خود نویسنده ای پرکار ولی کم مایه بود. (دائرة المعارف فارسی).
(1) - Chien lung.
(2) - Hung - li.

چینلینگ.

(اِخ) چینلینگ شان. نام رشته کوهی در چین شمالی است.

چین ماچین.

(اِ مرکب، از اتباع) چین و ماچین. قِر و فر. با چین های بسیار در جامه. رجوع به چین و ماچین شود.

چین ماچین.

[نُ] (اِخ) چین و ماچین. نام چین شمالی؛ یعنی ترکستان. ابن البیطار در شرح مادهء راوند گوید: فارسیان، چین شمالی یعنی ترکستان را چین ماچین خوانند و آن مثل این است که بگویند چینِ چین. «و هو ببلاد الترکستان التی یسمونها الفرس چین ماچین؛ ای صین الصین». (مفردات ابن البیطار ج1 ص131).
شاید اصل آن چین و ماوراءِ چین باشد؛ یعنی چین و کشنشین و نیز ممکن است مراد چین (ترکستان شرقی) و مهاچین (چین بزرگ) باشد. رجوع به چین و ماچین شود.

چینندگی.

[نَنْ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی چیننده. عمل چیننده. رجوع به چیننده شود.

چیننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف) آنکه چیند. که چیدن کار دارد. رجوع به چیدن در همهء معانی شود: جان، جانی؛ چنندهء میوه. (منتهی الارب).

چینو.

(اِخ) دهی است از دهستان فندرسک بخش رامیان شهرستان گرگان. در 36 هزارگزی جنوب باختری رامیان واقع است. کوهستانی است و 280 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود و محصولش برنج و غلات. ارزن و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

چینوار.

[چینْ] (ص) چینور. راست. (فرهنگ شعوری ج1 ص347).

چینوت.

[چینْ وَ] (اِخ) (پُل یا پول یا پوهل) در روایات زردشتیان پل صراط است. چینود. رجوع به چینود و رجوع به صراط شود.

چین و چروک.

[نُ چُ] (اِ مرکب، از اتباع) چین و چوروک. چین و شکن. با شکن و نورد بسیار. با کیس و نورد و شکنج بسیار.

چین و چروک خوردن.

[نُ چُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) تا خوردن. شکن یافتن. کیس برداشتن. بسیار نورد و شکن یافتن.

چین و چگل.

[نُ چَ گِ] (اِخ) سرزمین چین (ترکستان شرقی) و ناحیهء چگل (در ماوراءالنهر) و در تداول شاعران قدیم این دو نام پیاپی آید :
ملکی کو ملکان را سر و مایه شکند
لشکر چین و چگل را به طلایه شکند.
منوچهری.

چین و چوروک.

[نُ] (اِ مرکب، از اتباع)رجوع به چین و چروک شود.

چین و خم.

[نُ خَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) پیچ و تاب. شکن و نورد. رجوع به چین و نیز رجوع به خم شود.

چینود.

[نَ وَ] (اِخ) (پُل) صراط. چینوت. پل صراط به اعتقاد زرتشتیان. به موجب روایات زردشتی، یک سوی این پل بر روی قلهء دائیتی است، که نزدیک رودی است بهمین نام، و در ایران ویج واقع است، و سوی دیگرش بر کوه البرز قرار دارد، و در زیر پل، در حد میانه های آن، دروازهء دوزخ است. در کتب و روایات زردشتی راجع به این پل و دشواریهائی که در هنگام عبور از آن پیش می آید سخن بسیار رفته است. به اعتقاد عامهء زردشتیها این پل در هنگام عبور نیکان و خاصان به قدر کافی گشاده و عریض میشود، و در موقع عبور بدکاران تا به اندازهء لبهء تیغی باریک میگردد، و از این رو روح بدکار از آنجا بدرون دوزخ می افتد. اوصاف چینود با آنچه نزد مسلمین راجع به پل صراط گفته میشود شباهت بسیار دارد. (دائرة المعارف فارسی). در فرهنگهای فارسی این کلمه به صورت خنیور نیز آمده است که ناگریز مصحف و محرف کلمهء چینود باید باشد و نیز در اشعار شاعران و شاید در تداول این کلمه صورت چنیود نیز یافته است چنانکه اسدی به هر دو صورت و عنصری به صورت اخیر آن را بکار برده است :
ترا هست محشر رسول حجاز
دهنده به پول چنیود جواز.عنصری.
بدانی که انگیزش است و شمار
همیدون به پول چنیود گذار.اسدی.
رهاننده روز شمار از گداز
دهنده به پول چنیود جواز.اسدی.
و اینک شواهد کلمهء چینود :
سیه روی خیزد ز شرم گناه
سوی چینودپل نباشدش راه.اسدی.
رهی سخت چون چینود(1) تن گداز
تهی چون کف زفت روز نیاز.اسدی.
اگر خود بهشتی و گر دوزخی
گذارش سوی چینودپل بود.اورمزدی.
(1) - ن ل: چینور.

