جن نامه هوشنگ گلشیری / دریافتی از میهن ایبوک

مجلس اول  

پدر را در سال ١٣٣٤ بازنشسته کردند. معمولا يک راست به خانه نمي آمد. دوچرخه داشت و اگر تابستان بود و آخر 

برج ، توي خرجين اش يک خربزه بود و گاهي دو هندوانـۀ کوچک . باچرخ جلو در را، که جز شب ها بسته نمي شد، 

چهارتاق باز مي کرد و همان جا، ميان شير آب و در، تکيه مي داد و قفل مي کرد. هندوانه ها يا خربزه را _اگر آخر برج 

بود_بيرون مي آورد و زير شير آب مي گذاشت . شير را که روشان باز مي کرد، دست و روش را مي شست و بعد سر 

شلنگ را در شير فرو مي کرد و آن سرش را روي هندوانه ها يا خربزه ميزان مي کرد.  

آب پاشي حياط کار خودش بود. از بالاي حياط شروع مي کرد و از گوشـۀ راست . ديوارها را هميشه در نوبت دوم 

مي شست . پدر آب مي ريخت و مادر ـاگر نان نمي پخت ـ جارو به دست ، با دو پاي پدر و پشنگه هاي آب و آبشرۀ

خاک آلود و پردوده همپا مي شد. سه روز يک بار نوبت خواهر بزرگتر بود که آن وقت ها سيزده ، چهارده سالش بود؛ اما 

از بس فشار آب قوي بود و کف سيماني حياط را پدر شيبدار درست کرده بود و آبشره ها از اين جا و آن جا از او جلو 

مي زد، داد پدر را درمي آورد: بجنب ، دختر!  

دورتادور باغچه را پدر باريکـۀ جويي سيماني درست کرده بود و بعد هم آجرهاي مربع را لوزي وار، دورتادور، در خاک 

باغچه نشانده بود. آب کف کرده و پردوده اول جوي را پر مي کرد و بعد از روي زاويه هاي قائم ميان لوزي ها نم آبي به 

باغچه مي ريخت و هنوز يک کف دست را ترنکرده ، پدر داد مي زد: ببين ، چه کار کرد؟  

به مادر مي گفت و خواهر بزرگتر مي جنبيد و گاهي حتي با دست و دو پا جلو آبشره ها را مي گرفت و با تمام پهناي 

جارو آب را به دهانـۀ چاهک مي رساند. آب در قدح طور دهانـۀ چاهک مي چرخيد و خاک گاه سرخ و دوده هاي 

هميشه سياه را پايين مي برد. بعد هم نوبت ديوارها بود: آجرهاي سرخ و داغ . پدر انگشت شستش را بر دهانـۀ

شلنگ مي گذاشت و پشنگه هاي ضربدار آب را بر هُرم آجرهاي ديوار روبه رو مي پاشاند و بر ديوار طرف راست و 

ديوارک آشپزخانه و خواهر يا مادر ـاگر نان نمي پخت ـ همان جلو باغچه مي ايستادند و آب را که حالا فقط کف کرده بود 

و رو به آن ها مي آمد به چاهک مي راندند.  

پدر که سر شلنگ را پاي درخت کنار، بر يک تکه گوني ، مي گذاشت و خودش مي رفت تا فشار آب را کم کند، خواهر 

يا مادر بار ديگر حياط را، از سر تا ته ، جارو مي کشيدند. از زمين ديگر بخار برنمي خاست . بخار ديوارهاُتنُک تر شده بود 

و تا پدر برود و لباس کارش را دربياورد و زيرشلواري به پا بيايد، دورتادور درخت کنار آب جمع شده بود.  

آب دادن به باغچه و پاشيدن پشنگه بر گل ها کار پدر بود. گلبرگ هاي زرد يا اصلا نارنجي لادن ها با آن لکـۀ قهوه اي 

وسط و پرچم هايي که ديگر نمي شد ديد، زير قطرات ريز آب و شست و شلنگ پدر مي لرزيدند و قطره هاي آب از 

برگ هاي سبز سير و قلب مانند و حتي شاخک هاي سبز و تردشان سرازير مي شد. ميمون و شاه پسند و شب بو هم 

داشتيم و کنار ديوار، در دو رديف ، لاله عباسي و پشت کنار، نزديک تنور مادر، سه تاج خروس . دست آخر هم يک 

تکه گوني را در گوشـۀ کرت سبزي اش مي گذاشت و سر شلنگ را بر زاويـۀ قائمـۀ ميان دو لوزي ميزان مي کرد، تا 

مبادا فشار آب ، هرچند ديگر فشاري نداشت ، ريحان يا تربچه اي را ريشه کن کند. کرت سبزي يک متر در يک متر هم 

نبود. خود پدر تخم شان را مي پاشيد و فقط همان قدر بود که سبزي عصرانـۀ پدر را بدهد. اما بوتـۀ گل ها رامي خريد و 

يکي يکي ، وقتي من و حسن با نوک مالـۀ پدر در امتداد نخي گودال مي کنديم ، در زمين مي نشاند. فراهم کردن کود 

باغچه هم با ما پسرها بود. از آن طرف خاکريز گله هاي گوسفند را به کشتارگاه مي بردند و ما سطل به دست به گدار 

آن طرف خاکريز مي رفتيم و دانه دانه پشکل برمي چيديم و وقتي خوب با نيمه مي کوبيديم ، گوشـۀ باغچه مي ريختيم 

تا پدر بيايد و با نوک ماله دور ساقـۀ ترد هر گل بپاشد.  

گليم را خود پدر، اگر ما دم دست نبوديم ، که اغلب هم نبوديم ، مي آورد. گوشـۀ گليم را مي گرفت و از گوشـۀ

آشپزخانه تا کنار باغچه مي کشاند و تاهاش را باز مي کرد و منتظر مي ايستاد تا خواهر چانه کردن خمير را تمام کند و 

يا مادر از آشپزخانه بيايد و به نوک جاروي خيس گرد گليم را بگيرد. بعد هم همان جا مي نشست و يک مشت سبزي 

عصرانه اش را مي چيد: برگ هاي سبز وهنوز کوچک چند تربچه ، چند پر هم ريحان و يکي دو پيازچه . پرپين هم بود، 

اما نمي خورد. خواهر مي شست و کنار سيني نان گرم ـاگر مادر نان مي پخت ـ و نعلبکي پنير مي گذاشت . باديـۀ آب 

يخ را بعد مي آورد. آخر برج ها هندوانه را پدر قاچ مي کرد. خربزه مي ماند براي فردا، مگر وقتي دايي مادر بود يا 

ميرزاعمو، شوهرِ خاله تهراني .  

2                                                                                                                                    

چاي را مادر قبلا دم کرده بود و پدر حالا ديگر خودش چراغ خوراک پزي و کتري و قوري را از آشپزخانه مي آورد، و وقتي 

کسي ، هرکس ، بالش پدر را مي آورد و پدر تکيه به آن مي زد، بچه هاي کوچکتر که دور و بر تنور مي پلکيدند، به 

سروقت پدر مي رفتند تا از ته ماندۀ نان و پنير و سبزي اش يکي دو لقمه نصيب ببرند. سيني را که خواهر بزرگتر 

مي برد و پدر اولين چاي اش را مي خورد، ته تغاري مي توانست بر زانوي پدر بنشيند و با سبيل جو گندمي يا 

دگمه هاي جليقه اش بازي کند. اگر پدر سر حال بود، ساعت بغلي اش را از جيب جليقه اش درمي آورد، درش را باز 

مي کرد و به نوبت به گوش دخترها ـاگر هر دو بودندـ و پسر ته تغاري نزديک مي کرد تا آن صداي آهسته اما موزون را 

بشنود.  

آن روز ـيادم است ـ ما هم بوديم ، آخر برج بود و من و داداش حسن مي رفتيم و مي آمديم . وقت نان پختن مادر هم 

بود. گاهي دو روز يک بار مي پخت ، اگر مهمان داشتيم ، نه از همسايه ها، که کسي به مهماني نمي آمد و ما هم 

نمي رفتيم . همکارهاي پدر هم نمي آمدند. اما ماهي يکي دو بار، تابستان ها بيشتر، خويشاوندي از اصفهان مي آمد، 

بيشتر دايي مادر و يا ميرزاعمو. مادر معمولا نان ها را بر سر تنور و به ديوار تکيه مي داد و بعد که خنک مي شدند، 

دسته مي کرد و همان جا، پايين پاي خودش ، بر بقچه اي گشوده مي گذاشت . نمي شد کش رفت . خواهر بزرگتر 

بيشتر مواظب بود و سيخ اغلب داغ هميشه در دسترس مادر بود. اما آخرين چانه ـ اگر صبر مي کرديم ـ نصيب ما بود. 

مادر خميرهاي ته قدح را با کاردک خميرتراشي اش مي تراشيد و خودش چانه مي کرد و پهن مي کرد و بر شاطري 

مي انداخت و به تنور مي زد. وقتي مادر نان را نصف مي کرد، هرکدام گازي به سهم مان مي زديم و بقيه را توي مشت 

مچاله مي کرديم و مي دويديم بيرون ، تا به بازي ادامه بدهيم ، فوتبال و تازگي ها واليبال . تيله بازي هم هنوز مي کرديم . 

اين يکي را ديگر پدر نمي بايست بداند. بزرگ شده بوديم و زشت بود. نان ته تغاري خشک و ترد بود، لقمه را توي 

دهان مي چرخانديم و گلوله هاي ريز و خمير هنوز نپخته را به بيرون تف مي کرديم .  

مادر، هروقت نان مي پخت ، تنور را دمدمهاي آمدن پدر آتش مي کرد: دست به دست مي ماليد و ما همه اش 

مي رفتيم و مي آمديم . چانه را خواهر بزرگتر آماده کرده بود، همان قدر که توي سيني بزرگ و گرد کنگره دار مسي جا 

بود، و مادر حتي يکي را پهن کرده بود، اما دستکش به دست مي رفت و مي آمد. چوب ها را هم يکي از ما، بسته به 

نوبت ، همان صبح توي تنور چيده بوديم و چند تکه کاغذ مچاله شده جايي گذاشته بوديم . همان که کبريت مي کشيد و 

پتـۀ چادرش را به کمر مي بست ، چوب ها يا سعف نخل ها گر مي کشيد و سينـۀ تنور آن قدر گرم مي شد که خمير به 

آن بچسبد، اما مادر باز مي رفت و به شله و کوفته اش توي آشپزخانه سرمي زد، يا وقتي حسابي ذله مي شد، 

مي نشست کنار باغچه و پسر ته تغاري اش را شير مي داد، و ما، به قول خودش ، هار و هور هي پابه پا مي کرديم : به 

مستراح مي رفتيم يا آب به سر و صورت مان مي زديم و هي همان دور و بر مي پلکيديم تا وقتي که مادر غر مي زد: 

شير داغ که نمي توانم به بچه بدهم .  

گاهي نفرين هم مي کرد: دو دستش را توي آرد کف سيني گرد مسي مي زد، رو به آسمان مي گرفت و مي گفت : 

خدايا، از دست اين ها!  

ما به دو مي رفتيم و باز برمي گشتيم ، حتي يکي مان مي پرسيد: مي خواهي من روشنش کنم ؟  

ـ نه ، نه ، باز مي خواهي آن قدر نفت بريزي که همـۀ نان ها بوي نفت بگيرند؟  

بالاخره خودش مي آمد، دستکش را باز به دست مي کرد و يکي دو قطره نفت بر چوبي مي چکاند و کبريت مي کشيد 

و وقتي آتش حسابي از دهانـۀ تنور گُر مي کشيد، يا نان اول به نان دوم مي رسيد، پدر پيداش مي شد. فايده اي 

نداشت ، نمي شد چيزي کش رفت . همان نان ته تغاري هم بد نبود. ديگر عادت کرده بوديم : تکه اي از نان خشک و ترد 

را مي جويديم و گلوله هاي خمير نپخته را تف مي کرديم .  

اما آن روز ـ يادم است ـ وقتي رسيديم تنور روشن بود و بوي نان سوخته مي آمد. خواهر سيخ به دست بر پنجـۀ پاها 

ايستاده بود، داد مي زد: ننه بدو، سوخت .  

ما را هم که ديد، دستي را حايل پنج شش نان برشتـۀ دسته کرده بر سفره گرفت وگفت : آمدند ننه ، بدو!  

3                                                                                                                                    

سراغ تنور هم که رفت و بر پنجـۀ پا ايستاد، باز يک دستش ، انگار حايل نان هاي پخته باشد، توي هوا بود. ناني 

برداشتيم . ديد و جيغ زد: ننه !  

نه ، مادر پيداش نبود. دوچرخـۀ پدر به ديوار تکيه داشت . زير شير آب هندوانه يا خربزه اي نبود. خرجين پشت ترک هم 

خالي بود. حتي حياط آب پاشي نشده بود. دوده ها اين جا و آن جا برکف حياط نشسته بود. از هوا مي آمد، از دهانـۀ

لوله هاي بلند آجري يا سيماني آن طرف ديوار پليتيِ شرکت . شکل منار بودند. قسمت پايين شان حتما قطورتر بود و 

بعد باريکتر مي شد، و بالاخره به دهانه اي باريک و گرد مي رسيد که حلقه حلقه دود غليظ بيرون مي داد. پدر همين ها 

را مي ساخت ، آجرهاي سرخ لندني را، حتما، رج به رج روي هم مي چيد و بالا مي رفت . دود، اگر هوا دم مي کرد و 

شرجي مي شد ـکه مرداد و شهريور هميشه شرجي بود و بايست مي دويديم ، بدويم ، تند، تا مگر بادي به 

صورت مان بخوردـ گلوله مي شد و پايين مي آمد، بر يخـۀ سفيد آدم مي نشست ، يا بر لباس هاي شسته و حتي بربند 

رخت . ما پيراهن سفيد نمي پوشيديم ، نداشتيم . همين پارسال پيرارسالش ، وقت صبحگاه ، سربازها دورتادور 

دبيرستان را محاصره کردند و بعد هرکسي را که پيراهن سفيد پوشيده بود بردند، ريختند توي ماشين ارتشي و 

بردند.  

نان را نصف کرده بوديم و بايست مي رفتيم ، اما به طرف آشپزخانه رفتيم ، صداي مادر از اتاق دوم مي آمد. در دو اتاق 

جلو ما مي نشستيم و اتاق عقبي را به زن و شوهر جواني اجاره داده بوديم . توي طارمي غذا مي خوردند و همان جا 

هم مي خوابيدند. شوهر غروب مي آمد، لاغر بود و سياه سوخته . زن سفيد و چاق بود، تپل . خنده رو بود. کجاست 

حالا؟ اذيت مي کرد، وقتي که قهر نبوديم . حالا دو هفته اي بود قهر بوديم ، از ترس اين که باز دوباره بيفتم و آن طور 

بشوم که شدم ، قهر کردم.  

مادر گفت : بلند شو، خوب نيست ، بچه هات مي بينند.  

پدر وقتي خيلي خسته بود، يا دلش مي گرفت ـخودش مي گفت گرفته است ـ يا دل هوا مي گرفت و هيچ بادي 

نمي آمد و دوده ها پايين مي آمدند و بر گلبرگ هاي نازک و نارنجي لادن هاش مي نشستند و يا سبزي هاش را 

خال خال مي کردند، دراز به دراز مي خوابيد، پاها باز و دست ها گشوده به دو طرف . پنج شش دقيقه اي بي حرکت 

مي ماند و يک دفعه به دمي طولاني هوا را تو مي داد و ناگهان و در بازدم به يک نفس مي گفت : هاي واي ، مادر!  

طوري که انگار گفته باشد «هاي »، يا فقط «ها»، و چنان بلند که هرکس هرجاي خانه بود از جا مي پريد. باز چند 

دقيقه اي بي حرکت مي ماند، با پاهاي گشوده و دو کف دست َلخت بر قالي ، و هاي واي اش را مي گفت . قرارش فقط 

سه بار بود و بعد ديگر بلند مي شد، مي گفت : خوب خوب شدم.  

خوب خوب هم بود. تا حالا، به قول خودش ، دکتر نرفته بود. اما حالا دمر خوابيده بود، با همان لباس کار و کفش به پا، و 

يک دست را پشت گردنش گذاشته بود و يکي در راستاي تنش بر قالي بود، مشت کرده . مادر کنارش نشسته بود، 

دستکش نانوايي به دست راست : با شما هستم .  

پدر را به ضمير جمع صدا مي زد، حتي وقتي دعواشان مي شد. اگر دور بود، مي گفت :«بابا حسن !» مرا نمي گفت . 

پدر هم همين طور. اما ضمير مادر مفرد بود: با توام.  

پدر تکان نمي خورد. صداي هق هق نمي آمد، شانه اي هم تکان نمي خورد، همان طور که وقتي ياد برادر ناکامش افتاد 

و گريه کرد. اما آن طور که خوابيده بود و دست راستش را مشت کرده بود و دست چپش را آن طور بر گوش چپ و 

پشت گردن پيچانده بود بايست صدايي مي آمد، يا دست کم شانه هاش تکان مي خورد. ما همه مي دانستيم که دارند 

بازنشسته اش مي کنند ـجز ته تغاري که هنوز داخل آدم نبودـ منتظر هم بوديم که همين روزها براي تسويه حساب به 

حسابداري يا جايي احضارش کنند و سابقه اش را بدهند. شش ماهي بود شروع شده بود. هرهفته اي توي ايستگاه 

يک ، محلـۀ ما، يکي دونفر بازنشسته مي شدند، يا بازخريدشان مي کردند با ده پانزده سال سابقه . پولي مي دادند و 

گاهي هم يک مقرري ماهانه روش ، و بعد انترناش شرکت مي آمد، اثاث شان را بار مي کرد. بچه هاي بزرگتر روي 

بارها مي نشستند و پدر و مادر جلو، کنار دست راننده ، و اگر بچه اي کوچکتر داشتند، مثل علي ما، توي دامن زن 

مي نشست و اگر بزرگتر بود، مثل دردانه که پنج سالش بود، از شيشه بيرون را نگاه مي کرد و به ما که دور ماشين 

ايستاده بوديم ، مي خنديد. فقط او مي خنديد. در خانه شان را مأموران ادارۀ رفاه قفل مي کردند، اما ما از ديوار بالا 

4                                                                                                                                    

مي رفتيم ، شلنگ به دست ، و گل هاشان را آب مي داديم ، مثل پدر و پشنگه اي . فقط دو يا سه روز خالي مي ماند. 

مي آمدند، زن و مردي جوان با يکي دو بچـۀ کوچک ، فقط . پدر شصت سالي داشت . خودش مي گفت ندارد. مي گفت 

براي فرار از سربازي ، سجل که مي گرفته ، شناسنامه اش را بزرگتر گرفته است . اما شناسنامه مهم بود. پولي 

مي دادند و حتماً هم ماهانه اي برامان منظور مي کردند و ما حتما بايست مي رفتيم به اصفهان ، با اتوبوس و به خرج 

شرکت . بازخريد و يا پول بازنشستگي به حساب آن روزها براي خودش پولي بود؛ مي شد باش خانه اي خريد و يا 

دکاني علم کرد. گاهي حتي مي شنيديم که مثلا توي ايستگاه هفت يا يازده دزدها، نصف شب ، رفته اند سراغ زن و 

شوهر پيري . دست و پاي زن را بسته بودند و در دهانش يک تکه کهنه چپانده بودند. سر پيرمرد را گوش تا گوش 

بريده بودند. اشتباهي رفته بودند؛ اما سي هزارتومان پول کمي نبود، گاهي حتي کسي چهل هزار تومان گرفته بود. 

ما هم نگران بوديم . حياط خانه هاي ايستگاه يازده ، وقتي ما بوديم ، باريک و دراز بود، آن قدر دراز که مي شد توش 

چرخ سواري کرد. اما شب ها در و ديوار روبه رو دور بود و تاريک و آدم نمي دانست از کجاي آن ديوارهاي دراز دو طرف 

بالاخره اول دو دست و بعد سري بالا مي آيد. پدر خرجي را که مي داد، بقيـۀ پولش را توي جيب جليقه اش 

مي گذاشت يا جايي ديگر. پول خردها که آن جا بود، و جليقه اش را، حتي اگر هوا شرجي بود و پشتش از عرق شوره 

مي بست ، هيچ وقت در نمي آورد. شب ها، آن جا که بوديم ، خواب نداشتيم ، به خصوص که پشت خانه هنوز بيابان بود 

و به يک خيز مي شد به طارمي رسيد و بعد روي پشت بام آمد. ما، حتي وقتي دوازده سيزده ساله بوديم ، 

مي توانستيم ، و بعد هم از پشت بام به روي بام آشپزخانـۀ کنار حياط مي پريديم و از آن جا به حياط ؛ دست بر ديوار 

مي گرفتيم و آويزان مي شديم و بعد مي پريديم . خانـۀ همسايـۀ دست راستي خالي بود. حالا البته حتما همـۀ

خانه ها پر شده بود، اما مي گفتند کسي صدايي نشنيده . اصلاً اشتباهي رفته بودند. تازه نمي شد سر همـۀ ماها را 

بريد، يا دست کم دست و پاي ماها را بست تا بتوانند بروند سروقت پدر. به يک چرخش سر هم مي شد ديوارهاي 

سه طرف حياط را ديد، و سر که کمي بالا مي کرديم از خط مستقيم لبـۀ پشت بام هيچ دستي يا سري بيرون 

نزده بود. اما، خوب ، اغلب شب ها وقتي ما مي بايست خواب مان برده باشد، پدر و مادرپچ پچ مي کردند که پول ها را کجا 

بگذارند. مي خواستند اسکناس ها را چند دسته کنند و هر دسته را جايي بگذارند. مادر همه اش همين را مي گفت و 

پدر بالاخره مي گفت : خودم مي دانم چه کارش کنم . تو بخواب .  

پيرزن حتما از ترس چيزهايي گفته است ؛ وقتي ديده سر مردش را گوش تا گوش بريده اند. چيزي نبرده بودند. چورو 

مي گفت : دنبال پول قلمبه بوده اند.  

مادر مي گفت : آخر چي شده ؟ چقدر به ت مي دهند؟ اين که ديگر حقوقت نيست که نگويي .  

پدر همچنان ساکت و دمر خوابيده بود و صداي زير خواهر بزرگتر که حالا ديگر چهارده سالش بود، از حياط مي آمد: 

ننه ، بدو، سوخت . من نمي توانم درشان بياورم.  

مادر مي گفت : سوخت که سوخت .  

و با خودش غر مي زد: من خودم آتش به سرم هست .  

و به ما اشاره کرد که برويم . به خواهر دوم نگفت . بالاي اتاق نشسته بود، پشت به چرخ خياطي مادر، و ديگر با 

عروسکش بازي نمي کرد. همين يکي را داشت . مادر براش درست کرده بود و طبق صورت عروسکش مثل صورت 

خودش بود: ابروها پيوسته و پرپشت ، و لپ هاش ـ به قول پدرـ دو گل هندوانه . مادر لپ هاي عروسک را با نوک مداد 

قرمزي که به دهان مي زد، سرخ کرده بود. شش سالش مي شد. خواهر سوم آن جا نبود. پنج سالش بود. مادر آن ها 

را شيربه شير زاييده بود، مثل من و داداش حسن . اغلب خانـۀ آقامقتدا بود. کارمند بود و خانه اش سر کوچه بود. 

چهاراتاقه بود با حياط بزرگ و زمين چمن کاري جلو طارمي . عمه خانم مي آمد، مي بردش . بچه نداشتند. اما علي را 

نمي بردند؛ از بس عمه وسواسي بود : همه اش چيزي مي شست ، يا حياط را مي شست و يا زير شير وضو 

مي گرفت . خانم خانم ها موهاي دردانه خانم را ريز مي بافت و يک روبان سرش مي زد، هربار هم به يک رنگ ، و پشت 

سرش مي انداخت .  

به حياط که آمديم خواهر داشت ناني برشته و نيم سوخته را از سر سيخ مي گرفت . من گفتم يا داداش حسن گفت : 

خاک بر سر بي عرضه ات !  

5                                                                                                                                    

گفت : نمي شود.  

صورتش اشک آلود بود، شايد هم از هرم آتش تنور عرق کرده بود، اما زبانش را هنوز داشت . از در که بيرون مي رفتيم ، 

گفت : شکم گنده ها! فقط بلدند بخورند.  

وقتي برگشتيم ، هردو، پشت به بقچـۀ نان ايستاد: پاها گشوده و سيخ به يک دست و نان برشته و سوخته 

به دستي که دستکش نداشت . من انگشتي به طرفش تکان دادم. جيغش بلند شد: ننه !  

و به من گفت : تو را به خدا نکن .  

هر ده انگشت را تکان مي دادم و جلو مي رفتم ، انگار بخواهم دست برسانم به زيربغلش . دهانش به خنده باز شد و 

يک قطرۀ درشت عرق يا اشک از کرک بالاي لبش روي چانه اش افتاد. مي خنديد و همين حالا و دم بود که از 

غش غش خنده به زمين بيفتد. به حسن مان گفت : بگو نکند.  

نکردم ، حوصله اش را نداشتم ، اگر نه مي شد ـ بي آن که دست بهش بزنم ـ کاري کرد که از خنده ريسه برود و ما 

هرچه بخواهيم نان برداريم و دربرويم . به دو رفتيم ، تمام کوچه را دويديم و سر کوچه حتماً ديگر يادمان رفت ، يا وقتي 

پيچيديم به پشت خانه ها و به ميدان رسيديم ، يادمان رفت . بچه ها والبيال بازي مي کردند. تور والبيال را دانگي 

خريده بوديم و عصربه عصر تيرک ها را از سه کنج حياط خانـۀ چورو اين ها مي آورديم و در دو گودال مي نشانديم و 

سنگ دورشان مي ريختيم و تور را به ميخ هاشان بند مي کرديم . سر سلامتي مي زديم ، اما گاهي که از 

ايستگاه هاي ديگر مي آمدند بازي تيغي مي شد. اغلب بزرگتر و حتي بلندتر از ما بودند. توي ايستگاه سه ديلاقي بود 

که همان طور ايستاده آبشار مي زد، از وسط زمين . اما مي باختند و جر هم مي زدند. پدرها، انگار بخواهند از ما 

حمايت کنند، همان نزديکي ها روي پل مي نشستند و زيرچشمي ما را مي پاييدند. يک بار که باختند و ما پول را از 

داور گرفتيم ، توپ ما را برداشتند و دستش ده کردند و بردند. آقامقتدا هم بود. ديد، اما کاري نکرد. گفت : گفتم بازي 

مي کنيد. نفهميدم که .  

و حالا هروقت مسابقه اي بود، شورت و زيرپيراهني به تن و کرکاب به پا مي رفت و مي آمد و زيرچشمي نگاه مان 

مي کرد.  

تا غروب بازي مي کرديم و شب باز، شام خورده و نخورده ، توي کوچه بوديم . کوچه و خيابان مثل روز روشن بود. پدر 

مخالف بود، شامش را که مي خورد، مي رفت در را قفل مي کرد و کليد را مي گذاشت زير سرش . وقتي شنيد با 

سنگ سگي را کشته ايم جد گرفت که نبايد برويم . سگ ها، که بالاخره نفهميديم از کجا، شب ها گله اي مي آمدند، 

از کوچـۀ ما داخل مي شدند و کوچه به کوچه جلو مي رفتند تا حتماً برسند به ايستگاه يازده و دوازده .  

ايستگاه سه دبستان ما بود، وقتي آن جا مي نشستيم ، عصرها توي لوله هاي بزرگ فاضلاب که هنوز کار 

نگذاشته بودند، راست راست مي دويديم و يا از بدنـۀ داغ شان سرمي خورديم پايين . سر لوله هاي باريک يک دايرۀ

آهني بود که به ضرب سنگ يا ته تيشـۀ پدر کنده مي شد و جان مي داد براي طوقه بازي . سر يک تکه سيم را خم 

مي کرديم و از بقيه اش دسته مي ساختيم . طوقه که راه مي افتاد، ديگر مي شد همـۀ ايستگاه را رفت و برگشت .  

ايستگاه چهار يخ مي دادند: تابستان ها هر روز صبح سياه سحر من يا حسن ، بسته به نوبت ، مي رفتيم و ربع قالب 

سهم مان را لاي گوني مي پيچيديم و بر سر و يا شانه به خانه مي آورديم . اگر دير مي رفتيم قالب يخ ديگر نيم قالب 

هم نبود، باريک هم مي شد و ربع قالب ما، اگر هم خوب توي گوني مي پيچيديمش و به دو هم مي آمديم ، همين قدر 

بود که تا پيش از ظهر بکشد و بعدازظهر کاسـۀ آب پدر بي يخ بماند.  

بعد هم ايستگاه شش بود. دبيرستان مان آن جا بود که ديگر حتماً نمي رفتيم ، هرچند من از مثلثات و انشا تجديدي 

آورده بودم. ايستگاه هفت بازار بود و پلي که به اهواز مي رفت . بعد از ايستگاه يازده را ـمي گفتندـ باز ساخته اند. 

بيشتر از اين که سگ ها کوچه به کوچه مي رفتند عصباني شده بوديم . بو مي کشيدند و جلو مي رفتند و تا آن جا که ما 

دنبال شان گذاشته بوديم ، هيچ کوچه اي را بو نکشيده وانمي گذاشتند. يک شب يک دسته ته کوچـۀ ما با سنگ 

جلوشان را گرفتند. سگ ها برگشتند. چند نفري منتظر ايستاده بوديم ، سنگ به دست و سر کوچه ، همان جا که هر 

6                                                                                                                                    

شب بوکشيدن شان را شروع مي کردند. ناني هم از همين کوچه شروع مي کرد. عصرها مي آمد، طبق بر سر و 

درست از سر کوچه داد مي زد: ناني ، نان داغ ، نان تازه !  

زن هاي عرب هم از همين کوچه شروع مي کردند، صبح ها، طبقي کوچکتر از طبق ناني بر سر، اما پر از ظرف هاي 

لعابي کوچک سرشير و يک دبـۀ بزرگ شير در وسط .ُام ليلي داد مي زد: شير، شير و سرشير!  

سگ ها واقعاً لج مان را درآورده بودند وگرنه بازي که زياد بود. البته موش هم آتش زده بوديم ، يکي دو بار، و بعد ديگر ول 

کرده بوديم . موش که نبود، موش خرما بود، به چه بزرگي . دهانـۀ يک گوني را که بر دهانـۀ لوله هاي راه آب خيابان ها 

به جوي سيماني مي گرفتيم و از آن سر سنگ مي انداختيم و يا چوبي تکان تکان مي داديم ، يکدفعه ته گوني پر 

مي شد و چيزي توي گوني لول مي خورد. بازي نبود. سگ ها که برگشتند بستيم شان به رگبار سنگ . سگ ها از 

دسته اي به دسته اي مي رفتند و سنگ ها با صداي خفه به سر يا شکم شان مي خورد. يکي دو تا که برگشتند و ته 

کوچه سنگباران شدند، باز برگشتند. يکي از همين دو تا بود که وقتي برگشت ، به ضرب سنگ توي جوي آب افتاد و 

ديگر نتوانست بالا بيايد. سنگ که به سرش مي خورد ديگر صداي خفه نمي کرد، يا صداي خفه در صداي جيغه هاي 

سگ پنهان مي ماند. پدرها از بوي لاشه اش فهميدند و ديگر، براي ما حداقل ، بازي شب ها قدغن شد.  

شب ها مثل روز روشن بود. کشتي هم مي گرفتيم ، توي چمن جلو طارمي خانـۀ آقامقتدا اين ها. پدر با اين هم 

مخالف بود. مي گفت : آخرش به دعوا مي کشد.  

شايد هم مي ترسيد که سربازها باز بريزند و بالاخره ما را بگيرند، گرچه ديگر حکومت نظامي نبود و گاهي که روي 

ديوار خانه اي کسي مثلا نوشته بود: «کار، بهداشت ، فرهنگ براي همه »، همان صبح زود پاک مي شد.  

پدر کليد را مي گذاشت زير بالش اش و مي خوابيد. مي شد از ديوار بالا رفت ، ديوار را طي کرد و از روي بام آشپزخانه 

به پشت بام رسيد و از پشت بام همسايه روي طارمي شان پريد، نه از طارمي خودمان که زن و شوهر غذا 

مي خوردند و زن ـگرچه قهر بوديم ـ تا فرصت مي کرد زبانک مي انداخت . از لبـۀ طارمي که به پايين آويزان مي شديم ، 

ديگر توي کوچه بوديم . مادر نمي خواست به پشت بام رفتن بکشد، مي ترسيد که قر بشويم . اين طور مي گفت . شايد 

هم از ترس شوهر زن بود که انگار بويي برده بود و تازگي ها چپ چپ نگاهم مي کرد. شايد هم مي ترسيد که 

همسايه ها توي حياطهاشان خوابيده باشند. پدر که خوابش مي برد يا غلت مي زد، مادر کليد را برمي داشت و در را 

آهسته باز مي کرد. بعد از شام پدرها ديگر روي پل جمع نمي شدند. پل کنار ميدان بازي مال ما مي شد. دو طرف و 

رو به هم مي نشستيم و هربار يکي چيزي مي خواند. صدا نداشتيم ، اما مي خوانديم تا بالاخره چورو سر غيرت 

مي آمد و «جبلي » مي خواند. با آن صداي گره دارش و جوزک بزرگي که زير پوست قهوه اي روشنش بالا و پايين 

مي رفت .  

گاهي هم مثل عرب ها کف مي زديم و با هم مي خوانديم تا بالاخره مادرها يکي يکي مي آمدند و صدامان مي زدند.  

بچه ها داشتند والبيال بازي مي کردند. جاي ما معلوم بود، در ثاني دو نفر بوديم ، يکي اين طرف مي ايستاد و يکي 

آن طرف . داداش حسن وسط را خوب مي گرفت و جدي بازي مي کرد و جر هم نمي زد و من مي توانستم بسازم ، اما 

اگر پام روي خط مي رفت و داور هم مي ديد، جر مي زدم. چورو آبشار مي زد. بلندقد بود و سياه سوخته . اميرو، اگر 

مي آمد، کفش به پا بازي مي کرد. ماها، همه ، پابرهنه بوديم . عصرها ديگر هوا آن قدر داغ نبود، حتي اگر شرجي نبود. 

ظهر اگر بود، قير آسفالت خيابان ها نرم مي شد و حباب مي بست ، بنفش و نارنجي ، و پاي آدم ، اگر بي هوا مي رفت ، 

در داغي نرم قير فرومي تپيد.  

چورو اول کرکاب هاش را آويزان مي کرد به يکي دو ميخ تيرک ها و بعد مي آمد مي ايستاد جاي آبشارزن و تا آخر هم 

تکان نمي خورد. غرغرو نبود، اما اگر دو يا سه يا حداکثر چهار بار توپ را درست يک وجب بالاي تور نمي فرستادم با 

مشت محکم مي زد توي شبکه هاي تور يا اصلا کرکاب هاش را برمي داشت ، به پا مي کرد و تلق تلق مي رفت . اما زود 

برمي گشت ، همين که صداش مي زديم مي آمد. کرکاب هاش را آويزان مي کرد و منتظر مي ايستاد. خوب آبشار مي زد. 

دفاع به عهدۀ ديگران بود. براي جا خالي هم حسابي سوراخ بود. تکان نمي خورد. فقط مي زد، محکم و دقيق و مُک 

يکي دو متري آن طرف خط وسط ، به خصوص اگرمي ديد که زني دارد نگاه مي کند، مثلا زن حسابدار ادارۀ رفاه . اغلب 

پنجره را باز مي کرد و نگاه مي کرد و گاهي شب ها، وقتي دير وقت بود، سايه اش مي افتاد روي همان پنجره ، يا دو 

7                                                                                                                                    

سايه مي افتاد و ما از همان روي پل هم مي ديديم و شب همه اش غلت و واغلت مي زديم و يا هرچه شعر از بر 

بوديم توي دل مان مي خوانديم تا مبادا دست به خودمان بزنيم و به قول سيدعربي کور شويم . کيف مي داد، از 

فيلم هاي سينماي بهمنشير هم بيشتر، به جز تارزان .  

زن همسايـۀ ما هم گاهي مي آمد و مي ايستاد توي باغچـۀ جلو طارمي که کرت بندي اش را ما کرده بوديم و از لاي 

سفساف هايي که من و داداش حسن کاشته بوديم ، يا به فرض سعيد، نگاه مان مي کرد. از غش غش خنده اش 

مي فهميديم که هستش و نگاه مي کند. من اگر بد مي ساختم کف هم مي زد. نشاي باغچه مان را هم من و 

داداش حسن کاشته بوديم ، خواب بودند که مي کاشتيم . شوهرش اگر بود، مي بردش تو و شب ، شام که مي خورديم ، 

صداي بگوومگوشان مي آمد. بالاخره يک روز عصر آمد، نمي توانست بازي کند. اما جانش را مي کند و نمي شد. چپ 

دست بود و توپ با دستش جفت نمي شد. سوراخ سوراخ بود و قدسي جون مي خنديد و سينه هاي مشکي اش 

مي لرزيد و دو چال قشنگ گوشـۀ لب هاش ، وقتي مي خنديد، طوري دل ريشه ام مي کرد که انگار سنگي را بر جام 

شيشه اي بکشند. اذيت مي کرد، دو دستش را مي گذاشت روي چال هاش ، مي گفت : چال نه .  

نبودش ، داشتند مي رفتند، اثاث جمع مي کردند. قهر بوديم . آمد در حمام را باز کرد و درست ايستاد روبه روي من که 

لخت بودم ، سرم را مي شستم ، و هي خنديد و خنديد، مثل ديوانه ها. مادر نبود، هيچ کس نبود. فقط مي خنديد. 

ظهرها وقتي مادر به اتاق جلو نم آبي مي زد و پنکـۀ سقفي را روشن مي کرد و همان جا روي چادرش مي خوابيد، 

مي رفتم توي اتاق شان و يه قل دوقل بازي مي کرديم ، من و او و خواهر بزرگتر. اول آن ها بازي مي کردند و من هم 

مي رفتم . جر مي زد. برنده مي بايست پانزده تا پشت دستي به نفر سوم و ده تا هم به دومي بزند. دستش را 

درست نمي گرفت . من ، اگر مي باختم ، درست مي گرفتم و او آن قدر محکم مي زد که اشکم مي پاشيد. نوبت من که 

مي شد باز نمي گرفت ، گرچه مي دانست محکم نمي زنم ، و من تا درست بر پشت دست هاش بزنم ، مچش را 

بالاخره پيدا مي کردم ، محکم مي گرفتم و با دست ديگر مي زدم. توي دلش پنهان مي کرد، يا زير زانوهاش مي برد، و 

نمي گذاشت . حتي اگر فقط چندتايي پشت دست چاقش مي زدم ، جاش مي ماند. نمي فهميد، مرتب نخودي 

مي خنديد. مي گفت : چرا نمي گويي داداش حسنت هم بيايد بازي ؟  

دوست نداشت . نمازش ترک نمي شد، گرچه حالا ديگر داشت به فارسي نماز مي خواند، همان ترجمـۀ نماز تعليمات 

ديني مان را حفظ کرده بود و مي خواند. هرچه هم سيدعربي براش استدلال کرد به خرجش نرفت .  

چورو مي دانست که قهريم . به اميرو نگفته بودم ، اما مي دانست ، حتي مي دانست که دارند دنبال جا مي گردند. از 

ترس نبود که قهر کردم ، اما خوب ، آقامحسن به قدسي جون گفته بود: بگذار ببينم تان ، مي دانم چه بلايي سر هر دو 

تان بياورم.  

خودم هم شنيدم ، يک شب که بگومگو داشتند، طوري بلند مي گفت که ما هم بشنويم . مادر نمي دانست ، يا 

مي دانست و به روي خودش نمي آورد. اخترمان نگفته بود، نمي دانست . حسن ديده بود، اما نمي گفت . مي گفت : 

ولش کن !  

همان شب که سگ ها قفل کرده بودند، گفت . با سنگ مي زديم شان و باز ول نمي کردند. جيغه مي کشيدند و پشت 

به پشت زور مي زدند که باز بشوند. نمي شد. آقامحسن توي باغچه نبود. قدسي جون آمده بود بيرون و نگاه مي کرد. 

خواهر چورو هم بود، با سر باز کف مي زد و هي با پشت دست آب دهانش را پاک مي کرد و کف مي زد، يا مثل 

زن هاي عرب کل مي کشيد. آقامحسن چوب به دست آمد، گفت : برويد عقب ببينم .  

و با چوب محکم زد وسط سگ ها، روي آن جاي آن يکي که نر بود، دوبار. از هم جدا شدند و دويدند. يکي شان به پل 

که رسيد، نشست و خودش را ليسيد. آقامحسن گفت : خجالت بکشيد. شب است ، مردم خوابيده اند.  

داداش مي گفت : مردک ديوانه است .  

مي گفت : ولش کن ، کار دست خودت مي دهي .  

مي ديد که دنبال هم مي کنيم ، يا مي فهميد که داريم يه قل دوقل بازي مي کنيم . نمازش را مي خواند. مي گفت : «من 

8                                                                                                                                    

مي خواهم با خدا به زبان خودم حرف بزنم .» سيدعربي مي گفت : «همه بايد به زبان مشترک نماز بخوانند، به زبان 

کتاب خدا.» داداش حسن به خرجش نمي رفت ، اما مثل سيدعربي اگر چشمش به صورت نامحرم مي افتاد، حتماً 

پولي به فقير مي داد، يک ريال . سيدعربي بيشتر مي داد، نمي گفت چقدر.  

چورو آن روز يا مي زد به تور، يا توپ را مي فرستاد خارج . تقصير من هم بود. هيچ وقت نمي گذاشت جا عوض کنيم . 

خوب مي زد، محکم و دقيق . حالا نمي زد. وقتي نوبت جابه جا شدن رسيد، از داداش حسن پرسيد: بابات بازنشسته 

شده ؟  

گفت : نمي دانم .  

ـ شده ، بابام گفت .  

همه نگاه مان مي کردند. فقط چورو سرش زير بود و داشت به دو انگشت پاش يک ريگ کوچک را مي گرفت . بازي گرم 

نمي شد. بالاخره هم چورو کرکاب هاش را برداشت ، زمين انداخت ، پا به بندهاشان کرد و رفت ، هرچه هم ما، همه ، 

صداش زديم ، برنگشت . پدرش رانندۀ شرکت بود. ميانه بالا بود. مادرش بلندقد بود و چاق . همين چورو را داشتند و 

خواهر بزرگترش را. نمي گذاشتند از خانه بيايد بيرون . مي گفتند، يک روز لخت مادرزاد آمده بيرون و همه اش کل زده ، 

وقتي که ما نبوديم . اغلب توي خانه ، ساکت ، يک گوشه مي نشست و انگشت کوچکش را مي مکيد، يا لبـۀ دامنش 

را به دهان مي گرفت و مي مکيد. شب ها، مادر مي گفت ، تا چادر يا چارقد يا چيزي از مادر چورو را روش 

نمي انداختند، خوابش نمي برد. چشم هاش ريز بود و دورتادورش سرخ سرخ ، با مژه هاي قي بسته . اما بيني اش 

قلمي بود. لب هاش ، به آدم که نگاه مي کرد، مدام مي لرزيد، مثل قدسي جون که مي دانست چطور مي شود 

پره هاي بيني را لرزاند. وضع شان بد نبود. البته چندان هم خبري شان نبود. همه مثل هم بوديم و درها، همه ، براي 

همه باز بود و هرکس مي رسيد مي شد يک گوشـۀ سفره بنشيند، يا يک استکان چاي بخورد و برود. بچه که بوديم 

هيچ وقت مهمان بازي نمي کرديم ، عروس و دامادي داشتيم . و حالا هم قدسي جون اذيت مي کرد. قلقلک مي داد و 

مي رفت ، پايي جلو پاي ديگر مي گذاشت و دستي ، دست چپ ، بر انحنايي که زير دامن چين دارش مي لرزيد و به 

دست راست موهاش را از زير لچک کوتاهش دسته مي کرد و پشت گردنش مي ريخت . قهر و آشتي سرش 

نمي شد، برمي گشت زبانک مي انداخت و نخودي مي خنديد.  

اميرو امير چاخان بود. بد آبشار نمي زد. اگر مي آمد، که گاهي مي آمد، سردستـۀ حريف مي شد. ازدواج کرده بود. و 

حالا ديگر مدام کفش به پا مي کرد. کفش به پا هم بازي مي کرد. گفت : پس مي رويد، اصفهان ؟  

حسن گفت : بله .  

مي گفت : «ما همشهري هستيم .» چاخان مي کرد. نجف آبادي بودند. پدرش کوتاه قد بود و عينکي . کبوترباز بود و 

عصر به عصر کبوترهاش را مي پراند. مادرش بوشهري بود، شايد هم بندرعباسي . درست نمي دانستيم . اميرو 

نمي گفت . بلندقد بود و مِينار سر و گردن و سينه اش را مي پوشاند. جاي سوراخ حلقه اي که ديگر نبود در پرۀ

بيني اش مانده بود، يک لکـۀ کبود، و نقطه اي سياه و گلولـۀ گوشتي سرخي که تکان تکان مي خورد. ناس مي جويد و 

مدام تف مي کرد و با دستـۀ مينارش پاک مي کرد. همين يک پسر را داشتند. بي سر و صدا زنش دادند. عروس شان 

را نمي ديديم ، حتي وقتي براي تماشاي کبوترها مي رفتيم . تا آن روز که اميرو خواست توي خانه شان کشتي 

بگيريم ، توي اتاق و روي قالي بزرگي که زمينه اش سرخ بود و گل و بوتـۀ بزرگ و سفيد و زرد و غيره وسطش بود. 

روي چمن جلو طارمي آقامقتدا مي زدمش ، از بس ديلاق بود و پاهاش توي دست و پاي آدم مي آمد. دو پا را که 

مي چسبيدم ، تخت و بخت مي افتاد. نمي دانستم چرا پيله کرده . ديدمش . چادر سرش بود، چيت گلدار با گل هاي ريز 

سفيد. فقط دو چشمش پيدا بود و از توي درگاهي اتاق عقبي نگاه مان مي کرد. اميرو تا بفهمم گردنم را گرفته بود و 

داشت پشت پا مي زد. راحت زمينم زد و روي سينه ام نشست . چه رجزي مي خواند! انگشت بلند و سياهش را توي 

صورتم تکان مي داد. بعد که بلند شد باز رجز خواند: من همه تان را مي زنم .  

همه را که نه . اما، خوب ، گاهي . انگشتش را تکان مي داد. ديگر آن چشم ها يادم رفت و آن دستي که حالا زير چانه 

بود و اجازه داده بود لبخندش را ببينم . دندان هاش سفيد بود، انگار شيري ، مثل دندان هاي دردانه خانم خودمان . 

مي گفتند، اصفهاني است . مادر مي گفت : اصفهاني ها که اين طور حرف نمي زنند.  

9                                                                                                                                    

پاهاي ديلاقش را گرفتم و تخت و بخت انداختمش ، ديگر ضربه کردنش کاري نداشت . وقتي بلند شدم ، زنش نبود. 

اميرو باز چاخان مي کرد که حسابت را مي رسم ، مي گفت : حالا صبر کن ، مي بيني . بي خبر حمله مي کني ؟  

از خانه اي هم که در اصفهان داشتند مي گفت ، يا اين که با پدرش دوب هم رفته است و پدر او را زورکي فرستاده تو. 

مي گفت سينماي تاج هم رفته . فيلمش تارزان يا لورل هاردي ، که ما مي ديديم ، اگر پنج ريال داشتيم ، نبود. بريم و 

بوارده را هم ديده بود. با اتوبوس هاي کارمندي رفته بودند، دو ريالي بود و بليط فروشش دستـۀ کيسه اي چرمي را به 

گردن مي آويخت و کيسه تا پهلوي چپ يا راستش پايين مي آمد. ما هم رفتيم با دوچرخه و دوترکه . اما سينماي ما 

همان بهمنشير بود. تابستاني بود. لورل که موهاي سيخ سيخش را مي کشيد از خنده ريسه مي رفتيم .  

پابه پا مي آمد، مي گفت : ناراحت نباشيد، يک طوري مي شود.  

بلندتر از ما بود و رنگش به رنگ مادرش رفته بود. موهاش را بريانتين مي زد و فرق باز مي کرد، تابستان ها. پارسال 

مجبور شد بزند، وقتي مدير همه را مجبور کرد بزنند. وقتي کت و شلوار مي پوشيد و کراوات مي زد، به خصوص که 

تازگي ها کرک هاي چانه اش را مي تراشيد، نه انگار که همکلاس ما است و املاي فارسي اش آن قدر غلط دارد. يک روز 

که مدير در را باز کرد و مبصر برپا داد، او را که ديد، عقب عقب برگشت . اميرو کنار نيمکت جلو ايستاده بود و مثل معلم 

فارسي مان سر خم کرده بود وبا يکي حرف مي زد. مدير گفت : ببخشيد، نمي دانستم شما سر کلاس تشريف داريد.  

نفهميد، آن هم با آن کلاس شلوغ . اميرو باز خيط کاشت ، برگشت که نمي دانم چي بگويد، يا يک بازي ديگر در بياورد 

که مدير پريد تو: برو بنشين ، لندهور دراز!  

اسم مدير را گذاشته بوديم زنبور. مي آمد پشت پنجره و بيني اش را مي چسباند به توري پنجره و توي کلاس را نگاه 

مي کرد. چه معلم داشتيم و چه نداشتيم مثل زنبور صداي وز وز درمي آورديم .  

اميرو گفت : بابام مي گويد: «نوبت ما هم مي شود. اين ها مي خواهند از شر ما قديمي ها راحت بشوند.»  

ديگر غروب شده بود و وقت شام بود. همان سر شب شام مي خورديم . مادر اول سپرتاس پدر را پر مي کرد. دو طبقه 

بود و توي هم مي رفت . درش را پدر مي بست ، دسته اش را وصل مي کرد و به سر نخي که دور ميخي مي پيچيد، 

گره مي زد. سر ديگر را که مي کشيد، به ميخي پايين تر مي بست . سپرتاس ، ميان زمين و هوا، تکيه داده به ديوار تا 

صبح مي ماند. از ترس گربه يا ما نبود؛ يا بود و بعد هم مي خواست توي نسيمي که شب ها مي وزيد خنک بماند. بعد 

باز نوبت پدر بود. براي بقيه توي يک ظرف مي کشيد، اما اگر نبوديم جدا مي گذاشت ، و توي يک ظرف .  

پدرها، آن ها که مي آمدند بيرون ، پرسه زني هاي شبانه شان را بعد از شام شروع مي کردند. آقامقتدا تنها قدم مي زد، 

گاهي هم با پدر اميرو، اگر براي قدم زدن مي آمد. اميرو مي گفت ، همه اش دعوا دارند. کرکاب به پا مي رفتند و 

مي آمدند، دوِلين ما را دور مي زدند و گاهي تا آن طرف ميدان بزرگي که مال مسابقه هاي فوتبال ما بود، مي رفتند و 

تا کلانتري . شايد کلانتري را هم دور مي زدند و از پياده رو خيابان حاشيـۀ نخلستان مي آمدند. بقيـۀ پدرها، اگر اهل 

قدم زدن بودند، نه مثل پدر که نمي رفت ، همان لين ما و خودشان را دور مي زدند و يا دو خانـۀ حسابدار رفاه و خانم 

و آقايي که مي گفتند دبيرند. دبير شهر بودند. بچه هم نداشتند. تازه آمده بودند. اميرو گفت : بابام مي گويد تا خانه را 

خالي نکنيد، حساب تان را تسويه نمي کنند.  

من گفتم : مي دانيم .  

گفت : خوب ، بياييد خانـۀ ما، يکي دو روز که بيشتر نيست . بابام مي گويد: «هروقت خواستند، بيايند، قدمشان روي 

چشم .»  

از خودش در آورده بود. اتاق خالي شان کجا بود؟ خوب ، خانه را بايست خالي مي کرديم . همه همين کار را مي کردند. 

اما گاهي کار اداري طول مي کشيد. همسايـۀ دست راستي مان هنوز هم نرفته بودند. بازخريد شده بودند. دو پسر 

بزرگ داشتند، سعيد و مسعود. سعيدشان شر بود. دو دختر هم داشتند، که مدام با اختر ما دعواشان مي شد، 

10                                                                                                                                  

به خصوص کوچکه شان . جلو خانه شان را که جارو مي کرد، خاک سرخ را يا دوده ها را يا بگيريم خاکـۀ سيمان و آجر و 

پوست و هستـۀ هر ميوه اي را که مي خوردند، درست مي آورد جلو درگاه خانـۀ ما مي گذاشت و مي رفت . اول جيغ و 

جيغ کشي بود و بعد سنگ به در مي زدند و گاهي پاي ما هم به وسط کشيده مي شد. سعيد شر بود، کوتاه بود و 

چهارشانه . ضرب مشتش حسابي داد آدم را در مي آورد و اگر گارد آدم باز بود، با کله مي زد توي دماغ آدم. اما حالا 

ديگر دعوايي نداشتيم . مادر مي گفت : هارت وپورت شان ديگر کجا بود؟  

از يک سال پيش تمام شد. تازه به فکر افتاده بوديم زمين جلو طارمي را چمن بکاريم . همين طوري شروع کرديم ؛  با 

تيشه و مالـۀ پدر مي کنديم و بعد چند تکه چمن از جايي آورديم و کاشتيم . يک هفته که گذشت چمن ها برگ تازه 

دادند، سبز روشن بود. داشتند به هم دست مي دادند. بعد ديگر به جد شروع کرديم . دورتادور سهم خودمان را مثل 

پدر و به کمک شاقول و ريسمانش از سهم همسايه هاي دو طرف مان جدا کرديم و دورتادور را جوي کنديم و کنارش 

تخم سفساف کاشتيم . جوانه زد و دو برگ کوچک سبز باز شد. دندانه دندانه بود. لولـۀ آبي هم بود، مشترک با 

سعيد اين ها، اما سرش َپرچ بود و آچار درست و حسابي مي خواست . سطل سطل از توي خانه آب مي آورديم و 

توي جوي خاکي مان مي ريختيم . فردا، از صبح زود، کندن زمين را شروع کرديم . من مي کندم و داداش حسن با پشت 

ماله کلوخه ها را صاف مي کرد. کرت بندي هاش را هم من مي کردم ، اما نخ کشي و تراز کردنش با داداش حسن بود. 

يک سر نخ دور يک نيمه مي پيچيد و آن طرف روي پياده رو باريک مي گذاشت و سر ديگر را، پيچيده دور يک نيمـۀ ديگر، 

روي لبـۀ طارمي . بعد هم خاک را به موازات نخ پشته مي کرد. چمني که کاشته بوديم ، يک لکـۀ بزرگ سبز بود و نور 

فروردين ماه در قطره هاي زلال برگ هاي سبز سيرش قوس قزح مي ساخت .  

پدر روز جمعه يک کرتش را تخم سبزي پاشيد، و ما، نوبت هرکداممان بود، توي راه از باغچه هاي جلو خانه هاي 

چهاراتاقه بوته اي را از ريشه در مي آورديم و لاي همان گوني ربع قالب يخ مان پنهان مي کرديم و پيش از آن که در خانه 

را بزنيم در گودال هايي که داداش حسن به خط مستقيم کنده بود مي کاشتيم . يک روز يا دو روز برگ هاي کوکب يا 

ميمون ، مثل اين که بخواهند پلاسيده شوند، خم شده بر ساقه مي ماندند، اما همين فرداش بود که جان مي گرفتند و 

بر دمبرگ هاشان مي ايستادند. و فردا، اگر هم شب ديروقت خوابيده بوديم ، دعوامان مي شد که باز نوبت خودمان 

بشود، حتي اگر پدر بي خواب شده بود و ساعت سه بيدارمان کرده بود. کارت يخ و گوني را برمي داشتيم و مي رفتيم . 

يدو و خيرالله را بيدار نمي کرديم و تا ايستگاه چهار يک نفس مي دويديم و وقت برگشتن به همـۀ باغچه ها سر 

مي زديم تا بلکه ُپرَپرترين کوکب را پيدا کنيم .  

يک روز صبح ديديم همـۀ گل ها لگد شده اند، و سفساف ها همه از ريشه در آمده اند. کار کار سعيد بود. تخم جن 

ريگ هاي تيرکمانش عدل مي خورد وسط هدف . دنده هاش جلو بود و پايين قفسـۀ سينه اش گود بود. مي گفتند: 

«بچه که بوده يک گربه را کشته .» قناري شان را خورده بود. گربه حالا شب ها گاهي صداي جيغش مي آمد. سعيد 

مي شنيد و از خواب مي پريد و جيغ مي زد و دور حياط مي دويد.  

کاريش نمي شد کرد. دوباره دست به کار شديم . اين بار پدر يک دستمال بستـۀ بزرگ نشاي گل خريد، اما تخم 

سفساف ها را ما پاشيديم و شب ها توي طارمي مي خوابيديم . همسايه نداشتيم و پدر هم اجازه مي داد. نه ، 

نمي شد. ما هم نمي گذاشتيم سفساف هاي آن ها حتي سر بزند. بالاخره حسابي دعوامان شد. سعيد هميشه 

سهم من بود. مادرها هم گلاويز شدند و بالاخره پدر هم چوب به دست آمد و خط و نشان کشيد. اميرو حتي يک ماه 

بعد از آن ها شروع کرده بود و حالا بلندي سفساف هاش دو وجب تمام شده بود. نشا کاشته بودند. پاييز که شد جلو 

همـۀ طارمي ها سبز بود و بعضي ها حتي ، مثل بريم و بوارده اي ها، جاي سفساف قلمـۀ شمشاد زده بودند. در هم 

گذاشته بودند. توي باغچـۀ جلوطارمي ما فقط يکي دو وجب چمن کاري بود، و دورش چند شاخـۀ سفساف ، بلند و 

کوتاه ، شکسته و ديلاق . زمستان که شد ديگر ول کرديم . امتحان ثلث دوم مسعود قلمه هاي شمشاد را دورتادور 

باغچه شان کاشت . نه ، ديگر کاري شان نداشتيم و خودمان هم از خير داشتن باغچـۀ کارمندي گذشته بوديم . بعد از 

امتحانات ثلث سوم پدر مرخصي گرفت و همه به اصفهان رفتيم ، تنها باري که به شهرمان برگشته بوديم . حقوق پدر 

دو برابر شده بود و مي شد ولخرجي کرد.  

دروازه نو، پشت بارو، خانـۀ عمه ها بود. خانـۀ خاله شازده چهارسوق عليقلي آقا بود: گنبدي بلند و آجري . زنجيري از 

بالاي گنبد تا دسترس ما حتي آويزان بود ـ اگر مي پريديم ـ حلقه در حلقه و زنگ زده ، براي آويختن چيزي که نبود. بعد 

تا خانـۀ خاله همه اش کوچه هاي دراز و پيچ درپيچ بود، هزارپيچ ، و تاقي هاي تاريک . ديوارهاي کاهگلي خانه ها آن قدر 

بلند بود که با هيچ خيزي نمي شد به سرشان رسيد. دري با آستانـۀ کوتاه و کتيبه اي از کاشي فيروزه ، با دو کوبه و 

11                                                                                                                                  

گل ميخ هاي براق . دالاني دراز و تاريک که به ناگهان به حياطي بزرگ مي رسيد، به صورت گرد خاله و طرۀ حنايي رنگي 

که از لاي چارقدش بيرون زده بود.  

چقدر خويشاوند! يادمان مي رفت که کي کي است ، آن هم براي ماها که همـۀ عيدهامان فقط پوشيدن لباس نو بود. 

از سفرۀ هفت سين چيزي شنيده بوديم و يا فقط کوزه سبز کردن مادر را ديده بوديم : لايـۀ نرم و لزج تخم ترتيزک 

خيسانده را بر پارچـۀ پيچيده بر گرد کوزه مي ماليد و بعد دورتادور را خاکستر مي پاشيد. دست و روبوسي حتي 

رسم مان نبود. لباس پوشيده و نپوشيده ، يکي دو شيريني برمي داشتيم و مي دويديم بيرون . حالا اما مردها توي 

اتاق دنگال ، پشت به مخده و شانه به شانه ، نشسته بودند. زن ها همه جا بودند. از ما رو نمي گرفتند. با دو گونـۀ

گل انداخته و لهجه اي که کلمات را بايست مي کشيدي : بچه هاي عصمت اند.  

فقط تازه عروس خاله شازده رو مي گرفت . لاغر و ريزه بود و صورتش را انگار نقاشي کرده بودند. مهماني پاگشا بود و 

خاله ديگر نبود، پشت دود و دمه اي بود که از دهانـۀ سياه آشپزخانه بيرون مي زد، و جلو ديگ هاي سياه بزرگ بر 

اجاق هايي که آتش زير همه شان گر مي کشيد، کفگير به دست . کوتاه قد بود و چاق و سيني هاي آش رشته از زير 

ملاقـۀ بزرگ او و از دهانـۀ مطبخ دست به دست مي آمد و به ميان حلقـۀ زن ها و به اتاق دنگال مردها مي رفت . 

سيني هاي مسي کنگره دار لب پر مي زد و در وسط يک دو قاشق پيازداغ ، مثل ترنج قالي ، قل هاي آخرش را مي زد و 

خال هاي سفيد کشک ، دورتادور، تنها جايي بود که مي شد قاشق را پر کرد و بي محابا به دهان برد. با نعلبکي هم 

مي خورديم . بچه هاي کوچکتر توي حوض بودند، لخت بيرون مي آمدند و باز توي آب مي پريدند. گلدان هاي دور حوض 

را  حتماً پسرخاله ها کنار لچکي هاي چهار طرف حوض مي گذاشتند. شمعداني هم داشتند و فقط يک درخت انار. 

ميرزاعمو ريش داشت ، توپي و خاکستري که ريشه هاش حنايي مي زد، عرقچين به سر و عبا به دوش . در شاه نشين 

اتاق نشسته بود. قليان مي کشيد. نوۀ نمي دانم کدام عروسش را روي زانو نشانده بود. مي گفت : اين يکي شب ها 

مي آيد بغل خودم. حالا فقط اين خدا خيرداده استخوان هاي من پير مرد را گرم مي کند.  

کسي ـ شايد پدر عروسي که ديگر عروس نبود، اما عروس خاله حتماً بود ـ مي خنديد: حاجي ، يک شب و دو شب 

که افاقه نمي کند، بايد ديگر تجديد فراش کرد.  

ـ بله ، حقيقت مي فرماييد، اما مي ماند بستن زنگوله به گردن گربه که دست خودتان را مي بوسد. کاري هم ندارد، 

يعني بايد قدم رنجه بفرماييد، دو قدم هم که بيشتر نيست ، يک تک پا برويد دم مطبخ همين را هم به حاج خانم 

بفرماييد.  

دست بر عرقچين ، سرش را از ضربت کفگيري که در هوا نبود مي دزديد و به قاه قاه مي خنديد.  

با عمه ها هم به تخته پولاد مي رفتيم ، از روي پل خواجو، پياده و جل و پلاس به دوش يا دست . زاينده رود فقط باريکـۀ

آبي بود در ميان ريگ هاي کومه کردۀ دو سو و يا پيزرهاي ساقه بلند و سبز، و يا کرت هايي از سبز سير تا سبز روشن . 

مادرهميشه عجله داشت ، و پدر دردانه اش را جلو نشانده بود و دوچرخه به يک دست جلو جلو مي رفت . هنوز نرسيده 

مادر غيبش مي زد. جل و جامان را توي اتاقکي مي انداختيم که درهاي چوبي اش از پاشنه در آمده بود، کنار قبرهايي 

که سنگ روشان ديگر ساييده شده بود. مادر طرف هاي مقبرۀ بابارکن الدين ، کنار يک چهارتاقي ويران 

نشسته بود،چادر سياهش را به رو کشيده بود، خم شده بود بر دو گور کنار هم ، پدر و مادرش ، پدر بزرگ و مادربزرگي 

که ديگر شکل و شمايل شان يادمان نبود، و حالا دو پشتـۀ خاک بودند. يکي شان ديگر حتي پشته اي هم نبود: 

نيميش صاف شده بود و آبشرۀ بام گنبدي چهارتاقي حفره اي بر پايين پاش گشوده بود.  

مادر اول بر گور مادرش دم مي گرفت : بلند شو، مادر، ببين عصمت ات آمده .  

رود مي زد و قصه هاش را مي گفت ، تکه به تکه مي گفت ، نه آن طور که براي آباجي شازده تعريف مي کرد: بميرم مادر 

که به سينه ات زدي ، براي من و بچه هام. گفتي : «نرو، نان ارزان شده . يک چيزي هست با هم مي خوريم .» آن وقت 

من چنگ زدم به صورتم که : «آبروم را نبر.» خوب ، رفتم ، با سه بچه . زمان جنگ بود، پيداش کردم. نمي داني ننه ، به 

چه بدبختي . اي ، گذشت . حالا خوب ، الحمدلله ، بچه هام بزرگ شده اند، نان آور نيستند، اما خوب ، ديگر از آب و گل در 

آمده اند. پير و کورم کردند، ننه !  

12                                                                                                                                  

اصفهان همين بود: چند خانه با دالان هاي دراز و کوچه هايي پيچ درپيچ که باريکـۀ آب زاينده رود از رودرودهاي مادر 

جداشان مي کرد. آب زاينده رود خنک و صاف بود، نه مثل آب گل آلود بهمنشير. عميق هم نبود، از بالاي پل هم که 

نگاه مي کرديم اصلاً پشت آدم تير نمي کشيد، آن طور که موج هاي ريز و سنگين و گل آلود و دور کارون بود. اما گرداب 

هم داشت ، و آدم اگر گرفتارش مي شد، مدام دور مي خورد و انگار در آن ته ته ها باز همان جلبک ها را هم داشت . 

وقتي گردابي نبود مي شد به پشت خوابيد، آفتاب نه چندان گرم غروبي بر چهره ، از کنار پيزرها، ساقه هاي سبز 

علف ، ريشه هاي آزاد و رهاي کندۀ درخت ها با جريان آب رفت : سينه را از هوا پر مي کني و بعد فقط کافي است دو 

دست را مثل دو بالک ماهي بر آب بزني .  

قبرستان آبادان کجا بود؟ هيچ وقت نرفته بوديم . اميرو هم نديده بود. پدر سر يک ماه برگشت به آبادان و ما اواسط 

شهريور. دورتادور باغچه مان سفساف هاي مانده از سال قبل به شانه مان مي رسيد و جاهاي ُتنُک را هم نشاي 

سفساف نشانده بودند که حالا ديگر تا زانو مي رسيد. کوکب و ميمون و شاه پسند هم داشتيم . سعيد مي گفت : 

دزدها دو طرف قالي صاحب باغچـۀ ايستگاه سه را گرفته اند، همان که يک تيغ ميمون کاشته بود، بعد گفته اند: «يک ، 

دو، سه .» و پرتش کرده اند وسط گل هاش و ده بدو که رفتي .  

باغچه شان را آب مي داد، با شلنگ درازي که از لولـۀ حياط تا اين جا مي رسيد، بعد هم از روي سفساف ها به گل هاي 

ما هم مي پاشيد، مي گفت : ببين !  

رنگين کمان را مي گفت . حيف که نمي شد توي طارمي رفت . پدر همسايه آورده بود، زن و شوهري جوان . مي گفت : 

کمک خرج مان هستند.  

آقامحسن جوشکار بود، هميشه از همان در طارمي مي آمد و از همان جا قدسي جون را صدا مي زد. صداي غش غش 

خنده اش که مي آمد، مادر مي گفت : آخر من دختر جوان دارم ، اين طور که نمي شود.  

داداش حسن را قلقلک داده بود، يک بار هم موي سر مرا کشيد و به اتاقش فرار کرد. حسن داشت نماز مي خواند به 

فارسي و برخلاف پدر که نمازش الاکلنگ بود و وقت قيام و رکوع مدام خودش را مي خاراند، دو دست را در راستاي 

بدن مي گذاشت و چشم از مهرش برنمي داشت . اذيت مي کرد و موهاي ريز پشت گردن مرا چنان مي کشيد که آخم 

بلند مي شد. دنبالش رفتم . مي خنديد و روي تخت دونفره شان به رو خوابيده بود و يک بالش هم پشت سر و گردنش 

گذاشته بود. اميرو زياد هم چاخان نمي کرد. راستش پوست آدم ، به خصوص اگر پشت گردن باشد و يا پشت لالـۀ

گوش ، شور مزه است .  

اميرو مي گفت : باباي مسعود اين ها را بازخريد کرده اند، اما مانده اند تا بلکه بتوانند مسعود را سرجاي باباشان 

بگذارند.  

مي گفت : دنبال آدمش مي گردند که سبيلش را چرب کنند.  

پدر اهل رشوه دادن نبود، مي گفت : آخر روم نمي شود.  

مادر مي گفت : رو شدن ندارد. يک چيزي براش بگير، تا اقلاً اضافه کاري به ت بدهد.  

حالا ديگر حرف از اين چيزها گذشته بود؛ سفره پهن بود و پدر نبودش ، حتي سپرتاسش از ميخ آويزان نبود. مادر 

انگشت بر بيني گذاشت و به سفره اشاره کرد. خودش نمي خورد. داشت خياطي مي کرد. باز انگار چادر مي دوخت . 

گاهي هم دشداشه يا زيرشلواري مي دوخت . همين چيزها را بلد بود. پشت چرخ خياطي ژوکي اش مي نشست و 

لبه هاي چادر را تو مي زد و دو بار از روشان مي رفت . وقتي هم نخ پاره مي شد، اول نوک نخ را تر مي کرد، جلو 

چشمش توي هوا يا رو به نور چراغ مي گرفت ، به دو انگشت پرزهاش را صاف مي کرد و همين طوري خم مي شد تا 

مگر خودبه خود سر باريک شدۀ نخ از سوراخي که نمي ديد رد شود. حتي از آن طرف سوزن سر نخ را مي گرفت و 

مي کشيد. نه ، و باز تر مي کرد. تا نمي گفتيم يا نمي رفتيم ازش بگيريم به کسي نمي داد. علي خواب بود. سهم ما 

را جدا گذاشته بود. روي سهم پدر بشقابي وارو گذاشته بود. چهار کوفته هم کنار بشقاب ما بود. به مادر نگاه کرديم . 

داشت نوک نخ را باز تر مي کرد. يک بار کت مرا پشت و رو کرد. نو شده بود. خوشحال پوشيدم. بهمن ماه بود. کت و 

13                                                                                                                                  

شلوار داداش حسن هنوز نو بود. پشت يخه و لبـۀ جيب هاي من رفته بود. اما حالا باز همان رنگ قهوه اي کت داداش 

را داشت ، حتي پررنگ تر، و پرزهاش آن قدر بود که خطهاي سفيدش پيدا نبود. يخه اش باد کرده بود و از زير بغل درز 

داشت . با دست دوختش . سوزن را خودم براش نخ کردم. پياده مي رفتيم ، تا ايستگاه شش . توي راه به يوسف بر 

خوردم. ديگر باش حرف نمي زدم. همقد بوديم و کنار هم مي نشستيم . تخمه مي آورد و به من هم مي داد، و من اگر 

سنجد يا نخودچي کشمش داشتم به ش مي دادم. همـۀ تخمه هاش خندان بود. زنگ راحت پشت به ديوار و رو به 

آفتاب مي نشستيم . به اشارۀ دندان دو پوست از هم باز مي شد و مغز ترد و شور، با همان طعم و بويي که همـۀ

تخمه هندوانه ها دارند، روي زبان مان بود. مي گفت : مادرم برام خندان مي کند.  

مادرش حتي اگر از صبح تا شب مي نشست و با چکش کوچکش يکي يکي روي نوک تخمه ها مي زد، حريف 

نمي شد. اما هميشه داشت و يک مشت هم به من مي داد. حالا قهر بوديم . دعوامان شده بود. بي خودي بود. 

گفتم : چرا نگفته بودي که يهودي هستي ؟  

گفت : مگر نمي دانستي ؟ همه مي دانند.  

توي کلاس کنار هم مي نشستيم ، اما با هم حرف نمي زديم . از پشت سرم مي آمد. مي دانستم . رسيد، گفت : 

کت ات را بکن ، مي فهمند.  

ـ چي شده ؟  

ـ چي شده ؟ خوب ، معلوم است .  

نگاه کردم. نو بود، اما پرزهاش زيادي بلند بود، و آن رنگ نو با جاي کاسـۀ زانوي شلوارم نمي خواند. تازه دامن کت 

هم باد کرده بود. هوا سرد بود و فهميدند. مادر مي گفت : نمي پوشي ، نپوش ، تا عيد از کت نو خبري نيست .  

داداش حسن گفت : اين ها را کي آورده ؟  

اشاره اش به چهار کوفتـۀ کنار اسلامبولي بود، که حالا يکيش دست من بود. مغزش آلو هم داشت . مادر گفت : از آن 

کوفت خورده بپرس .  

به دردانه خانم اشاره مي کرد که داشت نق مي زد: مال من را خورد.  

داداش حسن سه کوفته را جلوش توي سفره زمين زد: بگير، کوفتت کن !  

مادر گفت : خيلي خورده .  

حسن گفت : چرا ازشان گرفتي ؟  

ـ مي بيني که ؟ تازه مهم که نيست ، تعارفي آوردند.  

دردانه به لپ هاي پر من اشاره مي کرد: بگو نخورد. دارد مي خورد!  

داداش سقلمه اي به ش زد: حالا تو اين ها را بخور!  

منتظر همين بود. صداش هنوز بلند نشده بود که پدر در دهانـۀ آشپزخانه پيداش شد. لباس کار هنوز تنش بود. 

مي دانست کي زده است ، يا شايد از پنجره ديده بود. دستش سنگين بود. مادر مي گفت : دست که نيست .  

با همان پشت دست که اشاره مي کرد، صورت مان گر مي کشيد. اگر شلال مي کرد توي صورت کسي ، حتما 

خون دماغ مي شد، يا من خون دماغ مي شدم. بند نمي آمد، بالاخره هم خودش مجبور مي شد مرا جلو دوچرخه اش 

14                                                                                                                                  

بنشاند و به بيمارستان ببرد. فقط با پشت دست به صورت داداش حسن اشاره کرد: لندهور، چرا بچه را مي زني ؟  

مادر همان طور که خم شده بود و نوک سه باره ترشدۀ نخ را به طرف سوراخي که نمي ديد مي برد، غر مي زد: فقط 

زورش به بچه هاي خودش مي رسد.  

پدر که داشت به طرف باغچه اش مي رفت ، برگشت : لوس شان کردي ديگر.  

داداش حسن همان طور نشسته بود، با سر خم شده بر سينه . در کش و قوس بلند شدن بود. پدر اگر مي خواست از 

سر سفره بلند شود، اول کاسه يا بشقابش را پرت مي کرد، مسي اگر بود. بشقاب هاي چيني را مادر وقتي 

دايي اش مي آمد، مي آورد، يا ميرزاعمو. داداش حسن فقط بشقاب را پس زد و بلند شد. اختر داشت سوزن چرخ را 

نخ مي کرد. خواهر دوم خواب بود. مادر مي گفت : بچه هاي مول من که نيستند. تازه مگر چه کار کرد؟  

و به داداش حسن گفت : بنشين سر جات ، غذات را بخور.  

پدر گفت : بفرما، از گل هم نازکتر به شان نمي شود گفت .  

مادر دستـۀ چرخش را مي چرخاند و پتـۀ چادر را جلو مي داد. من با يک تکه نان بازي بازي مي کردم. سهم هردومان 

توي بشقاب بود. داداش حسن داشت مي رفت توي اتاق .  

مادر گفت : اين هم از امشب . آخرش يک کاري کردي تا يکي شان سر بي شام زمين بگذارد.  

پدر گفت : مگر چه کار کردم ، زن ؟ خوب ، بچه را زده . تازه ، مي بيني که ؟ تمام شد ديگر؛ آن ممه را لولو برد، بايد 

خودشان بروند کار کنند. من که ديگر بازنشسته شدم.  

هنوز بازي بازي مي کردم و صداي چرخ مادر نمي آمد: بازنشسته شدي ، چرا؟ مگر نمي گفتي هنوز شصت سالت 

نشده ؟  

ـ صد دفعه بگويم ؟ شناسنامه مناط است . حالا هم چه شصت ساله باشم چه نباشم ، تمام شد، همين است که 

هست .  

ـ برو مرد، حرف بزن ، نمي دانم رئيس و رؤسا را ببين ، يکي را که حرف حساب سرش بشود.  

ـ رفتم ، به پير، به پيغمبر رفتم ، حتي رو انداختم .  

ـ بايد يکي از آن کله گنده ها را ببيني ، به شان يک چيزي بدهي . نمي دانم دعوت شان کني .  

ـ دعوت شان کنم ؟ کجا؟ آن وقت مي خواهي همين شله و کوفته ها را جلوشان بگذاري ؟ آن دفعه بس نبود که آبروم را 

بردي ؟  

ـ چي ؟ تازه دو قورت و نيمش هم باقي است . با اين شندرغاز مي خواهي مرغ و فسنجان هم درست کنم ؟  

پدر مسعود و سعيد هم چند تايي را دعوت کرده بود، برده بود باشگاه شرکت . فايده اي نداشته ، شايد هم داشته . 

سعيد مي گفت : مسعود را استخدام مي کنند، قول داده اند.  

پدر اهل کافه نبود. قهوه خانه مي رفت . دايي مادر هم که مي آمد، کنار دستش مي نشست و اگر دايي يک بست 

تعارفش مي کرد، مي کشيد؛ چشم مادر را که دور مي ديد، مي کشيد. دايي ماهي يک بار مي آمد و مادر منقل 

جهيزه اش را از خاکستر ته تنور پر مي کرد، و بعد چند مشت زغال توش مي ريخت و يکي دو قطره نفت هم روش . 

تنوره را هم مي گذاشت . دايي آتش مادر را قبول نداشت . اول دو بست مي کشيد، مي گفت : عصمت ، آن قوطي 

15                                                                                                                                  

زغالت را بياور ببينم .  

زغال هاي درشت را، يکي يکي ، با انبر انتخاب مي کرد و دايره وار دورتادور زغال هاي حالا سرخ شدۀ مادر مي چيد، و 

رديف به رديف بالا مي آمد، طوري که هر رج کوچکتر از رج زيري مي شد. بالاخره به سقف مي رسيد. تاق گنبدي اش را 

با زغال هاي پهن درست مي کرد، مي گفت : چطور است ، اوستا؟  

پدر مي خنديد: بابا، اي والله !  

دايي خم مي شد و از سوراخ هاي پايين فوت مي کرد. وقتي آتش زبانه مي کشيد، شعله هاي سرخ و آبي از 

سوراخ هاي دورتادور بيرون مي زد، حتي از سوراخ هاي تاق گنبد. بعد ديگر با همان زبانـۀ بلند تاق گنبد حقـۀ وافورش 

را گرم مي کرد و باز براي خودش مي چسباند و دود نازک و بي رنگ را از سوراخ هاي بيني اش بيرون مي داد. 

مي پرسيد: خوب ، حالا شما دو تا کلاس چندم هستيد؟  

مي گفتيم . هميشه همين را مي پرسيد، و بعد مي گفت : چرا؟ مگر حسن بزرگتر نيست ؟  

و از مادر مي پرسيد: عصمت ، حسنت که انگار يک سال بزرگتر است ؟  

مادر مي گفت : با هم رفتند دايي ؛ بچه ام پاسوز پدرش شد. مي خواست بگذاردش سر کار.  

پدر مي گفت : همين امسال است ، قبول شدند يا نشدند، بايد بروند سي خودشان .  

دايي مي گفت : خوب ، حالا چه مي خواني ، دايي ؟  

درس و مشق که نبود. دايي مي گفت : آهسته نوشته اند؟ بلند بخوان ما هم بشنويم .  

مي دانستم آخرش چه مي شود. مي رفتيم حافظ کهنه مان را مي آورديم . از مستأجر ايستگاه سه مان مانده بود. دو زن 

داشت . زن اول بچه اش نشده بود. دراز و باريک بود، استخوان خالي . سبزه بود، خودش مي گفت . نصرالله خان صداش 

مي زد: «آي سوسکي !» دومي سفيدرو بود و کمي چاق . مي گفت : زن بايد اقلاً يک پرده گوشت داشته باشد.  

شير به شير دو تا زاييده بود، بااين همه روزها موش مي شد و توي اتاق شان مي ماند. اما شب که نصرالله خان پيداش 

مي شد دم درمي آورد: سيني مزه اش را درست مي کرد، ظرف مي شست ، جارو مي کرد. مادر مي گفت : مثل 

طاووس مست مي خرامد.  

بعد سه تايي مي نشستند سر سفره . نصرالله خان استکان اول به دوم حافظش را بازمي کرد و دودانگي مي خواند. 

اول قربان صدقـۀ سوسکي اش مي رفت که باش بخورد. کوکب خانم نمي خورد، وقتي هم هووش دست نصرالله خان را 

رد نمي کرد، ناله و نفرينش مي کرد. تا بخوابند حتما دعواشان مي شد. فقط بگوومگو مي کردند، اما فردا تا نصرالله 

خان پاش را مي گذاشت بيرون ، کوکب خانم گيس بافتـۀ هووش را دور مچ مي پيچيد و تا مي خورد مي زدش . يک شب 

هم ، نصف شب ، از سر و صداشان بيدار شديم . کوکب خانم با کتري زده بود توي سر هووش . مادر مي گفت : اين که 

زندگي نشد.  

پدر مي گفت : چه کار کنم ؟ همين ديروز ازش پول قرض کردم.  

کوکب خانم باز ظهر نشده دعوا را شروع کرد. داد مي زد: سليطه خانم براي من خواب مي بيند، آن هم دو شب پشت 

سر هم .  

نصرت ـ مادر مي گفت ـ شب ها توي خواب ، انگار که دارد خواب مي بيند، همه چيز را از سير تا پياز تعريف مي کند. 

مي گفت : از آن نترس که هاي و هوي دارد، از آن بترس که سر به تو دارد.  

16                                                                                                                                  

نصرالله خان بالاخره سوسکي اش را طلاق داد. بعد ديگر دو به دو مي نشستند، استکان هاشان را به هم مي زدند، و 

مزه دهن هم مي گذاشتند. وقتي شرکت به شان خانه داد، حافظ شان جا ماند، روي تاقچه .  

من نمي توانستم ، داداش حسن هم غلط مي خواند. از بس دايي هول مان مي کرد. از حفظ بود و پيش پيش بقيه اي را 

که توش  حتماً مي مانديم مي خواند. پدر مي گفت : حيف نان !  

سر شام هم دايي به مادر ايراد مي گرفت . چهار سال از مادر کوچکتر بود، اما خوب ، چند دانه برنج را به دو انگشت 

نرم مي کرد: عصمت ، اين برنجت که هنوز زنده است !  

وقتي هم به قول خودش شله و کوفته مي شد، مي گفت : پس تو چي ياد گرفته اي ، دايي ؟ مادر خدابيامرزت غذا 

مي پخت که آدم مي خواست هر پنج انگشتش را بخورد.  

مادر مي گفت : آخر دايي ، مگر من چند سالم بود که شوهر کردم؟ تازه کي خانه بودم که ببينم مادر خدابيامرزم 

چطور مي پزد؟  

دايي قاشق قاشق آب خورشت را دورتادور بشقاب پلو مي ريخت : اگر نخوردي نان گندم ، نديدي دست مردم؟  

بعد از شام هم باز مي نشست پشت منقلش . گنبدش فرو ريخته بود و همه را جمع کرده بود و روش خاکستر 

ريخته بود. مادر هم مي نشست پهلوشان ، مي گفت : دايي جان ، خودتان بکشيد. مي بينيد که چند تا نان خور دارد.  

و دايي از خويشاوندان مي گفت ، از خودش هم مي گفت . مادر يادش مي آورد که بچه که بوده ، چقدر لوس بوده . 

مي گفت : صبح که مي شد، يک بند نق مي زديد.  

دايي ته تغاري بوده ، مثلاً آب که مي خواسته مي گفته : من از کاسـۀ چيني مرغه آب مي خواهم .  

آن قدر مي گفته ، تا بالاخره يکي مي رفته ، کاسـۀ چيني لب شکستـۀ پر از چلغوز را مي برده ، مي شسته و به آقازاده 

آب مي داده . تازه مگر غذا مي خورده ؟ مادر لب هاش را به هم قفل مي کرد: آهان !  

مي گفت : کشتيارش مي شديم ، لب باز نمي کرد.  

خاله اي ، کسي ، دايي را بغل مي زده ، مي برده زير چهارسوق عليقلي آقا. پولي مي داده به متولي مسجد يا 

دالان داري تا چراغ زير گنبد را روغن بکنند. مادر مي گفت : آن بابا، زنجير چراغ را مي کشيد بالا، تا آقا سرشان را بالا 

کنند و دهن شان را باز کنند و يک لقمه غذا بخورند. باز، هان .  

و باز مادر لب هاش را جمع مي کرد و خيره به چراغي که نبود مي ماند. دايي مي گفت : عصمت !  

دايي مي خنديد، دست بر زانوي باريک و لاغرش مي زد: اي روزگار! حالا کجا هستند که بيايند و ببينند؟  

اشاره مي کرد به منقل ، يا به وافوري که دستش بود: خاکسترنشينم کرد.  

دايي خاطرخواه يک دختري مي شود، قول و قرارشان را هم مي گذارند، اما دختر بي وفايي مي کند. حالا هم ... دايي 

مي گفت : اين هم از زن برادرم. خواستيم ثواب کنيم ، کباب شديم .  

مادر مي گفت : من خبر دارم ، دايي ، کرم از خود درخت است .  

دايي موهاي صاف هنوز مشکي اش را با چهار انگشت دست چپ شانه مي زد، سيگاري از قوطي سيگار پدر 

برمي داشت و با انگشت به پشت دست پدر مي زد. با نوک انبر لايـۀ خاکستر يک زغال را پس مي زد، خم مي شد 

وسيگارش را روشن مي کرد: نگو، عصمت ، ما ديگر عشق و عاشقي هامان را کرديم . تازه کي چشمش دنبال اين پير 

17                                                                                                                                  

سگ است ؟  

زانوهاش را توي بغلش جمع مي کرد، پکي به سيگار مي زد با گونه هاي فرو رفته ، خيره مي ماند: راه مي رود 

مي گويد: «نامحرم است .» مي نشيند مي گويد: «سرم باز است ، آمده تو.» عفريته بهانه کرده ، مي خواهد پاي من را 

از خانـۀ پدري ببرد.  

مادر پيله مي کرد: دايي ، اين حرف را نزن .  

ـ نزنم ؟ پس چي ؟ يعني مي گويي خاطرخواه من شده ، آن هم حالا؟  

تا دير وقت مي نشستند، پدر حتي نمي خوابيد. بيشتر حرفي نمي زد. يک بار فقط از برادر ناکامش گفت که 

خاطرخواه يک فاحشه شده بود. مي گفت : چيزخورش کرد يا نکرد، نمي دانم . اما تا پاش را گذاشت توي خانـۀ ما، 

برادره از اين رو به آن رو شد. از صبح تا شب مي نشستند توي آن بالاخانـۀ ما و هي صفحه روي گرام مي گذاشتند، 

عرق کوفت مي کردند و تخمه مي شکستند. بعد هم که زد به سرش و خدا مي داند کجا رفت .  

دايي دود را مثل لولـۀ باريکي از دايرۀ کوچک ميان لب هاش بيرون مي داد: خوب ، اوستا، از خودت بگو، تو هم که 

خيلي اهل نبودي .  

سي سالش هم نبود، اما بالاي اتاق مي نشست ، پشت به يک متکا و بالشي که روي آن مي گذاشتيم . براي پدر 

چاي مي ريخت . پدر مي گفت : اهل يا نااهل ، مي بيني که چطور پابند اين ها شديم . پيرمان کردند، دايي .  

دايي مي خنديد: پير، نه والله ، از روزي که آمدي خواستگاري عصمت جوانتر هم شده اي .  

دايي فقط يک شب مي ماند و فردا مادر اول از همه خاکستر منقل را توي سطل آشغال مي ريخت و سيني و منقل 

را با خاکه آجر برق مي انداخت و مي برد توي گنجه اش مي گذاشت ، وافور دايي را هم ، جايي که خودش مي دانست ، 

پنهان مي کرد. مي گفت : يک دفعه ديدي هوس کرد.  

پدر مشروب نمي خورد، نصرالله هرچه بفرما مي زد، لب نمي زد. مي گفت : من نيستم ، خان .  

به رخ ما هم مي کشيد. مادر مي گفت : به قول آغاباجي باران آمده و ترک ها را پوشانده .  

مادر آن طرف باريکـۀ زاينده رود، وقتي رودرودش را سر مي داد، تکه تکه مي گفت : خوشم که نيست ، مادر. اما خوب ، 

باباي حسن ديگر اهل شده . برات که گفتم ، پسرک را آورده بود توي اتاق مان ، توي جل و جاي من . گفتم : «اين ديگر 

کيست ؟» گفت : «جا نداشت ، آوردمش خانه .»  

خم مي شد و گريه مي کرد، يا در زير چادري که بر صورت و سينه کشيده بود، مشت به سينه مي زد: خير نبيني ، 

مرد!  

صداي پا که مي شنيد صورتش را با گوشـۀ چادر پاک مي کرد، مي گفت : اقلاً بياييد يک الحمد بخوانيد.  

مي گفت : تره به تخمش مي رود، حسني به باباش .  

مرا مي گفت ، وقتي خانم اميري داشت مي گفت که چه کرده ام. وقتي از سر کوچه ، مثل ناني ، بلند و کشدار داد 

مي زدم : «آي ناني ، نان تازه !» دماغش مي سوخت ، اما شکايتي نمي کرد. بلندقد بود، بلوز يخه هفت مي پوشيد، 

موهاش را مي ريخت پشت سرش ، يا با تکان سر از روي شانه ها به پشتش مي ريخت . مي خنديد و انگشت به 

تهديد تکان مي داد: اي پدرسوخته ها!  

پدرسوخته گفتن هاش هم يک حبه قند مي شد، وقتي آدم توي چاي بزند و گوشـۀ لپش بگذارد و يا روي زبان و بعد 

18                                                                                                                                  

آهسته آهسته مزه مزه کند.  

از پنجره نگاه کردم ، داشت با مادر پچ پچ مي کرد. دنبال پسر بزرگش کرده بودم ، همين طوري . وقتي هم از جوي 

سيماني پريد، از پشت گرفتمش . گريه کرد. به مادر مي گفت : ما توي اين محل آبرو داريم .  

يک دختر کوچک هم داشت . مادر مي گفت : واي به حالت اگر آقاي اميري بو ببرد.  

سيدعربي يک ساعت تمام حرف زد، از کلاس که آمديم بيرون ، اميرو روي سکوي جلو در افتاد. رنگش شده بود مثل 

گچ . مي گفت : چيزي نيست ، خوب مي شوم.  

سيدعربي مي گفت : نبايد تنها باشيد، فکر و خيال هم نکنيد.  

اميرو سيگار گذاشته بود پشت دستش که نکند. بعد بود که دوب رفت ، با پدرش . مادر مي گفت : خودت را بنداز سر 

زبان مردم !  

به پدر نگفت . حالا ديگر فکر و خيال هم نبود، مي دانستم آن لرزش نرم پارچه يا مثلاً بلوز ليمويي قدسي جون انحناي 

کدام چيز ناديده است .  

مادر گفت : بلند شو ننه ، غذاي حسن را ببر.  

پدر گفت : بگذار باشد، اگر خودش خواست مي خورد.  

دستش را شسته بود، و هنوز از انگشت هاش آب مي چکيد. مادر مي دوخت ، تازگي ها کمتر. از وقتي که توي کوچـۀ

ما، چهار خانه آن طرف ، خانم خياطي آمده بود، کمتر براش مي آوردند. دو بچه داشتند. پسر کوچک شان همسن علي 

ما بود. تازگي ها راه افتاده بود و از چهار خانه آن طرف مي آمد و علي را که هنوز کون خيزه مي رفت پنجه مي کشيد. 

علي گريه مي کرد و خانم خياط مي خنديد: تخم پير است ، عصمت خانم .  

داداش حسن که قهر مي کرد، ديگر کسي حريفش نمي شد. رفته بود سراغ تاقچـۀ کتاب هاش . کتاب هاي پارسالش 

بود. تجديدي هم نداشت ، اما همه را جلد کرده بود. مجله هاي کهنه را هم نگه مي داشت . گفت : بردار ببر!  

برگرداندم. مادر مي گفت : من را بگو، چه خوش خيال بودم. گفتم ، سي سال کار کرده اي ، حتماً يک مايه دستي به ت 

مي دهند.  

پدر داد زد: سي سال ؟ سي و پنج سال تمام کار کرده ام.  

ـ چه فايده ؟ پنج سال کار مي کردي ، بعد ول مي کردي . باز ده سال نشده ، فيلت ياد هندوستان مي کرد. چقدر گفتم : 

«مرد، نکن ، حالا ديگر بچه داري ؟»  

ـ حالا که طوري نشده .  

ـ طوري نشده ؟  

سر تکان مي داد، و دستـۀ چرخش را مي چرخاند. پدر اسطقس اش هنوز محکم بود. موهاي جلو سرش ريخته بود و 

سبيلش خاکستري مي زد. شايد هم راست مي گفت و شناسنامه اش را پنج شش سالي بزرگتر گرفته بود. دايي 

مي گفت : عصمت ، خودت را پير و کور کردي . اوستا را ببين ، ماشاءالله همان است که بود.  

شايد چهل سالش هم بيشتر بوده . پدر بزرگ گفته : داماد آدم بايد کاري باشد، دست که پشتش مي زني ، خاک بلند 

بشود.  

19                                                                                                                                  

مادر بلند بوده و باريک . حتماً هم مادربزرگ مي بردش حمام و ده بشور، همان طور که حالا مادر خواهر بزرگ را 

مي شويد و از آن صورت پوست و استخوان بالاخره دو گونـۀ گل انداخته در مي آورد. دست مادر مي لرزيده ، استکان ها 

هم توي سيني مي لرزيده اند. عمه ها مي نشانندش وسط ، قربان صدقه اش مي روند و عمه کوچکه ، اتاق که خلوت 

مي شود، بي هوا دست مي کند توي سينـۀ مادر. سينه هاي مادر را شايد پنبه گذاشته بوده اند. کاري به پنبه ها که 

نداشته ، اصلاً خوشحال شده ، به عمه بزرگه گفته : همين خوب است ، سينه ندارد.  

مادر اصلاً به کسي حرفي نزده ، حالا مي زند، مي زد، وقتي رسيده و نرسيده سر گور مادرش مي رفت : چقدر 

مي پرسيدي ؟ خوب ، نااهل بود، گفتم که . حالاش را ديگر خدا مي داند. من که دنبالش نمي روم.  

مادر از خدا مي خواسته شوهر کند، از بس پدرش دست تنگ بوده . زن دايي مادر شانه را مي دهد دستش ، مي گويد: 

يادت باشد، اگر ازت پرسيدند، چند سالت است ؟ بگو، شانه ، شانزده سال .  

مادر هم بلند مي گويد: شانه ، شانزده سال .  

مأمور سجل احوال مي خندد، به دايي ميرزاعلي مي گويد: خوب ، ميرزا، پس خير است . شيريني ما که انشاءالله 

يادتان نمي رود؟  

نخ باز پاره شد. دستـۀ چرخ گير داشت . خواهر بزرگتر گفت : اين که ندوخته ، نخ رد کرده .  

مادر دسته را بر عکس چرخاند، لبـۀ چادر را بيرون آورد: اين هم از اقبال من .  

پدر نشسته بود و مي خورد. دردانه را روي زانوش نشانده بود. گفت : حالا مگر مجبوري همين امشب تمامش کني ؟ 

فردا هم روز خداست .  

مادر گفت : مگر نبايد اثاث مان را جمع کنيم ؟  

ـ حالا کو تا پول بدهند؟  

مادر لبـۀ چادر را بر زانو گذاشت ، سوزني ازپارچـۀ پيچيده بر بدنـۀ چرخ بيرون کشيد. مي خواست نخ دوخته هاي 

ندوخته را بکشد. مي ديد، اما سوزن که زد، انگشت بر دهان گرفت . زيرچشمي پدر را نگاه کرد، لب گزيد، گفت : حالا 

چقدر مي خواهند بدهند؟  

پدر جا خورد، يا اصلاً خواست دردانه را جابه جا کند، اما معلوم بود که نمي گويد، گفت : چه مي دانم .  

لقمـۀ آخرش را گرفت : هنوز که نگفته اند.  

به طرف در راه افتادم. پدر گفت : شما ديگر کجا، آقازاده ؟  

گفتم : جايي نمي روم. همين جا هستم .  

شلنگ را از ميخ برداشتم : مي خواهم باغچه را آب بدهم .  

ـ نه ، لازم نکرده . برو درست را بخوان تا...  

مکث کرد، تا يادش آمد که تابستان است ، ولي حتماً يادش نيامد که تجديدي دارم. نمي دانست که کلاس چندم 

هستيم . دايي مادر که مي پرسيد، او هم گوش مي داد، بعد لبخند مي زد. لقمه را به دهان گذاشت . صداي راديو از 

جايي مي آمد. از خانـۀ اميرو اين ها بود. لقمه را فرو داد، گفت : خوب ، نخواندي هم نخواندي ، امسال ديگر سال آخر 

20                                                                                                                                  

بود.  

اولين بار ايستگاه سه ديديم ، استادکاظم خريده بود. همسايـۀ دست چپي مان بود. خانم وطني دست راست ما 

مي نشست . استادکاظم پنج دختر داشت ، نه ، با صديقه که شوهر کرده بود، شش تا. مي دانستند که مي خرد. جلو 

خانه را آب پاشيده بودند. صديقه هم آمده بود و بچه به بغل دم در ايستاده بود. از سر کوچه گفتند که آمد. يک جعبه 

دستش بود و دو دختر همپاش مي آمدند، دامن کت استاد را گرفته بودند و مي دويدند، از بس تند مي آمد. من هم 

رفتم . توي اتاق استادکاظم وسط ايستاده بود، داشت از توي جعبه درش مي آورد. بزرگ بود و جلوش دگمه داشت ، 

چند تا. استاد باز خم شد. يک بستـۀ کوچک ديگر هم درآورد، بازش کرد. بچه هاش دورتادور 

ايستاده بودند.نمي دانستند من هم آمده ام. اگر پري ورپريده شان مي ديد، حتما بيرونم مي کرد. توي جعبه يک سيم 

برق بود، اما مشکي . استاد راديو را گذاشت روي تاقچه ،دستمالش را در آورد، پاکش کرد، همه جاش را. سيمش را 

هم توي برق زد. بعد گفت : خوب ، حالا بنشينيد ببينم .  

من هم نشستم ، چهارزانو، کنار دخترها که به رديف روي زمين نشسته بودند. پري ورپريده همه اش لول مي خورد، و 

با کاسـۀ زانوش به من مي زد. استاد اول پيشاني اش را پاک کرد، بعد پيچي را گرداند. خرخر مي کرد. پشت به ما 

ايستاد، گفت : صبر کنيد ببينم .  

باز خرخر کرد، و بعد صدايي آمد. ورپريده گفت : واي !  

من گفتم : من که نترسيدم.  

بعد صدايي درست و حسابي آمد، موسيقي بود و يکي هم مي خواند، زن بود انگار، شايد هم مرد. استاد برگشت ، 

به ما نگاه کرد و گفت : ياالله ، دست بزنيد!  

دست زديم . پري با آرنجش به من مي زد: تو نزن !  

استادکاظم گفت : اي ورپريده ، کاريش نداشته باش .  

مادرشان هم آمد، دست نمي زد. با دامنش داشت دست هاش را خشک مي کرد. استادکاظم کلاه شاپوش را 

برداشت ، گذاشت روي تاقچه ، کنار راديو. گفت : نگاه کن ، اين هم مي رقصد.  

پوست پياز بود، نمي رقصيد، فقط تکان مي خورد. استاد بشکن زد و شروع کرد به قر دادن . پايين تنه اش را مي چرخاند 

و بشکن مي زد، چه بشکن هايي ، بلندتر از نصرالله خان ، وقتي به قول مادر کوفتش مي کرد و خانمچه اش مي رقصيد.  

توي بازار کفيشه هم ديديم ، داداش حسن هم بود. به دو رفتيم که پدر را پيدا کنيم . استادکاظم گفت که کجاست . 

پاتوق پدر بود. مادر داشت درد مي کشيد، سر دردانه بود. گفت : همان اول بازار است ، پيداش مي کنيد.  

پر آدم بود. جلو درش هم آدم بود. ايستاده بودند. پدر حتما تو بود. راه که نبود برويم تو. راه نمي دادند. دعوا که نبود. 

ساکت ايستاده بودند و فقط از جايي صداي خرخري مي آمد. بعد که از لابه لاي پاها جلوتر رفتيم ، صداي لرزان و دور و 

پر از خرخري آمد. پدر آن جا بود، سر يک ميز، آرنج هاش را گذاشته بود روي ميز و دست هاي حلقه کرده زير چانه اش 

بود. گفتم : بابا!  

نشنيد. بلند داد زدم. يکي گفت : هيس !  

از لاي ميز و چهارپايه ها هم نمي شد رفت . شاگرد قهوه چي آن همه استکان و نعلبکي توي دو دستش کود کرده بود. 

باز گفتم : بابا!  

شاگرد قهوه چي هم گفت : هيس !  

21                                                                                                                                  

صداي قلياني هم مي آمد، اما صداي پيرمردي که توي راديو حرف مي زد، بلندتر شده بود، اما باز مي لرزيد. پدر ديد. 

داداش حسن هم آمده بود پهلوي من . صدا نمي زد. پدر آمد، عصباني بود. نمي شد دررفت . ميزها را دور مي زد و 

مي آمد. وقتي رسيد گفت : اين جا چرا آمديد؟  

شاگرد قهوه چي گفت : اوستا، ببرشان بيرون ، مي بيني که ؟  

داداش حسن نيامد. پدر برگشت ، دستش را کشيد. داشت گوش مي داد. پدر دوچرخه اش را به در تکيه داده بود، قفل 

بود. گفتيم . گفت : شما برويد، من مي روم ماما را خبر کنم ، خودتان که بلديد؟  

پياده آمديم . من هميشه جلو مي نشستم ، اگر بابا سوارمان مي کرد، داداش ترک . پدر نمي گذاشت من ترک 

بنشينم . ترک کيف اش بيشتر بود.  

پدر مصدقي بود، نوار هم به سينه مي زد: «صنعت نفت بايد ملي شود.» مي گفت : «همه مي زنند.»  اميرو 

مي گفت : سگ زرد برادر شغال !   

مکي هم که آمد نيامد. ايستگاه يک بوديم ، کنار خيابان منتظرش ايستاديم . نديديمش ، از بس شلوغ بود و يک عده 

همين طور دنبال ماشين مي دويدند، يا حتي جلو ماشين . ما هم دويديم تا آن طرف کفيشه . مي گفتند يکي حتي 

خواسته بچه اش را جلو ماشين قرباني کند. بعد ترسيديم و برگشتيم . پدر باز داداش حسن را ترک نشاند. توي 

خيابان ها هنوز هم جمعيت بود، پياده مي رفتند. پدر مي گفت : ايستگاه هفت ماشين را سر دست کرده اند.  

گاو جلو ماشين کشته بودند و خونش را ماليده بودند به چرخهاش . هرچه مي رفتيم باز آدم بود. بالاخره پياده شديم . 

پدر گفت : مواظب باشيد، گم نشويد.  

دوچرخه اش را به تنـۀ درختي قفل مي کرد. باغ جلو شهرداري بود. ما هم ايستاديم .  پدر دستهاي ما را گرفته بود و 

گوش مي داد. مکي توي يکي از مهتابي هاي شهرداري حرف مي زد. نمي شنيديم ، از بس باد بود، يا دور بوديم . پدر 

نمي خواست جلوتر برود، همان نزديکي هاي دوچرخه اش بوديم ، اما باز سرک مي کشيد.   

مادر گفت : اين ها که کاري بلد نيستند، بايد درس شان را بخوانند.    

پدر گفت : درس بي درس ، بايد بروند سر کار.  

ـ عار!   

باز تکرار کرد: عـار.   

لبـۀ چادر را تا زد و لاي چرخ گذاشت ، پايه را پايين گذاشت و دسته را چرخاند: خودت اين همه عار کردي چه گلي به 

سر بچه هات زدي ؟    

سي سال ، يا حتي سي و چند سال . عموحسين ، يا ميرزاحسين غمديده ، آن طور که   پدر مي گفت ، دار و ندار پدري 

را به باد داده بود و يک دفعه غيبش زده بود. پدر هم که مي بيند دستش به هيچ عرب و عجمي بند نيست ، مي آيد به 

ولايت غربت ، به آبادان ، بعد با مادر به کرمانشاه و باز به آبادان . آبادان نجار استخدام مي کرده اند و او هم  مي گويد، 

نجارم. بعد از بنايي سر در مي آورد، با آن دست هاي بزرگ که يک اشاره اش گونـۀ آدم را به آتش مي کشيد. آجرهاي 

سرخ لندني را به ضرب نوک تيشه نصف مي کرد. وقتي هم گلوله هاي ريز و سياه دوده را مي ديد که ، مثل يک دسته 

سار، روي طناب مادر نشسته اند، شلنگش را مي گرفت به بند رخت و حتي به کنار، بلندترين شاخه هاي کنار. قند 

هم مي شکست ، به يک ضربت تيشه کله قند را نصف مي کرد. بقچـۀ قند و چوب زيرقندي و چند کله قند را مادر 

جلوش مي گذاشت . پايي کنار بقچـۀ قند دراز مي کرد و يک پا جمع کرده ، اول کله قندها را نصف مي کرد، باز همه را 

نصف مي کرد، آن وقت سراغ تکه هاي کوچک مي رفت و از توشان مکعب هاي کوچک در مي آورد. گاهي هم که دردانه 

بود يک تکه قند را به دست مي گرفت و با ضرب شست نصفش مي کرد. ما هم مي خنديديم . کارش که تمام مي شد، 

22                                                                                                                                  

همـۀ جيرۀ ماهانه را توي يک قوطي حلبي مي ريخت ، خودش را مي تکاند و مي گفت : ننه حسن ، بيا اين ها را جمع 

کن !    

بچه ها کنار سفره اي که نبود، خواب شان برده بود. سفره را خواهر بزرگتر جمع کرده بود. داداش حسن توي اتاق 

خوابيده بود. پدر قوطي سيگارش را باز مي کرد ـ مال عمو حسين ناکام بود، اسمش را روش کنده بودندـ يک سيگار 

هما برمي داشت و با نوک زبان تر مي کرد، سر چوب سيگارش مي زد، کبريت مي کشيد و رو به باغچه اش فوت 

مي کرد. مادر حالا ديگر دشداشه مي دوخت . نه ، پدر خيال خوابيدن نداشت ، حتي لباسش را نکنده بود. مادر  گفت : 

حالا چه کار کنيم ؟  

پدر سيگار دومش را داشت تر مي کرد. بعد از شام فقط يکي مي کشيد: مي رويم خانـۀ آقامقتدا، خودم باش حرف 

زدم.   

مادر دستـۀ چرخش را نگه داشت : چي ؟ برويم کرايه نشيني ، با اين همه بچه ؟ مگر يادت رفته ؟    

ـ دو سه روز که بيشتر نيست . اين جا که نمي توانيم بمانيم ، همين فردا پس فردا بايد تحويل بدهيم .  

تارهاي خاکستري و بيشتر جو گندمي سبيل پدر وقتي کبريت مي کشيد، رنگ حنا مي گرفت . بچه ها حالا حتماً روي 

پل جمع شده بودند، آن طرف ميدان واليبال . چورو بد نمي خواند. گفتم : ننه !    

نگاه نکرد. نخ پاره نشده بود. خواهر بزرگتر داشت زير شير گوشـۀ حياط ظرف ها را  مي شست . خم شدم و رو به او 

باز گفتم . چرخ را نگه داشت : چيه ؟   

موهاش را شانه نمي زد، فقط وقتي حمام مي رفت شانه مي کرد. دايي مي گفت : آخر  يک دستي توي صورت خودت 

ببر، زن !   

گفتم : همين امشب برو ازشان بگير.  

ـ باشد فردا.   

نخ پاره شد. نشستم ، نوک نخ را تر کردم. گفتم : فردا نيستش ، مي رود سر کار.  

گفت : فردا عصر.   

پدر غر زد: چيه سر به جانش کرده اي ؟ بلند شو برو سر کارت .   

گفتم : دارم براش سوزن نخ مي کنم .   

نمي رفت ، مادر گفت : حيف نان ! بده به من ببينم .    

اين بار رفت . سر نخ را از آن طرف بيرون کشيدم و دادم دستش . گفتم : همين حالا.  

گفت : حالا که خوب نيست . شوهرش هست . تازه اين همه کار دارم.   

مي رفت ، مطمئن بودم ؛ گفتم : من هم باهات مي آيم .    

گفت : بيرون ديگر نه .   

و آهسته گفت : مي بيني که شب شده .   

23                                                                                                                                  

دو هفته يک بار، و گاهي که سر به جانش مي کرديم ، هفته اي يک بار مي رفت و مجله هاي کهنـۀ زن حسابدار ادارۀ

رفاه را مي گرفت . اما من که مجله نمي خواستم ، آن هم حالا. کي حوصله داشت ؟ گفتم : من هم مي آيم .   

ـ نه خوب نيست . شوهرش نمي گويد: «اين لندهور ديگر چرا آمده ؟»   

گفتم : دم در مي ايستم .   

پدر داد زد: ولش مي کني ، يا بلند بشوم؟   

مادر آهسته گفت : سگ بسته اند.    

هميشه مي گفت . پدر حريف زبانش نبود، دايي مي گفت . فقط دست بزن داشت . دايي  مي گفت : من چه کاره ام ، 

دايي ؟ مرد است ديگر.  

مادر گفت : باشد. پس اول برو رختخواب ها را بياور. اما زود بايد برگردي .    

پدر گفت : امشب کسي نبايد پاش را از اين خانه بيرون بگذارد.    

نه ، فايده اي نداشت . بلند شده بود و داشت مي رفت طرف در. کليد به ميخ کنار در آويزان بود. حتي دست اخترمان 

به ش مي رسيد. ظرف ها را شسته بود. مادر گفت : مي بيني که شمر شده !   

چه کار مي توانستم بکنم ؟ آقامحسن هم آمده بود. تازگي ها همان سر شب مي آمد، نه مثل پيشترها که اضافه کاري 

مي گرفت و تا هشت و نه پيداش نبود. قدسي جون مي گفت : من که نمي خواستم زنش بشوم ، مجبور شدم. هي 

آمد و رفت ؛ اين را بياور، آن را بياور.  

از صبح بزک مي کرد، تا آقامحسن پاش را از پاشنـۀ در مي گذاشت بيرون . حالا ديگر   قهر بوديم ، بزک مي کرد يا 

نمي کرد مهم نبود. اما قهر و آشتي که سرش نمي شد. وقتي مادر و داداش حسن مي رفتند ادارۀ رفاه ، يا مي رفتند 

بازار کفيشه ـ وقتي قهر   نبوديم ـ مي آمد. اگر باز فردا مي رفتند، حتماً باش صلح مي کردم ، همين که از 

پشت  چشم هاش را مي گرفتم تمام بود. دست هام را مي گرفت که مثلاً ببيند کيست . مادر   مي گفت : حالا چرا عزا 

گرفته ايد؟ بلند بشويد لباس تان را بکنيد.  

فعل جمع که به کار مي برد، حتماً مي خواست کاري بکند که باب ميل پدر نبود. پدر  آن طرف باغچه ، دو کنده زانو، 

نشسته بود. سيگار چهارمش بود. گفت : دختر، برو يک پياله چاي دم کن .    

بعد از شام از چاي خبري نبود، مگر وقتي دايي مي آمد. قوري گل سرخي را دور از گنبدش مي گذاشت . باز 

مي جوشيد. بالاخره هم فرو مي ريخت ، يک طرفش و گنبد دايي غار مي شد. نه ، غارها بايد تاريک باشند، مثل همان 

که پل دختر ديديم ، يا حداقل غاري بود که توش خروارها هيزم آتش کرده باشند، آن هم آتشي که دود نداشته باشد، 

مثل خورشيدي که در ابرهاي آن طرف شط العرب فرو مي رفت ، وقتي که به تماشاي کشتي موريشس رفته بوديم . 

خورشيد هم نبود، مخمل عنابي نرمي بود که گرم هم باشد و گاهي هم که شعاعش به ديوارۀ گنبد مي رسيد آبي 

بشود، شايد هم بنفش ، و زبانه اش انگار که صد زبانک باشند، از ميان سوراخ هاي گنبد سياه بيرون بزنند، تازه نه 

سرخ که آبي فيروزه اي ، طوري که دست آدم خودبه خود، انگار که کسي مچ آدم را بگيرد و بکشد، دراز شود تا خواب 

مخملي گلهاي عنابي شان را ناز کند.  

صبح ها دم کـردن چاي با پدر بود. صبح زود، وقتـي گوني يخ به کول و خيس مي آمديـم ، حتي اگر صف خلوت بود و 

دنبال بوتـۀ گلـي نگشته بوديم ، باز بيدار بود. اول پريموسش را روشن مي کرد و بعد تلمبه مي زد. مادر مي گفت : 

جهيزيـۀ باباتان است .   

24                                                                                                                                  

يک جفت قالي نيمدار هم داشت که مال وقتي بود که مادر، زمان جنگ ، بالاخره  داداش حسن و من به دنبال و همين 

اختر به بغل پيداش مي کند. اتاقش بالاي يک قهوه خانه  بوده .    

مادر گفت : بلند شو مرد، لباست را بکن .   

ـ بکنم که چي ؟ فردا که سر کار نمي روم.   

مادر دستـۀ چرخش را نگه داشت : چي ؟    

ـ همين که گفتم .  

سپرتاس آويزان نبود، مي دانست ؛ اما باز تعجب کرد. باز چرخش را به صدا در آورد. سرش را زير انداخته بود. موهاي 

شانه نکرده روي پيشاني و حتي چشم چپش ريخته بود. چادر چيتش روي يک شانه اش بود. تارهاي سفيد را 

نمي کند، مي گفت : نکن ، مادر! چه  فايده ؟ باز در مي آيد.   

خواهر بزرگتر پريموس را نمي توانست روشن کند. بايستي سوزن مي زد. نمي دانست . پدر گفت : بيخود تلمبه نزن 

دختر، در مي گيرد.   

مادر گفت : خوب ، پس بلند شو، خودت اين تحفـۀ نطنزت را روشن کن .    

همان دو سه تلمبه کافي بود تا نفت از سوراخ ريز بالا بپرد. پدر سنگ را بعد روش مي گذاشت و کبريت مي کشيد، 

آن وقت حسابي تلمبه مي زد. تکان نمي خورد. مادر دشداشـۀ يدو اين ها را از روي دامنش پس زد، بلند شد: همينم 

مانده که تو هم آتش بگيري .  

بالاي سر اختر که رسيد، سنگ را برداشت و سوزن را از دستش گرفت و با آرنج هلش داد عقب . خم شد. 

نمي توانست ، نمي ديد، از بس سوراخش ريز بود. کبريت هنوز دست خواهر بزرگتر بود. نمي دانست . گفتم : بده به 

من !   

مادر گفت : تو يکي برو عقب ، آن قدر به سرم هست .    

پدر گفت : ببين چه علم صراطي راه انداخته ؟  

بالاي سر ما ايستاده بود. دست هاش را توي جيب گشاد لباس کارش کرده بود. اين جا و آن جا لک سيمان داشت . پدر 

گفت : نوکش کج شده . مگر نمي بيني ؟   

مادر نمي ديد، اما به دو انگشت راستش کرد: بيا خودت درستش کن .  

حالا مي شد رفت . از در حمام بالا که مي رفتيم روي بامش بوديم ، بعد همين که از آن طرف ديوار آويزان مي شديم ، 

تمام بود. پدر اهل دويدن نبود. پسرعموش که  آمده بود، با آن قد ديلاقش ، تا هر جا مي رفتيم مي آمد، زيرشلواري 

راه راه به پا و با پاي برهنه . دستهاي درازش را تکان تکان مي داد و با آن شلنگ هاي بلند و پاهاي سفيد مي آمد. مادر 

مي گفت : بالاخانه اش را اجاره داده بود.  