چینور.

[وَ] (ص) چینوار. راست. (فرهنگ شعوری ج2 ص347).

چینور.

[وَ] (اِخ) دیگرگون شدهء کلمهء چینود است. پل صراط. رجوع به چینود شود.

چین و شکن.

[نُ شِ کَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) نورد و شکنج. رجوع به چین و رجوع به شکن شود.

چین و ماچین.

[نُ] (اِخ) چین ماچین. چین و ماوراءِ چین. یا چین و کشنشین(1) یا چین و ماچین :
چین تو ظاهر و ماچین به مثل باطن
تو به چین بودی و مانده ست ترا ماچین.
ناصرخسرو.
(1) - Chine et Cochinechine.

چین و ماچین.

[نُ] (اِ مرکب، از اتباع)چین ماچین. قر و فر. با چین های بسیار در جامه.

چینوی.

[نویْ] (اِخ) نام یکی از بزرگان چین و از یاران خاقان ترک معاصر بهرام چوبینه :
به چین مهتری بود چینوی نام(1)
دگر سرکشی بود ژنگوی نام.فردوسی.
(1) - ن ل: به چین اندرون بود حسنوی نام (و در این صورت شعر متن شاهد نخواهد بود).

چینة.

[نَ] (اِ) مأخوذ از نام خاص چین، نارنج. جنة. (دزی ج1 ص239).

چینه.

[نَ / نِ] (اِ) چنه. دانهء مرغان. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). دانه ای که مرغان خورند. (غیاث اللغات). علف مرغ بود. (اوبهی). دانه که مرغان خورند. آنچه از دانه و جز آن که مرغ به منقار از زمین چیند. (یادداشت مؤلف). در تداول گناباد خراسان دانه ای که به طیور دهند. دان. دانه. چیلک. رجوع به چیلک شود :
همه کارها را سرانجام بین
چو بدخواه چینه نهد دام بین.اسدی.(1)
جهان دامداریست نیرنگ ساز
هوای دلش چینه و دام آز.
اسدی (گرشاسبنامه)
نباشد سوی چینه آهنگ باز
نه تیهو سوی گوشت آید فراز.
اسدی (گرشاسبنامه)
وگر مرغکی کوچک آید فراز
دهدش آب و چینه به روز دراز.
اسدی (گرشاسبنامه)
همای همت، خاقانی سخن دانم
که هیچ خوشه نیرزد برای چینهء من.
خاقانی.
مرغست جان عاشق و چندانش حوصله
کز هر دو کون لایق او نیست چینه ای.
عطار.
نقل است که گفت در سفری بودم، صحرا پربرف بود و گبری را دیدم دامن در سر افکنده و از صحرا برف میرُفت و ارزن میپاشید. ذوالنون گفت ای دهقان چه دانه پاشی؟ گفت مرغکان چینه نیابند، دانه میپاشم تا این تخم ببرآید و خدای بر من رحمت کند. گفتم دانه ای که بیگاه باشد کی پذیرد؟ گفت اگر نپذیرد بیند آنچه میکنم. (تذکرة الاولیاء).
مگر خدنگ تو مرغیست آهنین منقار
که هست چینهء او دانهء دل دشمن.
اثیر اومانی.
بی عدد لاحول در هر سینه ای
ماند مرغ حرصشان بی چینه ای.مولوی.
مرغ جائی رود که چینه بود
نه بجائی رود که چی نبود.سعدی (گلستان).
و بزرگان گفته اند مرغ را چینه باید و کودک را شیر. (از فتوت نامهء ملاحسین کاشفی).
ترا سخن چو خوش آید ز طوطی نطقی
بده ز شکر الطاف خویش چینهء او.
حسین مؤیدی دهستانی.
- چینه برچین، یا چینه درچین؛ صفت جوجه ای که خود به تنهائی دانه از زمین برچیند و در امر تغذیه نیازی به مادر نداشته باشد.
|| چینه دان. رجوع به چینه دان شود: چینه اش خالی شده است. || چهار دیوار. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
پر از میوه کن خانه را تا به بر(2)
پر از دانه کن چینه را تا به سر.
ابوشکور (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
چینه، امروز به معنی دیوار گلین است و شعر ابوشکور را هم در فرهنگ اسدی برای خنبه شاهد آورده اند یعنی کلمهء چینه را خنبه خوانده اند. (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح بنائی دیوار گلی. دیوار گلین. دیواری که از گل برآرند بی آجری و خشتی. دیواری که از گل بی خشت برآرند. دیواری از گل برآورده. (یادداشت مؤلف). در تداول گناباد خراسان آن را دای گویند. دیوار گلی که از رده های گل برآورند. در تداول شوشتر دگ و نسبو و نصبو گویند. || در اصطلاح بنائی هر مرتبه از گل باشد که بر دیوار گذارند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). هر طبقه از طبقات دیوار از گل برآمده. لاد. ردهء دیوار. (غیاث). رِهص؛ چینهء بن دیوار. رمص؛ رستهء بنا یا چینهء دیوار برتر از رستهء بنا باشد. (منتهی الارب). || در زمین شناسی لایه ای از سنگ که سراسر آن کم و بیش یکسان و نسبت به لایه های فوقانی و تحتانی آن مشخص باشد. طبقه ای از زمین. (از لغات مصوب فرهنگستان).
(1) - این بیت در بعض نسخ شاهنامه به نام فردوسی است (رجوع شود به شاهنامه چ بروخیم ص 789).
(2) - ن ل: به در