ايستگاه شش بوديم . روي پشت بام پيدام کرد. مچ پاهام توي دست هاش بود، مي گفت : اگر ديگر درس نخواندي ، از 

همين جا مي اندازمت پايين .   

مادر گفته بود: واي !  

دو دستش را دراز کرده بود که بگيردم. بعدش آن طور شدم که مي شدم. مادر   مي گفت : خدا بگويم ، مرد، چه کارت 

25                                                                                                                                  

کند که بچه ام را ناقص کردي .   

وقتي از در بالا مي رفتم ، پدر حتي برنگشت . کبريت کشيده بود، حتماً بعد سنگ پريموسش را سر جاش گذاشته بود. 

توي کوچه صداي پريموس را شنيدم ، داشت تلمبه مي زد. کوچه روشن بود. آقامقتدا با شورت و زيرپيراهني رکابي ، 

کرکاب به پا، دم در خانه شان ايستاده بود. ديدم ، اگر نه برگشته بودم. سلام که کردم ، گفت : سلام ، پسرم. خوبي ، 

خوشي ؟    

اسِنشِل دو دستش بود. ما يک اش را هنوز تمام نکرده بوديم . طوري گرفته بود که ببينم .  

گفت : 

?Can you speak English ـ 

گفتم : 

 .Yes ـ 

هميشه مي پرسيد، بعد چيزي مي گفت که نمي فهميدم. خنديد، گفت : پس شما توي مدرسه چي ياد گرفته ايد؟   

ـ هيچي .  

مغز سرش مو نداشت . موهاي بلند و صاف طرف چپش را روي طاسي وسط ، پهلوبه پهلو، مي خواباند. چورو 

مي گفت : ناکس ، انگار جد اندر جد آسفالت کار بوده .    

گفت : نه ، نه ، بايد بخواني ، به دردت مي خورد.   

همه اش هفت مي آورديم ، يا مثلاً ده . مثلثات و انشا تجديدي آورده بودم. گفت : به بابات گفتم ، هروقت خواستيد 

مي توانيد بياييد خانـۀ ما. چهار تا اتاق داريم ، شما مي توانيد توي يکيش بنشينيد، تا وقتي کار بابات درست بشود.   

بازي که مي کرديم ، مي آمد همان حوالي قدم مي زد. اگر باد و طوفان مي شد، دست روي موهاي خوابيده و براقش 

مي گذاشت و مي رفت . توي خانه شان ديگر مهم نبود. وقتي دردانه خانم را قلمدوش مي کرد، موهاي درازش روي 

گوش چپ مي ريخت . دردانه مي زد روي طاسي سر آقامقتدا و مي خنديد. آقامقتدا هم مي خنديد و شکمش 

تکان تکان مي خورد. مادر نمي خواست خواهر برود، تازگي ها. مي گفت : وقتي برويم ، دل شان مي سوزد.   

بچه ها روي پل نشسته بودند، دو طرف . چورو داشت مي خواند. نه ، نبايست مي رفتم .  نرفتم . انداختم پشت خانـۀ

آقامقتدا، پياده رو خياباني که از آن طرف باغچه ها مي گذشت . آن طرفش يک جوي بزرگ سيماني بود، پر آب ، ته اش 

هم لجن داشت . بعدش هم ديوار پليتي شرکت بود، با سيم هاي خاردار بالاش . وقتي اين جا آمديم ، ديوار شرکت 

صاف نبود. به اندازۀ يک ميدان شکم داده بود. انبار آهن قراضه هاشان بود. خيلي راحت مي شد به انبار زد. 

شمش هاي سرب و سيم هاي مسي را خوب مي خريدند. ما اهلش نبوديم ، اگر مي گرفتند مکافات بود. از جاهاي 

ديگر مي آمدند. پايين پاي ديوار پليتي را مي کندند، هر شب يک کم ، و بعد مي رفتند تو. ناطور داشت ، اما نمي ديد. 

يک شب يکي شان را با تير زدند. حکومت نظامي که بود، زدند. ما که به خرج مان نمي رفت ؛ توي چمن آقامقتدا 

داشتيم بازي مي کرديم ، شايد هم کشتي مي گرفتيم که ماشين ارتشي ايستاد، بعد عقب عقب آمد تا درست 

رسيد جلو طارمي آقامقتدا. ما حالا ديگر ايستاده بوديم و نگاه مي کرديم ، که يک دفعه سربازها ريختند پايين ، دو تا دو 

تا و از دو طرف ، بعد دو صف شدند، اما تا خواستند چمن را دور بزنند، فرار کرديم و به کوچه زديم . دِر يکي دو خانه باز 

بود، چند تا از زن همسايه ها جلو در خانه هاشان نشسته بودند. بعضي ها به کوچه هاي دوم و سوم و بعدتر فرار 

کردند. تفنگ به دست دنبال مان مي کردند. فرداش انگار آقامقتدا گفته بود: تا ساعت ها بعد زير پل ها و حتي توي آن 

26                                                                                                                                  

جوي طرف نخلستان را مي گشتند.   

چورو مي گفت : شرط مي بندم خودش خبر داده .  

پدر اميرو گفته بود: من مي شناسمش ، اين کاره نيست ، اما خوب ، بعيد هم نيست .   

سعيد مي خواست با تيرکمان بزندش ، مي گفت : از روي پشت بام درست مي زنم توي مغز سرش .   

داداش حسن گفت : نه ، او نبوده ، ماشين مرتب مي رفت و مي آمد.  

سعيد گفت : برو بابا، شماها هم هي ...  

مسعود باز داد زد: سعيد!  

شر بود. اگر مسعودشان نبود، حتماً باز شروع مي شد. ديگر نمي رفتيم . خم ديوار شرکت را همان وقت ها صاف 

کردند. چند روز طول کشيد تا آهن پاره هاي باقيمانده را بردند. ناطور داشت ، چند تا چوب به دست ، يک اتاقک هم 

داشتند. بالاخره هم رفتند و زمين ناصاف سرخ رنگ براي ما ماند که جان مي داد براي فوتبال . نشانه مي گذاشتيم 

آن طرف جايي که قرار بود گل باشد و مي زديم . سنگ هاش رااين طوري بيرون ريختيم ، بعد هم افتاديم به جان هرچه 

آهن و ميخ و سيخ بود. بالاخره هم با دست يا پا، يا به دم تيشه و يا پرۀ ماله هاي پدر صافش کرديم . اما خاک 

همچنان سرخ ماند و باران که مي آمد خاک سرخ را تا توي کوچـۀ ما مي آورد، و باد، فردا يا پس فرداش ، خاک سنگين 

و سرخ را لوله مي کرد و روي ما مي ريخت .  

فقط سطح خاک از ميخ و سيخ پاک شده بود. وقتي مي افتاديم ، حتماً چيزي توي پامان  مي رفت ، يا توي کاسـۀ

زانوهامان ، مثل همان روز که زانوي چپم دريد. شلوارم را جر  داده بود. تا عيد از شلوار نو خبري نبود. کندم و زانوم را 

با چيزي بستم . مادر مي گفت : شورت به پا، با يک گله بچه آمدي در خانه . شلوارت دستت بود. شورتت را آن قدر 

پايين کشيده بودي که زخم پات معلوم نشود. من که خر نبودم ، آن هم با آن همه بچه .  

دعوا نکرد. دوا سرخ مي زد و مي بست . حتي مي توانست خودش خارهاي درشت را با  دندان از پاي آدم بيرون 

بکشد، از بس زمين خار داشت ، يا خرده آهن ، يا شيشه .  صاف شد و يک دست ، خاک نرم سرخ . جان مي داد براي 

بازي . اما حيف ! ما به کمک پوست پاهامان و دندان هاي مادرها، يا شلوارهاي پاره هرچه توي خاک بود بيرون 

کشيده بوديم ، اما حالا داشتند توش ساختمان مي کردند. فقط ميدان کوچک جلو طارمي ها مانده بود. ميدان بزرگ 

پشت کلانتري به درد مسابقه مي خورد. نفس آدم مي بريد. آن جا را هم داشتند مي ساختند. خط کشي هاشان را که 

کرده بودند، و حالا هم داشتند پي مي ريختند. حالا کو تا هم محله اي هاي تازه سر برسند؟    

بعدش انداختم جلو طارمي هاي لين چورو اين ها. دو کوچـۀ ديگر ايستگاه بعد بود. باز   هم بود. ايستگاه سه خودمان 

هم مي نشستيم . رفته بوديم ، مدام. فايده اي نداشت ، اما مي رفتم . رفاه ايستگاه چهار بود. ماشين يخ هم ايستگاه 

چهار مي ايستاد. ايستگاه شش که دبيرستان فرخي بود. خودمان هم مي نشستيم . بازار ايستگاه هفت بود. 

خانه مان توي ايستگاه سه فقط دو اتاق داشت ، جلو و عقب . عقبي را نصرالله خان مي نشست . سوسکي اش را 

بالاخره طلاق داد و شب ها، وقتي مي آمد، سيني مزه اش روي تاقچه آماده بود. با خانمچه اش مي نشستند و به 

قول مادر کوفت مي کردند و نصرالله خان ، مست که مي شد، دو دانگ حافظ  مي خواند.   

خانم وطني ، همين جا، شلنگ به دست مي ايستاد. حياط خانه و باغچه شان را آب پاشيده بود، و حالا نوبت جلو 

درشان بود. بعد سراغ کوچه مي رفت ، جلو خانـۀ ما و حتي اوستاکاظم ، و بعد ديگر به هر رهگذري که رد مي شد، 

حتي اگر مرد بود، آب مي پاشيد. شرجي بود و آب خنک ، به خصوص پشنگه هاي شلنگ ، مي چسبيد. ما فرار 

مي کرديم . گريه کنان مي رفتيم پيش مادر. گاهي حتي از روي ديوار آب مي پاشيد روي سرمان . چهارپايه اي 

مي گذاشت و مي آمد بالا. مادر اگر نان مي پخت قربان صدقه اش مي رفت که نکند.    

مي گفت : پاک است ، به خدا. من که ازش چيزي نديدم.   

27                                                                                                                                  

ناغافل از پشت سر مي آمد و شورتم را پايين مي کشيد و فرار مي کرد. اذيت نمي کرد.  شوخي بود. گندگز، يا رطيل 

 ـاگر پيدا مي شدـ و بيشتر سوسک هاي سياه و بزرگ هميشه دم دستم بود، توي جيب و توي يک قوطي کبريت . در 

مي آوردم و دنبالش مي کردم ، تا توي خانه شان هم مي رفتم . جيغ زنان مي دويد، و انگار که همين حالا دارند از پاهاي 

سفيد و لاغرش بالا مي روند، دامنش را جمع مي کرد و خودش را مي انداخت توي بغل آقاي وطني . آقاي وطني چاق 

بود و بلندقد. با زيرپيراهن رکابي و زيرشلواري به پا تا دم اتاق مي آمد، دو دست چاق وُپرموش را باز مي کرد و 

خانم وطني اش را بغل مي کرد. مي خنديد و خانم وطني برمي گشت و به گندگزي که بر سر دست گرفته بودم  نگاه 

مي کرد. جيغ مي کشيد. گندگزها دست و پاهاشان را توي هوا تکان مي دادند و شاخک هاشان چپ و راست 

مي شد، انگار که بخواهند روي بازوي لخت و سفيد خانم وطني راه بروند. آقاي وطني مي گفت : مگر چه کرده است ؟   

ـ آب مي پاشد.   

ـ تو که خيس نيستي ، پسر؟  

ـ ديروز پاشيد.   

نمي گفتم که شوخي مي کند. زشت بود. مي گفت : بيا بنداز به جونش .   

خانم وطني جيغ مي زد و مي رفت لاي آن دست هاي چاق و پرمو و هي مي خواست سرش را پشت بازوهاي لخت 

آقاي وطني پنهان کند.  

عکسش را توي اتاقش زده بود. موهاش کوتاهتر از حالا بود، مثل ستاره هاي فيلم هاي   لورل و هاردي . صورتش 

قشنگتر از حالاش بود، وقتي برمي گشت و مي گفت : پدرت را   درمي آورم. من را مي ترساني ؟  

وقتي مي گفت ، مثل عکسش مي شد که نيمرخ بود و همه اش به آدم نگاه مي کرد و لبخند مي زد. نبودند، جاي 

ديگري رفته بودند، ايستگاه هفت شايد، يا دوازده . ايستگاه پنج هم بودند. قبل از اين که برويم اصفهان ، ديدمش . 

مي رفتيم شنا، يا شايد گنجشک زني . چورو هم بود. گفت : چي ، تويي ؟ چه بزرگ شده اي .  

يک دفعه بوسيدم. آشنا بود، اما يادم نمي آمد. گفت : من را نشناختي ، پدرسوخته ؟  

همان طور لبخند زد، گفت : ببين ، خانـۀ من اين جاست ، حتماً بيا، خودت تنها.   

نمي خواست اذيت کند. چورو مي گفت : برو بزن به بدن . خوب تکه اي است .  

نرفتم . قدسي جون راه نمي داد، مي گفت : من که نمي خواهم باش زندگي کنم .  

از صبح تا ظهر مي خنديد. چورو دوب رفته بود، تعريف مي کرد. چاخان نبود. خانم وطني کجا بود؟ يک دختر برداشته بود، 

از پرورشگاه شايد. يک روز آمدند. سرد بود. دستکش داشت و پالتو با يخـۀ خز، يا اين طور چيزها. قشنگ هم بود. اما 

صورت خانم وطني پر از چروک شده بود، از مادر هم مسن تر مي زد. همين فردا يا پس فردا بايستي به دبيرستان 

مي رفتم و ريزنمراتم را مي گرفتم . اميرو هم تجديدي داشت . چند تا؟ نمي گفت . مي گفت : چيزي که نيست .  

سگ ها تا کجا مي رفتند، يا ناني ، يا زن هاي عرب با آن باديـۀ بزرگ شير و کاسه هاي لعابي کوچک سرشير 

گاوميش ؟   

زير آن دامن هاي بلند و پرچين انگار چيزي نمي پوشيدند. يک روز که بالا زديم ،  فهميديم . نمي توانستند کاريش کنند. 

با يک دست طبق را مي گرفتند و با دست ديگرشان مي خواستند ما را عقب بزنند. اما مي خنديدند و به عربي فحش 

مي دادند، يا گُوّاد گُوّاد مي کردند. ديگر يادم نمي آمد که حتي ديده باشم . کجا بود که بزرگترين لوله را در زمين کار 

مي گذاشتند تا فاضلاب بسازند؟ دهانه اش از قد پدر هم بلندتر بود. فردا نوبت يخ گرفتن من بود، اگر هم نبود، جلوتر 

28                                                                                                                                  

نمي رفتم . انداختم از خيابان طرف نخلستان . کندن حفار هم يادم بود؛ آن جرثقيل هاي بزرگ با آن دست يا بازوهاي 

بلند و   آهني شان خاک رس را خروار خروار چنگ مي زدند و در انترناش هاي باري شرکت مي ريختند و مي بردند تا 

جايي بريزند. نمي دانستيم کجا. بعد آب بالا آمد و مد که مي شد، بيشتر عصرها، تا لبـۀ گودال را آب مي گرفت ، که 

ديگر گودال نبود يا برکه . به ش حفار مي گفتند. جان مي داد براي شنا کردن ، از جوي پرلجن کنار ديوار شرکت که صد 

پله بهتر بود. طولش را نمي شد تا کرد. فقط يکي دو تا توانستند. ما از دو سوي درياچه مي رفتيم و آن ها در آن وسط 

شنا مي کردند و به محاذات ما مي آمدند. طي کردن عرضش آسان بود. کسي مي توانست ادعا کند شنا بلد است 

که لااقل عرضش را طي مي کرد. نزديکترين فاصله اش جلبک داشت و من همه اش فکر مي کردم که حالاست که دور 

پاهام بپيچند. گاهي هم غرق مي شدند، سرشان توي جلبک هاي آن ته گير مي کرد، اگر شيرجه مي رفتند. گاهي 

هم آن ته پاشان قفل مي شد. براي همين هم مادرها آن همه مي ترسيدند. اما نمي شد، از بس گرم بود و هوا انگار 

که ايستاده باشد، مثل وقتي نفس من مي گرفت ، و هي خرخره ام را چنگ مي زدم ، يا سينه ام را. هرچه آب سرمان 

مي ريختيم باز نمي شد. مادر زير پنکـۀ سقفي مي خوابيد و ما، اگر هم در قفل بود، از ديوار مي پريديم و مي رفتيم . 

توي آب بوديم که پيداشان شد. مادر چورو با  آن پستان هاي مشکي و دامن رنگين و چرخان جلوجلو مي آمد. از سر 

همان خاکريز سنگي برداشت و از آن بالا پايين آمد. به يک دست هم بال مينارش را گرفته بود. فحش مي داد، فقط 

به چورو. بعد هم بقيـۀ مادرها بالا آمدند، چادر به سر يا چارقدبسته . لب آب که رسيدند، مادر چورو سنگ را پرت کرد. 

به کسي نخورد، وسط آب بوديم . حالا ديگر مي توانستيم پادوچرخه بزنيم يا فقط دو دست را مثل بالک ماهي 

تکان تکان بدهيم تا روي آب بمانيم . اما نمي رفتند، بايستي مي آمديم بيرون . لباس هامان را  برداشتيم و فرار کرديم . 

همه اش تقصير مادر چورو بود؛ رفته بود و مادرها را يکي يکي از خواب بيدار کرده بود. ديگر نمي آمديم ، يا من نمي آمدم ، 

حالا که قدسي جون بود و ظهرها هوس يه قل دوقل مي کرد، البته وقتي قهر نکرده بودم. از آقامحسن مي ترسيد، 

مي گفت : کور خواندي ! من که نمي توانم به خاطر تو اسير اين مرد بشوم.  

به شط بهمنشير هم رفتيم ، همان جا که معمولاً گاوميش ها به آب مي زدند، و در پناه  نيمدايرۀ کوهان هاي سياه و 

پوزه هاي فيرفيرزن و شاخ هاي نوک برگشته شان شنا کرديم . کوسه ها از گاوميش مي ترسيدند، وگرنه تا پا توي آب 

مي گذاشتيم ، تمام بود. آدم نمي فهميد، آن قدر تند مي زد که يک دفعه مي ديد که يک پاش نيست . برگشتم . روي پل 

کسي نبود. چراغ اتاق خانم حسابدار ادارۀ رفاه روشن بود. نمايش نمي دادند. زن و شوهر خوابيده بودند. 

قدسي جون اذيت مي کرد. مي خواست طلاق بگيرد، برگردد خانـۀ پدرش . مي گفت : قول بده که مي آيي سراغم .   

کجا؟ نمي دانستم . جايي در شهر بود، نزديک اسکله ها. با پدر رفته بوديم ، همان وقت  که مکي آمد. کشتي 

موريشس دور از ساحل لنگر انداخته بود و جاشوها يا سربازهاي  انگليسي با بالاتنه هاي لخت و کلاه ملواني به سر 

روي عرشه قدم مي زدند. پرچم انگليس هم پيدا بود، باد مي خورد. مکي گفته بود، شيرهاي نفت را باز مي کنيم و 

آتش مي زنيم .  

ما که نشنيديم ، از بس همهمه بود و باد توي برگ هاي باغ جلو شهرداري افتاده بود و   پدر نمي خواست جلوتر برويم ، 

و تازه هي سرک مي کشيد و دوچرخه اش را مي پاييد.  

کنار ساحل تانک هم بود، لوله هاشان را رو به آب يا موريشس گرفته بودند. کوچک مي زد، اما مي شد فهميد که بزرگ 

است . اميرو مي گفت ، من هم رفتم .    

چاخان نمي کرد. بريم و بوارده هم رفته بود، مي رفت ، با اتوبوس هاي کارمندي .  اتوبوس هاي کارگري يک لاري بود که 

دورتادورش را تور سيمي کشيده بودند، شبکه هاي لوزي لوزي . صندلي هم داشت ، تخته اي . اما جا نبود. 

مي ايستاديم ، اگر پدر سوارمان مي کرد، يا مي رفتيم تا سکوطوري که آن جلو بود و بر لبه اش ـاگر جا بودـ 

مي نشستيم . راننده در اتاقک خودش بود. اما ما پياده مي رفتيم تا ايستگاه شش ، يا ايستگاه يازده ، وقتي که 

دبيرستان آن جا بود. ناهار هم برمي گشتيم خانه . بعد هم دست هامان را توي جيب هامان مي کرديم ، کتاب ها زير 

بغل ، مي رفتيم . هوا سوز داشت ، نوک بيني و گوش ها سوزن سوزني مي شد. به سينه کش آفتابي ديواري که 

مي رسيديم ، همان قدر مي مانديم که چند تايي سنجد يا نخودچي و کشمش توي دهان بريزيم .  

کار هر روزمان بود، وقتي مي خواستيم راه بيفتيم ، مي گفتيم : خداحافظ .  

مادر مي گفت : خداحافظ .   

29                                                                                                                                  

و سرش را به چيزي گرم مي کرد. باز مي گفتيم : ننه ، خداحافظ .   

مي گفت : خوب ، خداحافظ ديگر.   

به سومين يا چهارمين بار که مي رسيد، خندان مي آمد، کيسه به دست . گره نخ را باز  مي کرد، دهانه اش را 

مي گشود و از چيزي که توش بود، يکي يک مشت به ما مي داد. گاهي هم انجير داشت . توي صندوق جهيزه اش 

مي گذاشت و کليدش توي جيبش بود. اگر يادش مي رفت ديگر فردا، يا پس فردا، کيسه خالي بود. مي گفت : 

مي بينيد که ، همه اش را خودتان کوفت کرده ايد.   

پدر در را باز کرد. پيراهن و زيرشلوار تنش بود. گفت : کجا رفته بودي ؟    

نمي خواست بزند، و گرنه حرفي نمي زد. اما من عقب رفتم . گفت : حالا هم نمي خواهي بيايي تو؟  

چند بقچه توي حياط بود، گره خورده و آماده . مادر داشت شکستني هاش را توي   صندوق جهيزه اش مي چيد. 

هميشه دورشان يک چيزي مي پيچيد، پيراهني يا يک زيرشلواري ، دور هرکدام يکي . مي گفت : از بس کرده ام ، ديگر 

عامل شده ام.    

اما آن همه غذا پخته بود و باز شله و کوفته مي پخت . دايي مي گفت : مي خواستي از  همسايه ها ياد بگيري ، دايي ، 

از هرکس يک چيزي . اين که خورشت نيست .  

مادر مي گفت : دايي ، آخر بوده که من درست کنم ؟  

داداش حسن هم بود. مي گفت : آقامقتدا آمد، گفت که : «اگر مي خواهيد بياييد، همين حالا هم مي توانيد.»  

اسنشل به دست ، حتماً. داشت قالي هاي نيمدار پدر را لوله مي کرد. خواهر بزرگتر حتماً جارو کرده بود. داداش حسن 

گفت : ياالله ديگر، تو هم کمک کن .  

مادر گفت : چرا داد مي زني ؟    

پدر گفت : بي حرف . ياالله ببينم .   

و يک چادرشب را بلند کرد و به دستم داد، تشک و لحاف بود. از ايستگاه شش که به سه رفتيم روز بود. به ايستگاه 

يازده با باري شرکت رفتيم و من و داداش حسن روي بارها نشستيم . بنگله سرخ ها يادم نبود، يا آن اتاقک بالاي 

قهوه خانه ، يا قطاري  که مادر باش آمده بود، با سه بچه . مادر رود مي زد: چي بگويم ، مادر؟ از کجاش بگويم ؟ چقدر 

اجاره نشيني کرده باشم خوب است ؟  

تا خانـۀ آقامقتدا راهي نبود. هفت در يعني درست مي شد هفت شش تا، چهل و دو  قدم. بي بار به دو قدم هم 

نمي رسيد؛ يک شلنگ و سر کوچه بوديم . صندوق را من و  داداش حسن برديم . پدر نمي آمد. بعد هم تازه از در خانـۀ

آقامقتدا که رد مي شديم ،   بايستي نصف طول چمن را تا طارمي شان مي رفتيم . چيزها را توي اتاقي که به طارمي 

راه داشت مي گذاشتيم . اتاق لخت بود، فقط يک عکس قدي به ديوار بود، با سردوشي و قپه و سينـۀ پر مدال و 

واکسيل و واکسيل بند. پرچمي هم کنارش بود، پارچه اي . وقتي سيني و ديگ و ديگبر را گذاشتم زمين ديدم. 

آقامقتدا گفت : پرچم انگليس است .  

گفتم : خودم فهميدم.  

ـ خيال بد نکن ، بيا سرش را بگير.  

30                                                                                                                                  

سنجاق هاي ته گرد را داشت از عکس در مي آورد و به لب مي گرفت . دو طرفش را گرفتيم . توي راهرو معطل ماند. 

جويده جويده گفت : خوب ، اتاق منير که نمي شود. آن   يکي هم اتاق خانم خانم هاست . آن يکي ، عادلانه اگر قضاوت 

بشود، نصفش مي شود  مال من .  

جلوجلو مي رفت . مي شد لوله کند و خودش ببرد. بعد عقب عقب مي رفت و چشمش به دست هاي من بود، مبادا به 

ديوار بخورد: از اين طرف .  

اتاق خواب شان بود. خانم خانم هاش هم نشسته بود، چهارزانو، و داشت سرش را شانه مي زد. از من رو نمي گرفت ، 

حتي اگر عمه مي گفت . پاهاي چاق و سفيدش هم پيدا بود. چهارزانو نمي توانست بنشيند. موهاش را جلو سرش 

ريخته بود و با شانـۀ چوبي داشت فرق باز مي کرد. بلند بود و سياه و تک و توکي تارهاي سفيد. موهاي سفيد مادر 

بيشتر بود، حالا ديگر حنا مي بست . بعد از حمام چادرش را توي حياط پهن مي کرد و مي نشست به شانه کردن . 

پشتش را خواهر بزرگتر کيسه مي کشيد. آب گرم هم براش مي برد. خانم خانم ها دامنش را کشيد روي پاهاش . فرق 

باز کرده بود و گونه هاش سرخ تر مي زد. گفت : اين را ديگر چرا اين جا مي آوري ؟   

آقامقتدا همان طور پشت به او ايستاده بود. نگاهم کرد. لپ هاش را باد کرده بود و سر   تکان داد. اگر فوت مي کرد، 

حتماً سنجاق ها مي ريخت .   

خانم خانم ها گفت : آخر آدم حسابي ، کي تو اتاق خواب زنش اين لندهور را مي برد؟  

آقامقتدا بالاخره لپ هاش را خالي کرده بود. گفت : برويم ، بابا. اين جا هم که  نمي شود.  

به ديوارهاي راهرو نگاه مي کرد، يا به من ؟  

ـ خوب ، چاره چيست ؟   

با شانه دري را باز کرد. اتاق خانم خانم ها جاي سوزن انداز نداشت . ديده بودم. تمام تاقچـۀ پنجرۀ رو به خيابان پر بود 

از چراغ هاي آويزي و کاسه و بشقاب و لاله . يک کمد هم داشت که شيشه اي بود و پشت شيشه ها چند جفت 

کبوتر و يک جفت جغد بود. چيني بودند. پرنده هاي آهني هم داشت و مجسمـۀ آدم. روي صندلي هاش پارچه 

کشيده بود. گلدان هاش را کنار ديوار گذاشته بود. يک صندوق آهني هم بود، اما ديگر گل ميخ هاي صندوق مادر را 

نداشت . روش ترمه پهن کرده بود. آقامقتدا باز جويده گفت : خيلي خوب ، حالا موقتاً مي زنيمش به اين ديوار.    

زديمش به ديوار. من هم کمک کردم. پرچم را هم آورد و همان جا کنار عکس به ديوار تکيه داد. بعد عقب رفت ، از 

ميان ميز و صندلي رد شد، سرش را راست گرفت : خوب که نشده ، کج کج است ؛ اما، خوب ...  

دست بر تارهاي براق خفته بر طاسي سرش کشيد، انگار که باد بيايد: خيلي بمانيد، دو هفته بيشتر نمي شود. 

برويم .  

گفتم : اين کيه ؟   

گفت : همين طوري زده ام ، کسي نيست .   

بيرون که مي آمديم ، آهسته گفت : يک قولي به من مي دهي ؟   

ـ چه قولي ؟  

به سمت عکس که پيدا نبود، اشاره کرد: همان ديگر. به کسي نمي خواهد بگويي ، مردم دهن شان چفت و بست 

ندارد، تازه نمي فهمند.   

31                                                                                                                                  

سرش را نزديک آورد، پيشاني اش عرق کرده بود: به خصوص به اميرو نگو. مي شناسيش که .  

دست مي کرد توي جيبي که نداشت ، گفت : يک دقيقه صبر کن .  

به اتاق خواب رفت و برگشت ، شلوار به دست و با دست ديگر توي جيب هاش را مي گشت . فهميدم. گاهي از اين 

کارها مي کرد. مي شد فردا شب به سينما رفت ، اما  اگر هم نداشتيم مي شد ديد، از درز ديوار پليتي پيدا بود. 

گاهي هم با سعيد   مي رفتيم ، اگر دعوامان نشده بود. چفته مي گرفت و من پا بر شانه اش مي گذاشتم و  به دو 

دست کنگره هاي نوک تيز را مي گرفتم . حسابي مي شد ديد، اما بايست براي سعيد يا هرکسي که آن پايين بود 

تعريف مي کردم ، تندتند. سئانس دوم نوبت سعيد بود که تعريف کند، همه اش يادش مي رفت . داد مي زدم : سعيد، 

حرف بزن ، تخم جن !   

يک چيزي مي گفت ، يا مي گفت : صبر کن ببينم .   

باز نمي گفت . اگر خودش بود، وول مي خورد، يا مي نشست ، مي گفت : مي گويي ، يا نه ؟   

لبه هاي تيز را محکم مي چسبيدم و لگد مي پراندم : بلند شو، ديگر.  

و بعد تندتند تعريف مي کردم که حالا مثلاً جيمي کجاست وقتي تارزان و دختره را بسته اند به درخت .   

گفتم : نه ، نمي گويم ، باور کنيد.  

دويدم بيرون . مادر گفت : فقط همين يکي مانده .  

سبک بود، از درز چادرشب سرخي آتشين رويـۀ ساتن لحاف مادر پيدا بود. تشک و  لحاف جهيزيه اش بود. فقط براي 

ميرزاعمو، شوهرِ خاله تهراني ، مي انداخت . اغلب   مست مي آمد، و باز اغلب وقتي که ما خواب بوديم . از صداي 

استفراغش بيدار مي شديم . پدر و مادر زير دو بالش را مي گرفتند و تا دهانـۀ چاهک وسط حياط مي بردند. صبح ها 

هم صبحانه نخورده مي رفت ، اصلاً نمي ديديمش . مادر مي گفت : رانندۀ اتوبوس است .   

گاهي حتي نمي دانستيم آمده است ، اگر استفراغ نکرده بود. صبح لحاف مادر را روي ديوار ديديم . وسط ساتن قرمز، 

روي گل و بوته هاش ، خاکستر پاشيده شده بود، مثل وقتي که دردانه خانم روي تشک مادر مي شاشيد. يک دفعه 

بي هوا خوانديم :  

شاشو، شاشو، شرمنده  

جارو به دنبش بنده ،  

بچه ها بياين تماشا  

شاشو زده به حاشا.   

بعد باز خداحافظمان را گفتيم . دفعـۀ سوم بود. سرد بود و دستهامان را توي جيب هاي کت مان کرده بوديم ، کتاب ها 

زير بغل . مادر نيامد، باز داد زديم : «ننه ، خداحافظ !» که يک دفعه جارو به دست پيداش شد. معلوم بود که مي خواهد 

بزند: پدر سوخته ها، مگر نگيرمتان .   

لحاف ظهر ديگر نبود؛ خشک نشده جمعش کرده بود. گفتم : اين را خودت هم مي تواني ببري ، يک چيز ديگر بده .   

گفت : ديگر چيزي نيست ، بقيه اش باشد فردا شب .   

داداش حسن را توي راه ديده بودم. مادر گفت : قربانش بروم ، بغل کن و بدو. نمي خواهم همسايه ها بفهمند.  

همسايه ها خواب بودند، فقط لاي در خانـۀ اميري اين ها باز بود، داداش حسن گفت .  مادر گفت : سليطه خانم !  

32                                                                                                                                  

اصلاً اسمش را همين گذاشته بود، اما اگر مي فهميد که باز از سر کوچه فرياد زده ايم : «ناني ، آي نان تازه !» تهديد 

مي کرد که به پدر مي گويد، تا سياه مان کند. خانم اميري مي پريد بيرون ، به خصوص اگر صداي ناني را از ته کوچه 

مي شنيد. فرار مي کرديم . اگر به کسي مي گفت ، حتماً جلو در و همسايه خيطش مي کردم. همه حالا ديگر 

مي دانستند. مادر مي گفت : خدا به دور! انگار خصم اش را دم در چال کرده اند.   

پدر تا ساعت نه خواب بود. مادر همه اش مي رفت و مي آمد: بيدار شو، مرد.  برو ببين چه خاکي به سرمان شده .  

بالاخره رفت . ما هم بيرون نرفته بوديم . همه اش صداي چيز جمع کردن قدسي جون   مي آمد. فقط خواهر بزرگتر رفت 

و باز جلو در را آب و جارو کشيد. جو طوري جلو خانه ها  بود، سيماني ، و هر همسايه اي که جلو خانه اش را 

مي شست ، آشغال هاش را به اين طرف مي راند. شر درست مي شد. خواهر بزرگتر هم شر بود. مادر ديگر حالا 

حوصله نداشت . سر صف آب ، توي ايستگاه شش ، اگر دعوا مي شد، يک پاي دعوا بود. پدر دو حلب بزرگ پر از آب را 

به دو سر چوبش مي آويخت . از صبح سحر چند راه مي رفت و بالاخره حّبانه را پر مي کرد. ما سطل سطل مي آورديم . 

حتماً هم دعوامان مي شد و مادر سر مي رسيد. دو پتـۀ چادرش را روي شکم گره مي زد. گاهي کار به چوب کشي 

پدرها هم مي رسيد و زن ها بيخ گيس هم را، اگر  گير چنگ شان مي افتاد، مي گرفتند. حالا ديگر حوصله اش را 

نداشت ، گفت : بيا تو، سليطه خانم . نگذار صدات را بشنوند.   

صلات ظهر ناهار خورده و نخورده مي زدم بيرون . داداش حسن نيامد. جيب هاي شلوار و   حتي پيراهن آستين کوتاهم 

را از هرچه ريگ گرد که داشتم پر مي کردم. داداش حسن  همه اش مي گفت : ده تا تير مي زني ، يکيش بالاخره 

مي خورد.  

حتي اگر يک بند گنجشک هم مي آوردم ، باز مي گفت . از توي جعبـۀ چرخ خياطي مادر يک تکه کش برداشتم و رفتم . 

هر گنجشکي که مي زدم ، يک تکه از کش را دور يک پايش گره مي زدم. کش مي آمد. گنجشک ها که يک جا ثابت 

نمي نشستند، مدام تکان مي خوردند، به اين طرف و آن طرف سر تکان مي دادند و زود مي پريدند. اما بالاخره مي خورد. 

مي افتادند، پر و بالي تکان مي دادند. سرشان را همان جا به يک ضرب مي کندم تا حرام نروند. حسن نمي خورد. 

گوشت نيم پخته و خونابه دار را به نيش مي کشيديم و لب هامان را با پشت دست پاک مي کرديم . مادر هم 

نمي خورد، اما کباب شان مي کرد. کنار نخلستان درخت زبان گنجشک زياد بود. نرفتم . انداختم از ميان خانه هاي 

تازه ساز ميدان سرخ خودمان و از ايستگاه دو به طرف نخلستان رفتم . آن جا ديوار نداشت ، نخل هاش بلند بود. وقتي 

به يکي شان مي خورد، حتي بعد از ده تا سنگ که حرام مي شد، از سعفي به سعف ديگر مي افتاد و بعد يک راست 

از آن بالا پايين مي آمد. بال بالي مي زد، و با يک يا هر دو بال گشوده پخش زمين مي شد. فقط دو سه تا زدم. 

درخت هاي پياده رو هم داشت .ُپرتوپ بودند و کوتاه . صداشان مي آمد، بعد يک دفعه مي پريدند. الله بختکي 

مي انداختم . بايستي پشت به خانه ها مي ايستادم ، آن طرف جوي سيماني ، تا به قول مادر چشم و چار کسي را در 

نياورم. حوصله نداشتم .   ريگ هاي گرد را در چلـۀ تيرکمان مي گذاشتم و به دست چپ ، تا آن جا که زورم مي رسيد و 

کش هاش کش مي آمد، مي کشيدم و سنگ مي رفت ، سوت مي کشيد و مي رفت . اگر مي خورد، آن طرف جوي 

سيماني مي افتاد. کش مادر دراز شده بود. فقط گنجشک مي زديم . اما يک دمجنبانک همه اش آن دور و بر مي پريد. 

مي نشست بر لبـۀ جوي بي آب ، يا روي سيم برق و مدام دم  تکان مي داد؛ يا بلند مي شد، چرخي مي زد و بر بدنـۀ

مايل جوي سيماني مي آويخت . هر جا مي رفتم ، باز بودش . همين طوري زدم ، اما کش را تا جا داشت کشيدم. ريگش 

هم عالي بود. هر وقت پيدا مي کردم برمي داشتم براي وقتش . هنوز داشت دم تکان مي داد و يا مي خواست باز بلند 

شود که به ش خورد، به بالش . بلند شد با يک بال . يک بالش افتاده بود. يک باله مي پريد. لنگر برداشته بود و به يک 

طرف يله مي شد. چرخيد و بال بال زد و به پايين افتاد. بالاي سرش که رسيدم ، چشم هاي گردش هنوز باز بود، بعد 

پرۀ پلک هاش کمي جلو آمد و دو هلال کوچک و سفيد درست کرد. دمش را هنوز مي جنباند. گوشتش حرام بود. بعد 

ديگر رسيدم به ايستگاه خودمان ، رو به خانه هاي ايستگاه خودمان هم زدم. حتماً مي افتاد توي خانـۀ خانم ادارۀ

رفاهي . مجله هاي کهنه شان را هم گاهي خودش مي فرستاد. اول داستان هاي مسلسلش را مي خواندم ، بعد ديگر 

هرچه بود. مادر مي گفت : اين يک کار را ديگر بگذار کنار.   

نخلستان آن طرف گداري که به سلاخ خانه مي رفت ، ديوار داشت . حالا ديگر به نخلستان نمي زديم . هوا که دم 

مي کرد و گاهي حتي پيراهن به تن مان چِپ چِپـۀ آب مي شد، يا پدر مي گفت : «سر کار امروز سه بار پيراهنم را در 

آوردم و چلاندم ،» کاظم از سر ديوار يک سطل رطب يا خرما مي گذاشت اين طرف . دوست شده بوديم . گاهي هم 

33                                                                                                                                  

مي آمد بازي ، توي گل مي ايستاد، دشداشه به پا. فقط بايست توپ هاي هوايي را بگيرد. نمي توانست . اما توپ اگر 

زميني بود، فقط دو پاش را باز مي کرد. شايد هم مي ترسيديم . از ديوار مي پريديم آن طرف و هرکس از درختي بالا 

مي رفت . ميان پنگ هاي خارک مي گشتيم . برنده کسي بود که اولين رطب را پيدا مي کرد: ميان آن همه بلور براق و 

زرد طلايي گاهي ته يکي شان کمي قهوه اي مي زد؛ يا وقتي ديگر همـۀ خارک ها رطب مي شد، ظهر گرما، 

دسته جمعي مي رفتيم . يکي فقط از نخل بالا مي رفت و بقيه اين طرف و آن طرف گوش به زنگ مي ايستاديم . اميرو يا 

چورو و بيشتر يدو که خودش عرب بود، پنگ را مي بريدند و خوشـۀ پر و پيمان آن همه نيمي زرد و نيمي قهوه اي را 

پايين مي دادند. مي گرفتيم و مي دويديم و تا عرب ها چوب به دست برسند از ديوار اين طرف پريده بوديم . خارک اش 

دهان را جمع مي کرد، اما شيرين بود، مثل قند، و رطبش شيرين شيرين بود و پوستش به سق مي چسبيد. ديگر 

نمي رفتيم ،   از وقتي جنازه را پيدا کردند، نرفتيم . پدر چه گريه اي کرد، آن هم به ياد آن ناکام ، ميرزاحسين غمديده . 

حکومت نظامي بود و عصرها تا هفت فقط بيرون مي مانديم . هشت ديگر قدغن بود. پدرها مي آمدند و ما را 

مي بردند. بو را اول ما شنيديم . روز دوم پدر چورو گفته بود: چيزي نيست ، حتماً بوي لاش مرده است .  

سگ هايي که زير ماشين مي رفتند، مي انداختندشان پشت خاکريز. بالاخره فهميدند.  تابستان بود، اما ديگر 

هيچ کس توي طارمي ها نمي خوابيد. پيداش کردند. توي نخلستان بر  لبـۀ جوي آب درازبه دراز خوابيده بود، لباس کار 

به تن و يک لنگ سرخ روي صورتش ، انگار که خواب است و خودش هم لنگ نمداري را روي صورتش انداخته است . اما 

از بس مگس دورش پرپر مي کرد، مي فهميديم که خواب نيست .    

پدر چه گريه اي مي کرد، مي گفت : پدر سوخته ها پوست صورتش را کنده اند تا کسي  نشناسدش .   

کنار باغچه نشسته بود و گريه مي کرد. مرده را گذاشتند توي آمبولانس و بردند. گريـۀ پدر از همان جا شروع شد، 

وقتي که دکتر يا پرستاري خواست لنگ را از صورت مرد پس بزند. مگس ها بلند شدند و توي هوا چرخيدند، و لنگ 

که با صداي خشي از صورت بي پوست مرد کنده شد، بر گوشت پخته نشستند. پدر يک دفعه زد زير گريه . از  مردها 

فقط او گريه کرد. مادر مي گفت : برادرش بوده . زنش چيزخورش کرده بوده . بعد هم يک دفعه غيبش زده .  

چهل سالي داشته ، شايد هم بيشتر. از سينه تا پاي مرد زير يک ورقه گل بود. وقتي مد مي شده ، آب تا سينه اش 

بالا مي آمده . ديگر نمي رفتيم . جوي آب همان پشت ديوار بود. روي سرشاخه هايي هم که از ديوار نخلستان بيرون 

زده بود، گنجشک بود، اما به   ضرب ريگ ـ اگر از ده تا يکي مي خوردـ حتماً آن طرف ديوار مي افتادند. يکي دو تا 

هم  افتاد. همين طور رفتم تا آن طرف کلانتري ، از پشت خاکريز. وقتي ديگر کش جاي خالي نداشت برگشتم . بالا هم 

که مي گرفتم سرش به زمين مي رسيد. توي کوچه زن ها گله به گله نشسته بودند. سليطه خانم دم در نشسته بود و 

در هاون کوچکي چيزي مي کوبيد. مادر حوصلـۀ کباب کردن نداشت . همسايه هامان داشتند اسباب کشي مي کردند. 

مادر گفت : بيا  برو کمک کن .   

گفتم : مي خواهم خودم کباب بکنم .  

گفت : بهانه نياور، برو کمک کن .  

ـ چرا؟   

ـ خودت بهتر مي داني . من که خر نيستم .    

مي دانست . يک طرف کمدشان را با داداش حسن گرفتم ، طرف ديگرش را آقامحسن و   قدسي جون گرفتند. زبانک 

مي انداخت . صبح ها، اگر مادر به ادارۀ رفاه مي رفت يا بازار، ديگر عالي بود. ظهرها هم مي خوابيد. دست هاي تپلش 

را بالاخره از لا نيم لاهاي  گوشت لغزنده اما نرم ران ها يا سر و سينه اش بيرون مي کشيدم و آهسته 

پشتش  مي زدم. از صداي غش غش خنده اش مادر حتماً بيدار مي شده . از صبح هم بزک مي کرده ، و تا صداي 

فِيدوس شرکت بلند مي شد، مي رفت پاک مي کرد. اما نمي دانست که دارد اذيت مي کند. شب ها از توي طارمي 

صداشان مي آمد. قربان صدقـۀ هم مي رفتند. پسر بزرگ سليطه خانم به مادرش گفته بود. دنبالش کردم و درست 

وقتي آن طرف جوي سيماني پريد، گرفتمش . مادر مي گفت : تره به تخمش مي رود، حسني به باباش .   

34                                                                                                                                  

به من طعنه مي زد. پدر اگر مي گفت : «ما ديگر، دايي ، آردمان را بيخته ايم و الک مان را آويختـه »، مادر مي گفت : خوب 

است ، خوب است . خيال مي کني يادم رفته ؟  

نمي دانست . من و داداش حسن ديده بوديم . پسرک شِرنده اي ترک دوچرخـۀ پدر نشسته بود. از بازار کفيشه که 

برمي گشتيم ، ديديم . صداش هم زديم . برنگشت . ما را ديده بود و حالا داشت تندتند رکاب مي زد. گوشت خريده بوديم 

و رطب . بنشن و حتي روغن مان را از رفاه مي گرفتيم ، ماهانه . وقتي برمي گشتيم ، داداش حسن معمولاً يک رطب 

خودش مي خورد و يکي هم به من مي داد. ساک خريد هميشه دست خودش بود. گاهي هم فقط خودش مي خورد. 

گفت : نمي خواهد به مادر بگويي .  

گفتم : چي را؟   

گفت : يعني نفهميدي ؟  

نمازش را مي خواند، به فارسي . گفت : قدسي جون را هم ولش کن ، براي خودت دردسر درست مي کني .   

گفتم : چه دردسري ؟    

گفت : مگر نشنيدي آقامحسن چه گفت ؟  

تندتند مي رفت . خودش هم نمي خورد.   

آقامحسن بالاي ماشين رفت تا به راننده کمک کند. باز هم بود. قالي را داداش حسن  لوله کرده بود. قدسي جون 

گفت : بگير، مواظب هم باش کسي نفهمد.   

يک تکه کاغذ توي مشتم گذاشت . درست وسط جادۀ باريک ميان باغچه اي ايستاده بود که ديگر مال ما هم نبود. 

سفساف ها آن قدر بلند شده بودند و پرتوپ که کسي نمي ديدمان . کج کردم و از ميان گل هايي که کاشته بوديم رد 

شدم. در چوبي باز بود. آقامحسن حالا تنها بالاي ماشين بود، داشت صندلي ها را جابه جا مي کرد. کاغذ مچاله شده 

را لاي سفساف هاي باغچه اميرو اين ها انداختم . سيدعربي مي گفت : نبايد تنها باشيد؛ آدم که تنها  است ، هزار 

جور فکر و خيال مي کند. بعد ديگر دست خودش نيست .  

مي گفت : کور مي شويد، دست تان رعشه مي گيرد.   

مي گفت : ورزش کنيد، تا مي توانيد پياده بياييد.    

نه ، فايده اي نداشت . تازه فکر و خيال نبود. کافي بود قدسي جون سقلمه اي بزند، يا صداي غش غشانش از طارمي 

بيايد، مثل قلپ قلپ آبي که از دهانـۀ تنگ کوزه بريزد. ايستگاه شش حبانه داشتيم . حالا فقط پدر کوزه داشت ، 

شب ها روي تنور مي گذاشت و يک ريگ پهن صاف هم بر دهانه اش مي گذاشت . گلوله هاي گرد و چرب دوده شب ها 

هم پايين مي آمدند، روي بالش يا لحاف مي نشستند. ملافـۀ پدر، خال خال ، سياه مي شد. پدر هر شب ريگ اش را 

مي شست و مي گذاشت بر دهانـۀ کوزه اش . ما حق نداشتيم بخوريم . حبانه مان ده سطل هم بيشتر آب مي گرفت . 

آبش صبح ها خنک بود. نم آب از دورتادورش نشت مي کرد، اشک مي بست و از خط دايرۀ ته اش مي چکيد. 

سيدعربي مي گفت : تنها به حمام نرويد. با پدرتان  برويد.   

اميرو گفت : آقا، توي مستراح که ديگر نمي شود با کسي رفت .  

همه خنديديم . قدسي جون اذيت مي کرد. مادر مي گفت : کرم از خود درخت است .   

مي آمد و مي رفت ، روي در ضرب مي گرفت ، مي گفت : زود باش ، به اميد آغابي بي ات نباش .  

35                                                                                                                                  

سيدعربي مي گفت : بعدها اگر زن گرفتيد، ديگر نمي توانيد با حلال خودتان طرف  بشويد.   

موهاش کرنلي بود، مثل ما، ما که نه ، مثل بزرگترها که بعضي هاشان هم پيراهن  سفيد مي پوشيدند و يک روز هم 

که دبيرستان را محاصره کردند، همه شان را از دم گرفتند. چند تا از سومکايي ها را هم گرفتند. البته فردا همه را آزاد 

کردند، جز مبصر ما و يکي ديگر که کلاس ششم بود، بلند و چهارشانه ، مي گفت : خيال کرديد. شما ريزه ميزه ها را 

درسته قورت مي دهند. يکي خوابش برده بوده ، کبريت زده بودند به موهاش .    

مي گفت : «به رُم»، و اشاره مي کرد به آن جاش و مي خنديد. سيدعربي عصرها قرآن درس مي داد. فقط ما 

ريزه ميزه ها مي رفتيم . حتي پيش از آن که مدير بگويد: «فردا همه بايد موهاشان را بزنند و گرنه ، نيايند.» ما که 

نداشتيم ، سيدعربي داشت و بيشتر بچه هاي کلاس هاي بالا. سيدعربي هم زده بود، از ته و با تيغ . مي خنديد. 

پشت سرش قلمبه بالا آمده بود، مثل دو کله اي ها شده بود. دنبالش تا دم دفتر رفتيم . مي گفت : نبايد به نامحرم نگاه 

کنيد.  

وقتي برگشتم ، قدسي جون توي طارمي ايستاده بود. کاغذ دستش بود، صافش کرده بود. گفت : چرا انداختيش ؟    

گفتم : مگر چي بود؟   

گفت : نشاني خانـۀ بابام بود.    

ـ مگر با آقامحسن خانه نگرفتيد؟   

کاغذ را اين بار توي جيب پيراهنم گذاشت : نه ، طلاق مي گيرم. بيا، منتظرتم .    

گفتم : ما مي رويم اصفهان .  

گفت : حالا کو تا برويد.  

سيدعربي مي گفت : هميشه بايد درس تان را بلد باشيد، اصلاً همه جا کلاس درس است .  

پياده مي آمد، از جايي آن طرف کلانتري ، آن طرف کفيشه . کنار ميدان مي ايستاد و صدامان مي زد: با توام ، آي !    

توپ را ول کردم و رفتم ، شورت به پا. گفت : ضَرَبَ را صرف کن ببينم .   

دفترش را داشت درمي آورد و من صرف مي کردم : ضرب ، ضربا، ضربوا ...    

داشت ورق مي زد. محمد ننه سکينه جُّلتي بود. پا به توپ از کنارم رد شد، حتماً گل   مي زد. مسابقه نبود، اما خوب ، 

نبايستي مي باختيم : ضربت ، ضربتا، ضربن .   

گفت : حواست به درس باشد.  

به پل بيني اش نگاه کردم ، بعد هم به موهاش که حالا ديگر کمي بلند شده بود و باز مي خواست کرنلي بشود. 

مضارع اش را هم مي خواست ، بعد هم صيغـۀ امر. ديگر امر غايب را نپرسيد و دويدم ، داد زد: خوب بود، پانزده .   

انشا و مثلثات تجديدي آوردم. انشا که معلوم است چرا. اين ها را که حالا مي نويسم ،   مي ترسم نشان کسي 

بدهم . دبير رياضي نمره به جانش بسته بود، مي گفت : خوب بود، بارک الله ، بارک الله !   

بارک الله دومي را مي کشيد، و عينکش را از روي پيشاني بر دو چشمش مي لغزاند. بعد هم با آن ته مداد سبزش که 

اصلاً نوک نداشت ، چيزي جلو اسم آدم مي نوشت ، بلند مي گفت : دو.   

36                                                                                                                                  

اگر پابه پا مي کرديم ، يا مثلاً سرک مي کشيديم ، مي گفت : برو بنشين . صفر.    

کي مي توانست ثلث سوم ، توي امتحان کتبي ، حتي اگر خرخواني مي کرد، نمرۀ قبولي بياورد؟ ضريب دو هم که 

مي شد، باز کم مي آورديم . سيدعربي مي گفت : مسخره است ، جانم . خوب ، لاي هر قرآني بالاخره مو هست . موي 

پدر يا مادر، يا خودتان . اگر هم قديمي باشد، موي پدر بزرگ .    

ما هم شنيديم و به دو رفتيم که پيدا کنيم . مي گفتند: امام زمان به نشانـۀ ظهورش يکي يک مو لاي همـۀ قرآن ها 

گذاشته .   

لاي قرآن سفرۀ عقد مادر هم بود، کوتاه بود و سياه . پياز مو نداشت . سيدعربي مي گفت : ايمان به اين چيزها 

نيست .  

مادر مي گفت : من نمي دانم .  

پدر مي گفت : شايد.    

سيدعربي مي گفت : يعني اگر کسي مو را پيدا نکرد، پس ديگر امام نيستش يا ظهورش نزديک نيست ؟   

و هي حديث مي خواند، يا روي تختـۀ سياه مي نوشت و کلمه به کلمه معني مي کرد.  موي کرنلي اش را که تراشيد، 

کلاس فوق العاده اش شلوغ تر شد. حتي بزرگترها هم آمدند. دو تا از سومکايي ها هم بودند. با توده اي ها بزن بزن 

کرده بودند، يکيش مبصر خودمان . وزنه بردار بود. ما مي ترسيديم ، و وقتي اتوبوس مي آوردند که ببرندمان ، 

سوار   مي شديم و مي رفتيم و تمام راه جاويد شاه مي گفتيم . گلومان درد مي گرفت ، و صدامان خش دار مي شد. 

سرمان را از شيشه بيرون مي کرديم و داد مي زديم . مبصرمان نمي آمد. مکي هم که آمد، دنبال ماشينش دويديم ، تا 

آن روز که از پشت کلانتري آمدند. توي اتوبوس هاي کارمندي بودند، زن و مرد، يا سوار کاميون . مردها بيشتر انگار 

عمله بودند، با موهاي دورزده . زن ها مي رقصيدند. بزک کرده بودند و دامن مي چرخاندند و بشکن  مي زدند. ماشين 

آهسته مي آمد. مي خواندند:    

رپتو، آي رپتو  

مصدق کّله کدو، زير پتو، زير پتو.  

کلمـۀ مصدق را مي کشيدند و پا مي کوبيدند. پدر آمد و گفت : بياييد خانه .  

اول دست مرا چسبيد، بعد داداش حسن را صدا زد. در خانه را بست و ديلم را پشت در گذاشت : خودتان که ديديد، 

تمام شد، حالا بايد درس تان را بخوانيد.  

هميشه همين را مي گفت . تجديدي نداشتيم . يادش آمد، گفت : من را مي بينيد؟ سي و سه سال کار کردم (کف 

دستهاش را نشان مي داد)، حالا، حالا چي دارم؟ اگر چهار کلاس سواد داشتم ...   

آه کشيد. سعي کرديم ، اما نمي کشيد. انگشت گره دار و خط خطي سيمان برده اش را روي حرف الف مي گذاشت و 

مي ماند، يا روي آ. به آب ، بابا نرسيده گفت : از ما گذشته .   

صداي مصدق کله کدو از خيابان حاشيـۀ ديوار پليتي شرکت مي آمد. دايره و تنبک هم مي زدند. پدر کليد را توي 

مشتش گرفته بود، نمي آويخت ، گفت : شب ها هم ديگر نبايد بيرون برويد.  

از همان وقت شروع کرد؛ کليد را مي گذاشت زير سرش و مي خوابيد. غلت مي خورد يا  نمي خورد، مادر کليد را بر 

مي داشت ، در را باز مي کرد. آبستن بود، سر ته تغاري . بر  سکوي جلو در مي نشست و مي گفت : همين دور و برها 

بازي کنيد.   

37                                                                                                                                  

همان جا نمي ماند، اما در را باز مي گذاشت ، بعد از آن شب که سربازها ريختند که بگيرندمان ، باز مي گذاشت . 

مي گفت : آخر بچه بايد بازي کند. مي خواهي توي خانه همه اش از سر و کول من بالا بروند؟  

بوي کباب مي آمد، حتماً اخترمان داشت کباب مي کرد. اما باز هم اثاث داشتند، يک زيلو هم بود. من بردم. وقتي به 

آقامحسن مي دادم ، نگاهش کردم. کاش مي گفتم :  «ببخشيد، آقامحسن »، يا «حلال کنيد، آقامحسن »،  همان طور 

که قدسي جون به مادر مي گفت ، وقتي صورتش را مي بوسيد. آقامحسن گفت : با من کاري داري ؟   

گفتم : نه .   

قدسي جون حتي مي خواست دست مادر را ببوسد. صداي گريه اش هم مي آمد، وقتي که زيلو را تا مي زدم. اميرو 

جلو باغچه شان ايستاده بود، کراوات هم زده بود. موهاش را هم روغن زده بود و يک بري فرق باز کرده بود. زنش هم لب 

طارمي نشسته بود و سبزي پاک مي کرد. گفت : مي توانستيد بياييد خانـۀ ما. ما ناسلامتي همشهري هستيم .   

گفتم : هفت هشت روز که بيشتر نيست .    

گفت : باشد. آن ها غريبه اند.   

زنش گوشـۀ چادر را به دندان گرفت . فقط چشم هاش پيدا بود. صداي ِپرِپر کبوتر که آمد، بالا را نگاه کرد. معلق 

مي زد: دو، نه ، سه تا زد، بعد لبـۀ پشت بام نشست ، کنار ماده اش . بغبغو مي کرد و دنبالش مي گذاشت . سينه ُپرباد 

مي کنند، گردن مي گيرند و   جلوجلو مي روند، با دو بال باز که شاه پرهاي يکي از بال هاشان برزمين کشيده 

مي شود. گفتم : يک اتاق شان را داده اند به ما.    

گفت : ما که جدايي نداشتيم .   

خبر دستگيري فاطمي را اميرو داد، خانـۀ چورو اين ها بوديم . پدرش روزنامه مي خريد.   براي روزنامه نرفته بوديم . 

اميرو آمد، گفت . خوانده بود. گفتم : مطمئني ؟  

از بس املايش غلط داشت . همه اش مي خواست من تصحيح کنم . املاها تقسيم مي شد بين چند تايي که از پانزده 

بيشتر مي آوردند. مي گفت : تشديدها را نگير، لامذهب .  

موقع تشديد سرفه مي کرديم ، اما غلط مي گذاشت ، يک جايي ، همين طوري ، مي گذاشت . ضربدر يک چهارم حساب 

مي شد. گفت : البته که مطمئنم .   

باور نمي کرديم . آورد. وقتي هم اعدامش کردند، گفت : مي آيي خودکشي کنيم ؟  

گفتم : باشد، موافقم . اما با چي ؟   

نمي دانست . گفتم : با ترياک چطور است ؟  

نداشتيم . ترياک هاي دايي مادر، اگر هم چيزي ازش مي ماند، غيب مي شد تا مبادا  پدر هوس کند. گفتم : با طناب 

هم مي شود.  

قهرمان هاي هدايت ، چندتاش که خوانده بوديم ، فقط با ترياک خودکشي مي کردند.   اميرو با دست کشيد به گردنش 

 ـ سياه و بلند بودـ و انگشت هاش را روي خرخره اش جمع کرد، گفت : نه .    

من مي خواستم ، از بس مدام نفسم تنگي مي کرد، و يک چيزي مثل حباب توي گلوم  بزرگ مي شد و نمي ترکيد. 

حتي طنابش را پيدا کردم و جايي گذاشتمش . شايد دويديم با پاي برهنه ، و يادمان رفت ؛ يا بوته هاي ميموني که 

38                                                                                                                                  

مي کنديم از يادم برد. حباب بودش ، مثل آدامس بادي که هي بادش مي کرديم و گاهي حتي قد يک توپ سه پوسته 

مي شد. نمي ترکيد و تا نرمه بادي به صورت مان بخورد، وقتي که شرجي بخار آب معلق بود، مي دويديم . 

گفت :  امشب مي رويم سينما، مي خواهي ، تو هم بيا.   

گفتم : کار دارم.  

ـ اسباب کشي ؟    

آن ها هم شنيده بودند. سليطه خانم پدر سوخته ! بايستي همين فردا صبح حسابي خيطش کنم . باز هم اثاث بود، 

بردم. راننده ماشين را روشن کرده بود. ساعت ديواري را  آقامحسن گرفت و يک جايي گذاشت . گفتم : اين آخريش 

بود.    

خواستم بيايم ، صدام زد و پريد پايين . گفت : صبر کن ، کارت دارم.    

با چشم هاي ريزش نگاهم مي کرد و نفس نفس هاش مثل سوت از ميان لب هاي بسته اش بيرون مي زد. دست به 

جيب کرد، مثل آقامقتدا. رسمش نبود. با دست راست دستم را گرفت ، گفت : يک دقيقه بيا اين جا .  

رفتم پناه ماشين که يک دفعه دستم را پيچاند و به پشتم برد. نمي شد کاريش کرد. داد هم نزدم ، فقط گفتم : آخ !  

دست کرد توي جيب پيراهنم . چاقوي ضامن دار دستش بود. بازش نکرده بود. کاغذ را در آورد و از همان بالاي سرم باز 

کرد و خواند، بلند. گفتم : ول کن ، آقامحسن ، دستم دارد مي شکند.  

که تقـۀ پريدن تيغه را شنيدم. چپ دست بود، مي دانستم . گرفت جلو صورتم ، گفت : خوب نگاهش کن .    

نفس نفس مي زد، درست زير گوشم و دستم را بيشتر مي پيچاند. برگـۀ تيغه درست جلو بيني ام بود، با شيار 

عمودي هواکش کنارش . وقتي مي زنند، اگر توي گوشت نچرخانند، هوا  به تن آدم مي رود. گذاشت زير چانه ام. 

گفت : خوب ، حالا خوب گوشت را باز کن .  

بلندبلند مي گفت ، درست توي گوشم . موتور ماشين روشن بود، اما اگر هم تمام گاز   بود مي شنيدم. گفت : اگر 

آن جا پيدات بشود، به خداي احد و واحد، با همين از مردي مي اندازمت .    

گفتم : من که ...   

ـ خفه !   

نوک تيغه تيز بود، برداشت ، دستم را بيشتر پيچاند تا خم شدم و زد به پشتم ، با کندۀ زانو، گفت : حالا برو گمشو!  

برگشتم . گارد گرفته بود. چاقو به دست چپ ، دست راستش را هم مشت کرده بود. فقط نوک تيغه پيدا بود. انگشت 

شستش را گذاشته بود روي برگـۀ تيغه . گفتم : به خدا تقصير من نبود.    

گفت : بود يا نبود، فقط واي به حالت اگر باز ببينمت .    

که از پشت سر يکي زد، راننده بود. با لگد زد. گارد نگرفته بود، گفت : برو ديگر، بچه پررو!  

طناب را کجا گذاشته بودم که يادم نمي آمد؟ قدسي جون حتماً جلو نشسته بود. اميرو   نبود. زنش همچنان سبزي 

پاک مي کرد. ما که رفتني بوديم . اما چند روز هم چند روز   بود. پدر آمده بود، گليم را داشت خودش مي انداخت . 

دوچرخه اش را به ديوار تکيه داده بود. خرجينش کنار باغچه بود، يک نصفه پنگ رطب توش بود، زير شير آب دو هندوانه 

بود و يک خربزۀ کوچک . شير آب را روشان باز کرده بود. پدر گفت : بگو حسن هم بيايد، خودت هم هر چه مي خواهي 

39                                                                                                                                  

بردار.  

مادر گفت : دست نگذار، خودم به ت مي دهم .   

پدر گفت : بگذار بخورد.  

مادر گفت : حالا توپ ببند توش .    

و راه افتاد به طرف حمام ، باديـۀ آب به دست ، غر مي زد: اقلاً نمي گويد تا آدم خيالش راحت شود.  

پدر داد زد: حالا هرچي ، من که هنوز نمرده ام.   

خواهر بزرگتر توي حمام بود، مادر داشت براش آب مي برد. پدر خودش داد، چند خوشه را کند و داد، گفت : بنشين 

همين جا بخور.    

جليقه تنش بود با چهار جيب . پول خردهاش را آن جا مي گذاشت . ساعتش هم بود. پيراهنش هم جيب داشت . مادر 

مي گفت : لاي بند ليفه اش مي گذارد.  

يک بار ريخته بود توي مستراح . مادر هم رفت کمک ، انبر به دست . پول ها را شستند و  پهن کردند روي تنور. فقط چند 

اسکناس بود. پدر همان جا ايستاده بود و روي اسکناس ها ريگ مي گذاشت . مادر مي گفت : نمي رسد.   

مي گفت : کشش بده تا برسد.  

مادر گفت : نمي خواهد جايي بروي ، اختر که تمام شد برو خودت را بشوي . پشت دست هات را نگاه کن ، انگار پشت 

ماهيتابه . صورتت را ببين .   

ديگ ديگ آب گرم درست مي کرد و مي آورد، با چراغ خوراک پزي و يا پريموس پدر، اگر  پدر بود و روشنش مي کرد. 

لاي در را که باز مي کرديم ، مي گفت : بيايم پشتت را کيسه بکشم ؟  

بد طوري کيسه مي کشيد، ما را که ديگر نه ، نمي گذاشتيم . حتي به صورت اختر  کيسه مي کشيد و اختر و اقدس و 

دردانه خانم را، يکي يکي ، با گونه هاي گل انداخته و پشت دست هايي که پوست انداخته بود، مي فرستاد بيرون . 

وقتي کوچک بوديم به جز و وز مي افتاديم ، و باز با آن کيسـۀ مويي هي مي کشيد، و حالا باز مي گفت : گربه شويي 

نکن ، درست بشوي !    

به پدر گفت : شما هم برويد، اقلاً يک کيسه ليف بزنيد، خانـۀ مردم که نمي شود حمام رفت .  

پدر داشت پريموسش را تلمبه مي زد، گفت : مي روم حمام ، چاي که خوردم مي روم.   

ـ پس اين دو تا را هم ببر!   

پدر داد زد: حالا مي گذاري دو تا پياله چاي بخوريم ؟  

پس پول گرفته بود، و مادر تا ذله اش نمي کرد و از دهنش نمي کشيد، ول کن نبود. کت و شلوار سورمه اي راه راه پدر را 

ماهوت پاک کن مي کشيد، گاهي حتي کيسـۀ نمدار مي زد. شاپوي قهوه اي را فقط ماهوت پاک کن مي کشيد. پدر 

سرش نمي گذاشت ، دستش مي گرفت ، حتي اگر راه مي رفتيم . تندتند مي رفت ، شلنگ انداز و ما بايست 

مي دويديم ، حتي حالا که ديگر بزرگ شده بوديم . اولين بار وقتي تصديق شش ابتدايي مان را گرفتيم ، تنش کرد. توي 

سينما ما دو طرف پدر نشسته بوديم . پدر کلاهش را به دست داشت و مي چرخاند و سرش آن بالا مستقيم رو به 

پرده بود. تارزان بود. وقتي ما مي خنديديم ، همـۀ سينماي تابستانـۀ بهمنشير مي خنديدند، به ما نگاه مي کرد و 

40                                                                                                                                  

لبخند مي زد و باز نگاه مي کرد، از همان بالا و با گردن شق . اما وقتي تارزان ، دو دست بر دو سوي دهان ، آن طور نعره 

مي زد که مي زد و بعد به کمک ريشه هاي معلق و بلند طناب مانند درخت ها از درختي به درختي تاب مي خورد و 

مي آمد تا ما براش کف بزنيم ، پدر اول به ما و بعد به همه نگاه مي کرد و فقط کلاهش را به دو دست مي چرخاند. 

بالاخره هم تارزان به دام افتاد، دست هاش را از پشت بستند و شکارچي ها با آن کاسکت هاي سفيد، شورت به پا، 

تفنگ هاشان را چاتمه   بستند و چند قدم آن طرف تر دور آتش نشستند. پدر گفت : خوب ، برويم . ديگر تمام شد.    

تمام نشده بود. گفتيم : مگر نمي بينيد؟  

کلاهش را به سر گذاشت و دست هاي ما را گرفت و از جلو صف آدمهايي که نشسته بودند و غر مي زدند، 

کشيدمان بيرون . گفتيم : بابا، آخر تمام نشده بود.   

گفت : ديگر کاري نمي تواند بکند. مگر نديديد، دست هاش بسته بود، تازه با آن همه دشمن ؟ دست خالي هم که بود.  

بعدش چي شد؟ نفهميديم . حتماً طوري شده ؛ معمولاً با کشيدن طناب به پوستـۀ زبر   درخت يا مثلاً حلبي 

شکسته اي باز مي کرد، يا ميمونش مي آمد و بازش مي کرد، يا جيمي ، پسر جنگل ، بالاخره يک طوري . پدر مي گفت : 

دروغ است .    

مي رفت ، تند. کلاه به دست و ما به دنبالش مي دويديم که برسيم .  

مادر گفت : همين امشب تمامش مي کنيم ، گور پدر حرف مردم. حالا که همه مي دانند از کي پنهان کنيم ؟   

پدر گفت : چرا ديگر امشب ؟ همين حالا. بجنب ، بابا.  

داداش حسن هم بود. زن عبدو نشسته بود دم در، بچه به بغل . دختر کوچک سيدصالح هم بود، با مف هاي آويزان . در 

خانـۀ اميرو اين ها باز بود، کبوترها به رديف بر لبـۀ پشت بام نشسته بودند، اما توي حياطشان کسي نبود.  

حمام ايستگاه دو بود، شرکت ساخته بود. پدر مي گفت : خودتان همديگر را بشوييد.  

خودش را دلاک مي شست . تا آمد، ما ديگر خودمان را شسته بوديم . پدر را مشت و مال مي داد، گفت : چرا 

ايستاده ايد مرا نگاه مي کنيد؟ زبان که داريد، بگوييد لنگ براتان بياورد.  

دلاک رفته بود روي شانه هاي پدر و با دو پا تا پايين سر مي خورد. مادر هنوز شب نشده  جاها را انداخته بود، توي 

طارمي آقامقتدا اين ها. عمه خانم يک سيني چاي آورد. يک بافه از موهاي حنابسته اش از مقنعه بيرون مانده بود. 

اقدس داشت رطب مي خورد. مادر توي يک سيني ريخته بود. هندوانه ها را گذاشته بود توي سيني مسي ، کارد 

پهلوش بود. پدر هميشه پاره مي کرد، وقتي مي آمد. پدر چورو داشت از آن طرف رد مي شد. پيراهن آستين کوتاه 

سفيد پوشيده بود با شلوار، اما کرکاب به پا داشت . صداي تق تق کرکاب هاش را، حتي اگر نگاهش نمي کرديم ، 

مي شنيديم . آن طرف را نگاه مي کرد، ميدان مسابقـۀ ما را، يا شايد خط کشي هاي سفيد و پي هايي که تازه 

ريخته بودند. دست هاش را پشتش قلاب کرده بود و مي رفت . پدر بعد آمد، وقتي ديگر سفره را انداخته بوديم . حاضري 

بود، گفت : مي خواستي  يک چيزي بپزي .    

مادر گفت : وقت داشتم ؟   

هندوانه را پاره کرد، زرد بود. دومي بد نبود. گل نمي کرد، قاچ قاچ مي کرد، اما ديگر شتري اش نمي کرد، مثل خربزه 

که هر قاچ را کاردي مي کرد تا وقتي وسطش را به دست بگيريم ، مثل کوهان شتر بالا بيايد. به هر کدام يک قاچ داد. 

ته تغاري خواب بود. دردانه خانم پيش زن آقامقتدا بود، اما يک باريکه براش گذاشت ، بزرگتر از مال من و حتي 

داداش حسن . پدر همان طور لباس پلوخوري به تن و کلاه به دست ، رو به چمن سبز چرخيد. هندوانه اش را مي خورد. 

مادر گفت : بلند شو دختر، برو آن ورپريده را   بياورش .  

41                                                                                                                                  

اختر گفت : چند دفعه بروم؟    

ـ حالا کجا هستش ؟  

ـ توي اتاق خانم خانم ها.   

به من گفت : مادر به قربانت ، تو برو. ياالله بگو، يادت نرود.    

در اتاق خواب بسته بود. صداش نمي آمد. عمه خانم روي جانمازش ايستاده بود، داشت نيت مي کرد. صداي آقامقتدا 

مي آمد، داشت انگليسي مي گفت ، باز حتماً مي پرسيد:  

 ?Can you speak English ـ 

نپرسيد. پشت به من روي يک صندلي دسته دار جهيزيـۀ خانم خانم هاش نشسته بود، کت و شلوار به تن . موهاش را 

هم کناربه کنار بر طاسي سرش خوابانده بود. روبه روش ، به ديوار، همان عکس تمامقد بود. چوب پرچم را کنار عکس 

به ديوار ميخ کرده بود و سر   پرچم را بالاي عکس به ديوار سنجاق زده بود. جمله اي مي گفت ، يا از توي کتابش 

مي خواند و به عکس نگاه مي کرد.  

داشتم عقب عقب در مي رفتم که خوردم به سينـۀ خانم خانم ها. گفت : مي بيني ؟ آقا جني شده . هر شب کارش 

همين است . گفتم : دارد انگليسي مي خواند، اسنشل دستش است . آقامقتدا انگشت اشاره اش را تکان مي داد، رو 

به عکس ، و مي خواند. خانم خانم هاش گفت : باور نکن ، جانم . من مي شناسمش .  

و خنديد.    

آن روز که من هم شده بودم ، همان طور که مي شدم ، آمده بود. مادر مي گفت : از در پريدم بيرون ، جيغ هايي مي زدم 

که نگو. نمي دانستم چه کار کنم . يک طوري شده بودي ،  حتي مثل وقتي نبود که توي گواتر سرخ ها شدي . 

دست هات مثل دست چلاق ها شده بود، پاهات را مرتب مي زدي به زمين . کف از دهنت مي آمد. وقتي بغلت کردم ، 

مثل گنجشک سرت خم شد روي شانه ات .   

بعدش شدم که با قدسي جون قهر کردم ، از بس اذيت کرده بود. مادر و داداش حسن  رفته بودند ادارۀ رفاه . اختر هم 

مواظب اقدس و ته تغاري بود. من داشتم مجله ورق   مي زدم ، شايد هم بقيـۀ يک داستان مسلسل را مي خواندم. 

قدسي جون زبانک انداخت و رفت توي اتاق شان . باز برگشت و موي مرا کشيد که اشکم درآمد. وقتي مي رفت ، پا 

گذاشت روي مجله که جلو روم باز بود. پاش را گرفتم . چه زوري داشت . مي گفت : ولم کن ، بروم.  

ولش هم که کردم نرفت . شوخي شوخي انگار کشتي شد. اميرو دوب رفته بود، مي گفت :  پدرم برام ژتون گرفت .  

توي صف ايستاده بود و خانم ، ابرو قيطاني با موهاي فرزده اما سفيدچهره ، هي مي رفته دستشويي . آدامس دهنش 

بوده و تق تق صداش را در مي آورده . به اميرو چشمک زده بوده . چاخان مي کرد، شايد هم نه . بعدازظهر هم نخوابيدم. 

يه قل دوقل بازي مي کرديم . يک هفته بود کارمان همين بود. سيدعربي گفته بود: نبايد تنها بمانيد.  

مادر زير پنکه خواب بود. داداش حسن توي آن اتاق بود. ما توي اتاق قدسي جون بازي مي کرديم . سيدعربي 

مي گفت : به نامحرم نبايد نگاه کرد.  

توي حمام نمره هم اگر پدر نمي بردمان ، با داداش حسن مي رفتيم ، زمستان ها، که آب   گرم کردن کار داشت . اصلاً 

دسته جمعي مي رفتيم با چورو و سعيد. سعيد خيلي ناتو بود. از دهانـۀ راه آب توي نمرۀ پهلويي را نگاه مي کرد. 

درازکش مي خوابيد و مي گفت که حالا چه مي بيند. يک بار حتي دست دراز کرد و تا جيغ زني بلند نشد، دستش را 

پس نکشيد. شسته و نشسته ، گفتيم خشک بياورند و زديم بيرون . قدسي جون مي گفت : من که نمي خواهم  با 

42                                                                                                                                  

اين سياه برزنگي زندگي کنم ، طلاق مي گيرم.  

بعدش من سه روز توي رختخواب افتادم ؛ همه اش مي گرفت و ول مي کرد، انگار که يکي گلوي آدم را بگيرد، يا دو 

پاي آدم به جلبک هاي ته آبگير گير کرده باشد و هرچه هم  دست و پا بزند، نتواند شاخک هاي باريک اما دراز و 

چسبندۀ جلبک ها را از دور مچ پاها يا حتي زانوهاش باز کند. شاخک ها هي بيشتر مي شد، و با تکان خودبه خودي 

آب سنگين باز شاخک هايي هم که خيلي دور بودند، جلو و جلوتر مي آمدند، پيچ و تاب مي خوردند و مي آمدند دور 

گردن و سينه ام مي پيچيدند و من هرچه مي کردم از خواب بيدار نمي شدم.    

مادر مي گفت : چشم هات رفته بود مغز سرت . صدات هم که مي زدم ، نمي شنيدي ، همه اش چنگ مي زدي به 

سينه ات .   

پيشترش ، توي گواتر سرخ ها خودم را خراب کرده بودم. حالا نه . قدسي جون به مادر گفت : شما بايد حلال کنيد، هر 

بدي ، غلطي از من ديديد، به بزرگي خودتان ببخشيد.  

دردانه خانم گفت : آقامقتدا با عکس حرف مي زند، هو هو!   

آقامقتدا برگشت ، پاپيون زده بود. گونه هاش مثل دو گل هندوانه بود. انگشت بر بيني اش گذاشت و به دردانه خانم 

گفت : هيس !  

دردانه باز گفت . آقامقتدا مجبور شد بلند شود که دردانه دررفت و خانم خانم هاش هم به دنبالش . آقامقتدا گفت : 

مي بيني ؟ نمي گذارند.   

کتابش را بست و گذاشت روي ميز، پاپيونش را باز کرد، گفت : هر کاري جايي مي خواهد؛ مثلاً تو، راستش را بگو، 

مي تواني کله معلق بزني و مثلاً انشا بنويسي ؟   

دستمالي از جيب کتش در آورد و عرق پيشاني اش را پاک کرد، بعد کتش را هم در آورد. اشاره کرد بروم تو، در را 

بست ، گفت : فقط براي تو مي گويم : ببين ، آن اتاق که شده مسجد، از صد متري اش هم نمي شود رد شد، يا اصلاً 

درش بسته است . حالا منير کجاست ؟ توي حمام ، پهلوي شير آب . آب شير را هم قبول ندارد. مي گويد: «دستم را 

که نمي توانم کر بدهم .» پس هي بشور، هي آب بکش . آن هم از خانم خانم ها. همه اش کتاب مي خواند. اين مال 

کيه ؟ حجازي ، مستعان . خوب است چند بار من همـۀ کتاب هاش را سوزانده باشم ؟ باز مي خرد. هرچه مي گويم : 

«اين که کار نشد»، مگر به خرجش مي رود؟ در عوض من مي خواهم ترقي کنم ، مي داني ...   

آهسته ، اصلاً زيرلبي ، گفت : بايد انگليسي خواند. حرف ندارد.   

سر راست گرفت و بلندتر از پيش گفت : آن ها برگشته اند، خودت که مي داني ، توپ شان هم حسابي پر است . با اين 

لهجـۀ کازروني من يا اصفهاني بابات هم که نمي شود انگليسي حرف زد. به آدم مي خندند، جانم . لهجـۀ آدم بايد 

آکسفوردي باشد، اين طوري . رو به عکس کرد و انگليسي حرف زد، بلندبلند. وقتي برگشت ، باز بر پيشاني اش عرق 

نشسته بود. پاک نکرد. گفت : به کسي که نمي گويي ؟   

گفتم : نه .   

جني نشده بود. حالا ديگر وقتي به سراغم مي آمد، مي فهميدم ، از بس خسته مي شدم ، بي حال و لخت ، راه رفتن 

که هيچ ، حتي ناي ايستادن نداشتم . شوهر خانم خياط آمد و رد شد، بچه به کول . مي فهميدم دارد شروع مي شود. 

خانم وطني چه کار کرده بود که آن بلا را  سرش آوردم؟ از سر شب سوسک جمع کردم. دور چراغ تيرهاي برق پشه 

بود، آن قدر که اگر از زيرش رد مي شديم ، حتي ما، به سر و صورت مان مي خوردند. کافي بود کهنه اي نفتي را سر 

چوبي بزنيم و روشن کنيم . آتش مي گرفتند، جرق جرق صدا مي کردند، مثل ملخ توي ماهيتابه . آتش دست به هم 

مي داد و گر مي کشيد تا زير چراغ . پشه ها هي مي چرخيدند، اما گندگزها فقط يکي دو چرخ مي زدند و به زمين يا 

ديوار مي خوردند، سوسک ها هم . توي گوني جمع مي کردم. آقاي وطني بودش . براي فردا مي خواستم . به چندين 

43                                                                                                                                  

چراغ سر زدم و هي جمع کردم و ريختم توي يک گوني . توي هم مي لوليدند و مي خواستند بيايند بالا.  گندگزها 

خاکي رنگ بودند و چشم هاي ريزشان شبق مشکي بود. بال بال مي زدند و يا شاخک هاشان را تکان تکان مي دادند. 

در گوني را بستم و جايي گذاشتمش . آقاي وطني فردا مجبور بود برود سر کار. توي بيمارستان کار مي کرد، هفت ، 

هفت و نيم مي رفت . چند بار رفتم و از لاي درز سطل زباله شان نگاه کردم. هنوز نرفته بود، يک رديف کفش 

واکس زده ، مردانه و زنانه جلوش بود و باز داشت واکس مي زد. خانم وطني داشت ظرف هاش را آب کشي مي کرد. 

آشغالي صبح زود آشغال ها را مي برد، سطل آشغال را مي چرخاند و آشغال ها را توي گاري اش مي ريخت و با جارو 

پاکش مي کرد و باز سطل چرخان را سر جاش بر مي گرداند. آقاي وطني که رفت ، من هم آهسته سطل را 

برگرداندم بيرون و گوني را گذاشتم توش ، طوري که وقتي چرخاندمش دهانـۀ باز گوني رو به کف سيماني حياط 

خانم وطني باشد. چه جيغ هايي مي زد!   

توي طارمي نشسته بودم ، اول کف پاهام مورمور مي شد، سوزن سوزن ، مثل وقتي که  خواب شان مي برد. سعيد 

داشت از پياده رو آن طرف رد مي شد. نگاه مان مي کرد. پدر فقط کتش را کنده بود، درازکش خوابيده بود، سيگار 

مي کشيد. بعد باز سعيد آمد، با پدرش بود. از خيابان آن طرف مي رفتند، آن هم استاد تقي کچويي که خودش هم 

بازنشسته شده بود، اما با بيست سال سابقه . پدر فقط دوازده سال براش مانده بود. هنوز نرفته بودند، مانده بودند تا 

بلکه مسعود دستش بند بشود. از ادارۀ رفاه هم که  آمدند، زنش گفت : کرايه اش را مي دهيم ، مفتي که 

نمي نشينيم .    

فقط ده روز مهلت دادند. چهار تا کارگر و يک سرکارگر بودند. مادر بچه ها گفت : ما هم مثل خودتانيم ، جايي که 

نداريم .   

سرکارگر دستکش برزنتي دستش بود، جوان بود و بلندقد. مي گفت : خانم اگر تا ده روز ديگر بلند نشويد، مجبوريم 

اثاث تان را بريزيم بيرون .   

بعد هم دو تا همسايـۀ روبه رويي آمدند. برق کار بودند و جوان ، ده سال بيشتر کار نکرده بودند، نه مثل پدر که سي و 

چند سال کار کرده بود و هر به چند سالي سابقه اش را گرفته بود و رفته بود به اصفهان . همه کرکاب به پا مي آمدند و 

انگار که با هم دارند حرف مي زنند، از آن طرف چمن ، يا از حاشيـۀ آن ور پياده رو رد مي شدند، بعد هم عرض خيابان 

حاشيـۀ ديوار پليتي شرکت را که طي مي کردند و مي انداختند از جلو طارمي هاي خانه هاي اين طرف ، تا باز وقتي 

لين ما را هم دور زدند، باز بيايند و رد شوند. پدر رفت تو. مادر مي گفت : اين ها مگر ديوانه شده اند؟   

بد کاري کردم که تيرکمانم را دادم به پسر بزرگ سليطه خانم . مادر مي گفت : ما که  تماشا نداريم .  

داداش حسن گفت : بيا بگير بخواب .  

نمي توانستم . پاهام ، هر دو پا، از نوک انگشت هام تا کندۀ زانوها سوزن سوزن مي شد و سينه ام خس خس مي کرد. 

نگفتم ، مثل ديوانه اي که قفل کرده بود و هيچ نمي گفت .   دنبال سگ روي زمين چهار دست و پا کشيده مي شد و با 

چشم هاش که دودو مي زد، نگاه مان مي کرد. حتي ناله نمي کرد. دهانش کف کرده بود و سگ مي کشيدش . کلاهش 

که افتاد و سر گرش پيدا شد: نيم کره اي مسي اما عرق کرده و نيم دايره ايِ شوره بستـۀ دورش که خاکي هم بود، 

دست دراز کرد و کلاه عرقچين طورش را برداشت و سرش گذاشت . ما دنبال شان مي رفتيم ، کف مي زديم و 

مي خوانديم :  

لولـۀ کمپاني ، هاريو!   

هستـۀ زردآلو، هاريو!   

ناطور کله گنده  

از بچه ها کي مونده ؟  

از محلـۀ ما نبود، سگ آورده بودش ، دنبال خودش کشانده بود و آورده بود تا از کوچـۀ ما شروع کند. گفتم : ننه ، دارد 

شروع مي شود.   

44                                                                                                                                  

نشنيد، از بس پدر داد و هوارش بلند بود، مي گفت : کي رفته سر پول ها؟  

مادر گفت : حالا مگر طوري شده ؟    

حتماً اول از ما پرسيده بود، رو به من و داداش حسن . نمي ديدم. شاخک ها و حتي ريشه هاي دراز و چسبندۀ

جلبک ها مثل بافه هاي مو، اما سبز که هي جمع بشوند و باز نه باد که آب پريشان شان کند، مي آمدند و دور سينه ام 

مي پيچيدند. پدر داد زد: چرا  رفتي سر پول ها؟   

چنگ مي زدم به سينه ام. نمي شد. پدر دست بزن داشت . ورمي آمدند و باز با موج آب نه ، که با کش و واکش هاي 

سنگين زير آب مي رفتند و مي آمدند و با خودشان هرچه شاخک بود، دور يا نزديک ، مي آوردند و دور گردنم 

مي پيچاندند. مادر گفت : بله ديگر، بزن ! اين هم دست مزدم.   

گفتم : ننه ، دارد شروع مي شود.    

مادر گفت : همه اش نه هزارتومان گرفته اي ، اگر ...   

کي گرفته بود؟ به عمد و به يک چرخش سر موهاش را مي ريخت روي شانـۀ راستش تا سفيدي گردنش را ببينم . 

سعيد اين بار هم تنها بود. همين سعيد بود که گربه را  گرفته بود، انداخته بود توي گوني و برده بود جايي ، شايد توي 

يک خرابه . چکش و ميخ هم داشته ، دو ميخ بزرگ . بعد هم دو پرۀ گوش گربه را به ديوار ميخ کرده بود. گربه چنگ 

زده بود به دست هاش . پايين دنده هاش گود گود بود. چه زوري داشت ! گارد آدم که باز مي شد با کله درست مي زد 

توي دماغ آدم ، و خون فواره مي زد. سيد مهدي لين پنج هم حتماً همين طورها شده بود: با سر شيرجه زد توي آب و 

ديگر بالا نيامد. سرش گير کرده بود. پا را نمي شد کاري کرد، چه برسد به سر. ديگر نفهميدم ، هي مي گفتم : اين 

بچه ها مال کيه ؟  

و يادم نمي آمد که بعدش چي ؟ کف مي زدم و مي خواندم. همه اش خوانده بوديم . من فقط شنيده بودم که يکي 

خواسته سر بچه اش را ببرد، مثل همان گاوي که سر بريده بودند و خونش را ماليده بودند به چرخ هاي جلو ماشين 

مکي ؛ اما مي ديدم. کارد حتي خوني بود. نبريده بود. يادم بود، و هي مي خواندم و بعدش يادم نمي آمد. فقط جيغ 

مادر را شنيدم. عمه خانم را صدا مي زدند. آقامقتدا را صدا مي زدند. مرا گرفته بودند، و باز  انگار با دست هام داشتم به 

سينه ام پنجول مي کشيدم ، گردن و حتي خرخره ام را خراش مي دادم.  

مادر مي گفت : وقتي آمدم ديدم افتاده اي روي زمين . فکر کردم مرده اي . دهانت کف کرده بود، دست و پاهات چوب 

شده بود، مثل چلاق ها، دهانت يک بري شده بود، تخم چشم هات رفته بود مغز سرت ، سفيد سفيد شده بود.  

مادر مي گفت : عمه خانم يک تکه آهن گذاشت روي سينه ات و هي قرآن خواند.  

نيل هم آب زده بودند و دور مچ دست ها و ساق پاهام را خط کشيده بودند. چشم هام را  هم سرمه کشيده بودند و 

دوازده خال هم روي سينه ام گذاشته بودند، به نشان   دوازده امام.  

صبح حالم بهتر بود، اما ناي رفتن نداشتم . چمدانم را داشتند مي بستند. صداي  پريموس مي آمد. مادر گفت : تو بايد 

بروي اصفهان ، اين جا بماني ، خدا مي داند ...  

تنهايي هم مي توانستم . پارسال رفته بوديم ، هيچ وقت توي اتاق خودمان نرفتيم ، اتاق آفتاب گير پسرعمه رضا بوديم ، 

سه دري بود. مادر گفت : با ميرزاعموت مي روي .   

چورو هم آمد ديدنم . اميرو هم آمد. خوب خوب بودم. اميرو گفت : من دروازه نو را بلدم ، اصلاً مي پرسم . وقتي آمديم ، 

مي آيم سراغ تان .    

مادر مي گفت : اصفهاني نيستند، از لهجه شان مي شود فهميد.    

45                                                                                                                                  

ميرزاعمو هنوز خواب بود، نرفته بود. مادر گفت : گفته مي نشاندت بغل دست خودش .  

صبحانه هم که مي خورديم ، گفت : نترس ، توي راه عرق نمـي خورد.   

تا ميرزاعمو بيدار بشود، آمدم بيرون . کنار خانه مان از سر کوچه هم پيدا بود. چقدر بزرگ شده بود، نوکش درست 

رسيده بود به بام خانه . صداي گنجشک هاش مي آمد. از همين جا هم اگر ريگي ، البته گرد، مي انداختم ، حتماً به 

يکي شان مي خورد.  

46                                                                                                                                  

مجلس دوم  

خانـۀ پدري دروازه نو بود، برِ کوچه اي عريض و خاکي که يک سرش به بازارچه اي با تاقي چوبي مي رسيد و سر 

اين طرفش به خياباني که هنوز حتي زيرسازي هم نشده بود. از ميدان پهلوي بود تا سقاخانه اي که پشتش شايد 

امامزاده اي بود يا مسجدي . سر ادامه اش حرف بود و خود خيابان را برِ قبرستان کهنـۀ آبخشان کشيده بودند. 

عمه بزرگه مي گفت : آن قدر استخوان مرده درآوردند که نگو.  

اهل محل ريخته بودند سر عمله هاي بيچاره ، با بيل و چوب و سنگ و سقط . شيون هم کرده اند، انگار که همين امروز 

و ديروز عزيزشان را به خاک سپرده اند. بچه ها را هنوز  آن جا خاک مي کرده اند: شب و نصف شبي مي رفته اند و 

چال شان مي کرده اند. عمله ها از فردا فقط شب ها کار کرده بودند. استخوان ها را توي گوني مي ريختند و مي بردند.  

پسرعمه تقي مي گويد: اين جا خودش تاريخچه اي دارد که جز من کسي نمي داند.   قبرستان بود، اما هنوز داير بود. 

اما خوب ، تک و توک خاک مي کردند. شب ها هم محصل ها مي آمدند و استخوان مي بردند. مردم هم که فهميدند، 

کمين نشستند، بعد هم ريختند سرشان . يکي شان را آن قدر زده بودند که از حال و کار رفته بود. يک جمجمه دستش 

بوده و توي جيب هاش هم پر بوده از خرده استخوان . بعد هم ريختند و مدرسه را خراب کردند. خرابه اش هنوز هست . 

خودت که ديده اي .  

از پشت شيشـۀ دکانش به جايي در وسط خيابان اشاره مي کرد، به خاکي نرم که باريکـۀ جاي چرخ دوچرخه اي بر 

آن خط انداخته بود. مي گويد: پدر بزرگت همين جا خاک است ، مطمئن ام.  

به قبرهاي وسط ميدان دست نزده بودند. سنگ قبرها را البته برده بودند. چند درخت کاج هم همان وسط مانده بود. 

مي گفت : قبر حسين دودي آن جاست ، درست پاي آن کاج بزرگ . من اين جا بودم که سنگش را بردند.  

مي گفت : همـۀ اين ها هم زير سر دايي حسين بود، عموي جنابعالي . مردم را تحريک کرده بود، بعد هم گفته بود: 

«اين لانـۀ فساد را بايد خراب کرد.» مردم هم ريخته بودند و مدرسه را خراب کرده بودند.   

دکان سلماني اش دونبش بود، که فقط نبش رو به ميدان در داشت . دورتادور ميدان دکان هاي تازه ساز بود. غير از 

چهارباغ و اين يکي که اسم نداشت ، سه خيابان ديگر هم از ميدان جدا مي شد: يکي فروغي بود که به دروازه تهران 

مي رسيد؛ دو تاي ديگر  اين دست ما بود. اين يکي مدرس بود که به توقچي مي رسيد و آسفالته بود، اما اسم 

باريکه خياباني را که ادامـۀ چهارباغ بود کاوه گذاشته بودند که فقط تا تيمارستان آسفالته بود. کوکب آن جا بود. فقط 

عمه به ديدنش مي رفت . حالا نه ، چون اين آخري ها حتي نتوانسته بود از سوراخ يا درز در ببيندش . هنوز چشمش را 

نگذاشته بود که يک دفعه خيس خيس شده بود. خنده اي هم مي شنود يا نه ؟ يادش نيست . با پتـۀ چارقد چشمش را 

پاک مي کند و باز سرش را مي برد جلو که ببيند کي بود. فقط دو لب سياه غنچه کرده مي بيند و دو لپ ورقلنبيدۀ

کک مکي . باز همان چشمش خيس خيس مي شود. اين بار صداي خنده را هم مي شنود، و حتي مي شنود که دارند 

سر نوبت شان دعوا مي کنند.  

چهارباغ دوخيابانه بود. پسرعمه تقي مي گفت : چهار خيابان است .    

فضاي وسط را دو تا حساب مي کرد. دو باريکـۀ کناري مخصوص دوچرخه بود و وسطشان هم پياده رو حساب مي شد 

که فاصله به فاصله سنگاب طور سيماني کار گذاشته بودند و توشان گل کاشته بودند.    

نصف جهان اگر بود به اين انتهاي چهارباغش نبود و اين کاج هاي مانده از قبرستان قديمي و يا چهار رديف چنارهاي ده 

دوازده سالـۀ دو طرف هر خيابان . يک مادي هم بود که خيابان کاوه را قطع مي کرد. تا نصفه آب داشت ، زلال بود و 

آن قدر کند مي رفت که اگر برگي يا کاغذي بر آب نبود، انگار ايستاده است . دو طرفش هم درخت هاي زبان گنجشک 

بود، و چند تايي توت . گاهي سکوطوري هم داشت با دو آجر لق و پق بر لب آب و پلکاني خاکي . زن ها بر سکو 

مي نشستند و رخت هاشان را آب مي کشيدند. مادر و مادربزرگ همين جا مي آمدند. مادر يک دفعه مي بيند که خيس 

شده . مي رود پشت و پسلـۀ درخت ها که خودش را ببيند. خون خالي بوده . چند ماه فقط شوهرداري کرده بود و حالا 

هفت هشت ماهي بوده که ميرزامحمودش رفته بوده آبادان . عمه کوچکه نمي گذاشته کهنه هاي ما را توي خانه ، مثلاً 

47                                                                                                                                  

توي منبع ، آب بکشد.  

پسرعمه همان فردا صبح مرا ترک دوچرخه نشاند و به دکانش آورد. مشتري اولش بودم. باريک بود و بلند با موهاي 

صاف و سياه ، و مثل حسن مان فرق باز کرده بود و دايم موهايي را که روي پيشاني و چشم چپش مي ريخت با همان 

دستي که شانه را گرفته بود، پس مي زد. گفت : خوب موهايي داري .  

اول همـۀ ماشين ها و دو تيغ و چند قيچي اش را روي چراغ الکلي اش گرفت ، بعد آمد سر وقت من . شانه را در 

حلقه حلقه موهاي مغز سر فرو مي کرد و بالا مي کشيد و با قيچي اش تراز مي زد. گفت : با سدر بشوي . از من 

مي شنوي اين تابستاني از ته بزن . اگر خواستي من با نمره چهار مي زنم ، يا اصلاً دو، بعد هم برو حمام دروازه نو، 

پيش اوستامحمد. بگو اوستاتقي من را فرستاده ، ديگر کاريت نباشد.  

گفتم : فقط تابستان ها مي توانيم موي بلند داشته باشيم .   

گفت : چه بهتر. پياز موهات قوي مي شود. براي همين هم اين قدر پرپشت است . به کي رفته ؟    

قيچي را به هم مي زد و از بالاي گوش تا مغز سر بر انحناي موهايي که حالا کوتاه شده بود مي رفت و نوک تاري از 

اين جا و خم مويي از آن جا مي چيد.  

ـ به خانوادۀ ما که نرفته . بابات موهاش مثل ماها صاف بوده . دايي ات که موهاش خرمايي است . البته ديگر پيش من 

نمي آيد. بچه که بود مي آمد، اما حالا، خوب ، مي رود پيش اوستااکبر.  

به جايي در اوايل خيابان فروغي اشاره کرد. چيني نازک بر تختـۀ پيشاني بلندش ، که  شايد به پيشاني من 

مي مانست ، پيدا شد. گونه هاش فرو رفته بود. رنگ روش سبزه بود. قيچي بازشده اش بر فراز انحناي اين طرف ماند: 

پس به کي رفته اي ؟     

نوک دو سه تاري را چيد و باز ماند: شايد به خدابيامرز ميرزانعمت الله رفته باشي . البته وقتي مي آمد دکان ما مويي 

نداشت .  

چين محو شد و لب هاي سياه شده اش به لبخند باز شد. دندان هاش يک دست سفيد بود. گفت : همين طوري سري 

مي زد، به همان دکان زير بازارچه . مال داداش رضا بود، اما خوب ، من مي چرخاندم. او که نمي رسيد. اما سر شب 

مي رفت سر دخل و هرچه بود و نبود مي ريخت توي جيبش ، سر هفته هم يک چيزي مي گذاشت توي دخل و 

مي رفت . زمان جنگ بود. داداش حسنت هم پيش خودم بود. کاري که نمي کرد. تو را هم گذاشته بوديم پهلوي 

اوستاقاسم . مسگري داشت . خدا بيامرزدش ، مرد. يک شب که داشته مي رفته خانه ، باران هم مي باريده ، يک دفعه 

زمين زير پاش دهن باز مي کند و مي افتد آن تو. مي گفتند: «مست بوده .» گردن خودشان . خيلي شوخ بود.  

خنديد: اي داد و بيداد!   

حالا پشت سر را داشت تراز مي کرد و مي خنديد. بعد ايستاد و از توي آينه نگاهم کرد:  انگار همين ديروز بود. 

حسن تان گريه کنان آمد که : «اوستا، بيا!» گفتم : «چي شده مگر؟» نمي توانست حرف بزند. نگاه کردم ، ديدم زير 

بازارچه ، جلو دکان اوستاقاسم ، آدمها از سر و کول هم بالا مي روند. فکر کردم نکند بلايي سر تو آمده ، پريدم بيرون . 

مردم داشتند مي خنديدند. رفتم جلو، ديدم اوستاقاسم درازبه دراز ته دکان خوابيده ، يک نخ هم بسته بود به 

بي صاحبي اش . يک سرش را هم بسته بود به ميخ ديوار. تو هم ايستاده بودي کنار ديوار و هي نخ را تکان مي دادي .  

خنديد. توي آينه و به شست تاري را که نبود نواخت : داشتي ساز مي زدي .  

يادم نيامد. دکان هنوز هم بود. سکو در انتهاي دکان بود که حالا روش تا تاق لگن و لگنچه هاي سفيدشده را 

چيده بودند. سر تکان داد. ديگر نمي خنديد: مردک چنان خروپفي مي کرد که بازارچه را برداشته بود. حالا من چند 

سالم بود؟ شانزده سال ، بگير هفده سال . پريدم توي دکان ، با همان تيغ که دستم بود نخ را بريدم و با لگد گذاشتم 

48                                                                                                                                  

توي آبگاهش . دست تو را هم گرفتم و آوردم بيرون .  

باز سيفون را برداشت و موهام را خيس آب کرد. گفتم : دعواتان که نشد؟  

ـ نه ، اصلاً به روي خودش نياورد. جّلتي بود. بلند شده بود، انگار نه انگار. بعد هم ـ من که نديدم ، کاسب هاي محل 

مي گفتندـ نخ را گرفته بوده که يعني «کي اين را به ما بسته ؟» خوب ، اين طور کرده بود، يعني که ، چه مي دانم . نخ را 

باز کرده بود و بي صاحبي اش را داده بود توي شلوارش و باز دراز کشيده بود و باز، انگار که ساز بزند، شروع کرده بود به 

خروپف .  

موهاي سرم را به هر ده انگشت مشت مال مي داد، گفت : خدا بيامرزدش ، هر روز يک بازي در مي آورد، مثلاً يک 

اسکناس مي انداخت جلو دکانش و پشت به بازارچه مي نشست ، اما  توي آينه مي ديد. تا زني يا مثلاً مردي دولا 

مي شد، نخ را آهسته مي کشيد. انگار آدمها را نشان مي کرد. بيشتر سربه سر حاج خانم ها مي گذاشت ، تا توي 

دکان مي کشاندشان ، بعد هم خم مي شد، پول را برمي داشت و انگار نه انگار. گاهي حتي چيزي به شان قالب 

مي کرد: طاسي ، آفتابه اي برمي داشت و مي گفت ، مثلا: «آخرش پنج تومان .» ردخور هم نداشت . گاهي البته 

فحشش مي دادند يا ناله و نفرين مي کردند. آن وقت خودش را مي زد به کري .  

باز شانه را به دست گرفت . ديگر راحت شانه مي شد. گفت : چي مي گفتم ؟ آهان ، داشتم از ميرزانعمت الله 

مي گفتم . کجا بودم ، کجا رفتم ؟ شايد هم اين شب جمعه اي اوستاقاسم خدابيامرزي مي خواسته . يادم باشد فردا 

بروم سر قبرش . وقتي مرد، هيچ کس را نداشت . مرده اش را ما بلند کرديم . ديگر آن بازارچه روح نداشت . بله ، يک 

گلوله نمک بود. ميرزانعمت الله هم شوخ بود، اما اين آخري ها ديگر از دل و دماغ افتاده بود، مي آمد اين جا که مثلاً 

مي خواهد سرش را اصلاح کند. گفتم که ، خدابيامرز مو نداشت .  

دست کشيد بر پرپشتي موهايي که حالا ديگر کرنلش به دو تيغـۀ تق تق کن قيچي صاف شده بود: اين جاش که طاس 

طاس بود، فقط پشت سرش يک کم مو داشت ، اين جاها.  

به شانه پنبه مي زد: من مي دانستم که آمده شماها را ببيند. گمانم با مادرت حرفش شده بود. من هم يک کم به 

سرش ور مي رفتم . يکي دو تا مو را کوتاه مي کردم. صورتش را با ماشين نمره يک مي زدم. اين جا و زير خط ريشش را 

تيغ مي انداختم . هر دفعه هم چيزي براي شما دو تا مي آورد: مسقطي ، يا حلوا، يا گز. گاهي هم يک دستمال 

نخودچي و کشمش . مي گفت : «برو داداشت را هم صداش بزن ، با هم بخوريد.» همه اش هم از توي آينه شما دو تا 

را نگاه مي کرد. بعد هم عرقچين اش را به سر مي گذاشت و مي نشست پهلوي شما دو تا. اگر پسته داشت براتان 

مغز مي کرد. تا مي رفتم که مثلاً براش يک پياله چاي بريزم ، يا از قهوه چي آن بغل بياورم ، مي ديدم رفته است . پول 

اصلاحش را گذاشته بود و رفته بود.  

قيچي دندانه دندانه را در موهاي سر فرو کرد و يک چنگه مو را از ميان همان انبوهي که مانده بود، چيد، مي گفت : 

قلق سر تو فقط دست من است .  

سرم را چرخاند: مي بيني ؟ ناراحت نشو، سرت ، بفهمي نفهمي ، کتابي است . خدا راشکر کن که دو کله اي 

نشده اي .  

با پهناي کف دست آن قسمت کتابي ساز سر را پوشاند: سر ميرزانعمت الله گردِ گرد بود. دايي حسين ، عموي تو، 

هم سرش گرد است .  

حالا ديگر با قيچي دندانه دارش چنگ چنگ از پشت سر مي چيد: شايد هم به زن دايي رفته اي . بعيد هم نيست به 

دايي حسين رفته باشي . من ده سيزده سالم بود که غيبش زد. شناسنامه که مي دادند، گفته بود: «بنويسيد، 

غمديده ، ميرزاحسين غمديده .» بعد هم که آمد و اين آشوبي که گفتم راه انداخت ، باز غيبش زد. ديگر هم پيداش 

نشد که نشد.  

باز به شانه پنبه مي زد. توي آينه مي خنديد: مي داني چرا؟  

49                                                                                                                                  

نمي دانستم ، گفتم . گفت : مي دانستم . بابات که نگفته . از بس کم حرف است ، پارسال که مي آمد پهلوي من ، توي 

همان دکان زير بازارچه ، لام تا کام حرف نمي زد. خوب ، آدم که نمي تواند همين طور  مدام حرف بزند و هيچ جوابي 

نشنود. گاهي فکر مي کردم ، شايد گوش نمي دهد. البته گوش مي دهد، اما انگار چيزي يادش نيست . فلان دنيا را 

سوراخ کرده ، اين همه سفر رفته ، نمي دانم زده و خورده اما انگار نه انگار. مي گفتم : «دايي ، بالاخره دايي حسين چي 

شد؟ چه بلايي سرش آمد؟» مي گفت : «من نمي دانم ، خودت که مي داني .» من الحمدلله ، به هرکس رفته باشم به 

باباي شما نرفته ام.   

گفتم : از عموحسين مي گفتيد.  

خط پرموي پنبه را از شانه گرفت : بله . خوب شد يادم آوردي . او هم هر فرقه اي که بگويي زده بود، هر کاري که 

بگويي کرده بود. بعد هم که خاکسترنشين زنش شد، آن هم چه زني . خوب ديگر، نصيب و قسمت است . اصلاً دار 

دنياست ، هرچه از اين دست بدهيم از آن دست پس مي گيريم ؛ کرد و ديد.  

به پشت دست بر چشم چپ کشيد. گفتم : چرا نام فاميلش را گذاشته بود غمديده ؟  

ـ من که گفتم . در ادارۀ سجل احوال گفته بود: «پسر چهارده ساله ام توي رودخانه غرق شده .» به عمه بزرگه ات 

گفته بود: «دست شان انداختم .» براش چاي آورده بودند، ازش دلجويي کرده بودند. گفته بوده : «اشک شان را در 

آوردم.» حالا چي بود؟ مدتي بود که سليطه خانمش گم شده بود. همه جا را گشته بود. بعد هم ـ من که يادمنيست ـ 

تا شيراز هم رفته بود دنبالش ، تا بندرعباس يا بوشهر. کارش ديگر همين شده بوده . دکانش را تخته کرد و افتاد دنبال 

آن زن .  

آينه را به آستين پيراهن پاک مي کرد. پشت سرم گرفت . پشت سر را انگار با همان ماشين نمره نمي دانم چندش 

زده بود. گفتم : دست تان درد نکند.  

سرم را چرخاند تا بتوانم نيمرخم را ببينم . گفت : مي بيني ؟ سرت حالا گرد گرد است .     

خودش هم چرخيد. طرۀ موي صاف و سياه روغن زده اش روي چشم چپ افتاده بود. موهاي پشت سرش هم بلند 

بود، اما سرش واقعا گرد بود. کي اصلاحش مي کرد؟ طاس کوچک را برد. حتماً از کتري توي پستو آب توش ريخته . با 

پنبه پشت گردن و دور و بر دمخط را خيس کرد: خيال مي کني اين کار را کسي به من ياد داده ؟ داداش بزرگ مان که 

همه اش دنبال ختنه اش بود، يا سلماني سر خانه بود. من ، هرچي بلد شدم ، خودم ياد گرفتم . چشم بسته مي توانم 

ريش بتراشم . يک دفعه هم کردم ، خدابيامرز اوستاقاسم سر قوزم انداخت . گفته بود: «قّپي مي آيد. همين طوريش 

هم ده جاي صورت آدم را زخمي مي کند.» با کاسب هاي محل قرار گذاشتم . وقتي آمد سرش را اصلاح کند، 

شوخي شوخي به همين صندلي که تو روش نشسته اي بستيمش . لشي بود. اصلاً به روي خودش نياورد. بعد که 

ديد دارند چشم من را    مي بندند، داد و بيدادش بلند شد. خلاصه ، سرت را درد نياورم ، چشمم را بستند و من هم 

تيغ ريش تراشي را با مِصقل تيز کردم و بعد همان طور چشم بسته صورتش را تراشيدم. کلي التماس کرد تا حاضر 

شدم صورتش را کف صابون بزنم .    

باز آينه را به آستين پاک کرد. لنگ را باز کرد. موهاي حلقه حلقه و سياه من را بر زمين تکاند. فقط دست توي جيب 

شلوارم کردم. داشتم ، اما نمي دانستم چقدر بايد بدهم . گفت : خجالت بکش !  

بعد هم چاي ريخت . رسيده و نرسيده ، دم مي کرد. توي پستو يک چراغ خوراک پزي داشت . کتري دودزده اش آب 

داشت . فقط روشن کرد و توي قوري چاي ريخت . شستش و بر دهانـۀ بي بخار آن گذاشت . پرسيده بودم : حالا چند 

وقت است که اين جا دکان گرفته ايد؟    

ـ شش ماه ، بگير شش ماه و نيم .  

اين را ديگر چرا پرسيدم؟ ساعت هشت ربع کم بود، وقتي پرسيدم. استکان و نعلبکي ها را توي سيني کوچک 

50                                                                                                                                  

گذاشته بود. باز از دهانم پريد: مشتري ها بيشتر بعدازظهرها مي آيند؟  

گفت : بله ، اما خوب ، هنوز روي پيکره نيفتاده . تازه ، خدا خودش مي رساند. من که خرج  زيادي ندارم. من هستم و 

عروس عمه ات . يک اتاق هم از ارث ننه و بابامان هست .  

گفتم : اجارۀ اين جا را که بايد بدهيد.  

گفت : درست مي شود، اولش هر کاري سخت است . بايد صبر داشت . مشتري هاي دروازه نويي اين جا براشان دور 

است ، بيشتر کاسب هاي محل بودند. تازه ، يک آرايشگاه اول صراف ها هست ، يکي هم آن طرف مسجد حکيم . اين جا 

هم هست . شاگرد خودم بوده . کارش گرفته . جوان هاي دور و بر ميدان بيشتر آن جا مي روند. جوان است و دکانش را 

هم چسان فسان کرده ، همه جور مجله اي هم دارد.  

بقيـۀ چاي اش را خورد: از وقتي آمدم اين جا، ديگر چشم ديدنم را ندارد. مرا که مي بيند، راهش را کج مي کند. خوب 

ديگر، آدمها اين طورند. يک الف بچه بود که آمد در دکان من . مُفَش را نمي توانست بالا بکشد. حالا بيا و ببين . يک 

خانه خريده . البته پدرزنش هم کمکش کرد.  

استکان را توي نعلبکي اش گذاشت ، انگشت اشاره اش را به طرف جايي که اول فروغي بود، تکان تکان داد:  

      گرفريدون شود به نعمت و ملک            بي هنر را به هيچ کس مشمار 

      پرنـــيــان و نســـيــج بــر نااهـل           لاجــورد و طــلي ســت بر ديــوار 

بلند شده بود، بيت دوم را ايستاده خواند. بعد خم شد، سيني خودش را برداشت : تو، پسردايي ، مي خواهي چه کار 

کني ؟  

ـ من ؟ چطور؟     

ـ درس خواندن خوب است ، اما آدم بايد هنري داشته باشد، نبايد دست شکسته باشد.  

استکان کمر باريک ميان دو انگشت شست و اشاره ام بود. فقط يک جرعه خورده بودم. گفتم : يعني ...؟    

و فقط به آينه اش ، يا شايد چراغ الکلي اش اشاره کردم. گفت : نه ، نه ، مقصودم کار خودم نيست . فقط خواستم 

بگويم ، اين دو سه سال ...  

طرۀ موي صاف روغن زده اش را از روي چشم چپ عقب زد. مادر مي گفت : سر آدم را مي خورد، خدا به داد 

مشتري هاش برسد.  

اما فقط همين نبود. آبادان وقتي دعوا مي شد، اولش حرف و نقلي نبود، مي رسيدند توي دل هم و يک دفعه 

مشت ها به کار مي افتاد، چپ و راست . کمتر هم گلاويز مي شدند. يکي مي افتاد، يا زير چشم يکي بادنجاني سبز 

مي شد، و لب آن يکي چاک مي خورد. بعد ديگر جداشان مي کردند، يا آن که زده بود، مي رفت ، بي حرف . گاهي البته 

براي بيشتر کردن ضرب مشت فحشي هم مي پراندند، اما از گله گزاري و شمردن کس و کار آدم خبري نبود. براي 

همين شايد پدر اين همه کم حرف بود، يا جمله هاش ـ اگر چيزي مي گفت ـ کوتاه بود. پسرعمه از پدر هم گفت ، از 

اين که کون نشيمن نداشت . گفت که شاهد بوده که مادر چه مي کشيده ، وقتي با سه بچـۀ قد و نيم قد توي همين 

اتاق حالاي ما زندگي مي کرده . بعد نمي دانم ، ياد برادرش هم افتاد که کارش سکه بوده . عموي پدر هم که در اصل 

پسرعموي پدر بوده و وضعش ، اي ، بد نبوده . ده دوازده تا نان خور داشته اما گاهي نان مي آورده ، يک طبق ، و به 

هرکس چندتايي مي داده . نانوا بوده . نان ها را مي گذاشته سر يک طبق کش ، دو تا از پادوها جلو و خودش هم عقب . 

گفت : خوب ، حالا بابات هرچي بوده ، پير شده ، بازنشسته شده ، اين جا هم بندبشو نيست ، ديگر نمي تواند شما دو 

تا را ـ دخترها به کنارـ بگذارد مدرسه .     

51                                                                                                                                  

گفتم : فقط دو سال ديگر مانده .  

ـ بله ، مي دانم ، اما از کجا؟ درآمدش کو؟  

باز گفتم : فقط دو سال مانده .  

ـ بعد هم بايد برويد سربازي ، مي شود سه سال ، بگير چهار سال .     

سيني را باز بر ميز پايه کوتاه وسط دکان گذاشته بود. دست به چانه اش مي کشيد: اگر    يکي بوديد، يا دو تا، سه تا، 

مي شد؛ اما ماشاءالله هفت هشت سر نان خوريد. تازه فقط يک اتاق داريد، آن هم  فقط سه در پنج .  