چینه.

[نَ / نِ] (اِ) اسم است از کلمهء چین (از مصدر چیدن) در مقام تخصیص نوع از جنس. رجوع به چین شود.
- خارچینه؛ خارچین. ابزار خارکن.
- موچینه؛ موچین. آلت کندن موی از رخسار.

چینه چین.

[نَ / نِ] (نف مرکب) دانه چین. که دانه از زمین برگیرد. دان جمع کن :
زاغ سیه روی بود چینه چین
چرغ سیه چشم بود دوربین.امیرخسرو.

چینه خوار.

[نَ / نِ خوا / خا] (نف مرکب) دانه خوار. مرغی که دانه خورد. مرغی که از دانه تغذیه کند. || جوجه ای که بی یاری و کمک دانه برچیند.

چینه خواری.

[نَ / نِ خوا / خا] (حامص مرکب) عمل چینه خوار. دانه خواری. دانه خوارگی.

چینه دادن.

[نَ / نِ دَ] (مص مرکب) دانه دادن به مرغ. دادنِ دان. غذا دادن به طیور از حبوب و شبه آن: زق؛ چینه دادن مرغ بچه را بمنقار. (تاج المصادر بیهقی). عدار؛ چینه دادن مرغ بچه را به منقار. (تاج المصادر بیهقی). زغل؛ چینه دادن مرغ بچه را به منقار. (منتهی الارب).

چینه دان.

[نَ / نِ] (اِ مرکب)(1) مرکب از: (چینه + دان، ظرف) حوصلهء مرغانه را گویند. (برهان). حوصلهء مرغان است که دانه در آن جمع شود، و آن را ژاغر نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). علف دان مرغ. جای دانه و خوراک مرغان و آن غیر سنگ دان است. (یادداشت مؤلف). زارة. زاورة. (منتهی الارب). قونص. حوصل. حوصلا. چیلک دان. کراژ. (یادداشت مؤلف). حوصل. حوصلا. غُرغُرَة. غَرغَرَه. نُعنُعَه. نَوطَه. قریة. (منتهی الارب). چیلک دان (در تداول مردم قزوین). چینه دان میان مری و سنگدان قرار گرفته و در نرم کردن مواد سخت معده را یاری میکند. چینه دان مرغان شکاری، ماکیانها و کبوترها و پرندگان بالارونده مخصوصاً طوطیها غالباً بزرگ میشود. چینه دان کبوترها دو زائده دارد که به هنگام تفرخ تازهء تخم ها (که جوجه ها تازه از تخم برآمده باشند) مادهء پنیری مانندی ترشح میکند که جوجه های نوزاد در روزهای اول زندگی از آن تغذیه میکنند :
طاووس غرابخوار هر دم
گاورس ز چینه دان برانداخت.خاقانی.
دون؛ سنگدان مرغ و چینه دان آن. (منتهی الارب).
- چینه دان کسی را تکاندن یا چیلک دان -کسی را خالی کردن؛ کنایه از زیر پای کسی را کشیدن و مزهء دهان کسی را فهمیدن است. تبضُّض. (یادداشت مؤلف).
(1) - Jabot.

چینه دانه.

[نَ / نِ نَ / نِ] (اِ مرکب)حوصلهء مرغان. (غیاث اللغات) (آنندراج). چینه دان. چیلک دان. رجوع به چینه دان شود.

چینه سازی.