گفتم : شما مي گوييد ما چه کنيم ؟    

ـ من چه بگويم ؟ صلاح مملکت خويش خسروان دانند. شبانه برويد، يا حداقل تابستان ها کار کنيد. خوب که نيست ، 

دو تا جوان همين طور صبح تا شب بيکار و بيعار توي خانه بمانند، آن هم  توي آن اتاق .  

پرسيدم : آخر چه کاري ؟  

گفت : کار هست . ماشاءالله تا بخواهي خويشاوند داريد. اين جا البته خرج خودش را هم در نمي آورد. اما مي تواني 

بروي پيش حاج ابوالقاسم . چند تا شاگرد دارد، شماها هم روش .     

استکانم را که گذاشتم ، سيني دوم را هم برداشت . گفتم : برويم رنگرزي ؟  

برگشت : بله رنگرزي ، سلماني . اصلاً تو مي تواني بروي پيش پسرعمـۀ مادرت ،   حاجي دياني ، صبح تا عصر مي روي 

آن جا، شب ها هم مي روي کلاس شبانه . زحمت دارد، اما عوضش ديگر چشمت به دست اين و آن نيست .     

از بالاي رنگي که بر شيشه هاي رو به ميدان کشيده بودند، زني نگاه مان مي کرد. چادر به سر بود. پتـۀ چادرش را به 

دندان گرفته بود. پسرعمه هم حتماً ديده بود، گرچه به من نگاه مي کرد. گفت : نه ، نه . درست نشده .  

گفتم : چي ؟  

هر دو سيني را جلو آينـۀ قدي اش ، روي پيشخان ، گذاشت . از کشو يک لنگ ديگر در آورد. تکاند. سفيد بود و تميز، 

يک گوشه اش وصله داشت . گفت : بيا بنشين .   

آن طور  که پشت صندلي ايستاده بود، لنگ به دست ، انگار مي خواست از نو سرم را اصلاح کند. به زن نگاه کردم. 

داشت به طرف در مي آمد. تا نشستم ، صداي در آمد. پسرعمه از توي آينه مي توانست ببيندش . لنگ را باز جلو 

سينه ام انداخت و پشت گردنم گره زد. داشت گوشه هاي لنگ را توي يخه ام فرو مي کرد که زن آمد تو. سلامش در 

گريـۀ بچه گم شد. پسرعمه ديگر نگاهش نمي کرد، گفت : حالا يک سري برات درست کنم که حظ کني .  

چرا مي خواست زن را دست به سر کند؟ باز سيفون را به دست گرفته بود و داشت  پشنگه هاش را بر مغز سر تا خط 

پيشاني مي ريخت . به پشت سر کاري نداشت . اما باريکـۀ آبي بر پشت گردنم مي لغزيد. به زن که بچه را بر صندلي 

کنار ديوار مي نشاند، گفت : چرا نمي رويد پيش اوستااکبر؟  

زن گفت : فقط مي خواهم سرش را ماشين کنيد.     

پسرعمه تقي گفت : باباش هم آن جا مي رود.  

داشت موي سرم را مشت مال مي داد، با فشار کف دست خواب موها را به چپ و راست مي گرداند. زن گفت : 

52                                                                                                                                  

چيزي که طول نمي کشد.  

گفت : مي بينيد که مشتري دارم.  

ـ صبر مي کنم .    

و خواست کنار پسربچه ، بر صندلي لهستاني ، بنشيند. پسرعمه تقي ُبرُس را   برداشت ، گفت : من بچه ها را اصلاح 

نمي کنم ، تحمل گريه شان را ندارم.   

رو به من گفت و برس را به ضرب کشيد. زن گفت : قول مي دهم گريه نکند.  

راستي راستي شانه و قيچي را برداشت . شانه را در موها کرد و قيچي را به صدا در آورد. نه ، نزد؛ برگشت رو به 

زن : خانم ، صد دفعه عرض کنم ؟ من اصلا و ابدا بچه ها را اصلاح نمي کنم .   

زن بلند شد، دست بچه را گرفت . غر مي زد، فقط خدا به دورش را شنيدم. پسرعمه داشت فرق باز مي کرد، خط 

صافي طرف چپ از مغز سر تا خط پيشاني ، گفت : اين هم از دشت اول صبح مان .  

موها بر تاق گنبدي مغز سر نمي خوابيد. آقامقتدا موهاش صاف بود و نرم. روغن هم مي زد. باز برس کشيد. حالا 

فقط چند تاري اين جا و آن جا در راستاي قبلي شان خم شده بودند. گفت : البته اولش مشکل است ، اما خواب موها 

هم مثل هر چيز ديگر بسته به عادت است .  

گفتم : من همان طور را بيشتر دوست داشتم .  

گفت : ما خانواده ، همه مان ، فرق باز مي کنيم . داداش حسنت هم فرق دارد. در ثاني رطوبت هوا مو را فرفري مي کند. 

چند ماه که اين جا بمانيد، موهات صاف مي شود، خواهي ديد.  

بعد شانه زد، از چپ به راست . آقامقتدا موها را بر طاسي سر، کناربه کنار، مي خواباند. چند قطره روغن هم به کف 

دست ريخت . دست به دست ماليد و باز موها را، حتي موهاي پشت سر را که خواب خودشان را داشتند، مالش 

داد، گفت : يکي دو هفته بايد به شان ور بروي . کاري که ندارد. بايد عادت شان داد.  

شانه زد. مي چرخيد و دستي حايل شانه ، موها را رو به پايين شانه مي زد. خط فرق سر خيلي باريک بود و موهاي 

خيس ، حالا، بر فرق سر خوابيده بودند، اما هيچ کدام به شقيقه نمي رسيد. سر چرخاندم. گرد شده بود. پسرعمه 

پشت سرم ايستاده بود. چانه اش را به دست گرفت : مي بيني ؟ صورت همـۀ ما گرد است ، اما مال تو يک کم دراز 

است ، تازه سرت هم کتابي است . شايد زن دايي تو يکي را زيادي به پهلو خوابانده .  

باز آينه را به آستين پاک کرد. گفتم : دست تان درد نکند.  

با همان لنگ پشت گوش ها را هم پاک کرد و بر يخه و آستين هام زد. گفت : فقط مانده است سبيل بگذاري .     

خودش سبيل داشت ، فقط باريکه اي بر بالاي لب . پدر هم داشت ، اما سبيل پدر پرپشت بود و جوگندمي . گفت : از 

من مي شنوي ، شب ها، يک هفته فقط ، يک عرقچين بگذار سرت ، يا اصلاً با دستمال ببند. بعد ديگر خودش 

مي ايستد.  

مثل داداش حسن نشده بودم ، يا پسرعمه . نوک بيني هر دوشان رو به پايين بود. بيني من به کي رفته بود که 

پره هاي بيني ام به آن تنگي بود؟ مادر مي گفت ، شير مي چکاندم توي بيني ات ، بعد مي نشستم با سنجاق سر در 

مي آوردم. مادر بزرگش يادش داده بود.  

باز رفت که چاي بريزد و چيزي مي گفت که يادم نيست ، يا گوش ندادم که يادم بماند.   دست توي جيبم کردم و 

53                                                                                                                                  

آهسته پولي ـکه حالا يادم نيست چقدرـ روي پيشخان گذاشتم وبرس را روش کشيدم. چراغ خوراکپزي اش دود 

مي کرد. از حسين دودي هم حرف زد. بعد ياد مرگ مادربزرگ افتاد. گفت : حالا بنشين ! کجا مي روي ؟ من که 

مي بيني ، کار ندارم.  

گفتم : مي روم همين دور و برها.  

گفت : اگر گم شدي که بلدي بگويي کجا را مي خواهي ؟  

خداحافظي کردم و آمدم بيرون .  

حتي گفت : اگر خواستي ، مي تواني دوچرخـۀ مرا برداري و همين دور و برها گشتي بزني .   

از چهارباغ پايين تا سر صراف ها را ديروز پياده آمده بودم. اصفهان همين بود. خط رودخانه که شرقي غربي بود؛ 

قبرستان تخته پولاد آن طرف رودخانه بود و ما اين طرف بوديم . تازه چهارباغ شمالي و جنوبي بود. ميرزاعمو گفت : 

صبر کن حساب و کتابم رابکنم ، خودم مي رسانمت .  

خودم آمدم ، پياده . يادم داد که چطور بروم. انداختم توي کوچه و بعد از کسي پرسيدم. ديوار بلند و گله به گله کاهگل 

ريخته را که ديدم و بعد در چوبي و کهنـۀ خانه را، ديگر رسيده بودم. دالان تاريک بود و خنک و بوي مستراح تا انتهاي 

آن و حتي تا وقتي که پا بر آجر فرش حياط گذاشتم ، مي آمد. هميشه مي آمد. دهانـۀ مستراح بزرگ بود و تا چشم 

به تاريکي اش عادت کند، مي بايست همان دم در درنگ کنيم . بچه ها، جايي ،   دور و بر آن دهانه مي نشستند و 

غرولند عمه کوچکه را در مي آوردند. به همان بزرگي دهانـۀ کرخلاهاي مسجدهايي بود که بعدها ديدم. آفتابـۀ

مسي را روي يک نيمه آجر خيس و ناصاف مي گذاشتيم . شب ها يک چراغ موشي روي پله ها بود. عمه کوچکه ، همان 

روز اول ، حتي پيش از آن که به منبع پشت چاه برسم ، گفت : عمه جان ، قربان دستت ، ته آفتابه نجس است ، توي 

منبع نزن ، با کاسه بريز توش .  

يک راست به خانه رفتم و توي همان دالان ، به يکي دو پنجه ، خواب موها را از جلو به عقب کردم و چند بار هم بر خط 

فرق سر، که حتماً نمانده بود، کشيدم. پدر هم از جلو به بالا شانه مي زد. جلو سرش ريخته بود. اگر بنا بود بريزد، يا از 

خط پيشاني تا مغز   سر طاس بشود، نه مثل آقامقتدا، که مثل پدر مي شدم. مثل پدر شده ام ، حالا.     

در انتهاي دالان يک راه پله به مهتابي مي رفت که اين سرش ، بر تاق دالان و شايد مستراح ، اتاق پسرعمه و زنش 

بود. صبح چادر ململ به سر داشت ، که حتي وقتي نمي خواست صبحانه را بچيند، پس مي رفت . به دست چپش 

چند جفت النگو بود و سينه ريزش ، وقتي خم مي شد، از ميان يخه اش بيرون مي آمد و روي استکاني که براي من 

چاي مي ريخت ، تاب مي خورد. پله ها را آب پاشيده بودند و مهتابي هم گلاب پاش شده بود و صداي جارو مي آمد. 

خودش بود، چارقد به سر داشت و همان پيراهن آبي با گلهاي پنج پر سفيد را پوشيده بود. آستين کوتاه بود. جلو 

اتاق شان را جارو مي کرد.   

گفت : خدا مرگم بدهد!  

به خاطر بازوهاي لختش گفت . عمه کوچکه پارسال هم گفته بود: عمه جان ، تو ديگر، ماشاءالله ، مرد شده اي ، ياالله 

بگو.   

گفتم : ببخشيد.   

چادرش را از بند رخت برداشت . اين مهتابي باريک ميان ما و آن ها مشترک بود. عرضش دو متر هم نبود، اما به طول 

حياط بود. دِر آن طرف بسته بود. شام ديشب را توي    ايوان پسرعمه رضا خورده بودم. اول عمه بزرگه را ديدم. گريه اش 

گرفت . چاق تر  شده بود. عروسش مي گفت : از بس نان خالي مي خورد.  

عمه مي گفت : اين ها همه اش پف است .    

54                                                                                                                                  

صورتش که چاق بود، غبغب هم داشت و چند طره موي حنايي از چارقدش بيرون زده بود. گفت : چقدر مثل آن ناکام 

شده اي .  

به عمه کوچکه هم گفت : دور از جانش ، تا ديدمش ، گفتم ، نکند خودش باشد.  

حالا توي ايوان نشسته بود و جادگمه مي دوخت . عروس بزرگش هم بود. پيداش نبود. نخ کلاف مي کرد. چرخش پيدا 

بود. يک باغچـۀ مستطيل شکل هم جلو ايوان بود، با يک درخت انار. عمه کوچکه گفت : عمه ، آن در بسته .  

يک قفل توي چفت و ريزه اش بود. وقتي برمي گشتم ، عروس عمه چادر به سر توي درگاهي اتاق شان ايستاده بود، 

مي خنديد، گفت : چرا گذاشتي موهات را اين قدر کوتاه بکند؟  

گفتم : طوري نيست .  

حتماً دست به سرم کشيده ام ، تا اگر هنوز خط فرقي مانده بود، نبيند. يکي دو پله پايين نرفته بودم که گفت : اگر 

مي خواهي بروي توي اتاق تان ، کليدش اين جاست .  

جوراب هم نپوشيده بود.     

گفتم : نه ، حالا باشد تا بعد.  

به اتاق ما يک راه هم از توي حياط بود. پسرعمه تقي اين ها پارسال آن جا هم مي نشستند. زير اتاق ما اتاق 

پسرعمه رضا اين ها بود و پهلوش اتاق دنگال عمه کوچکه با پسرعمه احمد و عروسش و سه بچه . روبه رو، توي اتاق 

دم دالان ، دخترعمو ـ دختر پسرعموي پدرـ مي نشست با دو پسر و دو دختر. اتاق عموحسين حالا اتاق مهمانخانـۀ

پسرعمه رضا اين ها شده بود، سه دري بود و جلوش دو پلـۀ سراسري مي خورد. باغچه طور وسط حالا بيشتر گود 

شده بود و وسطش آب ايستاده بود. اگر عمه کوچکه حواسش نبود، آب صابون را هم همان جا  مي ريختند، نه توي 

مستراح يا جلو خانه . چاه و منبع پشت گودال بود، با چرخ چاه و دو تختـۀ پهن که جاي نشستن هرکس بود که 

همت مي کرد تا منبع را پر کند. منبع سيماني بود و تازه ساز. پارسال پدر سيماني اش کرد.   

عمه کوچکه گفت : مي خواستي بروي بگردي ، عمه .    

عمه بزرگه گفت : بگرده که چي ؟ يک دفعه ديدي گم شد.  

عمه کوچکه گفت : گم بشود؟ مگر بچه است ؟  

داشت ظرف هاش را همان کنار گودال وسط کاهگل مالي مي کرد. همين طوري گفتم : عمه ،کليد آن بالا پيش 

شماست ؟     

گفت : چرا؟ اين پايين که اين همه اتاق هست .    

براي کت يا جليقه هاي پوست برۀ بچگانه جادگمه باز مي کرد، يا دگمه مي دوخت . آستين کت ها را هم با دست کوک 

مي زد. گاهي هم کلاف نخ گلوله مي کرد. گفتم : من تجديدي دارم ، بايد درس بخوانم .  

عمه کوچکه گفت : برو توي اتاق ما. حالا که کسي نيست .  

گفتم : نمي خواهم مزاحم بشوم.  

عمه بزرگه گفت : عروس ، اوهوي عروس !   

55                                                                                                                                  

از بالاي مهتابي صداش آمد: چيه ، خانم باجي ؟    

ـ برو اين در را باز کن ، قالي اي ، چيزي هم بنداز توش .  

ساکم توي اتاق عروس عمه بزرگه بود، توي تاقچه شان . کفش هام را کندم. عمه کوچکه همان پارسال يادمان داده بود. 

بلند بود و باريک ، به همان لاغري مادر. يک پسر داشت    و يک دختر. پسر و عروسش پهلوي خودشان توي همان 

اتاق زندگي مي کردند. پسرعمه پهلوي پدرش کار مي کرد. سبزي فروشي داشتند. کوچـۀ دروازه نو را که مي رفتيم ، 

بعد از بازار سرپوشيده به چپ مي پيچيديم و بعد هي مي رفتيم ، هي پيچ و تاب مي خورديم و بعد انگار به راست 

مي پيچيديم و بعد باز به راست ، تا مي رسيديم به يک جايي ، نرسيده به در مسجدحکيم ، بازارچه اي سرپوشيده و 

خنک که چند دکان داشت و سقاخانه اي که درست سر نبش کوچه اي بود که به در مسجد حکيم مي رسيد. کتاب 

مثلثات را برداشتم . مال داداش حسن بود. هنوز نو بود، جلدش هم کرده بود. يک دفترچه و مداد هم برداشتم . 

حل المسائل خودم هم بود. اصلاً بعد مجبور شدم ساکم را هم بردارم. از پله ها رفتم بالا. پله ها بلندتر از پله هاي 

معمولي بود، پهن تر هم بود، به پهناي يک آجر نظامي ، و بر دهانه اش يک تختـۀ پهن بود که راهرو جلو اتاق را به 

مهتابي وصل مي کرد. راهرو جلو اتاق را هم آب و جارو کرده بودند. قاليچه وسط اتاق بود، بر کف گچي و نم زده . دو 

پنجره هم رو به  حياط داشت : چهار جام شيشه داشت ، و بالاتر نيم دايرۀ پنجرۀ خورشيدي ، با شيشه هاي رنگي . يک 

در هم وسط دو پنجره بود که به يک مهتابي باز مي شد، که جلوش نردۀ چوبي بود. عروس عمه توي مهتابي بود. 

چادرش را به دندان گرفته بود، اما دست چاق و سفيدش پيدا بود. عمه انگار باز گريه کرده بود. عمه کوچکه گفت : باز 

شروع کردي ؟  

ـ دست خودم نيست .  

 فيره مي کشيد، و دگمه مي دوخت : الهي ، زن ، خير نبيني که برادر ناکامم را اسير و اجير خودت کردي .  

چادر عروس عمه روي شانه اش افتاده بود. سر موهاش فر داشت ، دورتادور، فرهاي ريز. گفت : خانم باجي ، امشب هم 

پسردايي همين جا مي خوابد؟   

عمه بزرگه گفت : من چه مي دانم !  

بعد ديگر صداي فق فقش نيامد، مي گفت : مي افتي ، دختر. اين نرده که جان ندارد.  

وقتي رد مي شد، ريز مي خنديد. نمي شد خواند. از صندوق خانه صدا مي آمد. داشت يک قالي لوله کرده را بر زمين 

مي کشيد. مال ما که نبود. گفتم : بگذاريد کمک تان کنم .  

از روي تختـۀ بر دهانـۀ پل مي بايست عقب عقب رفت . سر ديگرش را بلند کرده بود. چادر سرش نبود. سينه ريز باز بر 

سينه هاش تاب مي خورد، به جلو و عقب . يک يا حتي دو انگشت در نرماي دو سهمي پشتش جا مي گرفت . ريز 

مي خنديد.   

گفتم : شما ديگر نمي خواهد زحمت بکشيد.  

مي خواستم از وسط تاش بزنم و خودم ببرم. گفت : نه ، بگذاريد همين جا باشد، بايد اول جاروش کنم .    

تا جارو بياورد پهنش کردم. صداي عمه بزرگه از پايين آمد: چه کار مي کني ، عروس ؟  

ـ هيچي ، خانم باجي .  

ـ دوباره چيز سنگين بلند نکني !     

56                                                                                                                                  

چطور متوجه نشده بودم؟ ديگر نگذاشتم کمکم کند. داشت جارو را با آب آفتابه خيس مي کرد. کنارۀ قالي از لبـۀ

مهتابي آويزان شد. باز صداي عمه بزرگه بلند شد: خدا مرگم بدهد، دوباره بارت مي رود، بانو.  

بانو گفت : من که نياوردم ، خانم باجي .  

به اتاق که رسيدم. هنوز صداي غرغر عمه مي آمد. عروس بزرگش گفت :   

اين همه دورون از منه            کلاغ رو نودون از منه  

عمه کوچکه گفت : تو نمي خواهد جوش بخوري . از قصد اين کارها را مي کند، دفعـۀ اولش که نيست .  

عروسش داشت مي آمد. فقط دو چشمش پيدا بود. دخترش هم چادر به سر داشت ، دبيت گلدار. شش سالش بود. 

گونه هاش گل انداخته بود. عروس عمه بتول لگن و بقچـۀ حمام را زير چادر گرفته بود. شب قرار بود مهمان شان باشم . 

ظهر را نمي دانستم کجا بايد سر کنم . نمي شد خواند. دو سالي مي بايست همين جا درس بخوانيم . صندوق خانه 

هم بود. خنک بود و تاريک . هنوز اثاث بانو آن جا بود: تخت بچه با تور. عمه بزرگه داشت از پله ها بالا مي آمد. نفس نفس 

مي زد و دست به زانو گرفته بود، مي گفت : دعا کن ، دختر، اين دفعه ديگر تقي نفهمد.   

گفتم : من که هستم . کمک شان مي کردم.  

گوشـۀ آن طرف قالي را بلند کرده بود و با جارو به پشتش مي زد، گفت : پس خوب بود مي گذاشتم بيد بزند؟     

عمه دست به تختـۀ پل گرفت و برگشت : نکن دختر، خودت را ناقص مي کني .  

بعد هم بالا آمد. من و عمه قالي را لوله کرديم . نگذاشت بانو دست به قالي بزند. بعد هم نگذاشت من بلندش کنم . 

تا جلو در اتاق شان روي زمين کشيديمش . عمه گفت : بهتر است پهنش کني .    

بانو گفت : نمي شود، يک طرفش بالا مي ايستد.     

کنار اتاق درازبه دراز گذاشتيمش . يکي دو وجب هم از درازاي اتاق کوتاه تر بود. حتماً عرضش بيشتر زياد مي آمد. تمام 

تاقچه ها و رف هاي دورتادور اتاق پر بود از کاسه و بشقاب و چراغ آويزدار و تنگ و استکان و نعلبکي ، بعد هم ليوان و 

پارچ شربت خوري . بانو گفت : حالا بفرماييد، خانم باجي ، يک ليوان شربت آب ليمو براتان درست کنم .  

نشسته بود جلو گنجه اش . قفل بود. داشت بازش مي کرد. عمه بزرگه گفت : نه ، نه ، زحمت نکش .     

داشت مي نشست . شکمش بزرگ بود، اما ساق پاهاش لاغر بود؛ رگ هاي سبزش پيدا بود. ناخن شست پاهاش 

بزرگ بود و گوشه هاش توي گوشت فرو رفته بود، مثل ناخن هاي پدر. اول مادر ناخن هاش را با قيچي مي گرفت و بعد 

پدر مي نشست و با نوک چاقو گوشـۀ ناخن هاي شست را از توي گوشت بيرون مي کشيد.    

هنوز از دهانـۀ پلـۀ رو به دالان رد نشده بودم که عمه گفت : تو را به خدا، نگاهش کن ، عين آن خدابيامرز است ، راه 

رفتنش مثل اوست ؛ شانه هاش را بالا مي کشيد، پشتش را خم مي کرد. دست هاش را هم همين طور توي 

جيب هاش مي کرد، توي جيب پالتوش .  

هق هقش را که شنيدم ، دست هام را از جيب شلوارم در آوردم. بانو گفت : تو را به خدا، بس کنيد!  

تابستان ها را مي توانستيم توي همين مهتابي بخوابيم ، البته ما مردها. يک اتاق کوچک هم آن پايين داشتيم ، زير 

همين مهتابي . اتاق که نبود، دستداني بود. مادر، زمستان ها، وقتي پدر رفته بوده و ما، من و داداش حسن ، کوچک 

بوديم ، و اختر هم شيرخوره بوده ، توي همان جا کرسي مي گذاشته . داداش حسن حتماً آن جا را برمي داشت . 

مي ماند صندوق خانه و اين راهرو. راه پله اي به پشت بام داشت . بالا رفته بودم ، چهار دست و پا. در هم انگار باز بوده . 

57                                                                                                                                  

بعد يک دفعه متوجه مي شوند که نيستم . مادرنمي دانست بالاخره کي به صرافت پشت بام افتاده . ميلـۀ خم شده را 

از توي ريزه در آوردم. پشت بام کاهگلي بود، با چند گنبد. يکيش گنبد اتاق ما بود، و آن دو تا هم گنبدهاي اتاق دنگال 

عمه کوچکه . انتهاي پشت بام ديوارۀ کوتاه و خراب اما خيلي قطور بارو بود، حايل خانـۀ ما و همسايـۀ پشتي . شش 

گنبد در دو رديف داشتند. کوتاه تر از پشت بام ما بود. بعد هم همين طور حياط بود و پشت بام و گنبدهاي کاهگلي . 

مناره اي هم آن دورها بود، و گاهي جايي رنگ سبز يا فيروزه اي گنبدي تداوم رنگ کاهگلي را مي شکست .  

 اين جا بايست مي مانديم . بالاخره هم عمه بزرگه فهميده بوده که بالاي پشت بامم . صدام را شنيده بوده . مادر توي 

حياط ايستاده بوده ، با سر باز و دو دست حتماً گشوده ،  تا اگر بيفتم ، بگيردم ، مثل همان روز که پسرعموي پدر از 

ِ

پشت بام آويزانم کرده بود و بعد شدم آن طور که مي شدم ، يا شدم همين که حالا هستم ، که يکي هي مجبورم 

مي کند که بنويسم . مادر مي گفت : از چهار طرف رفتند.  

از سه طرف حتماً، و جايي ميان گنبدها پيدام کرده بودند. وقتي پايين مي آمدم ، بانو را ديدم. پتـۀ چادرش را به دندان 

گرفته بود، سيني با ليواني شربت به دست چپ .   گفتم : چرا زحمت کشيديد؟     

مغز خيار هم توش رنده کرده بود. يخ نداشت . گفت : چرا گذاشتي سرت را اين قدر کوتاه کند؟  

گفتم : فرق هم باز کرد.    

ـ حتماً هم سرت را برد.   

همان طور  ايستاد تا خوردم. روي بازوي چپش يک لکه ، بزرگتر از جاي سوزن آبله بود. انگار فهميد که بازوش را برد 

زير چادرش . بر لب بالايي اش دانه هاي ريز عرق نشسته بود. چاق تر از قدسي جون بود. نه ، نمي بايست . حتماً 

هميشه همين طور شروع مي شود: همان خيره شدن است به دايرۀ سوزن سوزني آبله بر سطح صاف و انحنادار بازو. 

گفت : اگر مي خواهيد امشب اين جا بخوابيد، براتان رختخواب بيندازم.  

گفتم : نمي دانم .  

وقتي بالاخره رفت ، به صندوق خانه رفتم . نکند اين را از توي بارو درآورده باشند؟ باروها هرچه به پي نزديک تر بشوند، 

قطورتر مي شوند.  

ديشب را توي ايوان عمه بزرگه اين ها خوابيده بودم. سر شام عمه بزرگه از حسين ناکام مي گفت : شايد از بس خواند 

و خواند به سرش زد.  

پسرعمه تقي گفت : من يکي که پاسوز دايي حسين شدم.  

فقط تا شش ابتدايي گذاشته بودندش ، مي گفت : هرچه بود و نبود فروخت .  

به جاي باغچه طور پر لجن و آب صابونِ حالا، حوضي بوده است شش گوش با پاشويه هاي کاشي ، آبي فيروزه اي . 

فواره هم داشته . عموحسين توي اتاق سه دري ، حالا بسته ، مي نشسته . عمه بزرگه مي گفت : شايد هم آن 

گوربه گورشده چيزخورش کرد.   

عمه کوچکه گفت : غيبت نکن ، آبجي ! خوبيت ندارد.  

سفره را توي ايوان پسرعمه رضا اين ها انداخته بودند. عمه يک پاش را دراز کرده بود، نمي توانست چهارزانو بنشيند. 

گفت : چه کار کنم ، خواهر؟ ياد آن کوکب که مي افتم آتش مي گيرم. اول که از من هم رو مي گرفت . صبح نشده از 

صداي آب همين منبع بيدار مي شدم. توي حوض نمي رفت . حسين ناکام چادر را دور و برش مي پيچاند و بغلش 

مي کرد و مي بردش توي اتاق . ديگر تا ظهر بيرون نمي آمد، مگر براي دست به آب . بعد از ناهار هم يک چرت 

مي خوابيد. عصر اول جلو اتاقش را آب و جارو مي کرد، غذاش را بار  مي گذاشت . غروب نشده حسين ناکام 

58                                                                                                                                  

مي آمدش ، دو دستش پر بود، آن هم  حسين که همه اش سر سفرۀ باباش حاضر و آماده خورده بود. از شير مرغ تا 

جان آدميزاد چيزي نبود که براش نخرد. من فقط از آشغال هاشان مي فهميدم که ديشب مثلاً خيار نوبر کرده اند، 

يازردآلو خورده اند. شب پرده ها را مي کشيدند و گرامشان را راه مي انداختند و بعد تا نصف شب مي زدند و 

مي خواندند. گمانم حتي براش مي رقصيد. خودم از لاي پرده شان ديدم. حسين ناکام دو انگشتي کف مي زد و زنش 

هم آن وسط مي رقصيد، آن هم با چه لباسي ، همه اش پولک . همان شب شستم خبردار شد که چه کاره است . فردا 

به ش گفتم : «عروس چرا چند روز نمي روي خانـۀ مادر و پدرت ؟» به خاطر داداشم گفتم ، که پاي چشم هاش گود 

افتاده بود.    گفت : «اين جا نيستند.» حمام هم که مي رفت با آن ناکام مي رفت ، حسين از جلو و زنش هم از عقب . 

يک روز من هم اسباب حمامم را برداشتم و سياهي به سياهي شان رفتم . حسين همان  جا، درست جلو در حمام 

زنانه ، دم دکان ميرزاتقي علاف نشسته بود و يک چشمش همه اش به پردۀ جلو در بود. روم را تنگ گرفتم و رفتم تو. 

سر بينه نشسته بود، داشت با يکي اختلاط مي کرد. رفتم توي حمام. همه اش چشمم به در بود. آمدش . به خدا 

قسم نشناختمش . چه تن و  بدني ! بلور بارفتن چيه ؟ برگ گل چيه ؟ هوش از سر آدم مي برد. موهاش يک خرمن 

بود، شبق  مشکي . وقتي نشست ، پخش کف حمام شد. والله من که زنم ، حال خودم را نمي فهميدم. خواستم 

لگن دستم را ببرم بدهم به ش که بنشيند روش . گفتم به تو چه زن . رفتم نشستم روبه روش ، يعني که دارم سرم را 

مي شويم . به آن ناکام حق دادم. هرکس جاي او بود اسير و اجيرش مي شد. نمي توانستم چشم ازش بردارم. روم 

را کردم به آسمان ، رو به همان  سوراخ گنبد، گفتم : «خدايا، خداوندا، خودت داداشم را حفظ کن !» يادم است نذر 

کردم که چهل تا شب جمعه چهل تا شمع ببرم درب امام. ماست هم نذر کردم. يادم نيست که ديگر چي . 

همين طور نگاهش مي کردم و يا مجيب و يا رحمان مي گفتم . بعد گفتم بهتر است بروم باهاش حرف بزنم . مرا که ديد 

انگار مرد نامحرم ببيند، خودش را جمع کرد. قسمش دادم که برادرم را بدبخت نکند. دستش را بوسيدم ، پيشاني اش 

را بوسيدم. نگذاشتم دلاک بشويدش . خودم کيسه اش کشيدم ، ليف و صابونش را هم زدم. پاش را حنا بستم و هي 

قسمش دادم مبادا آن ناکام را بگذارد و برود. خوب ، معلوم بود که چنان زني با آن قد و بالا و آن چشم هاي شهلا به 

داداش من وفا نمي کند. مي گفت : «ميرزاباجي ، اين حرف ها چيه مي زني ؟ من که داداش تان را دوست دارم ، دست 

از همه چيز کشيدم و آمدم سر خانه و زندگي اش .» گفتم : «حالا بله ، اما فردا را چه ديده اي ؟» خرمن موهاش را هم 

شانه زدم. از کت و کول انداختم . وقتي خواست پشت مرا بشويد، نگذاشتم ، گفتم : «من فقط يک ليف مي زنم .» 

برام گفت که پدرش قشقايي بوده و مادرش شيرازي . خودم هم فهميده بودم. من که مي گويم پدرش هم شيرازي 

بوده ، جد اندر جد شيرازي بوده اند، از بس چشم هاش قشنگ بود، انگار که سگ داشت . چه مژه هايي ! چشم که 

مي بست ، تا اين جاي گونه هاش سايه مي افتاد. به من که نگاه مي کرد، به خداي احد واحد، چهار ستون بدنم 

مي لرزيد. از فرداش هم شدم کنيز بي جيره و مواجبش . براش غذا مي پختم ، اتاقش را جارو مي کردم. اگر هوس 

چيزي مي کرد، تقي را مي گذاشتم پيش همين آبجي ام و مي رفتم بازار، مي رفتم ميدان کهنه . نمي گذاشتم دست 

به سياه و سفيد بزند. مي گفتم : «حيف اين دست ها نيست که ظرف بشويي ؟» ديگر چه بگويم ؟ برنجش را پاک 

مي کردم. سبزي براش خرد مي کردم ، حتي مزه براي ناکام درست مي کردم و همه اش هم قسمش مي دادم که به 

آن ناکام وفا کند. خدايا خودت گواهي که  من چه کردم. آخرش هم نشد. شايد هم خدا نخواست .    

پسرعمه تقي گفت : خوب ، ننه ، خودت هوايي اش کردي ، از بس لي لي به لالاش گذاشتي ، فيلش ياد هندوستان 

کرد.  

عمه کوچکه گفت : آبجي ، حالا که گذشته ، پس مي توانم بگويم : به اين سوي چراغ ، خودش به من گفت مي ترسم 

ميرزاباجي چيزخورم بکند.     

عمه بزرگه سر تکان داد: نگفتي ؟ اصلاً مي داني خواهر، از بس به هرکس و ناکس همين را گفتي به گوش آن کوکب 

ذليل مرده هم رسيد و خيالاتي شد. نمي گويم از خودت درآورده بودي ، اما خوب ، يک کلاغ را چهل کلاغ که 

مي کردي .    

داشت کنارۀ نان ها را خرد مي کرد، رسمش همين بود. لقمه که به دهان مي گذاشت ،کنارۀ ناني را بر مي داشت و 

توي کاسـۀ کنار دستش خرد مي کرد. وقتي کون خيزه خودش را  از سر سفره عقب مي کشيد، کاسه اش پر بود از 

خرده نان . صبح سحر هم ، قبل از اين که بنشيند به کلاف کردن نخها يا درآوردن جادگمه ، شايد هم پيش از نماز، 

مشت مشت خرده نان مي ريخت همان جلو ايوان تا گنجشک ها بخورند. ظهر هم همين کار را مي کرد و اگر کلاغي 

مي آمد، با لنگه کفشي ، چيزي ، فراري اش مي داد. بيشتر هم از کلاغ پير و شل لجش مي گرفت . حالا کاسه را ميان 

دو پاش گذاشت و با پلک هاي فروافتاده ، بي هيچ سايه اي بر پوست چين خورده و پلاسيدۀ گونه ها، باز هرتکه را دو يا 

59                                                                                                                                  

سه تکه مي کرد:  

ـ گمانم وقتي يک روز داشتم دعا را مي انداختم توي طاس ، ديده بودم. اصلاً نگذاشت سرش آب بريزم. شسته و 

نشسته بلند شد. بعدش ديگر به من اطمينان نداشت . حتي نمي گذاشت به غذاش سر بزنم . وقتي مي رفتم توي 

آشپزخانه ، به دو پيداش مي شد، همان جا بالاي سرم مي ايستاد. ديگش را خودم زير خل کرده بودم ، دورتادورش را 

هم با خاکستر پوشانده بودم و روش هم چند گل زغال گذاشته بودم. نمک و زردچوبه را از دستم مي گرفت و خودش 

مي ريخت . تا باز در ديگ را نمي گذاشتم و زير خل نمي کردم نمي رفت . اصلاً لاي در اتاقش را باز گذاشته بود و 

همان طور که دوخت ودوزش را مي کرد، يک چشمش به در آشپزخانه بود. من که نمي خواستم داداشم را چيزخور 

کنم . مي گفت : «ميرزاباجي ، تو را به خدا دست برداريد، من داداش تان را دوست دارم ، خيلي هم دوست دارم.» به 

حسين ناکام حرفي نزده بود، اما خوب ، فهميد. نمي دانم کي به ش گفت . کوکب براي خودم قسم خورد که نگفته . 

يک روز که رفتم ديدنش گفت . حالا ديگر هوش و حواس درستي ندارد. چقدر قربان صدقـۀ دکترها رفتم تا اجازه دادند 

ببينمش . اولش يادش نبود. بعد که يادش آوردم ،گفت . راستش ، من از صداي بگوومگوشان بيدار شدم. تا آن روز، 

بيني و بين الله ، حتي يک دفعه  صداشان را براي هم بلند نکرده بودند. فردا صبح هم آن ناکام نرفت سر کارش . 

عتيقه فروشي اش زير همين بازارچـۀ دروازه نو بود. بعد هم دست زنش را گرفت و بردش . وقتي رفتم سري به 

اتاق شان بزنم ، ديدم يک قفل تازه زده اند به درشان . بعدازظهر خودش تنها برگشت ، مثل برج زهرمار. من نادان هم 

رفتم پشت در گوش ايستادم که يک دفعه آن در را چهارتاق باز کرد و گفت : «بيا تو!» اصلاً دستم را گرفت و کشيد تو. 

چه کرده بود! قالي ها را جمع کرده بود و ريخته بود وسط . لباس هاي دختره را هم ريخته بود روشان . کاسه و بشقاب ها، 

ديگ و ديگبر و هرچه که داشتند گذاشته بود روي زمين . گفت : «بگير ببينم دامنت را.» حالا من چقدر مي لرزيدم ، 

بماند. يک کيسه گرفته بود دستش و از  توش هي چيزهايي که من اين گوشه و آن گوشه چال کرده بودم ، در 

مي آورد و مي ريخت توي دامنم . نخودها را هم پيدا کرده بود. نود و نه قل هوالله به شان خوانده بودم. دو تا قاپ هم بود. 

حالا بالاي هر کدامشان به ملاصاحب چقدر پول داده بودم ، خدا مي داند. گوشش به خاک باشد، اوستارجبعلي . 

نصف شب بلند مي شدم و از جيبش پول برمي داشتم . خدابيامرز، پول خردهاش را نمي شمرد. حسين ناکام گفت : 

«اگر يک دفعـه ديگر پات را بگذاري توي اين اتاق ، هردو قلم پاهات را خرد مي کنم .» همين شد، ديگر با من هم کلام 

نشد، تا وقتي که کوکبش غيبش زد. خوب ، چند روز بعد رفت و آوردش . من هم ديگر مي ترسيدم تيررس اتاق شان 

بروم ، تا يک روز که ديدم بقچه اش را زده زير بغل و دارد مي رود. گفتم : «کجا  مي روي ؟» گفت : «مي روم حمام.» 

گفتم : «تو که بي نمازي .» مي دانستم . حسابش دستم بود. گفت : «مي خواهم بروم خانـۀ کس و کارهام.» گفتم : 

«تو که مي گفتي اين جا کسي را نداري ؟» خلاصه هرچه بهانه آورد، يک چيزي گفتم . آخرش توي چشمم براق شد 

که : «مي خواهم بروم ، از دست تو و داداش جانت خسته شدم.» بعد هم رفت . من هم از ترس آن ناکام سادات را 

برداشتم و رفتم خانـۀ خاله بلقيس .  

پسرعمه تقي گفت : تو که مي گفتي رفتم خانـۀ بي بي ؟  

ـ شايد، حالا که هوش و حواس ندارم ، اما يادم است ، آن ناکام ، انگار که موش را آتش زده باشند، ظهرنشده ، آمده بود 

اين جا. حالا چه کرده بود، بماند. اصلاً مي خواسته اتاق شان را آتش بزند. همين پسرعمو نگذاشته بود. گفته بوده : 

«واي به حالش اگر پيداش کنم .» خانـۀ خاله بلقيس هم رفته بود. خانـۀ بي بي هم آمد. در که مي زد، من و سادات را 

از راه پشت بام فرستادند خانـۀ همسايه ها. شب باباي خدابيامرزتان آمد. به   همين خواهرم گفته بودم کجا مي روم. 

چند روز بعد آمد، گفت : «بيا!» آن ناکام رفته بود شيراز. وقتي برگشت ، ديگر خودش نبود، يک بند انگشت توي 

چشمش مي رفت . لاغر که بود، لاغرتر شده بود. لباس هاش خاکي بود، چرب بود، يک عالمه لکـۀ گريس به سر 

زانوهاش ، آستين هاي پيراهنش ماليده بود. همان شد، انگار آن ناکام را آن هايي ها بردند و يکي ديگر جاش آوردند.  

اشک از لاي پلک هاي بي مژه اش مي چکيد. فيرفير هم مي کرد. نان ها ديگر ريز ريز شده بود. پسرعمه تقي گفت : 

راستش را بخواهيد، خودش زنک را هوايي کرد؛ آدم که امير ارسلان و سه تفنگدار بدهد دست زنش ، همين بلاها 

سرش مي آيد.     

عمه کوچکه گفت : زن که حرامي رفته باشد، ديگر پابندبشو نيست .  

عمه بزرگه حالا داشت آن پايين ، تکيه داده به ديوار ايوان ، وصله به جورابي مي زد. پسرعمه رضا گفت : بلند بشويد اين 

سفره را جمع کنيد.  

60                                                                                                                                  

ـ پسردايي ، آن جا نشسته اي که چي ؟    

پسرعمه تقي بود. از دم اتاقش داد مي زد. پاکتي به يک دست و چند نان به دست ديگرش داشت . کتاب را نشانش 

دادم. نان و پاکت را به بانو داد. دوچرخه اش را دم در دالان گذاشته بود. از سايـۀ نيم دايرۀ تاقنما بايست مي فهميدم 

که از ظهر هم گذشته . صداي اذان را هم نشنيده بودم. داشت از مهتابي مي آمد، با کفش هاي پاشنه خوابيده . همان 

کت سرمه اي گشاد تنش بود، با آن يخه هاي پهن ، مي گفت : خوب ، خوب ، که تا چشم من را دور ديدي موهات را 

زدي بالا.   

مي خنديد. کاش براي ناهار فکري کرده بودم ، يا باز توي اتاق پسرعمه رضا مهمان بودم. ناهار از بس حرف زد، 

نفهميدم چي خوردم. چي گفت ؟ يادم نيست . پيش از هر لقمه هومي مي کرد، و بعد هنوز يکي دو بار لقمه را به 

دهان نچرخانده ، مي گفت : «بعدش ...» و  بعد يکي دوبار ديگر لقمه را مي چرخاند و مي گفت : «داشتم مي گفتم .» 

تقصير خودم بود که از عموحسين ناکام پرسيدم. گفت : من که يادم نيست .   

هفت هشت سالش بيشتر نبوده . تازه مدرسه مي رفته . بعد گفت که مکتب مي رفته . از مکتب هم گفت ، از 

ملاباجي مکتب . گفت که پسرعمه رضا خليفـۀ مکتب بوده و از بس با او لج بوده ، همه اش شکايتش را مي کرده . 

بالاخره عروس عمه بانو ميان جانم رسيد، گفت : داشتي از دايي حسين مي گفتي .  

گفت : گفتم که يادم نيست . اتاقش همين سه دري بود که حالا درش بسته . فقط اگر عقدي عزايي باشد، درش باز 

مي شود. پارسال هم به خاطر شما درش را باز کردند.  

آن وقت از خست پسرعمه رضا گفت ، و اين که چطوري مي خواهد سهم همه را بالا بکشد. مي گفت : حالا هم دندان 

تيز کرده براي اتاق شما.   

پسرعمه رضا ختنه هم مي کرد. جواز نداشت ، اما وقتي مي آمدند دنبالش ، مي رفت .  دستش خوب بود. ماها را هم 

خودش ختنه کرده بود.   

پسرعمه تقي مي گفت : حالا دستش مي لرزد. آخرش هم مي ترسم کار دست خودش بدهد، اما مگر ول کن است . 

به خاطر مال دنيا باز مي رود، زنش را هم مي برد. مي داني چرا؟ فقط براي اين که صنار سه شاهي به ش بدهند، و 

نمي دانم نقل و نباتي پر دامنش بريزند.  

عروس عمه بانو گفت : استاد، پسردايي از عموحسينش مي پرسيد.  

پايين پاي سفره نشسته بود. پيراهن آستين بلند تنش بود. چادر سرش کرده بود. ريز  مي خنديد.   

پسرعمه انگار داشت دست مي کشيد، بشقابش را خالي کرده بود. دانه هاي برنج را  از کنار بشقابش دانه برچين 

مي کرد، و گاهي ، انگار که زنده باشند، ميان دو انگشت ، به امتحان ، نرم مي کرد، گفت : بله ، بله ، يادم است . اما من 

که گفتم ، از عشق و  عاشقي اش چيز زيادي يادم نيست . بعدها هم فقط مي ديدم هر دفعه با يک مرد غريبه مي آيد 

خانه . ننه هم مجبور بود پخت وپزشان را بکند. اغلب مهمان هاش هم درويش بودند، يا معرکه گيرهاي تخته پولاد. 

حتي يک بار يک پرده دار آورد، با بچه درويش اش . خودم ديده بودمشان . ريش دو فاق سفيد داشت و کلاه بوقي و يک 

شال پشمي هم هميشه دور گردنش مي پيچاند. پرده شان را هم آورده بودند و تکيه داده بودند به آن سه کنج حياط . 

يک روز هم که از مکتب آمدم ، ديدم رنگ ننه شده مثل گچ همين ديوار. فهميدم بايست خبري شده باشد. دراتاق 

دايي حسين بسته بود. اما دو جفت گيوۀ کهنه با کفش هاي خودش پشت در اتاق سه دري بود. بعد فهميدم دو تا 

مارگير آورده بود. ننـۀ ما هم آمد گوشم را گرفت و بردم توي اتاق و تا خوردم ، زد. مي گفت : «مگر از جان خودت سير 

شده اي ؟» بيچاره ننه که مجبور بود برود و اتاق را ضبط و ربط کند. جارو را که برمي داشت ، شروع مي کرد به دعا 

خواندن و هي دور خودش فوت مي کرد. اصلاً رفته بود از ملاصاحب دعاي نيش بند گرفته بود و بسته بود به بازوش . بعد 

هم دايي يک دفعه غيبش زد، من که ديگر نديدمش . اما پدر خدابيامرزم ديده بودش ، توي تکيـۀ بابارکن الدين . بابا را 

که  مي بيند، مي گويد: «عجب ، شماييد؟» بعد هم مي گويد: «همين جا باشيد، من مي روم دست به آب و 

61                                                                                                                                  

برمي گردم.» آفتابه را هم برمي دارد، که مثلاً مي خواهد برود. بابام مي گفت : «همان جا دم حوض پاشنـۀ گيوه هاش 

را ورکشيد. اما يک راست رفت طرف مستراح .» يک دالان دراز بوده ، بعد يک مستراح . بابام هر چه نشسته بوده ، 

نيامده . مي گفت : «وقتي ديدم يکي  دو نفر رفتند مستراح و برگشتند، ديگر شکم برد. آخرش رفتم دنبالش .» از ديوار 

پريده بوده و ده برو. ديگر هيچ کس نديدش . شايد هم ديده اند و به ما بچه ها روآور نشده اند.   

باز هم گفت . يادم نيست که ديگر چي . عموحسين را که ديگر نديده بود تا وقتي خود عمو باز پيداش مي شود. 

پسرعمه کلاس ششم را که تمام کرده ، رفته دم دکان پدرش . مي گفت : در کوني ها را من مي خوردم ، پول ها را رضا 

بالا کشيد.   

دنبال پدر براي سر تراشيدن اين يا آن مي رفته ، اما پدر براي ختنه کردن رضا را مي برده ، مي گفته : تو عجولي ، 

نمي تواني . آدم بايد دل شير داشته باشد. شوخي که نيست . تيغ تيز است و چوِر بچه هم نازک ، مثل برگ گل . اگر 

دستت بلرزد، ناکارش مي کني .  

گفت : جارو و پاروي دکان هم با من بود و بعضي وقت ها هم اصلاح سر بچه ها.  

بعد هم که پدرشان مي ميرد، پسرعمه رضا مي شود صاحب اختيار دکان . مي گفت : وقتي از سربازي برگشتم ، آقا 

شده بود استاد و من شاگرد. خوب ، البته بعدها زنم داد. براي عروسي ام هم خرج کرد، اما هر چه گفتم براي من يک 

دهانه مغازه بگير، گوش نکرد. ننه مان هم که ديگر آه نداشت با ناله سودا کند، شده بود کناره خور سفرۀ آقا. 

استشهاد جمع کرده بود که دايي حسين مرده . بچه هم که نداشت . پدر شما هم که هميشه ولايت غربت بود. تازه 

کلي سند و بنچاق داشت که خرج دايي حسين کرده .  

بالاخره هم به قول پسرعمه تقي سه دري را بالا مي کشد. و عمه بزرگه هم که هر چه داشته و نداشته عموحسين 

بالا کشيده بوده . گفت : حالا هم که مي بيني .   

مي پرسم : بعد که آمد چي ؟  

به ايوان ، به همان جايي که عمه مي نشست و نخ کلاف مي کرد يا جادگمه در مي آورد و جادگمه مي دوخت ، اشاره 

کرد. گفت : هر دفعه مي آمد، يک چيزي را برمي داشت و مي رفت که براش مشتري پيدا کرده ام. حالا چي ها بود؟ 

خدا مي داند. همه هم آنتيک . مگر ننه جرئت داشت ندهد. داد مي زد: «پولش را به ت مي دهم ، مگر مي خواهم 

بخورم؟»  

چايش سرد شده بود. عروس عمه داشت ظرف ها را همان جلو اتاق کاهگل مالي مي کرد. نگاهش که کردم ، به 

سرش اشاره کرد و خنديد. زيرشلوار دبيت مشکي پوشيده بود. گفتم : با اجازه ، من مي روم سر درسم .  

ياد استاد قاسم هم افتاد، گفت : تو که کاري بلد نبودي ، همين طوري قبولت کرده بود که سر هفته صنار سه شاهي 

کف دستت بگذارد. خوب ، شوخ هم بود. نبايد به دل بگيري .  

بعد هم رفت سر پسرعمو، يعني پسرعموي پدر اين ها. از ايل و تبارشان يک به يک گفت و گفت که دختره را 

بدبختش کرده اند. خوب ، ترسيدند رودست شان بماند، دادندش به اين سيد. هر چه خواستگار براش مي آمد، تا آن 

بيني گلابي را مي ديدند، مي رفتند و پيغام مي دادند که استخاره کرديم ، بد آمد.  

عروس عمه بانو گفت : ديرتان شد.  

پسرعمه گفت : سرت را درد آوردم؟  

گفتم : خواهش مي کنم .  

ـ به عمه حرفي نزني .    

62                                                                                                                                  

قول دادم. شب هم اتاق عمه کوچکه مهمان بوديم ، همه به جز دختر پسرعموي پدر و بچه هاش . يک کاسه و بشقاب 

و چند نان براش تعارفي بردند. پسر عمه کوچکه ، ميرزا احمد، هم بود و پدرش ميرزا نصرالله . روي گونـۀ چپ پسر 

عمه کوچکه يک سالک بزرگ بود، بزرگ تر از دايرۀ سوزن سوزني روي بازوي عروس عمه بانو. همان پيراهن ظهر تنش 

بود. اما جوراب پاش کرده بود. شوهر عمه کوچکه کوتاه قد بود و لاغر. عرقچين به سرداشت . چپق مي کشيد.  

عکس عموحسين را همان شب ديدم : قبا به تن و ملکي به پا و عباي انگار نازکي بر دوش ، بر چهارپايه اي 

نشسته بود. موهاش بلند بود، تا روي گوش . بالا زده بود. پيراهنش يخه حسني بود.  نوک سبيلش را تابانده بود، کمي 

سر بالا. قليان  مي کشيد. عمه کوچکه گفت : قلياني نبود، همين طوري قليان به دست گرفته .  

عمه کوچکه گفت : هرچه بود زير سر آن کتاب ها بود که مي خواند.  

پرسيدم : چه کتاب هايي ؟   

گفت : من چه مي دانم .  

باز هق هق عمه بزرگه بلند شد. ميرزا نصرالله گفت : مي شود يک شب حرف آن مرحوم را نزنيد؟  

عمه بزرگه حسابي به گريه افتاد: شما هم ، ميرزا، اين حرف را مي زنيد؟ داداشم حتماً  زنده است . کوکب مي گفت : 

«مي ترسم آخرش پيدام کند.» وقتي فهميد من کي هستم ، افتاد روي دست و پام که من را ببر يک جايي که 

هيچ وقت دستش به من نرسد.  

پسرعمه تقي گفت : اگر زنده است ، پس چرا انگشت زدي زير استشهاد؟  

عمه بزرگه باز هق هق کرد. ميرزانصرالله گفت : تو را به خدا ول کنيد!  

پسرعمه رضا گفت : کوکب که زن نبوده . زن که خيلي قشنگ شد، مي افتد دست اين و آن . خودم ده دفعه ديدم که 

درشکه جلو پاش ايستاد. دايي همه اش مجبور بود با هر کس و ناکس دست به يخه بشود. يک دفعه هم که 

ريخته بودند سرش و حسابي زده بودندش . حالا کي روکارشان کرده بود؟ نفهميدم.  

دختر بزرگ پسرعمه رضا، عروس عمه بتول ، زن پسرعمه احمد شده بود. بلند بود و باريک . توي خانه هم روسري 

سرش مي کرد. يکي از پسرهاش دوازده ساله بود. گذاشته بودندش قلمزني . پسر کوچکش سه ساله بود. باز هم 

آبستن بود، پا به ماه بود، اما نديدم که بنشيند، يا چيزي بخورد. ديگ را خودش آورد و کاسه و بشقاب ها را هم 

خودش چيد. پياز هم پوست کند و چهار شقه کرد و کنار بشقاب هاي مسي سبزي گذاشت . چند کاسه هم ترشي 

گذاشته بود وسط سفره . آبگوشت پخته بودند. سر کوبيدنش پسرعمه ها با هم کلنجار رفتند و بالاخره پسرعمه تقي 

کوبيد. عمه بزرگه کاسـۀ مسي اش را آورده بود. توي همان براش آبگوشت ريختند. هنوز تريدش را نخورده ، شروع کرد 

به خرد کردن کناره هاي نان . مي خواستم چيزي بپرسم ، اما مگر پسرعمه تقي مي گذاشت . نمي دانم چطور شد که 

ياد سربازي اش افتاد، گفت که دورۀ خدمتش به کرمان افتاده . فرمانده پادگان آن قدر خاطرش را مي خواسته که اصلاً 

مرخصي به ش نمي داده . تا يک روز که مي فهمد که ديشبش سگي پاچـۀ جناب سرهنگ را گاز مي گيرد، آن وقت 

پسرعمه قصيده اي براش مي گويد و همان صبحگاه مي خواند:  

اگرچه کلب گرفت وفشرد پاي شما را   چه خوب شدکه نبايدگرفت عزاي شما را  

همه فقط به همان مصراع اولش گوش دادند. هنوز به مصراع بيت دوم نرسيده ، شروع کردند به حرف زدن . پسرعمه 

تقي باز همان مطلع را خواند، بلند و غرا.  

عمه کوچکه گفت : تو را به خدا، شعرخواني را بگذار براي بعد.  

63                                                                                                                                  

پسرعمه تقي ساکت شد. به کاسـۀ آبگوشتش يا شايد بخاري که از تريدش بلند مي شد، نگاه مي کرد. هنوز پياز 

چهارقاچ شده اش دست نخورده بود. بعد هم با دست کاسه را پس زد و کون خيزه پس کشيد. عمه کوچکه گفت : چي 

شد، خاله ، مگر من چي گفتم ؟  

ـ هيچي ، فقط به دلم نمي نشيند بخورم.   

ـ چرا؟  

خم شد و دو انگشت در کاسـۀ تريد کرد. يک مو بود، بلند و سياه . عمه کوچکه گفت : خدا مرگم بدهد.    

همه نگاه مي کردند. پسرعمه تقي مو را از ميان نان هاي تريدشده بيرون مي کشيد. يکي دو خرده نان به وسط و 

يکي به ته اش چسبيده بود.   

ميرزانصرالله داد زد: صد دفعه گفتم ، وقتي به غذا سر مي زنيد، يک چيزي سرتان بکنيد.  

عروسش گفت : من که هميشه روسري به سرم هست .  

ميرزا نصرالله گفت : با تو که نبودم ، عروس ، اين خاله ات را گفتم .  

پسرعمه تقي گفت : سياه است .  

عمه کوچکه گفت : شايد توي نان بوده .  

ميرزا نصرالله گفت : توي نان بوده ، توي کوفت بوده ، بالاخره يک جايي بوده .  

عمه بزرگه گفت : مادر، شايد به لباس خودت بوده .  

پسرعمه تقي مو را برد تا نزديک بيني مادرش :  

ـ درست نگاه کن ، اين موي زن است ، نه مرد.  

موهاي من بلند بود، اما نه به اين بلندي ، تازه فر هم داشت . البته به ته اين يکي  خرده نان آويزان بود و حالا هم 

داشت يک قطرۀ درشت آبگوشت از ته اش مي چکيد. چکيد. پسرعمه احمد گفت : تو را به خدا حال مان را به هم نزن ، 

ورش دار ببر بيرون .  

پسرعمه تقي بلند شد، با همان موي بلند سياه آويخته از دو انگشت شست و اشاره . ديگر هم برنگشت . 

عمه کوچکه داد زد: خاله جان ، پس کجا رفتي ؟  

صدايي نيامد. عروس عمه بانو گفت : براش گذاشتم ، بعد که اخلاقش سر جا آمد، مي خورد.  

بعد از شام رفتم سراغ پسرعمه تقي . داشت کتاب مي خواند. چاي هم درست کرده بود. به سيني غذا که 

عروس عمه براش آورده بود، دست نزده بود. گفت : ديدي ؟ اصلاً گوش نمي دهند.  

گفتم : واقعا اين شعر را سر صبحگاه خوانديد؟  

گفت : پس چي ؟ تازه جناب سرهنگ آن قدر خوشش آمده بود که بيست روز برام مرخصي نوشت .  

تا مبادا بخواهد همـۀ قصيده را براي من يکي بخواند، پرسيدم : پسرعمه ، کتاب هاي عموحسين چي شدند؟  

64                                                                                                                                  

کتاب را بست . کليات سعدي بود، جلد چرمي . گفت : نکند فکر مي کني اين هم مال عموحسين ات است ؟    

گفتم : نه به خدا، فقط خواستم بفهمم چه مي خوانده .  

ـ چي مي خواند؟ من که نمي دانم . فقط چند تا کتاب دعا و گمانم ديوان خطي شاه نعمت الله ولي را پيدا کردم. بالاي 

رف اتاق سه دري بود. وقتي مي خواستند رنگش بزنند پيدا کردند.  

بلند شد، دسته کليدي از جيبش درآورد.  

ـ هنوز دارمشان .  

قفل دولابچـۀ روبه رو را باز کرد. روي قفسه هاش کيپ تا کيپ و روي هم چيده کتاب بود. گفت : از دست اين بانوست 

که درش را قفل مي کنم .  

کتاب ها را دسته دسته برمي داشت و پايين مي گذاشت . بعد هم دست دراز کرد و يک کتاب بي جلد پيدا کرد، گفت : 

بفرما، اين هم ارث عموي گرامي ات .  

کناره هاش و حتي شيرازه اش خوردگي داشت . خطي بود و «وَلهُ ايضاً»هاش را با جوهر قرمز نوشته بودند. مقطع 

غزل ها با جوهر آبي بود. پسرعمه داشت بقيـۀ کتاب هاش را توي دولابچه اش مي چيد. دو لنگـۀ دولابچه را که بست 

و قفل را توي چفت و ريزه کرد، گفتم : حيف ، ناقص شده .    

گفت : موش خورده . حالا موش چطور رفته آن بالا، روي رف ؟ خدا مي داند.  

کتاب را بستم و به ش دادم. داشت سيگاري مي پيچيد. گفتم : پس اهل مطالعه هم بوده ؟  

گفت : نمي دانم .   

اخم کرده بود و حالا داشت لبـۀ کاغذ سيگارش را با زبان تر مي کرد. روي قوطي  سيگارپيچش هم کنده کاري بود، 

مثل جاسيگاري پدر. برش داشتم . گفت : بله ، اين هم بود.    

گفتم : بابام هم جاسيگاري اش را دارد.   

ـ اگر مي خواهيش ، برش دار. عموت بوده .  

روي درش کنده شده بود: ميرزاحسين غمديده . مال پدر هم ميرزا داشت ؟ گفتم : من همين طوري برش داشتم .  

ـ نه ، رودربايستي نکن ، من نمي خواهم بي رضايت شما چيزي توي خانه و زندگي ام بيايد.  

گذاشتم زمين . نيم خيز شدم : مي بخشيد، انگار امشب خُلق تان سر جاش نيست .   

به راه پله که رسيدم ، ديدم عروس عمه بانو گوش ايستاده است . دو چال هم پايين گونه هاش داشت . پشت لب 

بالايي اش کرک داشت . پيراهن يخه هفت پوشيده بود.    

پسرعمه تقي داد زد: پس اقلاً مي خواستي اين کتاب را ببري .  

گفتم : نه ، متشکرم.  

65                                                                                                                                  

 گفت : گفتم يعني ببري مطالعه کني .  

عروس عمه بانو با سر اشاره کرد که يعني محلش نگذار، يا شايد حالا ولش کن . نمي دانستم کجا بروم. همه هنوز 

توي اتاق عمه کوچکه بودند. دخترعمو داشت توي منبع ظرف هاش را آب مي کشيد. هنوز به اتاق خودمان 

نرسيده بودم که صداي داد و بيداد پسرعمه تقي بلند شد، داد مي زد: صد دفعه بگويم که من نمي خواهم سر سفرۀ

اين و آن بنشينم ؟    

من که دو روز بود سر سفرۀ اين ها بودم. صداي کاسه هم آمد. سيني هم انگار افتاد توي دهانـۀ پلکان و تا آن پايين 

رفت . چراغ را روشن نکردم ، از شيشـۀ پنجره ها نگاه کردم. فقط يک لنگه در اتاق شان باز بود و عروس عمه بانو جارو 

به دست در دهانـۀ در ايستاده بود، بي چادر. کي رختخواب مرا انداخته بود؟ بوي عطر صابون گرفته بود. کاش توي ايوان 

انداخته بودند. اما پسرعمه اين ها هم توي ايوان مي خوابيدند، گيرم آن طرف ايوان . پشه بند مي زدند و صبح به صبح 

جمع مي کردند. فردا ظهر حتماً سر سفرۀ پسرعمه رضا بودم. اگر مي ماندم ، همين طور دور مي زدند. بايست 

مي رفتم خانـۀ خاله شازده اين ها. اگر تا چهارسوق عليقلي آقا مي رفتم ، بقيه اش ديگر آسان بود. از بقال و چقال هاي 

چهارسوق هم مي شد نشاني حاجي ابوالقاسم را پرسيد. حتماً مي شناختندش . خوابم برد، يا فقط چشم هام را 

هم گذاشته بودم؟ يادم نيست . تشک نو بود و نرم ، بوي عطر هم مي داد. غلت که مي زدم ، سرماي شبانه اش 

مورمورم مي کرد. رويـۀ تشک هم نرم بود. ساتن صورتي بود. بعد که چراغ روشن شد، ديدم. پسرعمه تقي بود.  

گفت : چيه ، جوان ؟ حالا مگر وقت خوابيدن است ؟    

گفتم : دراز کشيده بودم.  

ـ بله ، براي همين هم صداي خورخورت تا آن طرف ايوان مي آمد.   

چه خوب که لحاف را روي خودم نينداخته بودم ، با آن رويـۀ ساتن آبي اش . پشه بندشان را زده بودند. شب مهتابي بود، 

اما کسي توي پشه بند نبود. سيدعربي از دشک و لحاف هاي نرم و تازه حلاجي شده خبر نداشت . پسرعمه رفت 

توي مهتابي . سرش را خم کرد. پشت به من داشت . بالش را گذاشتم به ديوار و پشت به ش دادم که نبيند. گفت : 

از من که نرنجيدي ؟  

گفتم : چرا؟  

ـ پس حتماً ناراحت شدي ، و گرنه نمي پرسيدي .    

همان جا توي درگاهي ، پشت به يک لنگـۀ در نشست ، دوزانو. دو دست را دور زانوهاش حلقه کرد و چانه را روي يک 

کاسـۀ زانو گذاشت . عروس عمه بانو داشت نگاه مان مي کرد، آفتابه به دست داشت و توي درگاهي دالان 

ايستاده بود. از پايين صداي پچ پچ مي آمد. شايد داشتند رختخواب هاشان را مي انداختند. چراغ دخترعمو هنوز روشن 

بود. درهاشان را کيپ بسته بودند. توي اتاق مي خوابيدند. پسرعمه تقي سر بلند کرد، گفت : هيچ  مي دانستي که 

عموت پيش از اين که غيبش بزند يک سالي آمد توي اين اتاق ؟  

چه مي توانستم بگويم ؟ از پشت شيشـۀ پنجرۀ اين طرف نوک روشن سه گنبد اتاق سه دري پيدا بود. گفت : پس 

نمي دانستي ؟  

باز چانه بر کاسـۀ زانو گذاشت : ديگر حسابي خانه نشين شده بود.  

دست توي جيب پيراهنش کرد. حتماً دنبال سيگارپيچش مي گشت . داد زد: آهاي زن ، آن قوطي سيگار من را بردار 

بياور!   

بعد به من گفت : فقط بعد از شام و ناهار يکي دو تا سيگار مي کشم . گاهي هم مي شود سه تا، يا دست بالا 

چهارتا. يکي هم بگير صبح ، همه اش مي شود هفت تا. همين هم خيلي است . سيگار دشمن معده است .   

66                                                                                                                                  

گفتم : چرا عموحسين آمد اينجا؟  

ـ بله ، يادم است . خودش مي گفت نمي تواند جاي خالي کوکب جانش را ببيند. اما ننه فکر مي کند که مي خواسته 

تنها نباشد. شايد هم مي ترسيده تنهايي به سرش بزند. اما من يکي فکر مي کنم فقط به خاطر وجود اين 

صندوق خانـۀ شما بوده . راستش اين خانه اولش مال پدر بزرگ ماها بوده ، افتاد توي ارث و ميراث . آن اتاق شد مال 

خاله ؛ سه دري را هم دايي حسين برداشت . اين اتاق زيري هم با آن که من نشسته ام مال ننـۀ ما شد. پدر تو هم 

که نبود، خوب همين را هم که به ش دادند، خيلي است . آن اتاق دخترعمو هم انگار مال پدر پدرشان بوده ، يا شايد 

از پدربزرگ خريده اند. حالا هم رضا براي همه اش دندان تيز کرده . اول گفت خرج ننه را مي دهم . اين اتاق زيري را به 

اسم خودش کرد، آن سه دري را هم که از چنگ دايي حسين بيرون کشيد. مانده اتاق شما.  

عروس عمه ميان جانم رسيد. چادر سرش بود. گوشـۀ چادر به دندان ، دست لختش را دراز کرد: بفرماييد، استاد!  

پسرعمه تقي نمي ديدش . نيم خيز شدم که بگيرم و براش ببرم. پسرعمه گفت : خودت  بيا بده به من .  

کفش پاشنه بلند پاش بود. چطور صداي کفش هاش را نشنيده بودم؟ تا مهتابي مشرف  به ايوان فقط چند قدم بود. از 

زمين گچي ، هر چند لخت ، آن طور که او قدم برمي داشت ، صدايي برنمي خاست . به شيشه هاي رنگي پنجرۀ اين 

طرف نگاه کردم ، از بس مچ پاهاي لختش سفيد بود، ميان جوراب لوله کرده و پتـۀ چادري که پس مي رفت . پسرعمه 

داد زد: نمي توانستي دوتا پيالـۀ چاي هم دستت بگيري و بيايي ؟  

نگاهش کردم. انگار توي راهرو منتظر بود. باز به پيشاني زد. چادرش را رها کرده بود و نور راهرو و اتاق پاش را روشن 

مي کرد. پسرعمه گفت : از من به تو نصيحت ، هيچ وقت به زن ها رو نده ، و گرنه سوارت مي شوند.  

داشت به حياط نگاه مي کرد، شايد به پنجره هاي تاريک و درهاي بستـۀ اتاقي که ديگر اتاق دايي حسينش نبود. 

سيگارش را بعد پيچيد. عروس عمه بانو چاي را آورد، خم شد و همان دم در گذاشت و رفت . پسرعمه گفت : ديدي ؟ 

خدا نکند احتياج آدم به آن ها بيفتد.  

از پله ها پايين مي رفت ، صداي تق تق کفش هاي پاشنه بلندش حتي از پايين پله ها مي آمد. سيني چاي را که جلو 

درگاهي گذاشتم ، گفتم : داشتيد از عموحسين مي گفتيد.  

ـ به کجا رسيده بودم؟  

ـ مي گفتيد که چرا عموحسين آمد توي اين اتاق .  

ـ خوب ، بله ، حالا ديگر ده سيزده سالم بود. مدرسه نمي رفتم . خيلي چيزها سرم مي شد، از بس آدمهاي جور 

واجور مي ديدم. صبح مي رفتم تا شب ، جان کردي مي کندم. از اين سر شهر تا آن سرش دنبال پدرم مي دويدم. 

دستش خوب بود و بزرگان براي سرتراشي مي بردندش يا براي خون گرفتن . به خانه هايي مي رفتيم که آدم لوچ 

مي شد. چيزهايي مي شنيدم که اگر مي گفتم خون به پا مي شد. همـۀ اسرار مردم پيش دلاک جماعت است ، 

سلماني ها هم از سير تا پياز مشتري هاشان را مي دانند؛ مردم تا مي نشينند سرشان را اصلاح کنند، سر 

درددل شان باز مي شود. پدرم ، خدابيامرز، مي گفت : «ما بايد يک گوش مان در باشد، يکيش دروازه .» شازده ملک 

کالسکه اش را مي فرستاد دنبال ما. نقرس داشت و ماهي يک بار زالو مي انداخت . به اندروني هم مي بردندمان . يک 

بارهم بردندمان صارميه . باغي هم طرف هاي آتشگاه داشتند، آقا دَدوله را کنار چاه گاو بسته بودند به درخت ، لخت . 

باباي خدابيامرزم اول حاضر نشد موي سر و ريشش را بتراشد. گفتند خودش را هم مي بندند. نقلش خيلي است ، 

باشد براي يک روز ديگر. من ، پسردايي ، باور کن تا همان ده دوازده سالگي ، با همين دو چشمم چيزهايي ديده ام 

که اگر بخواهم برات بگويم تا قيام قيامت طول مي کشد. آن وقت مي گويند تقي حراف است . خوب ، هستم ، اما حرف 

هم دارم. اين داداش رضاي ما را ببين ، انگار نه انگار که جايي بوده ، يا پسر آن پدر بوده . آدم سير نمي شد، وقتي 

خدابيامرز به حرف مي افتاد، آن قدر هم تند مي رفت که باد به گردش نمي رسيد. من همه اش دنبالش مي دويدم. 

گاهي البته با کالسکه مي فرستادند دنبالش که بادکش شان کند و يا زالو بيندازد. گفتم انگار. اما از اولش انگار در 

67                                                                                                                                  

پيشاني نوشت ما نبود که وضع مان خوب بشود. آخر همان زمان بابامان ، هر صنار سه شاهي که گيرم مي آمد، شب 

مي ريختم توي چپـۀ بابامان تا مثلاً بعدها سرمايـۀ کارمان بشود. سر هفته هم آن خدابيامرز پول ها را مي شمرد و 

توي يک دفترچه به سياق مي نوشت که مثلاً بنده زاده ، تقي ، به تاريخ فلان چقدر پيش او امانت دارد. دفترچه را هنوز 

دارم. اگر تو پشت گوش هات را ديده اي ، من هم پول هام را ديده ام. همه اش را رضا بالا کشيد، گفت ، خرج دوا و 

درمانش کردم. خوب ، کرد، اما از دخل دکان مي کرد، از کار من .  

در وقفـۀ پک زدن به سيگار، پرسيدم : ببخشيد، عموحسين چرا آمد توي اين اتاق ؟  

برگشت : من که گفتم ، به خاطر آن صندوق خانه بود. مي بيني که ، دنج است ، تازه ديوارهاش آن قدر قطور است که 

هيچ کس نمي تواند پشتش گوش بايستد. آن در رو به مهتابي را مي بست . اين در پايين رو به حياط را هم از پشت 

چفت مي کرد. ديگر خودش بود و خودش . هر وقت هم مي خواست برود بيرون ، از همين مهتابي مي رفت . نه کسي 

آمدنش را مي ديد و نه رفتنش را. يادم است ، يک شب ، نصف شب ، يک صدايي از راه پله ها شنيدم. انگار که مثلاً اين 

تاق ضربي ها توي راه پله ها هُوار شده باشند. من توي صندوق خانـۀ اين اتاق زيري خوابيده بودم. رضا يک سالي بود زن 

گرفته بود. آخر ده سال نه ، نه سال و شش ماه از من بزرگتر است . همين اتاق زيري دست ما بود. زمستان هم بود. 

آن قدر برف آمده بود که توي حياط از ميان برف ها کوچه باز کرده بوديم که ديواره هاش دو قد من بود. هنوز هم مي باريد. 

يک هفته بود مي باريد. ديگر نه شب داشتيم نه روز. هي مي باريد. هنوز برف روي پشت بامها را پارو نکرده بوديم که 

باز اين هوا برف مي نشست . خيلي از تاق ها هوار شد روي سر مردم. باز هم مي آمد، آن هم با اين تاق هاي خشت 

و گلي عهد بوقي . شب ها انگار که تاق ترق و توروق مي کرد. ننه مي گفت : «ذکر مي گويند.» بله ، ذکر مي گفتند، اما 

واي به وقتي که به سجده مي رفتند. استغفرالله ! چي دارم مي گويم ؟ اين تاق هاي ضربي ، اگر نمي داني بدان ، 

نشت نمي کنند، که مثلاً از يک جايي شان آب چکه چکه بريزد پايين . اولش نم مي کشد، از اين سر تا آن سر. همـۀ

تاق گل خالي مي شود و يک دفعه مثل کوه مي آيد پايين . تازه بدي تاق چشمه اين است که پاي آدم توي گل و 

کاهگل اش فرومي رود. وقتي هم برف يخ ببندد، برف و کاهگل و گل با هم به دم پارو مي روند. براي همين بايد قبل از 

کاهگل غلتک روش انداخت . چه سالي بود! دم به ساعت يا روي پشت بام بوديم و يا زير کرسي منتظر هوار تاق 

مي نشستيم .   

گفتم : داشتيد از عموحسين مي گفتيد.  

گفت : صبر داشته باش تا به ش برسم .  

بلند شد، آمد توي اتاق ، لنگـۀ در را بست و چفتش را انداخت . يک کفش گذاشت براي زير تنه اش و يکي جلوش تا 

دو پاي لختش را روي آن بگذارد، گفت : خيلي عجولي ، پسردايي .  

گفتم : ببخشيد.    

ـ نه ، دلخور نشدم ؛ اما خوب ، حوصله هم خوب چيزي است . اگر يک کلاف بدهند دست تو که بفرما گره هاش را باز 

کن ، حتماً بيشتر گوريده اش مي کني ، دست آخر هم پاره پاره اش مي کني ، مي اندازي دور. ببين ، مثلاً توي همين 

اتاق ، اين پنجره هاي خورشيدي فکر مي کني چقدر کار برده ؟ خوب مي شد يک جام يک دست گذاشت ، بعد مثلاً 

رنگش زد. اما آن بابايي که  اين ها را درست کرده هر شيشه را به يک رنگ انتخاب کرده و بعد توي چوب هاي اين 

وسط را درآورده تا هر شيشه درست جا بيفتد. يا بگير اين درها، همين منبت کاري شان کلي کار برده . يا همين قالي 

زير پات ، يک گره يک گره درست شده . حالا چله کشي اش بماند، يا نقشه کشي اش يا رنگرزي پشم هاش . 

همين طوري که نيست .  

گفتم : به خدا، من قصدي نداشتم .  

ـ مي دانم ، اما جواني و خام. خوب ، طوري نيست ، مي بيني و مي رسي . حالا چه مي گفتيم ؟ بله ، آن سال چه 

کشيديم ، بماند. براي عموحسينت همين جاي تو کرسي گذاشته بوديم . ننه خاکه براش لاي خل مي کرد و 

مي گذاشت زير کرسي اش . غذاش را هم بيرون مي خورد. اما حالا يک هفته بود از اتاقش بيرون نيامده بود. البته براي 

دست به آب تشريف مي آوردند. ننه براش غذا مي برد، مي داد من ببرم. هرچه مي زدم به در، باز نمي کرد. ننه 

68                                                                                                                                  

مي گفت : «بگذار پشت درش و بيا.» خوب ، ظاهرًا داداش رضا خرجش را مي داد. مي داني از همان سربند حواسش 

جمع بود، نه مثل من . دست آخر هم ، مي داني چه کار کرد؟ يک صورت حساب بلندبالا گذاشت جلوش ، از پول ناهار و 

شامش گرفته تا قند و چاي و سهم کاهگل پشت بامها. حتي قيمت همـۀ چيزهايي را هم که فروخته بود باش 

حساب کرده بود. دايي نگاهي کرده بود، يکي دو جا را بلند خوانده بود، بعد هم پرسيده بود: «خوب که چي ؟ مي گويي 

حالا من چه کار کنم ؟» داداش رضا هم زبر و زرنگ دست کرده بود توي جيبش و صلحنامـۀ اتاقش را گذاشته بود جلوش . 

بعد هم گفته بود: «شما فقط اينجا را امضا کنيد!» همين ، يک امضا. همين طوري مفت و مسلم اتاق دايي حسين 

ناکام را بالا کشيد. تازه گفته بود: «خودتان که مي بينيد، ماها جامان تنگ است ، ننه هست ، تقي هم هست ، من و 

زنم هم هستيم .» خوب ، بي ربط که نمي گفت ، اما مي توانست برود توي اتاق دايي حسين . دايي که حرفي نداشت . 

حالا هم که مي بيني فقط گذاشته براي مهماني يا عزايي ، چيزي .  

پرسيدم : يعني بعدش دايي آمد توي اين اتاق ؟  

ـ صبر کن ببينم . آن زمستان ... بله ، در آن اتاق بسته بود. داداش رضا و زنش توي همين اتاق زيري زندگي مي کردند، 

با من و ننه . ما دو تا توي صندوق خانه اش مي خوابيديم . ديدي که ؟ يک راه هم به ايوان دارد.  

صداي عمه از راه پله ها آمد: ننه ، تقي ، اين قدر دروغ و دلنگ به هم نباف !  

همان طور که مي گويند، مثل فنر از جا پريد: من دروغ و دلنگ به هم مي بافم ؟  

به يک خيز به جلو راهرو رسيده بود. چطور رفت که سرش به بالاي در نخورد؟ سر من که تا آن وقت سه بار 

خورده بود. شايد هم بعدها خورد، بارها. صداش آمد: نفهميدم ، شما دوتا اينجا گوش ايستاده ايد که چي ؟  

صداي خندۀ عروس عمه بانو هم آمد. بايست دخالت مي کردم. سرم اين بار نخورد. گفتم : سلام عمه ، بفرماييد.  

پسرعمه داد زد: مي بيني ؟ اين هم از ننه مان ، آن هم يعني وصلـۀ تن من است . بگذار بيايم توي اتاق .  

عروس عمه داشت پله ها را دو تا يکي مي کرد و مي رفت . عمه گفت : ننه ، دست من را بگير بيايم بالا.  

دستش را من گرفتم و کشيدمش بالا. عمه دست به زانو گرفت و آمد، گفت : والله ، همين حالا رسيديم . او چه 

تقصيري دارد. من به ش گفتم بياوردم بالا.  

پسرعمه رفت توي اتاق . زير بازوي عمه را گرفتم . تشک را جمع کردم تا بنشيند. پسر عمه داشت باز سيگار 

مي پيچيد، گفتم : امشب انگار دارد زيادتر مي شود.  

ـ مگر مي گذارند؟  

دست هاش مي لرزيد. عمه نشست ، گفت : خوب نيست ، ننه ، پشت سر داداشت اين قدرحرف نزن ، بزرگت کرده ، 

حق پدري به گردنت دارد.  

ـ تو که مي گفتي گوش نايستاده بودم؟  

عمه گفت : راستش را بخواهي از همان پايين هم مي شنيدم. گفتم نکند داداشت بشنود، دوباره جنگ و دعوا 

بشود.  

ـ خوب ، بشود.    

و انگار همان آن بنا بود دعوا بشود، از جا پريد. گفتم : عمه ، ما فقط داشتيم دربارۀ عموحسين حرف مي زديم .  

69                                                                                                                                  

آن ني ني هاي ميشي به اشک نشسته ، از ميان آن چين هاي ريز و مژه هاي واسوخته و گاه قي بسته و حالا 

خاک شده نگاهم کرد: بله عمه ، شنيدم ، اما اين حرف ها آخر و عاقبت ندارد. اصلاً به آن ناکام چه کار داريد؟ تازه ، تو 

چرا آمدي تک و تنها اينجا بخوابي ؟ جا که کم نبود.  

پسرعمه گفت : مگر بچه است ؟  

ـ اگر بچه بود که خيالم راحت بود. بچه ها فقط مي ترسند، اما بزرگ ترها ... بلاهايي سر بزرگ ترها مي آيد ...  

آه کشيد و سري به دو سو تکان داد. پره هاي بيني اش مي لرزيد: خدا نکند تو مثل او بشوي . اما خوب ، من که دلم 

هي مثل سير و سرکه مي جوشد. گفتم ، بيايم راضي ات کنم ، بروي چند شب را توي مهتابي بخوابي ، يا اصلاً بيا آن 

پايين ، پيش خودم.  

پسرعمه بلندبلند خنديد. بر زانوي راستش مي زد: شروع شد، حالا ديگر خدا به فريادت برسد.  

گفتم : چرا؟  

گفت : هميشه همين طورها شروع مي شود. راستش تقصير ندارد. فکر مي کند داداش جانش از بس تنها ماند، به 

سرش زد.  

عمه گفت : زبانت را گاز بگير، تقي . آن ناکام تا آن آخري ها چاق و سالم بود، از من و تو هم بهتر.  

پسرعمه باز خنديد: بله ، سالم بود، بر منکرش لعنت !  

رو به من کرد: اصلاً مي داني ، همين جا چله نشين شده بود، بله ، همين جا. اين ننـۀ ما هم به حساب شده بود 

خدمتکار آقا.  

پرسيدم : همان سال برفي ؟  

ـ کدام؟  

باز خنديد، اين بار نه خنده اش بلند بود و نه دو رديف دندان هاي سفيدش را ديدم. گفت : نه ، آن وقت تازه شروع 

کرده بود به احضار ارواح .  

عمه گفت : چرت وپرت نگو، ننه .  

براق شد: چرا چرت وپرت ؟ مگر يادت نيست ؟ به خدا قسم ، همين ننـۀ ما نصف شب من را بيدار کرد و گفت : «بلند 

شو، ببين چه خبر است .» خوب ، البته نصف شب نبود، يعني راستش ده يازده هم نبود. اما آن وقت ها ماها همان 

سر شب مي خوابيديم . بگير من آنجا خوابيده بودم ، بالاي کرسي ، ننه هم آنجا، پايين . عروس عمه و پسرعمه ات هم 

اينجا، توي همين اتاق زيري ، کرسي گذاشته بودند. خوب ، اولش من خوابالو بودم. يک کم گوش دادم و باز خوابيدم. 

گفتم : «چيزي نيست .» باز بيدارم کرد. خوابم مي آمد. از بس از صبح تا شب جان مي کندم. حالا ديگر دنبال 

خان داداشم مي دويدم. هنوز روش نمي شد عروس را دنبال خودش ببرد. تازه وقتي هم براي سرتراشي يا ختنه 

نمي رفتيم ، همه اش وادارم مي کرد دکان و جلو دکان را جارو بکنم . از بس وسواسي بود. حالا هم هست . مي بيني 

که ، هر وقت مي آيد، لباس کنده و نکنده ، دست هاش را صد دفعه مي شويد. تازه ، واي اگر ...  

عمه گفت : تقي ، باز که شروع کردي ؟  

گفتم : خوب ، مي فرموديد که اين دفعه صداهايي شنيديد.  

70                                                                                                                                  

براق شد: من گفتم ؟ نه . اصلاً صدا نبود. که مثلاً صداي چوبي يا عصايي باشد؟ نه ، اصلاً. مثلاً بگير يکي اين 

رختخواب را بغل کند و هي بزند زمين ، باز بغل کند و ول کند. خوب ، گفتم : «چيزي نيست . حتماً دايي خواب مي بيند 

و پاش را مي زند زمين .» خودم هم باورم نشد، براي اين که اين ديوارها که آجري نيست ، خشتي است ، آن هم 

خشت خام ، دو تاي آجرهاي نظامي است . مثلاً ما اگر اين جا برويم بالاي يک بالابلندي و با دو پا جفت بزنيم روي 

زمين ، پايين خيال مي کنند داريم راه مي رويم . بالاخره ننه گفت : «بلند شو، برو ببين دايي ات طوريش نشده باشد.» 

نمي خواستم . مگر دايي چه گلي به سر من زده بود؟ همه اش هم خرده فرمايش داشت . صنار سه شاهي مي داد که 

نمي دانم برو کوفت بگير. تا جوباره مي رفتم و براش مي گرفتم . توي راه هم همه اش مي لرزيدم که نکند بفهمند که 

توي جيب پالتوم چي قايم کرده ام. تازه وقتي به ش مي دادم ، زورش مي آمد جواب سلامم را بدهد. عباش را 

مي انداخت سرش و مي آمد تو. تازگي ها هم هر وقت مي رفت بيرون با چند تا ياردانقلي برمي گشت . يکي شان ، به 

خدا درست يادم است ، از همان پهلوان پنبه هاي تخته پولادي بود.  

عمه گفت : تقي !   

ـ چيه ؟ مي خواهي بگويي نبود؟ خودم با اين دو تا چشم هام ديده بودمش .   

گفتم : آن شب را مي گفتيد.   

عمه نگاهم کرد. پلک هاش را بست . چشمک نزد.  

ـ خوب ، بالاخره ، از بس همين ننه قربان و صدقه ام رفت ، آمدم بيرون ، آن هم از زير آن  کرسي داغ . حالا بيرون هم 

همين طور مدام برف مي آيد. روي زمين هم ، تا کجا برف نشسته بود، برف روي برف . چراغ گردسوز را بالا کشيدم و 

رفتم . از همان توي ايوان داد زدم : «دايي !» چراغش روشن بود. هيچ صدايي نيامد. چند دفعـۀ ديگر هم صدا زدم. 

خوب جرئت نمي کردم بيايم بالا، از بس بداخلاق بود. تازه ، ترسيدم يکي از همان  ياردانقلي ها در را باز کند. من هم 

همه اش ده دوازده سالم بود. يک بار، يکي ازکتاب هاش را برداشته بودم ، نمي داني چه علم شنگه اي به پا کرد، تازه 

آن وقت کوکبش هم بود. يک دولابچه داشت ، مثل همين دولابچـۀ خود من ، اما بزرگ تر. توي صندوق خانه بود. در 

صندوق خانه را نمي بستند، اما در دولابچه قفل بود. اما از درز يکي از تخته هاش مي شد آن تو را ديد. اصلاً تخته شل 

بود.  

عمه سر از سينه بلند کرد و گفت : بگو خودم شلش کرده بودم ، تقي .  

و باز پلک ها فرود آمدند و سر سنگين شده بر سينه خم شد. پسرعمه لبخند به لب نگاه مي کرد، انگشت بر لب 

گذاشت و اداي خوابيدن را در آورد. گفتم : خوب ؟  

ـ انگار همين ديروز بود. يک سيخ درست کرده بودم و نوکش را همچين کج کرده بودم. تخته را کنار زدم و کتاب را 

کشيدم جلو و با هر ضرب و زوري بود درش آوردم. حالا چه قدر لرزيدم ، بماند. بعد بردمش دکان ، تا وقتي داداش 

نيست بخوانم . خوب تصديق ابتدايي را گرفته بودم ، ششم ابتدايي آن روزها را. مي داني ، ما تو مکتب گلستان 

مي خوانديم .  

صداي خورخور عمه بلند شد و همراه با صداي بازدم سر بر سينه خم مي شد و به دم بالا مي آمد. پرسيدم : حالا 

چي بود؟  

ـ چه مي دانم . من که نفهميدم.  

ـ به زبان خارجي بود؟   

 ـ نه .  

چشم هام سنگين بود، يا خورخور آرام و تکان مداوم سر عمه داشت خوابم مي کرد. شايد هم چشم بستم و حتي 

71                                                                                                                                  

خوابم برد. اما مي شنيدم که از مکتب مي گفت و بعد که مدرسه رفته بود و بعد ... گفتم : پس اصلاً صدايي نبود، عمه 

فقط خيال مي کرده ؟  

گفت : نه ، صدا بود. گفتم که مثل صداي کشتي گرفتن دو تا آدم بود. برگشتم تو و به ننه گفتم : «چيزي نيست ، بگير 

بخواب .» اما از ترس مي لرزيدم. تازه لحاف را کشيده بودم سرم که صداي نعره هايي بلند شد، انگار دو نفر با هم نعره 

مي زدند. يکيش البته صداي زنانه بود، نه ، زنانه نبود؛ صداي ، بگير، يک مرد مخّنث بود. خلاصه پريدم بيرون ، ديدم يک 

چيزي دارد از پله ها مي آيد پايين ، انگار مثلاً تاق بيايد پايين ، يا آدم گلوله بشود و پله به پله بغلتد پايين . خلاصه صداي 

ناله هم بود. بعد يک دفعه ديدم يکي آن پايين پله ها گلوله شده . گفتم : «دايي !» چراغ دستم بود، اما شعله اش 

پايين بود. خاله اين ها هم آمده بودند. داداش رضا آخرش آمد، از بس خوابش سنگين است . وقتي بلندش کرديم ، نه ، 

بايد بگويم وقتي گلولـۀ دايي را باز کرديم ، يعني سر دايي را از ميان پاهاش بيرون کشيديم و دو دستش را از دور 

پاهاش باز کرديم ، تازه فهميديم دايي حسين است . راستش ، پسردايي ، مي خواهي باور کن ، مي خواهي نکن ، 

دايي حسين را انگار گره زده بودند. حالا چه قيافه اي داشت ؟ بماند. خوب ، حتماً شنيده اي که يکي مثلاً موهاش 

سيخ  شده ، اما نديده اي . ولي بدان هيچ حرفي بي حکمت نيست . موهاش راستي راستي سيخ ايستاده بود، مثل 

تيغ هاي جوجه تيغي ، با چشم هاي گشاده و يک تا پيراهن و يک تا زيرشلواري به پا، آن هم توي آن سرما. ماها حتي زير 

کرسي کلي لباس تن مان بود، با کت مي خوابيديم . دايي برگشت و پله ها را نگاه کرد. صدايي از بالا مي آمد. دويدم 

طرف بالا. توي همين راهرو را نگاه کردم. هيچ کس نبود. دايي گفت : «نرو تو! خودش مي رود.» بعد افتاد، سرش افتاد 

روي سينه اش . زير دو بال اش را گرفتيم و برديم زير کرسي خودمان . آخرش هم که من و پسرخاله و داداش رضا آمديم 

بالا، هيچ کس نبود. در پشت بام بسته بود. همين جا شمع که دست پسرخاله بود خاموش شد. حالا کبريت هم 

نداشتيم . نه ، ببخشيد، وقتي خواستيم برويم توي صندوق خانه خاموش شد. الحق والانصاف پسرخاله شجاع تر از 

من بود، اما خوب ، شمع دست او بود. گفت : «حالا مي روم کبريت مي آورم.» تا برگردد، من يکي که نصف العمر شدم. 

فقط صداي نفس نفس داداش رضا مي آمد. اما راستش انگار تاق ذکر مي گفت ، تريک تريک صدا مي داد.  

عروس عمه از توي راه پله ها يا از مهتابي پسرعمه را صدا زد. پسرعمه بلند گفت : آمدم ، بابا.  

بعد سرش را جلو آورد: از من مي شنوي ، هيچ وقت زن نگير.  

عمه سر بلند کرد، به يک چشم نگاه مان مي کرد، غر زد: بله ديگر، مرگ خوب است ، اما براي همسايه .  

پسرعمه پرسيد: چي ؟   

سر عمه به راست و چپ لنگر برداشت و خورخورش بلند شد. پسرعمه گفت : من نمي دانستم ، تازه وقتي کنار 

گوش آدم ...  

سر عمه ثابت شد، اين بار هر دو چشم را تا نيمه باز کرد: خوب است که اقلاً يادت نرفته .   

ـ چرا يادم برود؟ مگر کار ناشرع کردم؟   

عمه خنديد: مي داني ، عمه ، يک شب ، نصف شب ـچطور بگويم ؟ـ خودش را از درز در به داداش اش نشان داد، داد 

مي زد: «پس من چه کار کنم ؟ آخر من هم زن مي خواهم .»  

پسرعمه گفت : باور کن ، اين بامبول را زن رضا ... لا اله الا الله .  

و خنديد. عمه ديگر راست نشسته بود. روسري اش را درست کرد، يکي دو طره ، تاري سفيد و تاري حنايي ، را از 

بالاي گوشش زير چارقد کرد، گفت : اين را نگو، ننه . داداشت خودش ديده بود. تازه ، مگر گفتم تقصير تو بوده ؟ خوب ، 

جوان بودي ، آن ها هم که سيرماني نداشتند. رضا هم که محل نمي گذاشت . مجبور بودي .  

در جمله هاي آخر ديگر چشم هاش را بسته بود و حالا تازه داشت سرش به راست لنگر برمي داشت که پسرعمه 

گفت : بلند شو، ننه . برو بخواب .  

72                                                                                                                                  

خودش هم بلند شد، زير بال عمه را گرفت . عمه چشم بسته گفت : خودم پاي منبر شنيدم که حتي عرق آدم عزب 

نجس است . خوب ، نداشتيم ، اما تو هم ، ماشاءالله ، صبر نداشتي .  

نيمه چشمي گشود: آتش اش خيلي تند بود، نصف شب داد مي زد: «آخر لامذهب ها، به فکر من هم باشيد.»  

پسرعمه ديگر داشت به طرف در هلش مي داد: برو بخواب ، ننه ، ديگر داري چرت وپرت مي گويي .  

به راهرو که رسيدند، داد زد: تو ديگر اينجا ايستاده اي که چي ؟ برو بگير بخواب .  

تنها برگشت ، مي خنديد، غش غش . وقتي هم از خنده بر تشک نشست ، گفت : چه کارها که آدم نمي کند. به خدا 

قسم نمازم ترک نمي شد. تمام سحرهاي ماه رمضان روي همين مهتابي مناجات مي کردم. صدام بد بود، اما خوب ، 

دو دانگ مي خواندم. خاطرخواه زياد داشتم .دخترها که هيچ ، گاهي حتي زن هاي شوهردار به بهانـۀ تراشيدن سر 

بچه هاشان مي آمدند در دکان و هي قر و قميش مي آمدند. اما من نگاه شان نمي کردم.  

اين بار به سوي ايوان انگشت شهادت تکان داد:  

انگشت مکن رنجه به در کوفتن کس        تا کس نکند رنجه به در کوفتنت مشت  

گفتم : مگر چه کار کرده بوديد؟  

با تعجب نگاهم کرد، و اول همان انگشت شهادت را شکست و بعد يکي ديگر را: مگر نشنيدي ننه چي گفت ؟ لاي 

در را باز کرده بودم و مردي ام را از لاش داده بودم بيرون .  

و باز يکي ديگر را شکست و خنديد: استغفرالله و ربي اتوب اليه .  

گفتم : خوب ، سخت است .  

ـ راست گفته اند که جوان بايد پانزده سال که شد، ازدواج کند. من هيجده سالم بود، آن وقت ، بگير، آن ها توي همين 

اتاق و من توي اون راهرو مي خوابيديم . مگر خوابم مي برد؟ شايد ده شب بود که تا صبح چشم به هم 

نگذاشته بودم.  

اخم کرد و نوک دماغش را کشيد: بيني و بين الله ، داداش ما هم جوانمردي کرد، اصلاً به روي خودش نياورد. اما من 

يک هفته اي رفتم به خانـۀ همين عمو سيف الله .  

پسر عموي پدر را مي گفت . بعد ياد مرگ پسرعمو افتاد و من وقتي چشم باز کردم ديدم ساکت است و باز دارد 

سيگاري مي پيچد، گفت : مي کشي ؟  

گفتم : نه .  

گفت : خوب ، بگير بخواب . نترسي ها! من دو سال تمام توي اين اتاق زندگي کرده ام. تازه پدر و مادرت هم اينجا 

بوده اند.  

ابروهاش را در هم کشيد: ببينم ، تو خودت هم انگار همين جا متولد شده اي ؟  

گفتم : از چي بترسم ؟  

گفت : هيچي .  

73                                                                                                                                  

بلند شد. سيگارش را به لب گذاشت و قوطي سيگارپيچش را برداشت . پرسيد: فردا که سري به من مي زني ؟  

گفتم : بايد بروم دبيرستان .  

ـ بلدي ؟  

ـ مي پرسم .   

ـ خوب ، پس دوچرخه را برات مي گذارم. کارت که تمام شد، بيارش دکان . شب به خير.  

وقتي که رفت ، باز خوابم نبرد. مهتاب بود. حياط تا آن طرف درخت انار روشن بود. پسرعمه زيرپيراهن و زيرشلوار به تن 

رفت توي پشه بند. از پايين صداي غرغر عمه بزرگه مي آمد. پسرعمه رضا و زن و بچه هاش توي اتاق خوابيده بودند. 

عروس عمه کوچکه و شوهرش جاشان را همان جلو در اتاق شان مي انداختند. نمي ديدمشان . چراغ اتاق دخترعمو 

خاموش بود. شوهرش دو يا سه هفته يک بار مي آمد، شب هاي جمعه . همه اش هم دعوا داشتند. کوتاه قد بود، اما 

چهارشانه . پارسال که سلامش مي کرديم ، فقط سري تکان مي داد. عصر جمعه هم مي رفت . انگار آهنگر بود. پسر 

هفت هشت ساله شان پيش دايي اش کار مي کرد و  همان خانـۀ آن ها هم مي ماند. يک پسر سه چهارساله هم 

داشت و يک دخترشيرخواره . دختر سيزده چهارده ساله اش صبح زود مي رفت ، شايد قالي بافي . باريک و سبزه بود. 

درهاي اتاق عموحسين هم بسته بود. بالاي درهاش پنجرۀ خورشيدي داشت . پارسال آن جا بوديم . فرش بود و روي 

رف هاش پر بود از کاسه و قاب قدح ، اشکدان و ديگر نمي دانم چي . بخاري ديواري چوبي هم داشت . دو ستون دو 

طرف بخاري ، از سطح بخاري به بالا آينه کاري بود.آينه هاي تاق بزرگ تر بود، نقش دار، گل و بوته ، يا ماهي . دراز که 

مي کشيديم خودمان را توي همـۀ آن ها مي ديديم . امسال ديگر ـ مگر پسرعمه رضا مهماني مي دادـ رنگش را هم 

نمي ديدم. عمو حتماً پيش از ازدواج پدر و مادر گم شده بود. مادر هم نديده بودش . پدر فقط همان روز که جنازۀ آن يارو 

را بردند، ازش حرف زد. بعد هم بلند شد و رفت دست و صورتش را شست و آمد توي اتاق . مادر پشت سماور 

نشسته بود و داشت استکان پدر را توي طاس سماور مي شست . پدر يک راست رفت توي آن اتاق . هاي و واي 

اولش را که شنيديم فهميديم که باز دراز کشيده است ، تاقباز و دست ها و پاها گشاده به دو سوي . ده دقيقه هم 

بيشتر طول کشيد، اما صداي هاي و واي دومش نيامد. مادر از آستانـۀ آن اتاق نگاه  کرد و برگشت . چايش را هم 

ريخت ، اما باز صدايي نيامد. مادر آهسته صدا زد: باباحسن !  

پدر جواب نداد. مادر چاي پدر را توي سيني گذاشت ، حتي دست چپ را ستون بدن کرد، اما بلند نشد. به اختر 

گفت : بيا برو بده بابات ، اما اگر خواب بود، نمي خواهد بيدارش کني .  

اختر آهسته گفت : بده حسن ببرد.  

حسن شانه بالا انداخت و من هم شايد کاري کردم که فهميد نمي برم. اگر دو هاي واي ديگرش را گفته بود، مي آمد، 

مي نشست و دردانه ـاگر بودشـ از سر و کولش بالا مي رفت . مادر حبه قندي برداشت ، توي چاي زد، و استکان پدر را 

برداشت . هنوز جرعـۀ اول را نخورده بود که باز صداي هق هق پدر آمد. مادر بلند شد، تا آستانـۀ آن اتاق هم رفت ، 

نگاه هم کرد، اما تو نرفت . اشاره کرد به همه ، اول به حسن ، بعد به من و بعد هم به اختر که برويم بيرون . علي 

خواب بود. دست اقدس را هم خودش گرفت . آمديم بيرون ، توي حياط ، گفت : برويد بيرون بازي کنيد.   

به من و حسن گفت . خودش هم آمد بر سکوي در نشست . نمي رفتيم . گفت : حال پدرتان خوش نيست ، چيزيش 

نيست ، اما خوب ، مي بينيد که ياد برادرش افتاده . چند سالي از پدرتان کوچک تر بوده . مي گفتند، رفته سفر. بعد 

فهميدم که گم شده ، يعني خودش غيبش زده .   

بعد هم اشاره کرد: حالا برويد، بچه خوب نيست گريـۀ پدرش را بشنود.  

سر شام هم نيامد. مادر گفت : «خوابيده .» بعد از شام ، وقتي توي چمن آقامقتدا اين ها  بازي مي کرديم ، پدر را 

ديديم که از آن طرف خيابان جلو خاکريز دارد مي رود. هيچ وقت نمي آمد بيرون که مثلاً با کسي قدم بزند. تنها هم قدم 

74                                                                                                                                  

نمي زد. هي رفت و آمد. تا  کلانتري ، شايد، مي رفت و بعد برمي گشت و مثلاً تا ايستگاه دو يا شايد سه مي رفت و 

باز برمي گشت . از فردا ديگر همه چيز عادي بود، فقط يک بار که من و حسن دعوامان شده بود، دعوا که نه ، فقط 

يکي دو مشت به هم زده بوديم ... حسن دست بزن داشت ، خر زور هم بود. مشت بازي اش خوب نبود، اما واي اگر 

دست يا گردن آدم به چنگش مي افتاد. بالاخره هم پيراهن حسن پاره شد، براي همين مادر چغلي ما را کرده بود. 

پدر اول گوش مرا گرفت و از زمين بلندم کرد: قدر داداشت را بدان ، من ندانستم . حالا هم ديگر دير شده .  

وقتي حسن خواست بلند شود، پدر دست دراز کرد تا گوش او را هم بگيرد. حسن سرش را عقب کشيد، يخـۀ

کتش به دست پدر افتاد، گفت : بيا جلو.  

سرهامان را به هم نزديک کرد، گفت : ياالله همديگر را ببوسيد.  

وقتي بوسيديم ، گوش مرا ول کرد، اما يخـۀ حسن همچنان در دستش بود، گفت : خيلي سخت  است ، آدم پشت و 

پناه نداشته باشد، آن هم توي اين دنيا.  

ديگر هيچ وقت اشاره اي به او نکرده بود. عمه بزرگه مي گفت قد و بالام به عموحسين  رفته است ، راه رفتنم ، مثلا اين 

دست ها که حتماً بايد به جايي بند باشند، براي همين مجبورم توي جيبم بکنم ، وقتي که خالي باشند. به 

صندوق خانه هم سر زدم. حتي سفيد نکرده بودند. گچي کشيده بودند، اما ديوار ته صندوق خانه خشت خالي بود و 

يک دستداني کوچک هم توش در آورده بودند. باروها را انگار با خشت مي ساختند، ملاطش هم ساروج بوده است . 

شايد پدر پدربزرگ اين صندوق خانه را از دل بارو در آورده بود. خانه اش را پشت باروي شهر ساخته ، اين جا بيرون 

دروازه نو، و برِ قبرستان تازۀ آن سال ها. سي سال که بگذرد مي شود مرده اي ديگر را همان جا چال کرد.  

فردا چند بار همـۀ محله مان را دور زدم. کوچـۀ دراز و پهن ما شايد خندق بوده و بعد از خندق هم قبرستان بوده . تا 

مرگ پدربزرگ هم مرده ها را آن جا چال مي کرده اند، البته شبانه .  

کوچـۀ ما به بازارچه مي رسيد. دروازه همان جاها بوده و بعد ديگر کوچه هاي اصلي شهر بوده : دراز و باريک و گاه 

حتي تاق دار و تاريک با بوي ماندۀ دهانـۀ باز يا بستـۀ مستراح ها؛ دالان هايي که خم داشت . توي ادارۀ فرهنگ گفتند 

فقط سه دبيرستان رشتـۀ رياضي دارند، ملي ها به کنار. از اسم ادب بيشتر خوشم آمد. دفتردارش عينکي بود. وقتي 

خواست نگاهم کند، عينکش را روي بيني گذاشت . پانزده شهريور امتحان انشا بود و  هفدهم امتحان مثلثات ، 

ساعت هشت و نيم . گفت : ببينم ، ورزش که ديگر تجديدي نيستي ؟  

ـ نه .  

گفت : يادت باشد، اين جا وجبي نمره مي دهيم ؛ از دو وجب کمتر باشد، تک ماده مي شوي .  

نمي خنديد. گفتم : من انشام بد نيست ، مريض شده بودم.  

ـ خوب ، پس سه وجب بنويس !  

پرسيدم : امتحان همين جاست ؟  

باز عينکش را بر بيني گذاشت و به انگشت اشاره به زمين اشاره کرد: اين جا؟  

به دور و برش هم نگاه کرد. گفتم : مي دانم ، مقصودم ...   

چيزي گفتم که حالا يادم نيست . داشت مي نوشت . راه افتاده بودم. گفت : ببينم ، پسر.  

باز عينک روي بيني اش بود: تو مي خواهي اين طور سر جلسه بيايي ؟  

75                                                                                                                                  

به خودم نگاه کردم. کت و شلوار پوشيده بودم ، خوب ، دگمه هاي کت را همان جلو در بستم ، قبل از اين که به در بزنم . 

گفتم : مگر عيبي دارد؟   

گفت : نه . چه عيبي دارد؟ فقط مي ترسم سرما بخوري و مجبور بشوي براي انشا از تک ماده استفاده کني .  

خودش پيراهن پوشيده بود. آستينش را بالا زده بود. چوب رخت پشت سرش خالي بود. بر لوحه اي که به ديوار زده بود، 

با خط خوش ، نوشته شده بود: «خدا آدم را خر بکند، اما گرفتار خر نکند.»  

عينکش را بر چشم گذاشت و با صندلي اش نيم چرخي زد و به لوحه ، مثل من ، نگاه کرد.  

در را که پشت سرم بستم ، دگمه هام را باز کردم. حتي لبخند نزده بود. ديگر ظهر  بود. بايست اول مي رسيدم به 

دروازه دولت ، بعدش را ديگر مي دانستم . بارو تا جايي نزديک همين جاها  بوده ، اما فقط همان قسمت مانده بود، ميان 

دو رديف خانـۀ پشت به پشت . پسرعمه گفت : پس حسابي دستت انداخته . بايد ياد بگيري . اصفهانش مي گويند.  

غش غش مي خنديد، حتي شروع کرد به تعريف کردن براي مشتري تازه اش . گفتم : با اجازه .  

گفت : حالا کجا؟  

گفتم : همه اش پانزده روز وقت دارم.  

گفت : يک درس که بيشتر نيست . انشا هم که وجبي است .  

لنگ سفيد چهارتازده را باز کرد و تکاند و انداخت جلو سينـۀ مشتري . داشت از مکتب مي گفت که آمدم بيرون . 

دوچرخه را باز با زنجير به درخت جلو دکان بسته بود. دلم  مي خواست به خانـۀ خاله بروم. چهارسوق عليقلي آقا 

مي نشستند. مي پرسيدم. کاش به پسرعمه مي گفتم . حالا هم مي شد به خانه رفت و به يکي ـ هرکه دم در بود يا 

توي حياط ـ گفت . در سنگين و چوبي باز بود. زني که داشت مي رفت عروس عمه بانو بود. از کنارش که رد شدم 

نشناختمش . چادرش را تنگ دور شانه و پهلوها پيچانده بود. کفش پاشنه بلند به پا داشت . همين طوري برگشتم . 

صورت و گردن و سينه اش باز بود. لب هاش را به زبان تر مي کرد. سلام کردم و ايستادم تا اول او برود. گفت : کجا 

بودي ؟ آغاباجي همه اش دلش شور مي زد.  

گفتم : چرا؟  

از لاي در لغزيد تو. دالان نيمه تاريک بود و خم برمي داشت . بوي نا و بوي سنگين و انگار لزج مستراح مي آمد. درش 

بسته بود، برگشت : مي ترسد که نکند گم بشوي .   

يک پتـۀ چادرش را همچنان دور مچ پيچيده بود و پتـۀ ديگر رها بود. پيراهن يخه هفت ، اما اين بار زرد ليمويي ، تنش 

بود. چسب تنش بود. از قدسي جون گوشت و قالبش  بيشتر بود، حتي اگر قدسي جون همين يخه هفت را تنش 

مي کرد. عطر هم زده بود. از پله ها بالا مي رفت ، آهسته . زبانک هم انگار انداخت . صداي عمه بزرگه آمد: عروس ، 

عروس !  

به حياط که رسيدم ، باز عمه صداش زد. توي سايـۀ ايوان نشسته بود. تنها بود. درهاي اتاق پسرعمه رضا بسته بود. 

دخترعمو داشت روي طناب رخت پهن مي کرد. چه دماغ بزرگي داشت ! چارقد سرش بود، اما باز بايد ياالله مي گفتم . 

در دستداني اين طرف باز بود. عروس عمه بتول آن جا بود. مرا نديد. از توي آشپزخانه بوي غذا مي آمد. بعد هم 

دستداني بود. مادر چطور توانسته بود توي آن سر کند، وقتي پدر نبود؟ صداي اذان  مي آمد. گفتم : سلام ، عمه .  

گفت : سلام به روي ماهت ، عمه . شيري يا روباه ؟  

گفتم : حالا که امتحان نيست .  

76                                                                                                                                  

به طرف در راهرو نگاه کرد و باز داد زد: عروس ، عروس !  

گفتم : رفت توي اتاقش .  

گفت : مگر بيرون رفته بود؟  

صداي بانو از مهتابي آمد: آغاباجي ، پس کي مي رويد نان بگيريد؟   

عمه پوست ها را از روي دامنش کنار زد: خوب ، بگو خودش بگيرد.  

ـ اگر شلوغ نبود، خودم مي گرفتم .  

عمه چادر سياهش را از بند جلو ايوان برداشت ، کفش هاي کهنه و مردانه را به پا کرد: نرو بيرون ، مادر، تو که 

مي داني تقي همه اش دنبال بهانه مي گردد.  

گفتم : عمه ، من مي روم خانـۀ خاله شازده .   

گفت : خانـۀ خاله چرا؟  

ـ نديده امشان .  

ـ صبر کن ، ناهارت را بخور، بعد برو. حالا که خوب نيست . نمي گويند يک لقمه نان نداشتند که به اين بچه بدهند؟   

عروس عمه با کتابي خودش را باد مي زد: آغاباجي ، تو را به خدا زود باشيد، حالا مي آيدش .  

عمه کوچکه چادر سياه به سر داشت . مسجد مي رفت . نوه اش را هم دنبالش راه انداخته بود. در هالـۀ سياه آن چادر 

صورتش گردتر و گونه هاش گلگون تر مي زد. گفت : عمه ، برو بنشين توي اتاق ما، من همين حالا بر مي گردم. آخر يک 

چيزي پيدا مي شود با هم بخوريم .نخواستي برو توي اتاق خودتان .   

آن طور که آن مدت نشان داده بودند، آن روز سهم پسرعمه رضا اين ها بودم. اما نبودند.  نوۀ پسري اش توي اتاق بود، 

هنوز دست به ديوار راه مي رفت . مرا که ديد، دست از  ديوار برداشت و آمد، لنگر بر مي داشت . قوس ران هاي 

چاقش به هم ماليد. چانه اش تنها چيز قشنگ صورتش بود. گرد بود و کوچک و عنابي کم رنگ . جان مي داد که يک 

گاز، نه به دندان ، که به دو لب از آن سيب به غلط نشسته در زير آن دهان بزرگ بگيرم. بعدازظهر هم مي رفتم ، 

رفته بودم. ميرزاعمو گفته بود: «کاري داشتي برو سراغ داماد شازده . درويش اند، خرش هم مي رود.» ظهر با 

عمه کوچکه و عروسش و نوه هاش چيزي خوردم ، حاضري بود. عمه بزرگه حتماً به اتاق تقي اش مي رفت . نشسته بود 

و همچنان دگمه مي دوخت . بعداز ناهار، عمه کوچکه گفت : بلند شو، خاله ، يک پياله چاي درست کن .   

گفتم : من که نمي خورم.  

عمه گفت : يک پياله که طوري نيست .   

بعدازظهرها دراز مي کشيدند، جز عمه بزرگه و عروسش که همچنان توي ايوان مي نشستند و صداي چرخ 

عروس عمه خواب آور مي شد. عروس عمه بتول سفره را جمع کرد و يکي دو گل آتش توي لولـۀ سماور انداخت . حتماً 

اين يا آن هفته مي زاييد. عمه کوچکه رفته بود توي صندوق خانه . يعني اين يکي را هم از توي بارو در آورده بودند؟ پي 

همين جاهاست . عمه يک قاب دستش بود، چوبي ، قهوه اي سوخته . من داشتم با محمدحسين شان بازي مي کردم. 

غش غش مي خنديد. عمه با آستين عکس را پاک مي کرد. حتماً نشان مي داد. محمدحسين قلقلکي نبود، اما دو 

انگشت تاشدۀ من وقتي به سرانگشت بر کف پاش مي نشست و از پايي به پاي ديگر بر پوست نرم و سفيد ساق 

77                                                                                                                                  

و رانش مي دويد، از خنده ريسه مي رفت . عمه گفت : اين را ديده اي ؟   

خودش بود: عکس تمام قد، کهنه با کناره هاي زردشده و يک شکستگي در وسط ، با قبا و عبا، اما کلاه پوستي بر 

سر. کنار ستوني ايستاده بود، دست راست بر ستون . دو نوک سبيلش را به بالا تابانده بود. بر انگشت هاي دست 

چپ انگشتري داشت ، دو يا سه تا، عقيق حتماً. رنگي نبود، اما زمينـۀ عکس صورتي کمرنگ بود. اين طرفش هم 

پرده اي قلمکار بود، بته جقه هاش را سبز کرده بودند.  

گفتم : من کجام مثل عموحسين است ؟  

عمه کوچکه گفت : هيس !  

گيوه به پا داشت . عمه هم نشست . محمدحسين بر پشت من سوار شده بود. از پشت سر، به يک دست ، دست 

چاقش را گرفته بودم و تکان تکانش مي دادم. عمه گفت : گوش نده . آباجي ديگر يادش نيست . پارسال هم خيال 

کرده بود داماد همين همسايه مان داداش حسين است . سياه سحر مي رفت مي نشست روي سکوي در تا ببيندش . 

غروب نشده هم دم در بود. تا پيداش مي شد، قربان صدقـۀ جوان مردم مي رفت . بيچاره فهميده بود و همه اش يک 

کاري مي کرد که يک وقتي برود يا بيايد که آباجي نباشد. شب ها ما بالاخره مي رفتيم و به هر دلالتي شده ، 

مي آورديمش تو. بالاخره هم خود طرف فهميد چه کار کند، يک روز آمد نشست کنار آباجي و باهاش حرف زد. همان 

بود، ديگر نرفت دم در.  

خنديد. به سرانگشت گوشه هاي شيشـۀ روي عکس را پاک مي کرد. محمدحسين هم مي خواستش . موش موش 

کردم تا فرار کند. غش غش مي خنديد. گفتم : مگر چي شده بود؟  

موش دو انگشت پام به ران محمدحسين رسيد، بالا رفت و بر پستان چاق و لرزانش دور زد. عمه گفت : بيا اين بچه 

را برش دار.  