[نَ / نِ] (حامص مرکب)ساختن دیوار گلی. چینه کشی. بنا کردن و برآوردن دیوار از رده های گل. || ترتیب قرار گرفتن سنگهای ته نشستی به صورت چینه ها چنانکه در آبهای راکد مواد سنگینتر سریع تر از مواد دیگر در ته آب نشست میکنند، در آبهای جاری نیز، وقتی که سرعت جریان به اندازهء کافی کم شود، مواد درشت تر زودتر از مواد خردتر فرومی نشینند. ته نشین شدن مواد معمو به وضع افقی است و طبقاتی که روی هم ته نشین میشوند با هم متوازی اند. هر یک از این طبقات یک چینه یا بستر، و صفحهء فاصل بین دو چینه «بستره» خوانده میشود. در تقسیمات ازمنهء زمین شناسی، چینه سازی های متعلق به یک دوران را گروه، به یک دوره را سیستم، به یک دور را ریسه و به یک عصر را «سازند» خوانند این دسته ها اغلب بسبب وجود طبقات ناموافق از هم جدا میشوند، و آنها طبقاتی هستند که در چینه های مجاور آنها ناپیوستگی دیده میشود. این ناپیوستگی علامت آن است که در فرایند ساخته شدن سنگها، بسبب فرسایش یا به علت موقوف شدن نهشت، توقفی روی داده است. (دائرة المعارف فارسی).

چینه شناس.

[نَ / نِ شِ] (نف مرکب)عالم به به معرفت طبقات الارض. که به علم طبقات الارض آشنا باشد.

چینه شناسی.

[نَ / نِ شِ] (حامص مرکب) علم و معرفت به طبقات الارض. قسمتی از زمین شناسی است که از چینه های زمین و شرایط تشکیل آنها، و سن نسبی و پراکندگی و سایر خصوصیات آنها بحث میکند.

چینه کش.

[نَ / نِ کَ / کِ] (نف مرکب)چینه ساز. آنکه دیوار از رده های گل برآرد. بنائی که کار او ساختن چینه است. آنکه دیوار گلی کند. بنّا که چینه کشد. که چینه برآرد. که دیوار گلی سازد. که چینه کند باغ و خانه و جز آن را. دیوارگر. (یادداشت مؤلف). در منتهی الارب در ذیل کلمهء رهّاص آمده است: دیوار گلین ساز. و در المنجد چنین آمده: الرهص من الحائط: اول صف منه الطین الذی یبنی به والرَهّاص عامله.

چینه کشی.

[نَ / نِ کَ / کِ] (حامص مرکب) شغل چینه کش. کار دیوار گلی ساز. دیوارکشی. دیوارسازی. دیوارگری. کشیدن دیوار گلی.

چینه کشیدن.

[نَ / نِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) ساختن دیوار گلی. بنا کردن دیوار از گل. دیوار برآوردن از رده های گل.

چینی.

(حامص) چیدن در تمام معانی. رجوع به چیدن شود.
- اسباب چینی؛ تهیهء مقدمات عملی علیه کسی. توطئه.
- انگورچینی؛ انگور چیدن.
- خبرچینی؛ خبرگزاری. سخن چینی. نمّامی.
- دینارچینی؛ برچیدن و جمع آوردن دینارهای پراکنده بر زمین.
- راسته چینی؛ در اصطلاح حروف چینان و مطابع، چیدن صفحات بدون حواشی و پاورقی و زیرنویس و بدون گذاردن علامات و شماره ها در متن و حاشیه است. مرتب کردن حروف در صفحاتی که مشتمل بر متنی بدون حواشی و زیرنویس است.
- || در اصطلاح بنائی، در یک رده قرار دادن آجرهای دیوار و بی پیشامدگی و فرورفتگی برآوردن آن.
- سنگ چینی؛ محصور کردن محلی با سنگ. برآوردن دیواری یا بنایی یا دیوار چاهی با سنگهای خرد و درشت.
- کهنه چینی؛ برچیدن کهنه و ژنده از کویها.
- لقمه چینی؛ کهنه چینی.
- مقدمه چینی؛ ترتیب دادن پیش درآمد کلام.
- نکته چینی؛ مضمون های باریک و دقیق عنوان کردن. در کلام آوردن لطائف و دقایق مضامین.

چینی.

(ص نسبی) از مردم چین. از چین. اهل چین :
سرای تو پرسرو و پر ماه و پر گل
ز یغمائی و چینی و خلخانی.فرخی.
همه ترکان چین بادند هندوش
مباد از چینیان چینی بر ابروش.نظامی.
بیاد آید آن لعبت چینی ام
کند خاک در چشم خودبینی ام.
سعدی (بوستان).
|| منسوب به سرزمین چین.
- چینی پرند؛ پرند چینی. پرنیان و حریر بافته در چین. پارچهء ابریشمینی که در چین کنند :
مرا شاه ایران فرستد به هند
بچین آیم از بهر چینی پرندفردوسی.
گر از کابل و زابل و مرز هند
شود روی گیتی چو چینی پرند.فردوسی.
فرستاد نزدیک دانای هند
بسی اسب و دینار و چینی پرند.فردوسی.
پریزادگان رزم را دلپسند
بپولاد پوشیده چینی پرند.عنصری.
نظامی بباغ آمد از شهربند
بیارای بستان به چینی پرند.نظامی.
در ارتنگ این نقش چینی پرند
قلم نیست بر مانی نقشبند.نظامی.
- || شمشیر چینی. شمشیر ساخت چین.
- چینی تاج؛ که تاج ساخت چین دارد :
شاه رومی قبای چینی تاج
جزیتش داده چین و روم خراج.نظامی.
- چینی حریر؛ حریر که در کشور چین بافند :
بفرمود تا پیش او شد دبیر
قلم خواست رومی و چینی حریر.فردوسی.
نثار آورم عود و مشک و عبیر
زمین را بپوشم به چینی حریر.فردوسی.
- چینی سجنجل؛ آینهء چینی :
ز آهن هندی به عشق تیغ او
چینیان چینی سجنجل کرده اند.خاقانی.
- چینی سرشت؛ متداول و معمول چین که سابقهء تدارک آن به چین کشد :
گذشت از خورشهای چینی سرشت
که رضوان ندید آن چنان در بهشت.نظامی.
- چینی کلاه؛ کلاه ساخت چین یا معمول در چین دارد.
- || دارندهء کلاه ساخت چین یا معمول در چین :
که رومی کمر شاه چینی کلاه
نشست از بر گاه روزی پگاه.نظامی.
- چینی نگار؛ نگاشته و تصویر کردهء چین. رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- || نگار اهل چین. خوبروی چینی.
- آبگینهء چینی؛ شیشه که در چین سازند.
- بدل چینی؛ نام عمومی هر نوع ظرف سفالی که از گل رس معمولی ساخته و به آن لعابی از اکسید قلع داده باشند. نوع پست چینی. رجوع به بدل چینی شود.
- تمثال چینی؛ نقش و تصویر و مجسمه و تندیس ساخت کشور چین :
بهشتی مرغی ای تمثال چینی
در این دوزخ بگو تا چون نشینی.نظامی.
- حریر چینی؛ حریر بافت چین و حریر که از چین آرند.
- خط چینی؛ رجوع به چینی (خط) شود.
- دیبای چینی؛ پارچهء ابریشمی که در چین بافته باشند :
یکی گفتش ای خسرو نیمروز
ز دیبای چینی قبائی بدوز.سعدی (بوستان).
- دینار چینی؛ زر مسکوک چین. دینار که به چین سکه کنند :
ز دینار چینی ز بهر نثار
بیاورد فغفور چین صد هزار.فردوسی.
- زبان چینی؛ رجوع به چینی (زبان) شود.
- سپر چینی؛ سپر ساخت چین :
همان خود و شمشیر و برگستوان
سپرهای چینی و تیر و کمان.فردوسی.
- ظرف چینی؛ رجوع به چینی در معنی ظرف شود.
- فرش چینی؛ گستردنی که در چین بافند :
یافت از فرش چینی آسایش.نظامی.
- فغفور چینی؛ پادشاه چین. رجوع به چین شود :
نجوید همی جنگ تو فور هند
نه فغفور چینی نه سالار سند.فردوسی.
- کاس چینی؛ کاسهء چینی :
مژه چون کاس چینی نم گرفته
میان چون موی زنگی خم گرفته.نظامی.
- کاسهء چینی؛ سفالینه ای که از خاک مخصوص اول به چین کردندی. رجوع به چینی در این معنی شود :
خاک مشرق شنیده ام که کنند
به چهل سال کاسهء چینی.سعدی (گلستان).
- کبابهء چینی؛ نوعی گیاه. رجوع به کبابه شود.
- کلاه چینی؛ چینی کلاه. کلاه ساخت چین.
- || آلت موسیقی، از سازهای ضربی که در موسیقی نظامی بکار رود. جنس آن مسی و شامل کلاهی چینی است. این کلاه در انتهای چوبدستی استوار گردیده است و سر چوبدست از زنگوله های کوچک و بزرگ زینت یافته. چون چوبدست را تکان مختصری بدهیم این زنگوله ها به آواز درمی آیند.

چینی.