عروس آمد، بچه را به بغل گرفت . شيون مي کرد. عمه گفت : حالا يک دقيقه ببرش بيرون .  

از بيرون هم صداي گريه اش مي آمد. عمه عکس را برداشت ، نگاهش مي کرد: اين خدابيامرز، هر عيبي که داشت ، 

دهنش بو نمي داد.  

به هانفس صورت عمو را تار کرد، و باز به آستين ابروهاي پرپشت ، پيشاني بلند و آن کلاه پوستي يک بر نهاده بر 

فرق سر را جلا داد: ماشاءالله رشيد بود، دو تا هيکل حالاي تو را داشت . اما بعد، وقتي آن ذليل شده گذاشت و 

رفت ، شد عين ماسوره . قوت از گلوش پايين نمي رفت . شايد هم از بس سگ دو مي زد. به هرجا که بگويي رفت . 

زنک انگار يک قطره آب شد و به زمين فرو رفت .  

با پشت آن دست چشم هاش را پاک کرد: زمين گير بشوي ، که برادر ناکاممان را زمين گيرکردي .   

سر جنباند: من چه مي گويم ؟ او هم دارد مي کشد.  

بلند شد و به صندوق خانه رفت . صداي نق نق محمدحسين هنوز مي آمد. نوۀ عمه چارقد به سر، همان طور 

نشسته بود کنار جاي خالي سفره اي که مادرش جمع کرده بود. عمه کوچکه آمد، نيم خيز شدم : اجازه مي فرماييد؟  

ـ حالا بنشين يک پياله چاي بخور.   

ـ نه ، مي خواهم بروم خانـۀ خاله شازده .   

ـ آن جا چرا؟  

78                                                                                                                                  

ـ خوب ، کار دارم. مي خواهم دامادشان را ببينم ، نه براي تجديدي ، اما خوب ، براي اسم نويسي ، يکي بايد 

سفارش مان را بکند.  

ـ بخوان ، عمه ، به کسي هم نمي خواهد رو بيندازي ، آن هم به آن مردک درويش ؛ دست تر نمي شود به 

هيچ کدامشان گذاشت .  

اما باز نشاني خاله را داد، بعد هم گفت : به چهارسوق عليقلي آقا که رسيدي ، بپرس .  

خط جنوبي شمالي چهارباغ دو محله را جدا مي کرد. بعد از چهارباغ همه اش کوچه  بود. هي تاب خوردم. کوچه هاي 

سنگي هم بود، ساب رفته ، اما کنار هم ؛ شکسته اما محکم . باريکـۀ جويي سنگي هم در وسط بود، و به هر صد و 

پنج قدم ـشمردمـ سنگ پهن سوراخي بر دهانـۀ حتماً چاهي ، براي آب باران . باز به همان چهارسوق رسيدم. 

سقاخانه اي هم داشت . يک بقالي سر اين کوچه بود. علافي به يادم آمد. حتماً براي حاجي زغال مي برد. 

نشسته بود جلو سکوي دکان ، با آستين هاي بالازده . ترازوش از تيرک سقف آويخته بود. کفه ها ميزان نبود. 

مي شناخت . سر چهارراه اگر به دست راست مي پيچيدم ، مي رسيدم به کوچـۀ باريکي که اولش تاق داشت و بعد 

هم سر سه راه بايست از دست چپ مي رفتم . ديوارهاي دو سو بلند بود و خشتي . مال خاله اين ها کاهگلي بود. 

همان در بود با آن لوحـۀ سردر، فيروزه اي . نوشتـۀ لوحه سفيد بود، به همان قلم که لوحـۀ منشي دبيرستان ادب . 

زيرش را هم امضا کرده بود: «الاحقر صانعي ». بوي خاک يا کاهگل يا حتي آجرهاي کهنه ، اما نم آب زدۀ دالان ختم 

مي شد به بوي شاه پسند و اطلسي چهار لچکي چهار طرف حوض مستطيل و حالا خالي . جلو در را هم حتماً آب 

پاشيده بودند. کامله زني در را باز کرد که اول نشناختم . آستين بالا زده بود و لچک را پشت گردنش گره زده بود. 

پيراهني بلند با گل هاي بزرگ سرخ به تن داشت . گفت : زن حاجي ، بيا ببين کي آمده ؟   

خاله بوسيدم. ديگر خجالت نکشيدم ، يا آن طور نبوسيد که پارسال خاله تهراني بوسيدم. عروس خاله هم بود؛ اتاق 

روبه رو، طرف نسرد، مي نشستند. تازه ساز بود. اتاق هاي رو به قبله دست خاله بود. سه اتاق بود: يکي کوچک با 

صندوق خانه و بالاخانه اي که از همان صندوق خانه راه داشت . اتاق وسط پنج دري بود. تاق چشمه اي بود، ايوان هم 

داشت . در اتاق سوم بسته بود. زيرزمين شان زير همين اتاق ها بود. کوکب سلطان داشت حوض را مي شست . 

صداي چرخ چاه از آشپزخانه مي آمد. زيرزمين چهار پله مي خورد. چراغ برق هم داشت . خنک بود. سه خمرۀ بزرگ 

ته زيرزمين بود. بار و بنشن شان را همان جا مي گذاشتند. يک لوچـۀ انگور هم بود و بيست و چند تايي هندوانه . 

قرابه هايي هم بود پر از نمي دانم چي و چند شيشـۀ نيزه اي توي تاقچه ها. خاله گفت : بيا خاله ، کمک کن اين ها را 

ببريم بالا، حالا مي آيند هار و هور، انگار که باباشان هيچي به شان نمي دهد.  

شيشه هاي نيزه پر از آب ليمو بود و آب غوره . آن يکي سکنجبين بود. يک رديف هم بلوني بود. ترشي بود. دو هندوانه 

برداشتم . خاله گفت : ببر بينداز توي آب دستک .  

دستک پشت چاه بود، توي آشپزخانه . پيرمردي داشت آب مي کشيد و توي ناودان طوري مي ريخت . آب سرد بود و 

هندوانه ها توي آب غلت و واغلت مي خوردند. دو ديگ هم روي اجاق بود، زير خل و خاکستر. مهمان نداشتند. از بس 

زياد بودند. عروس خاله عروس دومش بود. اين يکي فقط يک بچه داشت . عروس بزرگش خانـۀ جدا داشت ، چهار 

پنج تا بچه داشت . همان شکم اول دو قلو زاييده بود. واي اگر دخترهاي خاله هم مي آمدند. به خاله گفتم تا سفارش 

مرا به دامادش بکند. کارمند يا شايد رئيس جايي در بانک ملي بود. گفت : من که نمي دانم چه بگويم ، خودت برو 

باش حرف بزن .   

داماد دومش بود. داماد اولش همه اش دختردار شده بود، پنج يا حتي شش تا دختر. خاله نشاني خانـۀ اتابکي اين ها 

را هم داد. مثل مادر نشاني مي داد: مي رسي به يک  چهارراه . دست راست مي رسد به مسجد نو، که روبه روش 

بقالي حاج رضا است . از اين راه نمي روي . کوچـۀ روبه رو را کوچه دردار به ش مي گويند، قديم ها در داشته . ما اول آن جا 

مي نشستيم ، از حمام که رد بشوي ، دست راست در سوم. مال باباي خدابيامرز حاجي بود. اين کوچه هم نه .  

داشت خوشه هاي بزرگ انگور را توي يک قدح مي چيد. بعد هم روشان دستمال انداخت . شربت هم درست کرد. 

خيارها را داد کوکب سلطان بشويد. خودش رنده کرد. وقتي بلند شدم تا خداحافظي کنم ، گفت : حالا نمي خواهد 

بروي ، مهمان دارند، فقرا امشب آن جا هستند.  

79                                                                                                                                  

گفتم : يعني درويش ها؟  

گفت : بله ديگر.  

کوکب سلطان يک عالم سبزي جلوش ريخته بود و پاک مي کرد. خاله گفت : همـۀ ماهي ها را گرفتي ؟   

ـ چهارده تا بودند.  

ـ شانزده تا. دو تاشان را کلاغ ها خوردند، شايد هم آن گربه نره خورده . مگر دستم به ش نرسد.  

فواره باز بود. آب از دهانه اش بالا مي جست و بعد خوشه مي بست و مي ريخت توي حوض . عروس خاله توي اتاقش 

بود. ژاکت مي بافت . بچه را روي پاش گذاشته بود و تکان تکان مي داد. خاله يک بشقاب پر از انگور گذاشت لب حوض ، 

گفت : بخور خاله ، باز هم خواستي برو بردار. بلدي که .   

دست توي زلالي آب زد: توي اين آفتاب جلنگه نايست ، برو بنشين زير آن درخت .  

سه يا چهار بعدازظهر بود. گرم که نبود، حتي زير برق آفتاب ، آن طور که هواي آبادان بود، وقتي با نوک شست پامان 

بادکنک هاي سرخ و صورتي و حتي سبز قير خيابان ها را مي ترکانديم . اگر زود پا پس نمي کشيديم ، پوستـۀ داغ و 

چسبناک به شست پامان مي چسبيد. يک پا يک پا دو قدم مي رفتيم تا دردش فروکش کند. پرسيد: خوب ، حالا بعدش 

مي خواهي چه کار کني ؟  

ـ درس مان که تمام شد، مي رويم سر يک کاري .  

ـ کي تمام مي شود؟   

ـ دو سال ديگر.  

ـ دو سال ؟  

آبي به صورتش زد. وضويي گرفت . گفت : به زبان آسان مي آيد، بيچاره عصمت . هنوز هم بايد بکشد.  

ميرزاعمو هم همين را گفت . پارسال هم تا مي ديدمان مي گذاشت بالا، انگار که سربازي به سرگروهباني يا افسري 

سلام بدهد. بعد پرسيد: حالا عصمت کجاست ؟  

خاله که حالا هرچه من مي دانستم ، شنيده بود، گفت : يک هفتـۀ ديگر مي آيند.   

وقتي هم شنيد که پدر بازنشسته شده ، گفت : حالا پس يک پول و پلـۀ حسابي دستش هست .  

خاله گفت : چه پولي ؟  

و براش گفت که چقدر. چهار پسر داشت و سه دختر. دو تايي که زن نداشتند، آمدند. جعفر دبيرستان مي رفت . 

گفت که تا نهم بيشتر نمي خواند: «مي خواهم چه کنم ؟» آقا جواد با دوچرخه آمد. بقچه اي هم ترک اش بود که داد 

به خاله . ميوه اي خوردند، بعد  رفتند. آقاجواد دست و صورتش را چند بار صابوني کرد، لباس پوشيد و باز شست . ده 

دفعه هم بيشتر سرش را شانه کرد. به ناخن هاي سياه شده اش نگاه مي کرد و باز مي رفت سر حوض . ميرزاعمو 

گفت : مگر با سفيد نشستي ، بابا؟   

باز که جواد صابون زد، گفت : بابا، مرگ يک بار، شيون هم يک بار. از من مي شنوي يک بار با همان دست و بال رنگي 

80                                                                                                                                  

برو در خانه شان . يک گردن بند يا يک جفت گوشوار هم توي مشتت باشد. دست هات را باز کن ، اين طوري . بگو من 

اين ام. اگر غش کرد که هيچي . اما اگر خنديد، و تعارف کرد که بفرماييد تو، خيالت ديگر راحت است . مثل من . 

مي بيني که شازده ...  

خاله شازده در دهانـۀ آشپزخانه ايستاده بود، دست به چهارچوب . گفت : راست مي گويد، مادر. همين حالا با هم 

مي رويم . تا تو پول گردن بند را از حاجي بگيري ، من حاضر شده ام. بيا اين کاهگل را هم بگير که اگر کسي غش کرد، 

بگيري جلو بيني اش .   

حاجي خنديد، گفت : خوب ، الحمدلله که اين جايي . گفتم نکند رفتي خانـۀ ايران ببيني  بزمجه ويار نکرده باشد.  

توي همان اتاقِ خاله بر متکايي نشست و پاهاش را دراز کرد. گفت : بابا، جعفر، بيا يک کم پاي مرا بمال .   

نبودش . از پدر هم پرسيد، گفت : ما که بازنشستگي توي کارمان نيست .  

پسرها که رفتند، گره بستـۀ دستمالي را به خاله داد. خاله قفل در صندوق خانه را باز کرد و تو رفت . ميرزاعمو گفت : 

حالا شما پسرها مي خواهيد چه کار کنيد؟  

گفتم : فقط دو سال مانده .  

ـ مي دانم . اما از کجا مي خوريد؟ اين پول که تا چشم به هم بزنيد تمام مي شود.  

خاله از توي صندوق خانه گفت : يکي را پيدا کن پول شان را بدهند دستش .   

ـ چيزي که نمي شود.  

ـ خوب ، ميرزامحمود هم کار مي کند.  

ـ اگر کارکن بود، همان جواني اش مي کرد. کسي که به پول يامفت عادت کرد، ديگر کاربکن نيست .  

دست دراز مي کرد، يک تورکه انگور از خوشه اي جدا مي کرد و به دهان مي گذاشت ، بعد سُکش را مي گذاشت کنار 

بشقاب جلوش . هر دو دستش تا مچ رنگي بود. گفت : شما دو تا، مايه دست که نداريد، پس بايد درس بخوانيد، به 

پدرتان گوش ندهيد، هرطور شده بخوانيد. اين ها را مي بينيد، نرفتند دنبال درس . جعفر هم يعني مي رود مدرسه : 

لاي کتاب هاش را باز نمي کند. همه چشم شان به اين دکان است . اما مگر چند سر عائله را مي شود با اين يک 

دهنه دکان نان داد؟  

ناله کرد، از متکا سريد. نوک انگشتان پاش را ماليد: تو نمي داني چرا اين انگشت هاي من بي حس مي شود؟  

گفتم : نه .   

ـ دکترها مي گويند از کم خوني است . يکي شان مي گفت بايد راه برويد. پدر آمرزيده ! من اقلاً روزي هزار دفعه از اين 

سر دکان مي روم آن طرف ، توي پاکوره ؛ مي روم دم دکان اين مشتري ، آن مشتري . کم هم که نيستند. خوب است 

من روزي چند لنگه پشم را اين ور و آن ور بکنم ؟ تغارهايي که من جابه جا مي کنم ده تا دکتر هم نمي توانند تکان شان 

بدهند. آن وقت به من مي گويند راه برو.  

باز تورکه اي به دهان گذاشت ، سُکش را در آورد، با دهان پر پوزخندي زد: پدرآمرزيده ها!  

يخ را به سرانگشت دورتادور تارۀ فيروزه اي گرداند. گفت : بيا تو اول بخور.  

81                                                                                                                                  

همان طور که کاسه را به طرف من دراز مي کرد، باز يخ را توش تکان تکان مي داد. جلو رفتم و کاسه را گرفتم ، گفت : 

جگر آدم را جلا مي دهد.   

خودش هم خورد، چند جرعه و باز يخ را به انگشت اشارۀ چپ دور کاسه گرداند و به انگشت اشارۀ دست ديگر 

اشاره کرد که بروم جلو، آهسته گفت : مي بيني ، تا يک گره بسته پول براشان نياوري ، از اين چيزها خبري نيست .  

خاله با صورت گرد و خندان در دهانـۀ تاريک صندوق خانه ايستاده بود. حاج عمو نمي ديد. خاله گفت : چي داري يادش 

مي دهي ، حاج آقا؟  

خنديد: هيچ ، جان شازده ، فقط به ش گفتم سفارش من پيرمرد را به خاله اش بکند.  

گونه هاي برحسته و گرد و گلگون خاله مي لرزيدند. يکي دو طرۀ سياه را زير چارقدش کرد. رنگ کرده بود، حتماً. گفت : 

ديگر از شما قبيح است ، حاجي .  

ميرزاعمو خنديد: بفرما، نگفتم ؟  

به من نگاه مي کرد و چشمک مي زد: امشب خانم کجاست ؟ خانـۀ دخترش . ديشب چي ؟ يک تک پا تشريف برده اند 

منزل عروس شان . فردا شب هم که معلوم است . آن وقت من پيرمرد هي بايد تيرهاي اين اتاق را بشمرم ، و از اين 

دنده به آن دنده بشوم.  

کوکب سلطان ، چادر به سر، دم در ايستاده بود. شوهرش حتماً جايي نشسته بود، چپق مي کشيد. گفت : ديگر 

فرمايشي نداريد؟   

ميرزاعمو گفت : کوکب سلطان ، پس کو آن دختره که مي گفتي مثل هلوي پوست کنده است ؟  

پنجه به گونه کشيد: خدا مرگم بدهد. من کي گفتم ؟  

ميرزاعمو به من چشمک زد: چشم و چشم و حاشا؟  

خاله شازده پشت به ما کرده بود، تا، حتماً، از جيب شلوار دبيت مشکي اش پولي در آورد. مي گفت : سر به سرش 

نگذاريد، حاجي . باورش مي شود.  

ميرزاعمو گفت : زن ساده ، تو هم باور کردي ؟ اين بابا مشتلقش را پيش پيش از من  گرفته . حالا جلو تو دارد جانماز 

آب مي کشد.  

کوکب سلطان گفت : تو را به خدا، حاجي ، شوخي نکنيد.  

خاله شازده دو گره بسته هم از دم درگاهي برداشت . حتماً برنجي ، قندي بود. گفت : بگير، زير چادرت قايم کن . در و 

همسايه ها نبينند بهتر است . اين کيسه توتون را هم بده به مشهدي .  

کوکب سلطان باز گفت : زن حاجي ، به اين سوي چراغ قسم ...   

خاله گفت : مي دانم ، مي دانم ، اصلاً اين کارها خوب نيست ، آخر و عاقبت ندارد. آدم که نان و نمک کسي را خورد، 

نبايد آشيانه اش را از هم بپاشد.  

کوکب سلطان گفت : به خدا حاج خانم ...   

ـ مي دانم ... مي دانم .  

82                                                                                                                                  

ميرزاعمو داد زد: مشهدي ، مشهدي باقر!  

ـ بله ، حاجي !  

ريش توپي سرخي داشت . عرقچين که از سر برمي داشت ، لک لک ، اين جا و آن جاي سرش کچل بود. چپقش هنوز 

دود مي کرد. ميرزاعمو گفت : مرد، مگر تو قول ندادي که اگر بيوۀ پولدار گير آوردي ، مرا خبر کني ؟ خوب ، اگر خوش بر 

و رو هم باشد، ديگر نور علي نور است .  

ـ حاجي جان ، جان بچه هات ...  

ـ نترس ، مرد. حاج خانم که حرفي ندارد، يعني راستش وقت ندارد؛ از بس ، ماشاءالله ، بچه زاييده ، ديگر نمي تواند به 

من برسد. خوب ، من هم بايد يکي باشد سر پيري تر و خشکم بکند. خدا را چه ديدي ، شايد هم يکي دو تا بچه پس 

انداختيم که دنبال جنازه مان بابا بابا بکنند. اين نامردها که گوش خوابانده اند تا ببينند ما کي سرمان را زمين 

مي گذاريم تا بپرند دل و رودۀ هم را دربياورند.  

مشهدي باقر سر به زير داشت . کلاه نمدي اش را در دست مي چرخاند. چپقش را در جيب برآمده اش چپانده بود. 

خاله داشت راه شان مي انداخت . به مشهدي باقر هم پولي داده بود. هنوز صداي التماس و درخواست هر دوشان 

مي آمد. خاله برگشت ، اخم کرده بود، گفت : آخر اين حرف ها چيست به اين بيچاره ها مي زنيد؟   

ـ بيچاره ها؟ ساده اي زن ! به خدا حق شان است . پدرسوخته ها!  

تارۀ شربت و خيار را تکان تکان مي داد. جرعه اي خورد: حاج قري را همين ها بدبخت کردند. هي زبان ريختند که چنين 

و چنان است تا سر پيري نشاندندش سر سفرۀ عقد، آن هم با کي ؟ با بيوۀ حسن ماست بند.   

خاله گفت : اگر ديگر نيايند، کي را پيدا کنم ؟  

ـ پيدا مي شود، غصه نخور.  

ميرزاعمو پاي سرخ و تپلش را به دست چپ مي ماليد: بيچاره حاج قري ، با چند تا عروس و داماد، حالا شب ها توي 

دکانش مي خوابد. زن ماست بنده گفته : «الا و بالله بايد آن زنت را طلاق بدهي تا راهت بدهم .» زنش هم معلوم 

است : چند روز پيش با بچه ها دست به يکي کرده بودند و تا خورده بود زده بودندش .   

خاله گفت : کوکب بيچاره چه گناهي دارد؟ کرم از خود درخت است .  

ـ خوب ، بله ، اما اين ها هم هي زير پاي حاجي بيچاره نشستند و خامش کردند. چشم شان ، والله ، پاک نيست . کم 

زن حاجي به شان رسيده بود؟ اين ها هم خوب مزدش را کف دستش گذاشتند.  

مچ هاش را هم ماليد، بعد عرقچينش را برداشت . موهاش کوتاه بود و سفيد. فقط وسط سرش طاس بود، خنديد: 

زنک گفته : «ديگر مأذون نيستي قرت را برداري بياوري اين جا.»   

و رو به من گفت : ستون بازار بود، حالا شده مسخرۀ عالم و آدم.   

خنديد: حالا هم حتماً شب ها قرش را بغل مي کند و مي خوابد.  

خاله گفت : حقش است .  

همچنان اخم کرده بود و تندتند، قلاب به دست ، چيزي مي بافت ، حتماً ليفي ، يا باز  عرقچيني براي حاجي . ميرزاعمو 

83                                                                                                                                  

گفت : بيا خودت هم بخور.  

و به من گفت : جواهر است ، يک موي گنديدۀ همين پيرزن را نمي دهم به گيس بلند صد تا دختر چهارده ساله .  

خاله يک جرعه خورد. چشم هاش چه برقي مي زد!   

ـ حاجي !  

ميرزاعمو گفت : ببخشيد، عروس خانم ! يادم نبود.  

از جيب کتش قوطي سيگار هماش را در آورد. سيگاري روشن کرد. مهماني که مي دادند، بر صدر مجلس نشسته ، 

قليان مي کشيد. خاله همچنان مي بافت . ميرزاعمو گفت : چطور است عصرها بيايي پهلوي خودم؟ قبض که 

مي تواني بنويسي ؟ اصلاً، مي داني ، فقط بيا آن جا  بنشين .   

جلو دکان ، بر سکو، مي نشست ، کنار دخل . لباس هم رنگ مي کردند. گاهي هم به پاکوره مي رفت . در خمره هاي پر 

از پوست انارهاي خيسانده يا ريشـۀ روناس را برمي داشت ، به هم مي زد با يک چوب بلند؛ يا مي رفت بيرون و نالان 

از پله هاي خاکي بالا مي رفت تا به ابريشم يا پشم يا کرک هاي رنگ شدۀ آويخته بر چوب بست هاي روي بامهاي 

گنبد گنبديِ  بازار سري بزند.  

ناله اي کرد، و بر دست راست ستون کرده بلند شد. چراغ را روشن کرد، پرسيد: اذان را  گفته اند؟  

ِ

خاله به ساعت ديواري نگاه کرد: خيلي وقت است .  

قلاب و ليف يا عرقچين لوله شده را با گلولـۀ نخ بر تاقچه گذاشت . ميرزاعمو سر حوض رفت و وضو گرفت . خاله چادر 

به سر کرد و در رو به پنج دري را باز کرد. سجادۀ حاجي را جلو و سجادۀ خودش را عقب تر انداخت . گفتم : خاله ، من 

بايد بروم. مي ترسم عمه اين ها دلواپس بشوند.  

ـ مگر به شان نگفتي ؟  

ـ چرا، گفتم .  

ـ خوب ، پس براي چي مي خواهي بروي ؟  

ـ مي ترسم فکر کنند پيدا نکرده ام.  

صداي اذان ميرزاعمو از آن اتاق مي آمد. خاله گره چارقدش را محکم کرد. چادرش  عربي بود، سياه ، و حالا ديگر آن 

دو دست چاق و حنابسته جايي ميان آن چين ها بود. گفت : جواد که آمد، مي فرستمش به شان بگويد.  

گفتم : نه ، نمي خواهد، مي مانم .  

الله اکبر حاجي که بلند شد، خاله به پنج دري رفت . پسرخاله رضا بعد آمد. موتور داشت . موهاش خرمايي بود، مثل 

موهاي دايي و به همان قد و قامت او بود. بر سکوي ايوان جلو اتاق شان نشسته بود، بچه به بغل . فقط پنج شش 

سال درس خوانده بود. دست هاش ظريف بود و سفيد. حتي گوشـۀ ناخن هاش رنگي نبود. گفت : درس چه فايده اي 

دارد؟ مثلاً همين آقاي اتابکي کجا را گرفته ؟ اگر حاجي خانه اش را از گرو بانک در نياورده بود، تا  حالا ده بار حراجش 

کرده بودند.  

عروس خاله برامان چاي آورد. ديگر رو نمي گرفت . ريزه بود و موهاش ، از همان يکي دو تار بيرون زده از لاي چادر دبيت 

گلدار، مي شد گفت خرمايي است . شايد هم بور بود. پسرخاله مي گفت : گيرم هم من ده پانزده سال درس 

84                                                                                                                                  

مي خواندم ... شايد هم بد نبود. نمي دانم . حاجي تابستان ها مي بردم دم دکان . اين را بردار، آن را بگذار، بعد هم 

ديگر  عادت کردم.  

گفتم : شما هم رنگ مي کنيد؟  

ـ پس چي ؟ اما دستکش دستم مي کنم ، تازه ده دفعه هم با سفيد مي شويم .   

به عروس اشاره کرد: آخر خانم خوش شان نمي آيد.  

پشت دست هاش را نشانم داد: ببين از بس شسته ام ، پوستش رفته .  

از اتابکي هم گفتيم . مي دانست که مهمان دارند. گفت : خواهرمان را هم درويش کرده .  

گفتم : هميشه شبِ جمعه ها دور هم جمع مي شوند؟  

ـ نه ، انگار ماهي سه شب است . نان مفت دولت را مي خورند و علي علي مي کنند.  

بعد هم گفت : چه فقيري ، چه درويشي ؟ مي داني ، دختره ده بيست طبق و خوانچه هم بيشتر جهيزه داشت ، پنج 

شش تا هم گاري به دنبالش . هرچي بگويي آبجي شازده خريده بود. هر روز بازار بود. فرداش ، صبح علي الطلوع ، 

پيغام دادند که نمي دانم چرا سيني استکان نعلبکي هاش نقره نيست .  

ميرزاعمو از ايوان پنج دري صدام زد: مگر نمي خواهي نماز بخواني ؟  

بلند شدم. رسمش همين بود، تا نماز نمي خوانديم ، از ناهار يا شام خبري نبود. حتي جواد و جعفر نمازنخوانده اجازه 

نداشتند سر سفره بنشينند. تا پارسال که ، صبح ها، توي همان اتاق خاله الاکلنگي مي کردند و بعد ملافه را بر 

سرشان مي کشيدند. وضو گرفتم . ميرزاعمو از ايوان نگاهم مي کرد. حتماً دقت مي کرد که از پارسال تا امسال يادم 

نرفته باشد. بعد هم لب ايوان نشست . قنوت عشاء را که مي گفتم ، خاله قاليچـۀ حاجي را توي ايوان پهن مي کرد. 

مخده و تشک را هم آورد. زمستان ها حتماً توي اتاق نشيمن تخت و بارگاهش را مي زد. حاجي اول يک جزو 

مي خواند. عينک به چشم مي زد. پسرخاله مهدي هم آمد، با زن و بچه هاش . حاجي فقط سري تکان داد. 

عروس خاله همدم چاي درست کرد. جواد حتي وقت شام هم نيامد. آقامهدي و زنش هم ماندند. سفره را همان جا 

توي ايوان انداختند. ميرزاعمو همچنان قرآن مي خواند و حالا با هر صفحه اي که ورق مي زد، يک جرعه چاي مي خورد.  

خورشت قيمه داشتند و مرغ . حاجي تکه تکه کرد و سهم هرکس را توي بشقابش گذاشت . خاله بر سهم مرغ 

هرکس دو يا سه کفگير پلو مي ريخت . کاسه هاي قيمه دورتادور بود. دوغ را زن آقامهدي درست کرد، بوي نعنا 

مي داد. ميرزاعمو گفته بود: تو بيا کنار من بنشين .  

باز هم براي من مرغ گذاشت ، دو سه قاشق هم قيمه ريخت ، بعد هم باز ليوان دوغم را پر کرد. براي بچه ها سفرۀ

جدا انداخته بودند، توي اتاق نشيمن . عروس خاله همدم با آن ها مي خورد؛ مي رفت و مي آمد. فقط چارقد به سر 

داشت . بلندقد بود و چهارشانه ، انگار آبستن هم بود. فقط ميرزاعمو با دست مي خورد. وقتي دست کشيد، 

همان طور کون سرک عقب کشيد، از لب تاقچه ظرف صابون را برداشت و تا لب ايوان رفت . خاله از آفتابه آب به 

دستش ريخت .  

بعد، از کسب و کاسبي گفتند. نوبت پشم هاي حاجي رضا را بايست عقب مي انداختند، تا خودش پيداش بشود.  

آقامهدي گفت : پدرآمرزيده همه اش ميرزاش را مي فرستد.  

ميرزاعمو گفت : اگر خودم باشم که بلدم ؛ اما تو هم نبايد اين طور باهاش حرف بزني . انگار کن که همين طور آمده 

سري بزند. من آن دفعه غلامي را فرستادم چاي آورد. هي هم در و بي در حرف زدم. هندوانه هم براش پاره کردم. 

85                                                                                                                                  

زيرپاکشي کردم ببينم کار و کاسبي شان چطور است . خوب ، يارو هم نم پس نداد. اما من هم نگذاشتم حرف 

پشم ها را پيش بکشد. همين طور بايد سر دواندش ، تا وقتي بيايد حساب ما را صاف کند. حالا آمديم و ندادند، همين 

پشم ها دو برابر طلب ماست .  

ميوه هم آوردند، بعد هم آجيل . عروس ها توي اتاق نشيمن تخمه مي شکستند و پچ پچ مي کردند. از لب پاييني 

عروس خاله همدم تا زير چانه اش پوست تخمه آويزان بود، پوست به پوست .  

ميرزاعمو گفت : ديدي يارو را چطور سنگش کردم؟ پدرآمرزيده دير آمده ، زود مي خواهد برود. گفتم : «هر چه همکارها 

بات حساب مي کنند، من تومني هفت ريال ، بگو، شش ريال ازت مي گيرم.» حالا برود کف بازار کفش پاره کند، 

بالاخره برمي گردد پهلوي خودم. آن وقت ، مي داني من چه کار مي کنم ؟ تومن را ازش دوازده سيزده ريال مي گيرم.  

وقتي بالاخره آقامهدي و زاد و رودش راه افتادند، جواد پيداش شد. به ايوان نيامد. سلامي کرد و رفت توي اتاق 

سه دري . ميرزاعمو گفت : بفرما، اين هم از آقازادۀ ما.  

از حال و احوال ماها هم پرسيد، از پدر که روزي چند مي گرفته . از عمه هم پرسيد. پسرعمه تقي را مي شناخت . 

مي گفت : «به آن خدابيامرز، باباش ، رفته ، واي اگر آدم به چنگش مي افتاد. بادکش کردنش حرف نداشت ، اما سر آدم 

را مي برد. خدا بيامرزدش ، اگر بودش دو سه بار که ازم خون مي گرفت حالم خوب مي شد.»  

چراغ اتاق آقارضا اين ها که خاموش شد، گفت : هنوز شب نشده ، مثل مرغ مي روند توي کتونه شان .  

بعد هم مثل پارسال گفت خاله شازده کتاب روضه را بياورد. جلد چرمي بود، صفحات اولش نبود. پارسال حسن مان 

براشان خواند. مادر هم گريه کرد. ورق زدم. خاله ، چادر به سر، کنج ايوان نشسته بود و ميرزاعمو يک کاسـۀ زانو را 

پايـۀ ستون دست راستش کرد. باز هم ورق زدم. گفت : همين طوري يک جاش را بخوان !  

همه اش را از حفظ بود. نمي توانست بخواند. خط قرآني را مي توانست . سياق هم مي دانست .  

چه خواندم که يادم نيست ؟ نمي توانم پيدا کنم . خاله چه گريه اي مي کرد؛ از زير چادر مشت بر سينه مي زد. در 

صندوق خانـۀ عمو حسين کتاب جودي هم بود. اما روايت زعفر ميان طومارهاش هست ، کاغذي باريک و دراز که از 

اين سر تا آن سر اتاق بود، به خط شکسته .  

ناگاه گردي پديد آمد، چنانچه چشم چشم را نميديد. مقارن اين احوال شخصي پديد آمد، مهيب شکل و 

عجيب صورت ، بر مرکبي نشسته ، که تنها سر و تن به اسب ميمانست و پاهاش همه به مثابـۀ پاي شير بود. از 

ميان همان گرد سلام کرد. جواب شنيد. پس ، نشسته بر همان مرکب ، سر خم کرد و زمين را بوسه داد. خطاب آمد 

که : تو کيستي که در اين هنگامـۀ بلا بر اين مظلوم غريب سلام ميکني؟ 

گفت : من مهتر پريانم و مولاي سيد آخرالزمان .  

فرمودند: اين جا به چه کار آمده اي؟  

گفت : مرا دستوري ده تا با اين لشکر بيحد و اين سپاه بيعدد دمار از اين قوم شوم برآورم.  

از ميان آن گرد پريان بسيار، فوج در فوج، ايستاده بودند، پا بر خاک و سر بر افلاک ، چشم ها کاسه هاي خون و لب و 

لفج ها آويزان ، و هر يک گرزۀ گاوسري به دست و استخوان ماهي آدمخوار به دست ديگر، هروله کنان . فرمودند: 

خداي مزد دهد. بازگرديد که شما را دستوري قتل آدميان نيست که شما جسم لطيف ايد و اينان شما را نبينند و 

کشتن نتوانند، اما شما ميبينيد و همه را ميکشيد. اين ظلم است .  

گفت : ما به صورت به آدميان مانند شويم و هم به قامت و زور آنها، آنگاه حرب کنيم .  

86                                                                                                                                  

از نوحـۀ پريان نيز گفته بود. ميرزاعمو بر پيشاني مي زد. عرقچين را وقتي دست ستون سر مي کرد، پس زد. گفت : 

پير بشوي ، پسرم.  

پير شده بود با آن موهاي سفيد پشت سر و گوش ها و با آن شکستگي ناخن ها که رنگ رناسي يا زرشکي ، يا حتي 

رنگي مثل سايه در خطوط شکستگي هاشان مانده بود.  

فردا هم به تخته پولاد رفتيم . رسم شان بود. به يک کرشمه دو کار بود، هم زيارتي بود و هم تفريح . توي تکيـۀ

بابارکن الدين غرفه اي گرفتند. دو سه پتو براي همه و قاليچه اي براي ميرزاعمو پهن کردند. پسرخاله ها هم آمدند. 

فقط آقا مهدي ماشين داشت . از همان صبح هم ديگ را سر چراغ خوراک پزي بار گذاشتند. عروس خاله همدم همـۀ

کارها را مي کرد. عروس کوچک ـبه قول خاله ـ دسته هاونش را توي دامنش گذاشته بود و جانم و قربان مي کرد. 

ديواري که عموحسين از روش پريده بود، حالا خراب بود. باز هم قبر بود و تکيه . خاله رسيده و نرسيده روش را تنگ و 

تير گرفت و رفت . آن همه گور را، کهنه و نو و پهلوبه پهلو، پارسال هم ديده بودم. مرحوم مغفور خلدآشيان حاجيه خانم 

صدقي ولد مرحوم حاجي حسن صدقي . سنگ قبر شکستگي داشت ، خطي مضرس ، مثل وقتي که برق بزند، از 

اين ضلع تا آن ضلع مي دويد و مغفو را به حدس مغفور مي کرد. پشته هاي خاک تازه و با لکـۀ نم آبي ؛ انگار که همين 

دم صبحي متولي ريخته باشد. يک گلدان سفالي شمعداني بر سر جوان ناکام. قاري پايين پاي قبري نشسته بود. 

عکس هم گاهي داشتند، جوان ها. تا تکيـۀ مادر شازده خيلي راه بود. به اسم مادربزرگ نبود. نمي دانستم ، اما 

پرسان پرسان رسيدم. سياهي خاله بود، خم شده بر مرحوم مغفور ميرزا نعمت الله قناد و بيگم آغا. حتماً رود مي زد. 

سنگ ها تازه بود. از صداي پام ، شايد، برگشت . نکند پيشاني که بر گور بگذارند، گامهاي زندگان را بهتر مي شنوند. 

گفت : بنشين ، خاله جان !  

ديگر مي دانستم . سنگي برداشتم . قبرستان آبادان بايد يک جايي بيرون شهر باشد. عرب ها حتماً بچه هاشان را پاي 

نخل ها چال مي کردند. با هر خط و يا هر ضربه بر گور الحمدي بايد خواند. گفت : داشت خراب مي شد. حاجي خودش 

سنگ روشان انداخت . خوبيت نداشت .  

به ناگهان دو گونـۀ گلگون را به سياهي چادر پوشاند و رودرودش برخاست ، نه آن گونه مدام و بي هيچ شکستگي که 

مادر سر مي داد، که مقطع به قطع و وصلِ مادر مادر مادر گفتني که او مي کرد. سر برداشت و باز به هر پتـۀ چادر 

اشکي ـ اگر به کاسـۀ چشم مانده بودـ پاک کرد، گفت : نمي داني چه قدر براي شما دو تا کشيد، توي سرماي 

زمستان کهنه تان را مي برد، مي شست . آن قدر سرد بود که با سنگ يا چوبي بايست يخ را مي شکست .  

مادر هم گفته بود، وقتي نفرين مي کرد، يا مشت خميري اش را به سينه مي زد؛ اما مي گفت : «من شسته ام.» 

شايد هم با هم مي رفته اند. بر گور پدر بزرگ ديگر رودرودي نکرد، فقط زير لب الحمد خواند. با آن قد کوتاه ، کلاه شاپو 

به سر، قبا به تن و ملکي هاي کار آباده به پا ـ آن طور که مادر مي گفت ـ از صبح تا شب بازار را زير و رو مي کرد تا مگر 

چاي يا تنباکويي به تاجري بفروشد. در آبخشان هم قبرستان بود. بيرون دروازۀ طوقچي ، به سمت راست که 

بپيچيم ، بوده است . اصلاً هر محله اي قبرستاني داشته است . عمه ها ديگر نمي توانستند بر گوري بنشينند و رودي 

بزنند. زيارت اهل قبور مي خواندند، به نيت همـۀ رفتگان خاک . حالا ديگر همه به اين جا مي آمدند. همـۀ آن هايي که 

در دو سوي رود بودند. و زاينده رود از ميان آن انبوهيِ سبزي درختان چنار و گاه صنوبر يا سپيدار به پل مارنان 

مي رسيد، بعد به پل چوبي که به يک ريال مي شد بر آن گذشت : تخته هايي لرزان و لغزنده و دستگيرۀ طنابي که 

گره به گره تا آن سو کشيده شده بود. بعد هم سي وسه پل بود، با دهانه ها و غرفه هاش . پل خواجو را قبلا ديده بودم. 

با پدر و مادر از همين راه آمديم . بر صحن جاي بالاي پله ها و گاه دو سوي دهنه ها و حتي توي غرفه ها چيزي پهن 

مي کردند و مي نشستند. بر آخرين پله ، پارسال که مي نشستيم و به آب خيره مي شديم ـ نه به آبي که از دو سو 

مي آمد، که به موج هايي که پيش پاي پله ها مي رفتندـ به ناگهان همـۀ پل قايقي مي شد سنگي ، انگار که نشسته 

بر بلم ، بر آب کارون يا بهمنشير مي رانيم . غروب باز نشستم ، اما نشد. ميرزاعمو گفت : پس آن کاهو کو؟  

پتوها را بر سکوي زير پل انداخته بوديم . ميرزاعمو قاليچه به دست به ديوار تکيه داده بود. تا کاسه هاي کوچک پر از 

سکنجبين را دورتادور بچينند و کاهوي شسته به آب جاري را من و آقاجواد بياوريم ، همه گردبرگرد نشسته بودند. 

ميرزاعمو گفت : به شما هم مي گويند جوان ؟ ما از اين سر تا آن سر مي دويديم .  

حالا هم مي پريدند. به صف ايستاده بودند، به يک شلنگ پا بر لبـۀ سنگي آن طرف دهانه مي گذاشتند و 

87                                                                                                                                  

فاصله به فاصله از سر آب غران آن زير مي پريدند و باز شلنگ ديگري بر مي داشتند، تا برسند به آن طرف پل . بعد از 

آن طرف شروع مي کردند. يکي هم لنگي بردوش ، جلو دهانـۀ آخر قدم مي زد، گفت : بفرما.  

برگشتم . بر سکوي آخر نشسته بودند، کناربه کنار و پشت به ديوار. يک کاسه لعابي هم در پناه پاهاي يکي شان بود، 

با يک قاشق . از بغلي داشت توي ليواني مي ريخت . به آن يکي داد. سبيل سياه و پرپشت داشت . به دهان برد و 

نگاهم کرد، گفت : به جمال تو، جوان !  

يک نفس خورده بود. ماست و خيار داشتند. بر شير سنگي آن طرف دو بچه سوار بودند، حتماً پدرشان بود که اين طور 

دست حايل شان داشت . به دست چپ بازوي دخترش را چسبيده بود. مي خنديد. در تاقچـۀ آخري سماور بزرگي هم 

به راه بود. شاگرد قهوه چي کوهي از نعلبکي و استکان بر سر يک دست داشت و لنگي بر دوش چپ . ميرزاعمو 

گفت : کجا بودي ؟  

ـ رفتم دوري بزنم .  

گفت : برو تو هم بپر! اين جا را مي بيني ؟ قد تو که بودم از همين جا مي پريدم توي آب و از آن طرف بالا مي آمدم. آبش 

که اين قدر نبود، به لب اين سنگ ها مي رسيد.  

تا سر پله ها هم رفت . فقط چند بچه توي آب کم عمق آن جلو غلت مي خوردند. گفت : خوب ديگر، هرکسي پنج روزه 

نوبت اوست . حالا ما بايد برويم ، مثل همين آب .  

در کناره ها بيشه اي از کبوده و چنار بود، سايه دار. آب خم بر مي داشت و مي رفت تا پل شهرستان ، که پارسال 

ديديم ، با جواد و جعفر رفتيم . بعد هم ديگر حتماً گاوخوني بود. وقتي راه افتادند، به خاله گفتم ، من مي روم خانه مان .  

گفت : کجا؟  

گفتم : همان اتاق که هست .  

گفت : خدا به دور، يعني مي خواهيد حالا، اين همه آدم ، توي آن قوطي زندگي کنيد؟  

گفتم : صندوق خانه اش هم هست .  

گفت : حالا تو پهلوي ما بمان ، تا عصمت بيايد.  

ـ درس دارم.  

خاله گفت : اگر بخواهي امشب مي تواني بروي سراغ آقاي اتابکي ، جمعه ها هميشه خانه است .  

گفتم : باشد بعد.  

بعد گفت : اصلاً فردا برو سر کارش .  

نشاني بانک ملي مرکز را هم داد، همان طور که مي داد، گفت : از همان دم بپرس ، به ت مي گويند.  

پياده راه افتادم. گفتم ، بلدم. مگر نه اين جا متولد شده بودم ، توي همان اتاق ، شايد هم توي همان صندوق خانه ، 

پشت به بارو؟ تمام مسير را از کنار رودخانه رفتم . فاصلـۀ دو پل بيشه نبود، اما گاهي گندم و جوي کاشته بودند. 

بچه ها هم شنا مي کردند. گرداب بود. نرسيده به پل از سد کناره بالا آمدم. تا به چهارباغ برسم ، فقط يک بار 

پرسيدم. ديگر از گم شدن در امان بودم. انگار کنارۀ رودي ديگر بود عمود بر آن رود که از غرب به شرق مي رفت ، با 

درخت هاي بلند و کهن چنار در دو سو. يعني همه اش همين است ؟ شهر چهار قسمت مي شد: اين سوي رود و 

88                                                                                                                                  

آن سو؛ اين سوي چهارباغ و آن سو. نرسيده به چهارباغ پايين پيچيدم توي کوچه اي : پهن و ماشين رو بود. داشت 

غروب مي شد. اول به چهارسوقي رسيدم ، با چند دکان و چراغي گردسوز بر سر پيشخان بقالي و چراغ زنبوري 

آويخته از تيرک جلو دکان قصابي . از کوچـۀ روبه رو رفتم و پيچيدم ، کوچه به کوچه ، کوچه هايي هفت پيچ ، راهروهايي 

دراز و باريک و تاق دار و تاريک ، جز آن يکي که چراغ بي نورش دايره اي بر زمين مي انداخت . بايست ديگر به دروازه نو 

رسيده باشم . تا دبيرستان ادب از همين جاها رفته بودم. نمي خواستم بپرسم . الاحقر صانعي . لوحـۀ بالاي سرش را 

براي همين وقت ها زده بود. مگر نه اين جا شهر من بود، و حالا باز مي خواست شهر من باشد؟ به يک مادي هم 

رسيدم. پر آب بود و دو طرفش درخت بود. دنباله اش را نگرفتم . به کوچه اي پيچيدم ، از سيبه اي برگشتم . ديگر 

بايست به مرکز اين قطعه ، که در آن بوديم ، رسيده باشم . شمال را از کدام ستاره پيدا مي کنند، وقتي آسمان ابري 

نباشد؟ آسمان پر ستاره بود، اما ريز بودند. در آن باريکـۀ آن فراز تنها دب اکبر پيدا بود. فاصله به فاصله چراغ هاي 

کم نور بر تيرهاي چوبي و ناصاف شهرداري ادامه داشت . در خم آن يکي کوچه است و يا در انتهاي اين کوچه بعد از 

اين دوراهي که گذشت ؟ همين طور مي رفتم . از کسي نپرسيدم. شب مهتابي هم بود. ترسي نبود. اما بالاخره که 

چي ؟ اين جا چرا همان سر شب مي خوابند؟ چراغ زنبوري قصابي خاموش بود. بقال داشت تخته هاي دکانش را 

مي گذاشت . نپرسيدم ، چون اين بار ديگر رودررو نگاهم مي کرد. از راهي ديگر بايست مي رفتم . باز کوچه بود، تاقي ، 

سردرهايي و لوحه اي کاشي بر سردر. دري که باز بود. مردي که بر سکوي جلو در نشسته بود و سيگار مي کشيد. 

در کوير مناره مي ساختند، و گاهي حتي آتشي بر سر مناره مي افروختند. صداي ونگ و ونگ بچه اي هم مي آمد. 

خورشت چي پخته بودند؟ نه ، ديگر گم شده بودم در رودۀ هزارپيچ شهري که شهر من داشت مي شد، و من کم کم 

مي بايست جزئي از اندرونه اش مي شدم. باز به سردري آشنا، دري چوبي با کوبه و گل ميخ هاي آشنا برخوردم. 

همان کوچـۀ تاق دار تاريک بود. دايرۀ نور بر سنگفرش افتاده بود. از باريکه راه دست چپ رفتم . فقط يک در بود، يک 

لنگه اش باز بود، هشتي داشت و بعد دالاني خنک و دراز. اگر هوا ابري باشد، بي قطب نما، لنج ها بر دريايي که 

آن سوي افق ارغواني مغرب آبادان بود، چطور مي توانند ساحل خودشان را پيدا کنند؟ نه ، اين شهر من نبود، اين جا 

که پس از اين همه راه رفتن به هيچ خياباني نمي شود رسيد، با آدمهايي که سر شب مي خوابند و دالانهايي ـ اگر 

خم داشته باشند چه بهترـ که در بوي مانده و لزج شان رگه اي از آن عطر آشنا هست آغشته به بوي عرق پشت 

گردن آن کوکب جزِ جگرزده و يا همين عروس عمه بانو که داشت اذيت مي کرد. قدسي جون حالا کجا بود؟ در هواي 

شرجي فقط وقتي بيني با رنگ ارغواني پشت گردن مماس بشود، مي شود فهميد عطري هم زده است . اين جا 

جمعه ها به سروقت اموات مي روند. زينبيه هم مي روند، مثل پارسال که رفتيم . به بيشه هاي کنار رودخانه با 

پسرعمه احمد رفتيم ، با دوچرخه . براي ما کرايه کرده بود. شنا هم کرديم . يکي يک لنگ کرايه کرديم و پريديم توي 

آب . پسرعمه گفت : مواظب باشيد، آن طرف گرداب است .  

آرام بود، با چند نيم دايره در وسط که مثلا موج اند. همه اش يک پهنه آب بود، همان قدر که ده بيست دست مي شد 

زد، آن هم براي ما که شنا را در آبادان ياد گرفته بوديم ، نه اين طور که پسرعمه بلد بود: يک ور مي شد و دست هاش 

آن زير کارهايي مي کرد. رفتم ، چيزي نبود. کمي آن وسط ، آب زور داشت ، بعد هم مي چرخاند، يا مي گرداند، مجبور 

مي کرد دور بزنم ، دور زدم. خوب ، مهم نبود. آن هم براي ما که آن حفار را عِبِر کرده بوديم . وقتي در ميانـۀ راه سر بلند 

مي کرديم ، تازه نخل هاي آن طرف را به وضوح مي ديديم . اما اين پهنـۀ کوچک ، کجاش کناره بود؟ دست و پا مي زدم. 

پرسيدم : آقا، ببخشيد، دروازه نو کجاست ؟  

ـ از اين طرف ...  

نشاني داد، نه مثل خاله يا مادر، اما همان طورها بود: «مي رسي به يک سه راه ، بعد يک کوچه هست که ...» 

کامله مردي بود، پايي بر رکاب دوچرخه و پايي بر سکو، گفت : اصلاً مي داني ، همين کوچه را بگير و راست برو، 

بعد ...  

آن همه روده در روده پيش چشمش مي آمد. به چهارباغ پايين رسيدم. نه ، رود نبود، ساحل بود، با سرشاخه هاي 

چنارهايي که به نسيم شبانه تکان تکان مي خوردند. هنوز ترددي بود. پسرعمه تقي در را باز کرد، گفت : تا حالا کجا 

بودي ؟  

ـ گم شدم.  

خنديد: گم شدي ؟ کجا؟  

89                                                                                                                                  

ـ نمي دانم .  

آن قدر خسته بودم که وقتي بالاخره پام به ماسه هاي رودخانه خورد، درازبه دراز، نه بر گرماي ماسه ها که بر خنکاي 

رختخواب پهن شده ام خوابيدم. مي شنيدم که صدام مي زنند، کسي داشت از من مي گفت ، اما گذاشتم با بوي 

علفي که به پشنگ مداوم امواج خيس شده بود، به خواب بروم.  

نه ، فردا صبح بند کفش را نبستم تا به کوچه بزنم . بگذار باشند. انگار شوريِ عرق پشت گردن را به لب ها همان فردا 

چشيدم. شايد پس فردا بود. هزار کلاف در هم گره خوردۀ کوچه ها پشتوانـۀ سال هاي پس از آنم شد، هرگاه که او 

سر به جانم مي کرد، وقتي که ديگر آن قدر بزرگ شده بود که مي شد با او بگوومگو کرد. با من است حالا. او 

مي نويسد.  

صبحانه را کجا خوردم؟ يادم نيست . پسرعمه تقي صبح زود رفته بود. پشه بندشان نبود. آفتابه به دست ، همان صبح ، 

با عروس عمه بانو سينه به سينه شدم. اين طرف و آن طرف کرده بوديم ، اما به سينه اش خوردم ؛ يا او خورد و رفت . 

چيزي هم گفت و غلت غلت گل خنده اي هم آمد. همين بود. آن رنگ عنابي پشت گوش بهتر. نه ، آن روز نبود. 

عمه بزرگه هنوز بساطش را توي ايوان پهن نکرده بود. عروس عمه بتول داشت رخت مي شست . مگر ساعت چند 

بود؟ عروس عمه بانو دست دراز کرده بود تا انار کوچک آويخته از شاخه اي را بچيند. تا همين جا يادم است و حتي 

سفيدي مچ و برق دو النگوي طلاش . يادم است که درست بعدش بود که روي پشت بام با تشت عروس عمه بانو و 

يک تکه چوب و نخي بزرگ و يک تکه پنير براي کلاغ پير و شل نه دام که تله گذاشتم . اگر به چوب مي خورد، تشت 

خودبه خود مي افتاد، وگرنه هر روز صبح يا ظهر بايست مي رفتم و کمين مي نشستم . بعد از صبحانه هم معقول از 

مسير خيابان رفتم . مي پرسيدم. پيشخدمت به پله ها اشاره کرد: طبقـۀ سوم.  

طبقـۀ سوم نبود. به همـۀ اتاق ها سر زدم. پارسال ديده بودمش ، يا حداقل موهاي صاف و سبيل پرپشتش يادم بود. 

پيشخدمت چاي به دست پرسيد: دنبال کي مي گردي ؟  

گفتم : آقاي اتابکي .  

گفت : طبقـۀ سوم.  

همکف را حساب نمي کنند. جناب اتابکي پشت ميزي نشسته بود، با همان سبيل پرپشت و آبخورهايي که به لب 

زيرين مي رسيد. پدر مي زد. سيد عربي مي گفت : «رسم بوده است ، سنت است . حرام بودن يا نبودنش را 

نمي دانم .» پدر مي گفت : «اگر آب بخورند، انگار شراب خورده اند.»  

پرونده اي پر از برگه هاي يک شکل جلوش بود و همان طورکه حرف مي زد، ورق مي زد. سلام کردم. شنيد؟ باز ورق زد. 

گفت : خاکساريه !  

پوزخندي هم زد، يا چيزي که نيشخندش هم مي شود گفت ، اگر پشت بندش اهه اي هم از ته حلق مددي کند. 

گفت : مي نشينند دورتادور. مرشد يک سر ريسمان آب نديده و حتماً مرشدبافتـۀ بي گره و ديگر نمي دانم چي را به 

دست مي گيرد، بعد ريسمان را همين طور بر گردن هر مريد ره گم کرده مثل لام الفي لا مي آويزند ... يعني ...  

به انگشت خطي بر پشت گردن کشيد و بر سينه لايي ساخت و ادامه اش را باز از پشت گردن رد کرد. نگاهم کرد و 

به همان انگشتي که لاي عربي کشيده بود، به صندلي اشاره کرد، گفت : چند دقيقه بفرماييد بنشينيد.  

بعد گفت : خوب ، آن سر ريسمان باز مي رسد به دست مرشد، يعني که مثلا حلقـۀ ذاکران نيستند، محوند. بعد هم 

مي افتند به ذکرگويي ، با هم .  

90                                                                                                                                  

يکي از پشت ميز کناري گفت : خوب ، چه عيبي دارد؟  

گفت : من که نگفتم عيب دارد! اما آخر چرا؟ تازه اين چه جور محو ذات است ؟  

جوان روبه رويي گفت : من که مي گويم همه اش دکان است .  

ـ چه دکاني ، جانم ؟ اگر ما را مي گويي که چيزي به کسي نمي دهيم ، حتي چيزي هم دستي مي گيريم .  

کامله مرد کناري گفت : براي کشتن نفس اماره اين کارها را مي کنند. حتي شنيده ام هرکس منظور نظر قطب بشود، 

اول مي فرستندش تکدي بکند.  

اتابکي گفت : همه که نه ، بعضي ها را.  

جوان گفت : ديديد گفتم ؟  

ـ بله فرموديد، ولي ، خوب ، مقصود؟  

ـ همين ديگر؛ آدم را تحقير مي کنند، وقتي عبد و عبيدشان شدي ، ديگر حسابي سوارت مي شوند.  

اتابکي براق شد: درست همان کاري که توي حزب مي کردند؟  

جوان به صندلي اش تکيه داد: فرق مي کند، اين را ديگر خودتان بهتر مي دانيد.  

ـ بله ، فرق مي کند. بندگي آن جاست ، اما اين جا رسيدن به صفا و خلوص است ، يکي شدن است با معبود، اين 

کارها هم ـحالا به خاکساريه کاري نداريم ـ فقط وسيله است ، حتي مرشد يا قطب وسيله اند.  

کامله مرد پرسيد: يعني مي فرماييد، وقتي يکي دوره افتاد و از همـۀ خلق خدا تکدي کرد، آن وقت مي رسد به صفا؟  

ـ من که نگفتم ما مي کنيم . خوب ، آن ها رسم شان اين است ، مثلا ببينيد، اگر قطب ، يا يکي از پيران فرقه ، ببيند که 

اين بابا هنوز منيت دارد، ازش مي خواهدُپرسه برود. خوب ، فکر مي کنند که وقتي آدم آبرودار راه بيفتد و براي 

شندرغاز مداحي کند، مثلاً يک راستـۀ بازار را برود يا حتي در همان محلـۀ خودش تکدي کند، ديگر منيتش کشته 

مي شود.  

ـ مثل درويش ها؟  

ـ بله ، ديگر. با همان لباس درويشي .  

جوان گفت : نه ، نشد؛ اگر با لباس خودش باشد، يک چيزي . لباس درويشي ، با آن کشکول و تبرزين و کلاه هشت يا 

دوازده ترک ، تازه با آن قبا و عصا مانع مي شود تا مردم بشناسندش که فلاني است .  

اتابکي دست لاي برگه ها گذاشت و پرونده را بست : درست مي فرماييد، احسنت ! ما در حزب بهتر عمل مي کرديم . 

شما يادتان نيست ، اما من خوب يادم است : بعضي از رفقا رفته بودند طرفِ دار و دستـۀ ملکي . بعد که راديو مسکو 

موضعش را اعلام کرد، ناچار برگشتند. ولي ما مبادا فکر کني با سلام و صلوات قبول شان کرديم . خير. مي داني ما 

چه کار کرديم ؟ مجبورشان کرديم در ميان جمع ، چه در حوزه ها و چه در جلسات و حتي در کارخانه يا اداره شان ، از 

خودشان انتقاد کنند. خوب ، اين بابا بعد از اين ديگر عبد و عبيد خواهد شد، هرچه پيش بيايد، گوشش به کميتـۀ

مرکزي است ، يا بهتر، به راديو مسکو.  