(اِخ) (خط...) چینی؛ یعنی الفبایی که چینیان بکار می برند طبق روایات اختراع امپراطور چین «فوهی» است، و هر حرف چینی اساساً متشکل از یک ریشه یا «کلید» و یک «فونتیک» است امروز غالباً توافق دارند که همهء حروف فرهنگ چینی را از 214 کلید استخراج کنند :
نبشتن یکی نه که نزدیک سی
چه سغدی، چه چینی و چه پهلوی.
فردوسی.
رجوع به دایرة المعارف فارسی شود.

چینی.

(اِخ) (زبان....) و لغت مردم چین این زبان مهمترین زبانهای گروه چین و تبتی و یکی از قدیمترین زبانهای زنده و زبانی است که بیش از هر زبان دیگر بدان سخن میگویند. این زبان اص یک هجائی است. در بحث از زبان چینی باید بین زبان ملفوظ و مکتوب فرق گذاشت، زیرا بجهاتی که بخصوصیات خط چینی مربوط میشود این دو زبان از ایام قدیم در راههای متباعد سیر کرده اند. زبان چینی مشتمل بر لهجه های مختلفی است، که از جملهء آنها لااقل هشت لهجه هست که هر یک زبان جداگانه است، و برای صاحبان لهجه های دیگر به کلی نامفهوم است. این لهجه ها عبارتند از: کانتونی، سوانوئی، آمویی، فوچوئی، ونچوئی، و نینگپوئی که عموماً محدود بنواحی ساحلی جنوبی و مرکزی هستند، و لهجه های هاکا (جنوب شرقی چین)، و ماندارن (لهجهء اخیر مدتها است که لهجهء اکثریت مردم چین است، و امروز صورت تنقیح یافتهء آن زبان ملی مردم چین میباشد). معذلک، صاحبان لهجه های مختلف بوسیلهء خط چینی، که خط واحدی است، با یکدیگر مرتبط اند. یک چینی اهل شمال زبان ملفوظ یک نفر چینی اهل جنوب را نمی فهمد. مث «رود» را به لهجهء چینی پکنی چیانگ(1) به لهجهء کانتونی کونگ(2) و به لهجهء ونچوئی کوآ(3) گویند، ولی صورت مکتوب «رود» را هر چینی که ببیند معنی آن را می فهمد. این وضع درست مانند آن است که یک فرانسوی و یک آلمانی ارقام را تلفظ کنند یا صورتهای مکتوب 1 و 2 و 3و غیره را ببیند، در حالت اول هیچیک گفتهء دیگری را نمی فهمد و حال آنکه در حالت دوم، هر دو معنی مشترکی را می فهمند. مشخصات برجستهء زبان چینی یکی تک هجائی بودن آن است، یعنی هر کلمه عبارت از یک هجاست و دیگر فقیر بودن آن است از نظر تنوع اصوات هجائی. (لهجهء پکنی فقط 420 و لهجهء کانتونی در حدود 720 صورت هجایی دارد و هیچ لهجه ای بیش از 1000 صوت هجائی ندارد). فهرست لغات چینی که امروز در محاورات یا تحریر بکار میرود با لغات نه کتاب شریعتی (ووچینگ و شی شو)، از 1000 علامت تجاوز نمیکند، که نمایش کلمات تک هجایی هستند، ولی آزادانه با هم ترکیب میشوند (نظیر کلمات «کوردل» و «دوستدار» در فارسی). از جهت کتابت میتوان آنها را به سه دسته تقسیم کرد: صورت نگاشت ها، مفهوم نگاشت ها، و صوت نگاشتها. صورت نگاشتها بقایای دوران شکل نگاری هستند، و مشتمل بر علامات اشیاء ساده میباشند. مفهوم نگاشتها از ترکیب دو علامت برای نمایاندن مفهومی وابسته به آنها حاصل میشوند. صوت نگاشتهاکه درحدود 90% علامات را تشکیل میدهند، از ترکیب یک علامت («ریشه») و یک جزء صوتی یا فونتیک(4) ساخته میشوند و در آنها، ریشه نمایندهء معنی است و جزء صوتی فقط تلفظ را نشان میدهد. از پیشرفت هائی که از جهت فرهنگ و تمدن در تاریخ چین اهمیتی بسزا دارد بسط زبانی ادبی است به موازات زبان منطوق، که بندرت نوشته میشده است، مندرجاً از حیث تلفظ و معنی به صورت کنونی تحول یافته است، ولی زبان ادبی تقریباً به یک حال مانده است. در نتیجه یک فرد چینی که خواندن را آموخته است، بهمان سهولت که مث روزنامه های امروز را میخواند و میفهمد، آثار ادبی سه هزار سال قبل را میخواند و میفهمد حال آنکه یک نفر انگلیسی زبان تحصیل کرده و مسلط بر زبان انگلیسی امروز از عهدهء فهمیدن زبان چاسر بر نمیآید مگر اینکه این زبان را تحصیل کند. زبان اقلیتهای چین به چهار گروه چینی و تبتی (جنوب غربی)، ترکی (شمال غربی)، مغولی (شمال)، و تونگوز (شمال شرقی)، تقسیم میشود. برای شرح و تفصیل رجوع به دائرة المعارف فارسی و فرهنگ فارسی معین شود. || ظاهراً در شعر زیرین نام آهنگی است :
به لحن پارسی و چینی و خما خسرو
به لحن مویهء زال و قصیدهء لغزی.منوچهری.
(1) - Ciang.
(2) - Kong.
(3) - Koa.
(4) - phonetique.

چینی.

(ص نسبی، اِ) بافته. منسوج. گلیم منقش :
ز مقراضی و چینی بر گذرگاه
یکی میدان بساط افکنده بر راه.نظامی.

چینی.

(ص نسبی، اِ) چوب چینی.(1)شبشینا. (دزی). قطعات چوبی که به سرخی زند و آب جوشاندهء آن را چون داروئی در قدیم به کار بردندی و بیشتر با عُشبه توأم کردندی. و آن قطعات بریدهء بیخی است چند نیمهء سیبی یا اناری، خردتر و درشت تر، با سپیدی که به سرخی زند و طبیبان آب جوشاندهء آن را بیشتر با عشبه تجویز کنند در مدت سی چهل روز پیاپی.
- چوب چینی؛ رجوع به چوب چینی در جای خود شود.
- دار چینی؛ رجوع به دارچینی شود.
- شاه چینی؛ رجوع به شاه چینی شود.
- ورد چینی؛ گل سفید. گل مشکین. (از مجمع الخواص). رفیق عُشبهء صینی. رجوع به چوب چینی شود.
(1) - Esquine. Squine china. Snilax china.

چینی.

(ص نسبی، اِ) نوعی ظرف شکستنی که از گل و به طرز مخصوص سازند و در کوره پزند. سفالینه ای لطیف که اول به چین کردندی و امروز در همه جا سازند و باز بدان نام چینی دهند. ظرف آبگینه که در قدیم از چین می آوردند و بدین سبب به چینی شهرت گرفته است. قسمی ظروف سفالین منقش. ظروف از خاکی مخصوص. ظروف سفالی که با خاک مخصوص پزند و لعاب بر آن دهند. قسمی سفالینهء لطیف :
تا توانی سعی کن از بهر آش
کاسه گر چینی نباشد گو مباش.
نیز رجوع به ترکیب خاک چینی شود.
- چینی بنددار؛ چینی بندکرده. ظرف چینی شکسته که او را پیوند کرده باشند :
آرند ز صنعت تو اعجاز
در چینی بندکرده آواز.
والهء هروی (در صفت کارگران هرات).
به آرایش خود چو خیزد گناه
دهد زهد در دیده داد نگاه
به سر بر به یک توبهء استوار
ز قیمت فتد چینی بنددار.ظهوری.
- چینی رشیدی؛ قسمی از چینی. (آنندراج) :اگر چینی رشیدی از قصر برآید بجای رشید خانش می دانند. (ملاطغرا).
- چینی سِوْر؛ نوع نفیسی از ظرف چینی که در شهر سِور(1) فرانسه کنند.
- چینی فغفوری؛ نوع نفیسی از چینی. نوعی چینی نفیس. رجوع به فغفوری شود.
- چینی کر؛ چینی کم آواز که چون بر جدار آن ضربه ای زنند آوازی با زنگ و ممتد برنیارد :
پست گردد چو سخن عیب سخن پردازست
چینی کر لقب چینی کم آوازست.تأثیر.
- چینی مرغی؛ نوع نفیسی از چینی با نقش خاص و تصاویر.
- چینی هشترخان؛ نوعی از چینی که از هشترخان روسیه آرند و نوع پست چینی است.
- خاک چینی(2)؛ یکی از خالصترین اقسام خاک رس است و بیشتر آن را کائولینیت تشکیل میدهد. این اصطلاح را بعضی مترادف با کائولن بکار میبرند. خاک چینی در سفالگری (خاصه در ساختن چینی های ظریف) بکار میرود زیرا خوب قالب گیری میشود و ریزدانه است، و با آتش سفید میگردد. در کاغذسازی نیز موارد استعمال دارد. (از دائرة المعارف فارسی).
(1) - Sevres.
(2) - China clay.

چینی آموز.

(ن مف مرکب) آموخته از مردم چین. که دانندهء چینی تعلیم کند :
این سخن را که چینی آموزست(1)
جامه نو کن که فصل نوروزست.نظامی.
|| (نف مرکب) آموزندهء زبان چینی. فراگیرندهء معارف چین.
(1) - در هفت پیکر (ص 19): جنّی آموز (در این صورت شاهد نیست).

چینی بلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز. در 27هزارگزی جنوب باختری بستان آباد و 24هزارگزی شوسهء بستان آباد به تبریز واقع است. کوهستانی و 175 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چینی بلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز. در 28هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 5هزارگزی راه شوسهء تبریز واقع است، 362 تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری میشود. محصولش غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

چینی بندزدن.

[بَ زَ دَ] (مص مرکب)بهم پیوستن قطعات کاسه و بشقاب شکسته و امثال آن با بندهای کوچک فلزی. کاسه دوختن.

چینی بندزن.

[بَ زَ] (نف مرکب)کاسه بند. کاسه دوز. شعاب. که قطعات شکستهء چینی و سفال را به کمک بندهای کوچک فلزی بهم متصل کند. طبق بند.

چینی بندزنی.

[بَ زَ] (حامص مرکب)عمل چینی بندزن. طبق بندی.

چینی پارچ.

(اِخ) دهی است از دهستان شهریاری بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. در 34هزارگزی جنوب خاوری بهشهر واقع است کوهستانی و جنگلی است. 40 تن سکنه دارد از رودخانهء نکا و چشمه آبیاری میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

چینی جان.

(اِخ) محلی در راه رامسر به رشت.

چینی خانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) خانه که ظروف چینی در آن باشد. (آنندراج). || رواقی که در عمارتها سازند و طاقهای مختصر نزدیک بهم به طرح غریب در آن ترتیب دهند و ظروف چینی و شیشه های الوان در آن گذارند برای خوشایندگی و آرایش آن مکان.

چینی خانه.

[نَ] (اِخ) اسم محلی است در اصفهان از یک سمت جنب عمارت دولتی و از طرفهای دیگر پشت بازار مسگرها و میدان شاه واقع است. (مرآت البلدان345 ج4).

چینی خانه.

[نَ] (اِخ) رجوع به شیخ صفی الدین (بقعه ای) در دایرة المعارف فارسی شود.

چینی ساز.

(نف مرکب) آنکه چینی سازد. که ساختن ظروف لعابدار از خاک چینی کار دارد. که کارش ظروف لعابدار ساختن از خاک چینی است.

چینی سازی.

(حامص مرکب) هنر یا صنعت ساختن ظروف و اشیاء لعابدار و از خاک چینی. رجوع به دایرة المعارف فارسی (ذیل سفالینه سازی) شود.

چینی طراز.

[طَ] (ص مرکب) دارای طراز چینی. با طراز چینی. با زینت و آرایش چینی :
دگرباره این نظم چینی طراز
ببین تا کجا میکند ترکتاز.نظامی.
دخت سقلاب شاه نسرین نوش
ترک چینی طراز رومی پوش.نظامی.

چینی کار.

(ص مرکب) که کار آن چون کار چینیان است. که تصاویر و نقوش و عمل چینیان باشد :
نقش این کارگاه چینی کار
بهترک بستمی درین پرگار.نظامی.

چینی ناز.

(ص مرکب) دارای ناز و کرشمهء چینی. با کرشمه و غنج و دلال چون چینیان :
گفت رومی عروس چینی ناز
کای خداوند روم و چین و طراز.نظامی.

چینی نگار.

[نِ] (ن مف مرکب) که آفرینندهء آن چینی باشد. که از مردم چین آن را ساخته و پرداخته باشد. ساخته و پرداختهء دست چینی. || در چین ساخته و پرداخته شده. پرداخته و ساختهء چین. || (ص مرکب) با نگار و نقش چینی. || مجازاً زیبا: نگار چینی. دلبر چینی. زیباروی چینی :
مکن ترکی ای ترک چینی نگار
بیا ساعتی چین بر ابرو میار.نظامی.
بهاری کهن بود چینی نگار.نظامی.

چینی نواز.

[نَ] (نف مرکب) نوازندهء چینی. که مایهء نوازش چینی است :
ز غلغل صراحی است چینی نواز
دهان قدح مانده از خنده باز.ظهوری.

چیوی زاده.

[دَ] (اِخ) محمد افندی. از علماء و شیخ الاسلامان دوران سلطنت سلطان مرادخان ثالث و فرزند محیی الدین چیوی زاده است و بسال 995 ه .ق. درگذشته است. (قاموس الاعلام ترکی).

چیه.

[چِ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایتیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. در 26هزارگزی شمال خاوری نورآباد و 15 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع شده. جلگه است و از چشمه آبیاری میشود. ساکنینش از طایفهء ایتیوند می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».