پرونده را باز کرده بود. زير هر برگه کاربني مي گذاشت . نگاه نمي کرد. جوان خواند:  

91                                                                                                                                  

    صاحــبدلي بـه مدرســه آمــد ز خـانــقـاه       بشکست عهد صحبت اهل طريق را  

    گفتــم ميــان عالــم و عابـد چه فـرق بود       تا اختـيار کـردي از آن ايـن فريــق را؟  

    گفت آن گليم خويش به در مي برد ز موج      وين جهد مي کند که بگيــرد غريق را  

چه قهقهه اي مي زد اتابکي ! دو دست بر لبـۀ ميز گذاشت و تمام اتاق انگار به فراز و فرود شکستن و ريختن چيزي 

مثل جامي شيشه مي لرزيد. پيشخدمت آمد تو. چيزي به دستش نبود، پرسيد: باز چي شده ، جناب اتابکي ؟  

ـ هيچي جانم ، هيچي .  

اين بار دست بر دهان خنديد، اما باز نه صدا که خرده ريزه هاي همان چيز بر سطح ميز و حتي بر کف اتاق مي ريخت . 

بلند شدم ، نفهميدم چرا. انگار از گوشـۀ چشم ديد، دست از دهان برداشت . حالا خنده فقط غلت غلت صدايي بود 

ملايم ، با فرود و فرازي به قاعده ، همان طور که من هم مي توانستم . کامله مرد هم مي خنديد، گفت : درويش ، مگر قول 

نداده بودي که اين طور نخندي ؟  

خندان گفت : نشد، جان شما نتوانستم . يک دفعه منفجر شدم. راستش يادم آمد که ما هم وقت چله نشيني حتي 

خواب هامان را براي قطب نقل مي کنيم . بعد ديدم ما، همه ، فرق نکرده ايم : عادت شايد با ژن آدم مي رسد به 

بچه هاي آدم.  

جوان گفت : بله ، مثل همين قهقهه تان که گمانم ته ماندۀ عادات حزبي است .  

ـ بله ، بله ، درست مي فرماييد. همه اش عادت است . معذرت مي خواهم ، شما هم به تقليد از اجداد محترممان به 

شعر سعدي ، عليه الرحمه ، استناد فرموديد. ما هم ، به خدا خنده دار است ، همين کار را مي کرديم ، مثلا داشتيم 

سوسياليسم را بومي مي کرديم . چه اجباري بود؟ درعوض بايست برگرديم به خودمان ، به فطرت مان ، به همان که 

داشته ايم . به قول مولوي ...  

و خواند به صدايي بم :  

         بــنــمــود مـــه وفــا از ايــن جــا      هــرگــز نــرويــم مـــا از ايــن جا  

         اين جــا مدد حــيات جان اســت     ذوق است دو چشم را از اين جا  

         اين جاست که پا به گل فرورفت     چــون بــرگيريـــم پــا از ايــن جــا  

گفتم : ببخشيد، جناب اتابکي ، من خدمت تان رسيدم که ...  

چطور گفتم که نفهميد؟ گفت : کار اداري که نداريد؟  

شايد به تبع آن انفجار ناگهاني او گفتم : من پسر عصمت ام.  

در زير آن دو ابروي پرپشت ، دو چشم نيم خفته اش را باز کرد: چي ؟  

نگاهم مي کرد و به لب زيرين آبخورهاي سبيلش را مزه مزه مي کرد: بله ، بله ! پس تويي ؟  

چرخيد و دو دست گوشتالود بزرگش را بر دو کاسـۀ زانو گذاشت : چه عوض شده اي !  

حال و احوال پدر و مادر را هم پرسيد. اسم داداش يادش نيامد. همه اش هم مي گفت : «خوب ، خوب .» بالاخره هم 

پرسيد: خوب ، از دست من چه خدمتي ساخته است ؟  

گفتم : ما بناست بياييم اصفهان ، مي خواهيم همين جا ادامه بدهيم .  

92                                                                                                                                  

ـ خوب ؟  

يک طوري همه چيز را گفتم . گفتم يک تجديدي دارم. مي شد تک ماده کرد، گر چه اين خطر بود که سال ديگر از 

همين درس بمانم . مهمتر از همه اسم نويسي بود و در همان دبيرستان . باز گفت : خوب ؟  

نفسي کشيدم. گفتم : همين ديگر.  

گفت : باشد، اجازه بده بنويسم . يکي را مي شناسم . همان جا دبير است . اصلا ناظمش آشناست ، آشناي قديمي .  

چاي هم خبر کرد. گفت : راستي ، چرا به ما سر نمي زني ؟  

نشاني شان را هم داد: در قطعـۀ شمال شرقي نقشـۀ من بود. مي رفتم . رفتم ، بعد که مادر و پدر آمدند. دو روز 

بعدش آمدند. اول مادر و داداش حسن و بچه ها آمدند.  

اين ها را بعدها هم مي توانم بنويسم . از کلاغ پير و شل بايد نوشت . غروب ها يا بيشتر صبح ، قبل از طلوع آفتاب نه ، 

که نير اعظم ، مي رفتم روي پشت بام و چيزي زير تشت مي گذاشتم : پنيري يا نان خرده هاي عمه بزرگه را و بعد کمين 

مي نشستم تا مگر بيايد. وقتي آمد، نفس نمي توانستم بکشم . اول نمي توانست اعتماد کند. همان دور و بر 

مي پلکيد. نوکي به کاهگل مي زد، اما مي فهميدم که سحر پنير شده . روز سوم بود که آن زير رفت ، زير تشتي که 

لبه اش را تکيه داده بودم بر تکه چوبي که استوار بر پشت بام ايستاده بود. نخ را کشيدم و ديگر آن زير بود. چه رقصي 

مي کردم. بعد هم معقول رفتم و يک تکه گوني پيچيدم دور دستم و بالاخره آهسته آهسته دستم را بردم آن زير و 

گرفتمش ، از پا گرفتمش و انگار از همان پاي شل . چه غار و غوري مي کرد! بعد هم طناب را بستم به آن پاي شلش 

و اين سر طناب را بستم به ريزۀ در راه پله ها و گذاشتم هرچه مي خواهد غارغار کند. پايين که رفتم ، عمه بزرگه گفت : 

بالا چه کار مي کردي ؟  

گفتم : کاري نمي کردم.  

گفت : اين بانو مي گويد انگار کلاغ گرفته اي .  

محمدحسين گفت : من ... من .  

صداي غارغار چند کلاغ را که شنيدم گفتم : همان شله است ، عمه ، که همه اش نان خرده هاتان را مي خورد. پدرش 

را مي خواهم دربياورم.  

عروس عمه ، انگار که موش را آتش زده باشند، سر رسيد آفتابه به دست ، گفت : نگفتم ، آغاباجي ؟ چند روز است 

کارش همين شده .  

محمدحسين ايستاده بود با دو دست گشوده و هي من ببينم ، من ببينم مي کرد. عمه کوچکه از توي اتاق شان داد 

زد: الله اکبر!  

انگار نماز مي خواند. کلاغ ها چه غارغاري مي کردند. همين طور هم بر سر بام و حتي حياط ما دور مي زدند. عمه بزرگه 

يک دفعه زد زير گريه ، فق فق مي کرد: نکن ، جوان . بد مي بيني . آن ناکام هم همين کارها را کرد که حالا معلوم نيست 

کجا سر به بالين مي گذارد.  

محمدحسين تپل تا لب ايوان کون خيزه آمده بود و باز من من مي کرد. گفتم : عمه ، از دور نشانش مي دهم . بعد هم 

خودم مي روم و آزادش مي کنم .  

عمه کوچکه بالاخره پيداش شد. هنوز چادر به سر داشت . اول هم آمد محمدحسين را برداشت و داد دست 

93                                                                                                                                  

عروسش . گفت : اين طور نروي بالا عمه ، چشم و چارت را درمي آورند.  

عمه بزرگه بالاخره بلند شد و رفت و ديگي از صندوق خانـۀ رضا اين ها آورد، گفت :بيا عمه ، بگذار سرت .  

از کجا مي دانست ؟ آسمان سياه بود: دور مي زدند و غارغار مي کردند. چندتايي هم کنار کلاغ اسير نشسته بودند که 

تا مرا ديدند بالي زدند و آن طرف تر نشستند. آزادش کردم ، اما گرچه ديگ بر سر گذاشته بودم ، جرئت نکردم بروم و 

طناب را از پاش باز کنم . تکه به تکه مي پريد، گنبدبه گنبد و طناب را هم مي برد. همين فقط نبود. حالا مي فهمم که 

چرا. نسخه اش را بعدها ديدم. اين يکي ديگر بماند تا وقتش ، بعد که از پدر نوشتم و از مادر و حسن و نمي دانم 

خودم و اين مليح . غروبش بود که آن ها هم آمدند. علي توي بغل داداش حسن خواب بود. ساک طوري دست مادر 

بود. من باز توي اتاق پسرعمه تقي مهمان بودم. عروس عمه بانو حسابي رو مي گرفت ، نه توي دالان يا توي 

راه پله ها. عمه بزرگه همه اش سراغ داداش اش را مي گرفت . يک چيزي خورده بودند. رسم مادر همين بود. حتماً مثل 

پارسالش يک باديـۀ بزرگ کباب شامي پخته بود. سفره را بر تخت قهوه خانه پهن کرد، باديه را وسط گذاشت و جلو 

هر کدام از ما يکي يک نصفه نان يا بيشتر. پدر مي نشست تا مادر سهمش را بدهد. ما يکي يکي برداشتيم ، سهم 

پدر سه تا کباب بود. به هريک از ما نصف ديگر هم رسيد. بقيه را براي فردا ظهر بايست مي گذاشت . شب را 

همان جا در اتاقک مهمانخانـۀ توي راه خوابيديم . عمه بزرگه باز پرسيد: پس چرا داداش نيامده ؟  

مادر گفت : مي آيد. گم که نشده .  

اختر داشت اتاق را گردگيري مي کرد. چهارپايه اي گذاشته بود و رفته بود بالا و با دستمال توي رف ها مي کشيد. يک 

دسته ورق هم پيدا کرد. پسرعمه تقي مي خنديد: مال دايي است ، ديگر.  

مادر گفت : کدام يکي ؟  

ـ کدام ندارد، آن مرحوم که دست به اين چيزها نمي زد. اهل همه فرقه اي بود، جز اين يکي .  

عمه بزرگه باز فق فقش بلند شد: آن ناکام که نمرده .  

مادر مي گفت : استادتقي ، نکند مال خودتان باشد؟  

عروس عمه بانو نخودي خنديد: بعيد هم نيست .  

پدر فردا صبح با ماشين باري شرکت پيداش شد. يک کوه اسباب بود، مال ما که نه ؛ اثاث دو خانواده بود. مال ما را 

پياده مي کرد و بعد مي رفت ُبرخوار. اثات خانوادۀ پيرمردي بود با ته ريش سفيد، کلاه ماهوتي بر سر. به ما هم کمک 

مي کرد. فقط تا توي حياط مي آورد. چيزي که نبود. خودشان صندلي و تخت هم داشتند و يک کمد بزرگ . پدر يک 

پارچ پر از شربت خيار براش برد. به راننده هم مي داد. مادر مي گفت : ذليل بشوي که ذليلم کردي !  

پدر را مي گفت . داداش حسن گفت : حالا ديگر ول کن !  

ـ من مي شناسمش .  

داداش حسن به من اشاره کرد و براي مادر لب گزه رفت . ديدم. گفتم : مگر چي شده ، مادر؟  

آن وقت بود که حال و احوالم را پرسيد. از ميرزاعمو هم پرسيد، بعد از خاله ، آبجي شازده اش . گفتم که فقط او را 

ديده ام. گفت : ديگر که طوريت نشده ؟  

ـ نه ، مادر.  

نگفت که چي شده . صندوق خانه را خودش باز جارو کرد. تار عنکبوت ها را ـ هرجا که بودـ به کهنه اي بسته بر سر 

94                                                                                                                                  

چوبي مي گرفت . باز پرسيدم که چي شده . فقط غر مي زد: اين هم آخر و عاقبتم ، دوباره برگشتيم سر جاي اول مان .  

از اختر هم پرسيدم. گفت : دعواشان نشده .  

گفتم : پس چي ؟  

گفت : هيچي ، فقط آقامقتدا به بابا گفته دردانه را بدهيم به آن ها.  

گفتم : چي ؟  

داداش حسن داد زد: تو ديگر خفه شو!  

به اختر گفت . همـۀ اتاق را با گليم فرش کرديم و يک قالي وسطش انداختيم . مادر چند پتو را دولا کرد و بالاي اتاق 

پهن کرد. جاي رختخواب ها توي صندوق خانه شد، بر کرسي . چراغ خوراک پزي هم رفت توي صندوق خانه . گفتم : 

مادر، بابا هم راضي بود؟  

گفت : تو برو به کارت برس ، توي کار بزرگترها دخالت نکن .  

گفتم : مي خواهم بدانم .  

سماور و سيني و جام برنجي را دم در اتاق مي چيد. پس جاش ديگر همين جا مي شد. حالا روشن نمي کرد. گفتم : 

مادر!  

گفت : مي گذاري به کارم برسم ؟  

گفتم : راستش را بگو.  

چراغ پايه بلندش را روي تاقچه مي گذاشت . يکيش را فروخته بود، خودش مي گفت . گفت : بايست مي زد توي 

دهنشان . مي فهمي ؟ اگر من بودم ...  

ظهر پسرعمه رضا مهمان مان کرده بود. باز داشتيم دور مي زديم . پدر مدام پايين بود. کنار عمه بزرگه مي نشست . 

گاهي فقط سيگاري مي کشيد. عمه دگمه اي مي دوخت يا آستيني را به تنه اي کوک مي زد. حرفي نمي زدند. 

گاهي هم عمه با آه و ناله بلند مي شد، دست بر زمين تکيه مي داد: يا علي !  

بعد هم مي رفت و از توي اتاق عمه کوچکه يک چاي مي آورد و جلو پدر مي گذاشت : بخور، داداشي !  

پرسيدم : اختر، راستش را بگو، پري را مي خواستند بخرند؟  

دردانه مان توي حياط بازي مي کرد. مادر موهاش را بافته بود و روبان زده بود. اختر گفت : نمي دانم .  

گفتم : نترس ، به کسي نمي گويم .  

گفت : نمي دانم .  

داشت استکان و نعلبکي ها و ليوان ها را سر منبع آب مي کشيد. انگشت هام را تکان تکان دادم که مثلا مي خواهم 

قلقلکش بدهم . داشت ريسه مي رفت و نعلبکي ها به هم مي خورد. حتي اگر چشم مي بست فايده اي نداشت . داد 

زد: داداش حسن !  

95                                                                                                                                  

نمي گفت ، حتي اگر چيزي را مي شکست .  

پدر همچنان بر لبـۀ ايوان نشسته بود. عمه حتي نگاهش نمي کرد، يا از همان زير چشم مي ديدش . ديگر فق فق 

نمي کرد. شبش هم بنا شد مهمان پسرعمه تقي بشويم . مادر مي گفت : چرا نمي گذارند به درد خودم بميرم؟  

با داداش حسن رفت خريد. حسابي بار دوشش کرده بود. به عمه مي گفت : چقدر ارزان است ، آغاباجي . باورم 

نمي شود.  

داداش حسن مي گفت : آن قدر ميوه بود که نگو!  

هندوانه را از سر کوچه خريديم ، من و مادر. يک بار هندوانه هم بيشتر همان کنارپياده رو روي زمين خالي کرده بودند و 

غروب نشده چراغ زنبوري روش روشن کرده بودند. مسابقه گذاشته بودند. ايستگاه سه هم ، آبادان ، يکي بود. شاطر 

بود. به ش مي گفتند، عبدالله دنبه . شرط بسته بود و يک من دنبه را ـسه کيلو انگارـ خورده بود.  

اين جا هندوانه هاي کوچک را برمي داشتند و به ضرب دست مي شکستند، اول گلش را مي خوردند، بعد هم پوسته 

را دندان مي زدند. يکي هم انگار داور بود. مادر هم ايستاد به تماشا. لبخند مي زد. عبدالله بدش مي آمد. اگر 

مي گفتيم : «عبدالله دنبه !» سيخ يا گاهي سنگ ترازو را برمي داشت و دنبال مان مي کرد. گفتم : مادر، مي خواستند 

پري را بخرند؟  

براق شد: کي اين را گفته ؟  

ـ همين طوري ، خودم مي گويم .  

پدر هم سرسنگين بود. بالا نيامده بود. پري مان روي زانوش نشسته بود. ساعت پدر دستش بود. عمه کوچکه براشان 

انگور آورده بود، توي يک بشقاب . دست اقدس هم بود. داداش حسن داشت دستداني را راست و ريس مي کرد. اختر 

براش جارو کرده بود. بعد هم خودش يک گليم کهنه برد و يک پتو. کتاب هاش را برد و توي تاقچه هاش چيد. گفت : حق 

نداري پات را بگذاري توي اين اتاق .  

گفتم : آخر تجديدي دارم.  

ـ مي خواستي تجديدي نشوي .  

پدر نشسته بود. تازه اگر مي فهميد که حرف سر درس و مشق است ، حتماً دادش درمي آمد. عروس عمه بانو توي 

دالان پيداش مي شد، انگار موش را آتش مي کردند. شايد هم از سر ايوان شان مي ديد که دارم با کاسه آب مي ريزم 

توي آفتابه . عمه کوچکه مي گفت : کر است ، اما خوب ، نبايد ته آفتابه را بزنيد توش .  

از خم دالان که پيچيدم ، صداي تق تق کفش هاي پاشنه بلندش را از راه پله ها شنيدم. در مستراح کيپ بسته 

نمي شد و باريکـۀ نوري از سوراخ رو به کوچه چيزي را روشن نمي کرد. يکي از آجرهاي دو طرف دهانـۀ مستراح هم 

لق بود. باز به شب ها که چراغ موشي بود. روي پله هاي دالان مي گذاشتند. در را باز کرد. بايست مي فهميد؛ در 

نيمه بسته هم نشان مي دهد که کسي هست . باز رفت و برگشت و در را هل داد. ديگر مي ديدم. مي خنديد. 

پسرعمه تقي بعدازظهر، قبل از اين که برود سر کار، آمد سروقت مان . از همان راه پله ها يا الله گفت . مادر گفت : ياد 

بگير!  

داداش حسن توي دستداني خودش بود. درازاش حتي آن قدرنبود که وقتي دراز مي کشد پاهاش را جمع نکند. 

پسرعمه گفت : زن دايي ، امشب تشريف بياوريد آن سر، دور هم باشيم .  

مادر گفت : نه ديگر، ما که حالا مسافر نيستيم .  

96                                                                                                                                  

داشت نخود پاک مي کرد. اختر هم بود. پدر از همان سر ناهار بالاي اتاق به پشت خوابيده بود. دردانه هم کنارش 

بود. براي علي توي صندوق خانه ننو زده بوديم . ميخ طويله ها را داداش حسن کوبيد. پسرعمه گفت : دايي ، شما يک 

چيزي بگوييد؛ ميان بچه خواهرها که نبايد فرق بگذاريد.  

پدر گفت : زحمت است ، اوستاتقي .  

ـ چه زحمتي ، دايي جان ؟  

ـ خيلي خوب ، مي آييم . تو برو سر کارت . من راضي اش مي کنم .  

نشسته بودم و سينوس و کسينوس مي کردم. پدر، پسرعمه که رفت ، حرفي نزد. مادر غر مي زد: آخر تا کي سر 

سفرۀ اين و آن بنشينيم ؟  

پشت دست اختر هم زد. به جاي نخود يک مشت ريگ توي ديگ ريخته بود. مادر گفت : يک دختر دمبخت دارد و 

درازبه دراز گرفته خوابيده .  

پدر غلت زد، رو به تاق . گفتم : مادر!  

اختر رفت تا چند تاب به علي بدهد. مادر گفت : سه تا لندهور توي خانه باشند و آدم چشمش به دست مردم باشد.  

پدر داشت دست هاش را مشت مي کرد. گفتم : مادر، من يک هفتـۀ ديگر امتحان دارم.  

مادر گفت : هي مهماني ، هي مهماني . يک زغنبوتي خودمان مي خوريم ، ديگر.  

پدر بلند شد، رفت توي صندوق خانه . صداي نق نق علي مي آمد. مادر گفت : بايد برود سر کار.  

پدر مي گفت : ببرش توي حياط ، آن حياط به اين گندگي براي همين کارهاست .  

بلند شدم. نمي شد. پدر در صندوق آهني اش را باز کرده بود. ماله و تيشه و شاقول و چيزهاي ديگر بنايي اش را آن جا 

مي گذاشت ، پول هاش هم شايد آن جا بود.  

داداش حسن در اتاقش را بسته بود. پا به ديوار، درازبه دراز خوابيده بود. گفت : در را ببند، برو دنبال کارت .  

کاري نداشتم ، رفتم مستراح ، بي آفتابـه ؛ همين طوري نشسته بودم. آجر زير پاي چپ لق بود، و آن ته انبوه درهم و 

برهم و توده شدۀ اندرونـۀ ماها بود. بوي ماندۀ نم زمين ، حتي گچ ديوار و يا تير و تخته هاي سقف هم بود، بعد بوي 

خاک نم آب زده ، کاهگلي که تازه آب به ش بپاشند. در باز شد. حتماً عروس عمه بانو بود. به صرافتش نيفتاده بودم. 

کاري که نداشت . معطل کردم. صداي بسته شدن در کوچه که آمد، بلند شدم. يک لنگـۀ در تا نيمه باز بود. دالان را 

آب پاشي کرده بود و توي کوچه ، جلو در، را هم نم آبي زده بود. حتماً در آفتابه اش ديگر آبي نمانده بود. اما بر پله 

نشسته بود، دست بر دستـۀ آفتابه و کتابي مي خواند. گفتم : اين جا داري مي خواني ؟  

ـ تا چشمت در آد!  

و خنديد، ريز. از کنارش که بالا رفتم ، بازوش را گرفتم . گفت : مگر گربه اي ، پسر؟  

بعد به حياط اشاره کرد: اگر يکي ببيند چي ؟  

پوست پشت گردن ، اگر موها را افشان کنند، گرم است . مي خنديد، همان طور که پارسال وقتي دخترعمو نقش 

زمينش کرد. مادر هم رفت . سرخاب و سفيداب کرد و رفت . گفت : شماها برويد توي کوچه .  

97                                                                                                                                  

رفت توي اتاق دخترعمو. فقط زن ها را راه مي دادند. اختر هم رفت . مي زدند و مي خواندند. صداي دخترعمو بود. کل 

هم مي زدند. بعد يک دفعه در باز شد و عروس عمه بانو پريد بيرون ، دخترعمو هم به دنبالش . کت و شلوار تنش بود و 

کلاه شاپو به سرش . يک چيزي هم به خودش بسته بود، مثل دسته هاون ، يا گوشتکوب . دو دور دورتادور حياط دنبال 

بانو دويد و گرفتش . بعد هم ديگر يادشان رفت در را ببندند. داداش حسن مي خواست نگذارد، رفتم . از همان سر چاه 

هم پيدا بود. زن ها دورتادور نشسته بودند وکف مي زدند و دخترعمو مي خواند، و بقيه بله مي گفتند:  

ـ عمو سبزي فروش !  

ـ بله .  

ـ سبزي کم فروش !  

ـ بله .  

ـ من نعنا مي خوام.  

ـ بله .  

ـ تو را تنها مي خوام.  

ـ بله .  

و چوبش را تکان تکان مي داد، و هر دفعه به طرف يکي مي رفت . دست به سبيل نداري اش مي کشيد، کتش را که 

حالا يک کتي انداخته بود، از اين شانه به آن شانه مي انداخت و با صداي گره دار مي خواند:  

ماست ماست ، کنگر ماست .  

اينو که ديدي دلت خواست .  

و گوشتکوب ميان پاش را تکان تکان مي داد. آخرش هم سروقت عروس عمه بانو رفت . بانو مي خنديد، غش غش ، انگار 

که غلغلکي باشد. دخترعمو با صداي گره دار مي گفت : خيال کردي که من هم آن اوس تقي ام؟  

و به يک دست به زمين پرتش مي کرد. بانو مي گفت : نکن ، بارم مي رود. تو را به خدا نکن !  

بعد ديگر در را بستند.  

دخترعمو حالا نبودش . بعدازظهرها مي خوابيدند. عصرها را مي آمد توي درگاه اتاق شان مي نشست ، چادر به سر. 

دخترش بچه را مي آورد و مي گذاشت توي دامنش . دخترعمو چادر را پس مي زد و آن تودۀ گوشت خط خطي شده اش 

را بيرون مي کشيد و نوک قهوه اي و حتي تيره و همچنان خط خطي را رو به هوا مي گرفت و مي چلاند و بعد در دهان 

بچه فرو مي کرد تا ونگ ونگش بند بيايد.  

عروس عمه گفت : يکي مي بيند.  

هنوز به وسط ايوان نرسيده برگشتم . پدر داشت نعره مي زد: ول کن زن ، اين قدر سر به جانم نکن !  

توي همان دالان پابه پا ماليدم. به ديوارهاي قطور نمي شد تکيه داد. عروس عمه گفت : نکند اسهال گرفته اي ؟  

98                                                                                                                                  

بازوش را از پشت گرفتم ، گفت : وحشي !  

برگشت . حالا آن يکي بازوش هم پيدا بود. همان طور ايستاده پيشاني بر نرماي چيزي که نمي ديدم گذاشتم . بوي 

کاهگل نبود، يا بوي خاک کهنه اي که بر آن آب بپاشند، يا آن بوي ترشيدگي . صداي عمه بزرگه آمد: بانو، بانو!  

مادر و اختر برنج پاک مي کردند. پدر توي صندوق خانه بود. گفت : کي اين ننو را بسته اين جا؟  

بانو داشت حياط را آب مي پاشيد. از صندوق خانه صداي کندن مي آمد. مادر از اختر پرسيد: چه کار مي کند؟  

ـ نمي دانم .  

ـ خوب ، برو ببين !  

ـ من مي ترسم ، ننه .  

مادر به من نگاه کرد، حتماً. سرم زير بود. صداي تيشه بود، بعد هم صداي ضربه هاي چکش بر قلم . پرسيدم : پس 

من کجا درس بخوانم ؟  

مادر گفت : سر گور پدرت !  

داشت موهاي علي را به نوک پنجه شانه مي زد، اما همين دم و آن بود که بلند شود. بلند شدم. گفت : کجا دوباره ؟  

گفتم : مي روم توي پارک ، يا کنار رودخانـه ؛ يک جايي که بشود خواند.  

خودش هم بلند شد، هنوز داشت موهاي علي را صاف مي کرد. علي مي خنديد. وقتي نمي خواست به دعوا 

بکشد، به يک چيزي ور مي رفت . تا شلوارم را بپوشم و سري شانه کنم ، نشنيدم که بگومگويي بکنند. فقط همان 

صداي ضربه هاي چکش بود بر قلم . من هم رفتم که ببينم . پدرداشت ديوار طرف راست را مي کند. با تيشه 

نتوانسته بود. مادر و اختر فقط نگاه مي کردند. راه افتادم که بروم. انگار که ديوانه شده باشد. مگر از باروي کهنه ، گيرم 

که قطور، چقدر مي توانست در بياورد؟ کتاب نبردم. تک ماده هم مي شد کرد.  

خانـۀ شوهر دخترخاله در قطعـۀ شمال شرقي بود، خيابان ملک . خاله شازده گفته بود: «از شاه عباس خاکي 

مي پيچي طرف چپ .» با اتوبوس تا دروازه دولت رفتم . خيابان شاه شرقي و غربي بود. ادامه اش به سپه مي رسيد. 

اول شهرداري بود، بعد چهل ستون با نرده هاي بلند چوبي و سبز، و درختان کهن پشت نرده ها که بيشتر چنار بودند. 

بعد هم باشگاه افسران بود: عمارت تيموري . از بيرون فقط سردر را مي شد ديد. دروازۀ ميدان شاه را چه بلند 

گرفته اند. ميدان را ديده بودم ، با يک خم مي رسيد به حافظ که باز ادامـۀ شاه و سپه به حساب مي آمد و بالاخره هم 

چهارباغ خواجو را قطع مي کرد و مي رسيد به شاه عباس خاکي . مَلِک شمالي و جنوبي بود. بله ، داشت شلوغ 

مي شد. شلوغ است حالا ديگر. کاري بايست مي کردم. نمي دانستم چه کار. شهر من حالا ديگر چند قطعه مي شد. 

قطعـۀ اين سوي رود را دو چهارباغ سه بخش مي کردند. با خط شاه تا شاه عباس خاکي ، به موازات رودخانه ، 

همه اش شش بخش مي شد. خانـۀ اتابکي اين ها شمال شاه عباس خاکي و شرق چهارباغ خواجو بود. من در 

اندرونـۀ ميان دو چهارباغ و شمال سپه گم شده بودم. مي پرسيدم و مي رفتم . خاله کوچه را هم گفته بود، اما آن طور 

که او مي گفت ، انگار همـۀ اندرونه را هم مي بايست قدمبه قدم و حتي خشت به خشت بداني . تازه براي خشت يا 

گيرم قدم تنها درنگي کوتاه کافي بود. از همـۀ همسايه هاشان هم گفت . دختر بقال سر کوچه شان ، دور از جان 

همه ، سر زا رفته بود. بقال گفت : معلوم است که مي شناسم ، بعد از تاقي ، در سوم. خانـۀ قديمي است .  

جلو در آب پاشي شده بود، و هر دو لنگـۀ در چهارتاق باز بود. هشتي و دالان را هم آب پاشي کرده بودند. در ته کوچه ، 

که انگار بن بست بود، بچه ها توپ بازي مي کردند. کوبه را چند بار زدم. بعد ديدم که زنگ دارند. زدم. از توي حياط 

کسي گفت : بفرماييد، در باز است .  

99                                                                                                                                  

طرف چپ هشتي ، پرده اي آويزان بود. به انتهاي دالان که رسيدم ، آقاي اتابکي را ديدم. داشت گل هاي لچکي 

اين طرف حوض را آب مي داد، زيرپيراهني رکابي و زيرشلواري راه راه به تن . گفت : تويي ؟  

سلام کرده بودم. سر شلنگ را بر لبـۀ آن يکي لچکي گذاشت . يک تيغ شاه پسند بود. گفت : عالم ، بيا ببين کي آمده .  

سينه اش چه پشمي داشت ، سر شانه هاش هم . آبخورهاي سبيلش به لب پايين مي رسيد، گفت : خوب ، بالاخره 

سري هم به ما زدي ؟  

پنج دري شان طرف راست بود، با سه ارسي بالازده . فرش بود و مخده ها را دورتادور چيده بودند. دورتادور هم 

ظرف هاي ميوه بود. زن ميان سالي خدمت مي کرد. دخترخاله از آن طرف آمد. درهاي سه دري هم چهارتاق باز بود. 

چارقد داشت . گفت : تويي پسرخاله ؟ چه عجب از اين طرف ها؟  

گفتم : مثل اين که مهمان داريد؟ من مزاحم شدم.  

آقاي اتابکي گفت : چرا مزاحم ؟ بفرماييد مراحم .  

دخترخاله گفت : از خودمان هستند، فقرا تشريف مي آورند.  

گفتم : پس باشد دفعـۀ ديگر خدمت مي رسم .  

آقاي اتابکي سر شلنگ را به دست گرفت ، انگشت شست بر دهانه اش گذاشت ، مثل پدر، گفت : نه ، اين چه حرفي 

است ، جوان ؟ من همين حالا خدمت مي رسم .  

ـ پس اين قليان من کو؟  

صداي عمه بود. خاله گفته بود: «عمـۀ اتابکي است ، خدا رحم کند؛ عالم و آدم از دست زبانش عاصي اند.»  

شلنگ را باز بر زمين گذاشت ، گفت : خوب ، حالا آمديم سر تو. نگران نباش ، الحمدلله اين جا آن قدر اتاق هست .  

دو انگشت بر پل بيني ، همچنان ايستاده بود. بالاخره ، سر بلند کرد، گفت : اصلاً شما بفرماييد توي خلوت ، بفرماييد 

از اين طرف .  

به دالان اشاره کرد. خلوت پشت همان پرده بود. گفت : بي بي ، پسر عصمت آمده .  

صدايي از اتاق ديگر آمد: آخر بي بي من صدتا کار دارم.  

ـ گفتم اين قليان من چي شد؟  

بويي مي آمد. مي شناختم . دايي مادر هم مي کشيد، اما اسفند هم دود کرده بودند. گفت : شما بفرماييد بنشينيد، 

من حالا مي آيم خدمت تان .  

خلوت حياط کوچکي هم داشت ، با سه ديوار بلند و يک باغچـۀ کوچک و يک مو که تمام ديوار روبه رو را مي پوشاند. 

گربـۀ چاق و پشمالو، خط مخالي ، در سايـۀ مو نشسته بود و پشت پنجه هاش را مي ليسيد. باز صداي بي بي آمد: 

مرضيه ، آهاي مرضيه !  

صدايي زير، مثل جيرجير موشي هم مي آمد، بعد گفت : فقرا!  

راستش انگار پرسيده بود. بعد هم صداي پقي آمد. پرده اي ميان دو اتاق آويخته بود. در اين اتاق فقط دو لنگه قالي 

100                                                                                                                                

کهنه و يک بالش بود. تاقچه ها خالي بود، اما توي رف ها، کناربه کنار، کتاب بود، جلد چرمي .  

ـ آمدم ، بي بي .  

مرضيه بود، قلياني به يک دست داشت ، و ني قليان به لب . داشت چاقش مي کرد. پرده را که پس زد، بي بي گفت : 

تو هم که رفته اي آن طرف ، پس کي به من برسد؟  

ـ خوب ، بي بي ، دست تنها که من نمي رسم ، اين قدر کار به سرم ريخته اند که نگو.  

ـ بله ، بله ، مي دانم . بگذار همين جا. حالا هم برو يک چاي بياور براي آن پسر عصمت . کدام عصمت هست حالا؟ من 

که نمي دانم . تازه چرا آوردندش اين جا، پهلوي من ؟  

پچپچه مي کردند. آن جا چه کار داشتم ؟ براي سفارش نبود. شايد آبخورها يا اصلا سياهي آن سبيل پرپشت به اين جا 

کشانده بودم. بعد هم شنيدم که بي بي گفت : ببينم جوان ، مادرت حالش خوب است ؟  

گفتم : بد نيست ، سلام رساند.  

ـ سلام که نرسانده ، اما خوب ، سلامت باشد. مادرش آغابيگم ، خدا بيامرزدش ، زني بود.  

باز همان صداي جيرجير آمد و بعد صداي قل قل قليان . مرضيه چاي آورد و رفت . آخرين جرعـۀ چايم را که خوردم ، 

صداي بي بي از توي حياط آمد: بياه ، بياه .  

با پيراهن بلند، گلدار و بلند، و موهايي آن همه سفيد و افشان ، افشان و شانه نکرده ، از کنار ديوار مي رفت ، دستي 

به ديوار و به دستي کاسه اي . به مو نرسيده پيچيد و کاسه را زمين گذاشت : بياه ، بياه ، همدم.  

گربه خوابيده جلو خزيد تا جلو کاسه . بي بي دست بر سر و بعد پشت گربه مي کشيد و مي خواند:  

     روي به محراب نهادن چه سود         دل به بخارا و بتان طراز؟  

     ايــزد مـا وسـوســۀ عـاشـقي          از تــو پذيرد، نپذيرد نماز 

گربه را بر زانو نشاند، نيمرخ شد، گفت : بيچاره آغابيگم . چه ها که نکشيد! آن ناکامش که مرد، بعد هم چهار تا دختر. 

ميرزانعمت الله هم که خوب ، خبريش نبود. اما خوب ، دنياست ديگر. مي گذرد، سه تاشان را به غربت شوهر داد. اما 

شازده ، الحمدلله ، وضعش بد نيست .  

حالا رو به من بود و منگوله هاي سفيد يا طره ، يا بگوييم مرغوله هاي سفيد با دو سه تاري خاکستري بر گرد صورتش 

آويخته بود و يکي دو بته جقـۀ يک تيغ سفيد هم بر پيشاني داشت و در ميان اين تارها، طره ها، يا مثلا مرغوله و 

بته جقه طرح صورتي بود مات . چانه باريک ، بيني کشيده ، گونه ها فرو رفته و دو چشم مات . تنها دو خط نازک ابرو 

رنگي داشت . گفت : رفتند، ما هم مي رويم .  

با دست استخواني ، و آن انگشت هاي دراز بر سر گربه مي کشيد، گفت : تو که نمي خواهي درويش بشوي ؟  

گفتم : نه !  

بلند شد: مطمئني ؟  

ـ نمي دانم .  

گفت : خوب ، اين حرفت بد نيست .  

101                                                                                                                                

در پشت آن پيراهن بلند، طرح تني هم بود، همان طور که دو پارۀ استخوانش مي گويند، اما فقط دو خط بود، از زير 

بغل ها، که به خط پاها مي رسيد، بالاخره به ساق پا که آن همه باريک بود و سپيد سپيد. گيوۀ کهنه اي به پا داشت . 

مستقيم تا باغچه آمد، اول نيمـۀ طول مستطيل و بعد تمام عرض را طي کرد، ايستاد، گفت :  

ـ روي به محراب نهادن چه سود؟  

ـ بي بي ، باز شروع کردي ؟  

اتابکي بود، لباس پوشيده و خندان . تارهاي سبيل پرپشت ، حالا ديگر، کنار بر کنار هم خفته بود و تمامي لب زيرين را 

مي پوشاند. بلند شدم. بي بي گفت : همين طوري يادم آمد.  

اتابکي پرسيد: شناختي ؟  

و به اشاره به من فهماند که چشمش نمي بيند. بي بي گفت : بله ، مرضيه برام گفت . مادرش را که نديده ام.  

اتابکي گفت : سه تا پسر دارد.  

نگاهم کرد: اين حسين شان است ، شانزده هفده ساله است .  

و از من پرسيد: درست نگفتم ؟  

بي بي گفت : اگر براي من مي گويي که يائسه ام ؛ تکليف حجاب را بيست سال است که از من يکي برداشته اند. تازه 

چه حجاب سرم باشد چه نباشد، کسي نگاهم نمي کند.  

خم شد و گربه را رها کرد و راه افتاد: قلندر منم .  

اتابکي گفت : بي بي جان ، من که مقصودي نداشتم .  

بعد آهسته گفت : کارت را درست کردم ، تو فقط ورقه ات را سياه کن ، بقيه اش با من .  

گفتم : خيلي ممنونم ، اما من براي اين کار نيامده بودم.  

ـ پس براي چي آمده بودي ؟  

گفتم : مي دانيد، من فقط آمدم ببينم تان ، نمي دانم چرا.  

لب زيرين و حتي دندان هاش به خنده آشکار شد: راست مي گويي ؟ تعارف که نمي کني ؟  

انگار ديگر داشتيم بلندبلند حرف مي زديم که بي بي هم شنيده بود. گفت : تو، پسر، مگر همين حالا قول ندادي ؟  

اتابکي گفت : پس شنيدي ، بي بي ؟ حالا را چه مي گويي ؟ يک دفعه ديده دلش آشوب شده ، بلند شده و آمده . 

همين . خوب ، اغلب همين طوري مي شود، يک دفعه آدم مي بيند طلبيده شده است .  

بي بي گفت : دست بردار، صالح !  

اتابکي گفت : باشد، شما باور نکنيد.  

102                                                                                                                                

و رو به من کرد: بگذار يک چيزي برات بگويم . بي بي البته شنيده ، گفته ام براش . مي داني ، من خودم نديده ام ، اما 

پيران ما، همه ، يادشان است . حضرت قطب قرار بوده بيايد خانـۀ يکي از فقرا. پسرش هم در مجلس ذکر شرکت 

مي کرده ، هفت هشت سالش بوده . ما رسم مان همين است ، پسرهامان را با خودمان مي بريم . پسر صاحبخانه هم 

هي بي تابي مي کرده ، مي رفته و مي آمده ، تا سر کوچه مي رفته و برمي گشته ؛ بالاخره هم مي رود روي پشت بام 

که مثلا از آن جا ببيند حضرت آقا کي تشريف فرما مي شوند. شايد هم آن بالا هي اين طرف و آن طرف مي دويده ، که 

يک دفعه مي افتد توي حياط . خوب ، مي ميرد، فرقش مي شکافد و مي ميرد، جابه جا. صاحبخانه و زنش هم بچه را 

مي برند زيرزمين و روش ملافه اي مي اندازند و انگار نه انگار. فقرا مي آيند. صاحبخانه به خودش روآور نمي کرده ، زنش 

هم . حضرت قطب که تشريف فرما مي شوند، همان دم در، يا شايد توي اتاق ، مي پرسند: «حسين کو؟» آخر بچه 

اسمش حسين بوده . فقير مي گويد: «حالا خدمت مي رسد.» صفا که مي کنند و مي نشينند که قطب نقلي بگويد، 

يک دفعه مي پرسند: «فقير، جاي حسين چرا خالي است ؟»  

صاحبخانه مي فهمد که آقا فهميده اند، مي گويد: «فداي سرتان شد.» مي فرمايند: «نه ، نه ، براي خاطر ما بوده ، 

راضي نيستيم ، برو بياورش .» صاحبخانه هم مي رود و جنازه را مي آورد و درازبه دراز با همان شمد خوني جلو آقا 

مي گذارد. فقرا همه به گريه مي افتند، اما آقا همه را بيرون مي کنند، دستور هم مي دهند درها را ببندند. بعدش 

مي داني چه مي شود؟ يک دفعه صداي فريادي بلند مي شود، فريادي که مو را بر تن همه راست مي کند. بعد هم در 

را باز مي کنند، دست بچه توي دست شان ، مي گويند: «بيا فقير، ببر سر و صورتش را بشوي ، جاي بچه نبايد خالي 

بماند.»  

نوک بيني اش عرق کرده بود. بي بي خواند:  

 ما هر دو بتــا گـل دو رنـگـيـم          بنگر به چه خواهمت صفت کرد  

 يک نيمـۀ آن تويي به سرخي          ويـن نيــم دگر مــنم چنــيـن زرد  

آقاي اتابکي گفت : حالا ديگر، بي بي ، براي ما هم شعر و بيت مي خواني ؟  

گفت : نه جان بي بي ، يک چيزي يادم مي آيد، دلم مي گيرد، مي خوانم .  

آقاي اتابکي رو به من کرد و گفت : اگر مي خواهي ، تو هم بيا.  

ـ کجا؟  

ـ من که گفتم ، امشب فقرا اين جاند. مجلس خودماني است ، اما خوب ، تو که غريبه نيستي .  

پرسيدم : حضرت قطب هم هست ؟  

چشم دراند. پره هاي بيني اش مي لرزيد. چشمهاش چه درشت بود: نه ، نه ، خودمانيم و خودمان . بزرگتري هم البته 

هست ؛ ولي سعادت ديدار حضرت قطب امشب نصيب مان نمي شود.  

پرسيدم : پس تشريف نمي آورند؟  

لبخند زد. ديگر پره هاي بيني اش نمي لرزيد، گفت : خوب ، برويم ؛ ممکن است ، فقرا همين حالا سر برسند.  

به اشارۀ دست و حتي با زدن دست بر پشت به جلو مي راندم. توي کفش کن پنج دري چند جفت کفشي هم بود. 

چند نفري هم نشسته بودند. بلند شدند. تا کفش بکنيم ، اتابکي گفت : خويشاوند است ، امروز سري به فقرا زده ، 

گفتم بيايد فيض ببرد.  

دست دادم. اتابکي با يکي که سبيل سفيد داشت و تسبيحي بلند به دست ، مصافحه کرد: به شکل ضربدر دست 

دادند و بر پشت دست طرف مقابل بوسه زدند. صفا مي گويند. هرکس که مي آمد با همه و از همان دم در صفا 

103                                                                                                                                

مي کرد. جلو من که مي رسيدند، دست درازشده ام را مي گرفتند و تکاني مي دادند. بعد هم اتابکي غزلي خواند، دو 

دانگ . صداش گرم بود. بقيه ، سرها به زير انداخته ، گوش مي دادند. چند تايي تسبيح مي گرداندند. بچه ها همان دم 

در نشسته بودند، پهلوي آن هايي که تازه مي آمدند. بعد همان پيرمرد از کتابي خطي چيزي خواند. کنارش 

نشسته بودم ، اما يک قدم جلوتر رفت و شروع کرد. همه گوش مي دادند. نمي فهميدم. اما حالا مي دانم ، حتماً از بعد 

و قرب مي گفت ، از تخليـۀ جسماني و روحاني . باز کسي چيزي خواند. خوش تر مي خواند. چاي هم گرداندند، پيش 

از حرف هاي پيرمرد. ميوه هم مي خوردند، فقط وقتي کسي آواز مي خواند. دل آشوبه ام بهتر شده بود. با اين همه 

صداي تيشـۀ پدر و بعد صداي ضربه هاي چکش بر قلم نمي گذاشت به فراغ دل بشنوم که چه مي گويند يا 

مي خوانند. به آقاي اتابکي هم همين را گفتم . از تيشه و قلم البته حرفي نزدم. اتابکي مي گفت : بايد ياد بگيري به 

خودت ، به صدايي که از دلت مي آيد گوش بدهي . براي همين ذکر مي گوييم تا ياد بگيريم که اين قال و مقال ها، 

مجلس گويي پير يا حتي قطب پوسته اند، مغز در خود ماست . اگر بخواهي ماهي بگيري ، بايد طعمه را بگذاري سر 

قلاب و بيندازي اش توي آب . ميلـۀ ماهيگيري و نخ ، چوب و طعمه وسيله اند. اگر ماهي به چنگت افتاد، به دريا 

رسيده اي .  

تازه وسوسـۀ تن و بدن عروس عمه هم بود. ديگر گوش نمي دادم. بعد هم يک دفعه بلند شدند و صفاکردن هاشان 

شروع شد، و همين طور مدام صداي چلپ و چلوپ بوسه بر پشت دست ها بود. بر شانه ها هم گاهي بوسه 

مي زدند. توي هم مي لوليدند. چطور مي فهميدند که با کي مصافحه کرده اند و با کي نه ؟ اتابکي ، بعد که رفتند، 

گفت : «ما به ش صفا مي گوييم .» گفت : «رسم ما اين است .»  

گفت : پيرمرد از بزرگان ماست .  

گفتم : من که نفهميدم چي گفت .  

گفت : اگر بخواهي مي فهمي ، اين حرف ها ظاهر کار است ـچطور بگويم ؟ـ اصلش در هرکسي هست ، مثل دانه اي 

که در خاک باشد، بعد مي ماند که آبش بدهند، يا آفتاب به ش بتابد، البته اگر مقدر باشد. يعني مثلاً فصلش 

رسيده باشد.  

زن ها در اتاق روبه رو بودند. رفتن شان را ديدم ، همه مثل دخترخاله چادر مشکي سرشان بود. سر شام از ذکرشان 

هم گفت : خفي و جلي . و هر کدام را هم توضيح داد. ذکر آن ها خفي بود، مثلا فرض بگيريم ذکر يکي دو اسم باشد 

مثل نام و نام خانوادگي ، يا نام و نام پدر. گفت : ما در تمام اوقات ، مشغول هر کاري باشيم ، ذکرمان را مي گوييم .  

مثلاً همان وقت که گوش مي داده اند. به قول خودش ، ذکر آن ها با: «هر نفسي که فرو مي رود ممد حيات است و 

چون بر مي آيد مفرح ذات » گفته مي شود. گفت : «هم با دم مي گوييم و هم با بازدم ، و هر دو جزء را هم به يک نفس 

مي گوييم . ذکرهامان هم فرق مي کند، هيچ کس هم نمي داند ذکر آن يکي چيست ، مخصوص خود آدم است .»  

گفت : بله ديگر، ما به صوت نمي گوييم ، به صورت کاري نداريم ، خفي است ، مثل نفس کشيدن است ، نفس 

مي کشيم و نمي فهميم ، ذکر هم همين طور است .  

گفتم : خوب ، آن وقت چي مي شود؟  

گفت : مشکل است .  

براي من باز خورشت ريخت . مشکل هم بود. خوبي اش اين بود که نگفت : پس شما توي مدرسه چي خوانده ايد؟  

حالا ديگر همه را خوانده ام ، هرچه بود و نبود، به دم و بازدم. و ذکر را مثل اسم و کنيت ، آن قدر بايد گفت تا در باطن 

حاضر شود، انگار که مثلا دانه اي در درون آدم از خاک دل آدم سر بر زند، و بعد ديگر همين طور با هر گفت و بازگفت ، 

با مراقبه اي مدام ، هي رشد کند؛ هي قوت و غذاش بدهي تا شکل بگيرد و در آدم يکي ديگر سر برآورد، توي سينـۀ

آدم يا در نفسش يا اصلاً در درون پوستش ، دو تن به يک قالب . بعد، مدتي که بگذرد، بستگي به آدمش دارد، شکل 

مثالي ـ اتابکي مي گفت قالبش ـ از آدم بيرون مي آيد، در کنار آدم و يا رو در رو مي نشيند، اصلاً هست ، طوري که 

104                                                                                                                                

مي شود با او حرف زد،بگوومگو کرد. اما تا همين حالاش آدم دو تاست ، مني هست و اويي ، پس اين ها شرک است 

و شرک کفر است . نبايد؛ حتي وقتي هر دو يکي بشوند و از حرف و گفت بيفتند و از هر مجادله اي ، باز کفر است . 

اين مرحله را مي گفت اتحاد. بعد، اگر بخت با کسي يار باشد، به توحيد مي رسد. مي رسم ، اگر برش گردانم به 

درون خودم. نه ، بايد من از ميان برخيزد، به پوستـۀ آن مثال برود، همه اش همان مثال مورد ذکر شود.  

دخترخاله گفت : اين ها چيست که به اين بچه مي گويي ؟  

اتابکي گفت : بچه کجا بود. جوان است ، تحصيل کرده است .  

گفتم : مي شود قطب را ديد؟  

گفت : بايد خودشان بطلبند، ما نمي رويم ، ايشان مي طلبند.  

دخترخاله سر به زير داشت ، حتماً ذکرش را مي گفت ، يا شايد حالا ديگر داشت با مثال ذکرش بگوومگو مي کرد. کنار 

او، آن طرف ، در جاي خالي ميان او و اتابکي نشسته بودم. پرسيدم : مثال زن ها زن است يا مرد؟  

گفت : فرقي نمي کند، تازه وقتي منيت آدم ، اين تو و من بودن ما، از ميان برخيزد، ديگر جنسيت مطرح نيست .  

نه ، نمي شد. مگر حالا مي شود؟ بايد بگويم و يا با هر کلمه که مي نويسم ، و در چهار سوي هر کلمه بنشانمش . 

نوشتني نيست ، نشاندني است . غير نمي بيندش و محرم همـۀ آن نشانده ها را مي بيند که به ترصيع مي نشانم ، و 

اين که هست ، که به ديده ديدني است ، پوست است ؛ استخواني است که به ميان دهاني گشاده مي اندازيم تا 

بگذريم . مي گفت : «نمي شود گفت که چطور، اما يک دفعه مي بيني که همه چيز آدم را مي گيرد، انگار بگير کتابي را 

به دست گرفته اي ، ورق مي زني . همه اش سفيد است . بعد يک دفعه دستي مي آيد و بر چشمت کشيده مي شود، 

آن وقت بي آن که ورق بزني ، همه اش را مي خواني ؛ نه ، ببخشيد، همه اش را خوانده اي .»  

دخترخاله گفت : اتابکي !  

نه ، براي من که نبود. چلـۀ تيرکمان را مي کشيدم و ريگ گرد يا پخ دار مي رفت ، مي خورد يا نمي خورد. تازه آن 

خيابان هاي مستقيم با آن لين هاي به قاعده ، کوچه هاي صاف آسفالته . در خانه ها اغلب همه باز بود. دالاني نداشت 

يا هشتي هاي شش گوش . گفتم : منتظرم هستند.  

دخترخاله گفت : باز هم به ما سري بزن !  

آقاي اتابکي گفت : صبر کن ، من هم مي آيم .  

مي خواست تا سر خيابان بيايد. گفتم : خودم بلدم.  

توي راه گفت که به کسي نگويم . گفت : اين ها نمي فهمند.  

بيشتر از حاج عمو دلخور بود. گفت : باور نمي کنند، من خودم ديدم ، به سرم آمده است ، يک بار به جايي رسيده بودم 

که ديگر نمي دانستم کي هستم . مثلا بگير مي رفتم طبقـۀ پايين ، قسمت حسابداري ، يک دفعه مي ديدم درست 

مثل رئيس حسابداري يا بهتر مقام معاونت همه چيز را مي دانم . فرض بگير حالا تو يک دفعه جات را با من عوض کني ، 

مثلا هرچه من مي دانم بداني . در عرض يک دقيقه اين طوري مي شدم. خودم رفته بودم دکتر، يعني خانم را برده بودم 

دکتر زنانه . يک دفعه ديدم انگار پزشک زنانم . حتي توانستم بگويم چه دواهايي بايد تجويز کرد. مي فهميدم که حالا 

درست چه بايد بنويسد. بعد يک روز رفتم دادگستري ، يادم نيست براي چي . توي اتاقي کار داشتم . به پرونده ها 

نگاه کردم ، ديدم همه شان را از حفظم ، کلمه به کلمه ، حتي شاهدها را يکي يکي مي ديدم. خوب ، ديدم نمي توانم ، 

ازهمان جا رفتم سراغ بزرگ مان . گريه کردم که نمي توانم . فرمودند: «صبر داشته باش ،صالح .» نمي توانستم ، 

سعادتش را نداشتم . اگر مي شد، اگر فقط ...  

105                                                                                                                                

آه کشيد. دست هم داد، صفا نه . گفت : بي تعارف ، باز هم سري به ما بزن ، انگار کن برادر کوچک مني .  

گفت : مي خواهي تاکسي بگيرم برات ؟  

گفتم : پياده مي روم.  

رفته ام ، سال هاست سر در اندرونه کرده و گاه ايستاده بر کرانـۀ آن گرداب که گردان و پيچان فرو مي کشيد. هنوز هم 

فرو مي کشدم. گفت : هرطور دلت مي خواهد.  

راه را نشانم داد. بايست مي رفتم طرف ميدان کهنه و از آن جا نمي دانم به کجا. نرفتم . بر همان جادۀ کوبيده رفتم که 

آمده بودم. چرا به من اين چيزها را مي گفت ؟ از کجا مي دانست ؟ عموحسين را نمي شناخت . پدر حتماً داشت 

مي کند. دم در خانه پشته اي از خاک رس بود. عروس عمه بانو توي دالان نبود. مهمان پسرعمه تقي اين ها بوديم . 

تازه داشتند غذا مي کشيدند. سفره را توي سه دري عموحسين انداخته بودند. فقط ما مهمان بوديم . گفتم : من 

خورده ام.  

اول به صندوق خانه سر زدم. حسابي کنده بود. از اين طرف ، بالاي زغالداني را هم کنده بود. خاکش را حتماً حسن 

برده بود. سر سفره نديدمش . در دستداني را باز نکرد. از درز در ديدمش . يک چراغ لامپا گذاشته بود کنارش و دراز 

کشيده بود. چيزي نمي خواند. به اتاق خودمان که رفتم ، مادر آمد، گفت : راست گفتي که خورده بودي ؟  

گفتم : بله .  

بعد هم گفتم که دخترخاله و شوهرش سلام رسانده اند. اما نگفتم که قرار است نمره به من بدهند. گفت : مرد 

خوبي است .  

بعد گفت : بچه اش نمي شود.  

از بي بي هم پرسيدم. مي دانست که شوهر نکرده . نگفتم که اول به حياط خلوت فرستادندم. گفت : «هر چي 

داشت و نداشت توي سوراخ وافور کرده .» تا يادش هم بوده ، کور بوده . بعد که مي خواست برود، گفت : اما تو ديگر 

مأذون نيستي پات را آن جا بگذاري .  

گفتم : چرا؟  

گفت : همين که گفتم .  

گفتم : براي اين که درويش اند؟  

گفت : نه ، براي اين نيست .  

ـ پس چي ؟  

گفت : همين قدر به سرم هست .  

گفتم : من ديگر بچه نيستم .  

گفت : همين که گفتم ، شماها اين جا نبوده ايد، اين مردم را نمي شناسيد. واي اگر سر زبان اين و آن بيفتيد.  

گفتم : آخر چرا؟ مگر اتابکي يا آن بي بي اش چه عيبي دارند؟  

106                                                                                                                                

گفت : اين قدر سر به جانم نکن ! درضمن فکر نکن من خرم ، نمي بينم . گوشت را خوب بازکن ، مادر، اين جا آبادان 

نيست .  

رفت . پشت پاش عروس عمه آمد، از روي ايوان حتماً. دراز کشيده بودم. توي فکر همزاد اتابکي يا همـۀ آن فقرا بودم. 

من هم انگار داشتم ـحالا البته مي دانم که دارمـ همان که توي سينه ام بود و وقتي آن طور مي شدم که شدم ، به 

سينه ام چنگ مي زدم. حالا هست ، گاهي هم مي شود ـگرچه عموحسين نتوانسته بودـ مثال ذکر را از سر باز کرد. 

کار دارد، اما مي شود. و گرنه همين مي شوم که دارم مي شوم.  

گفت : يعني دست پخت من اين قدر بد است ؟  

توي سينه اش باز بود. فقط پيراهن آستين کوتاه تنش بود. يک قاچ هندوانه توي بشقاب گذاشته بود. گفتم : من غذا 

خورده ام.  

مچ پاش هم گرم بود. گفت : مي بينند.  

از آن سر ايوان و از اين پنجرۀ کوچک ممکن بود. بعد بايست چه کار مي کردم؟ فن که نمي بايست مي زدم. فقط 

مجبورش کردم خم شود، يا خودش خم شده بود تا بشقاب را بر زمين بگذارد. گفت : مگر جني شده اي ؟  

موهاش توي صورتش ريخته بود. عصباني نبود، حتي مي خنديد، ريز. عمه بزرگه گفت : عروس ، کجايي ؟ بيا اين کاسـۀ

مرا هم پر کن ، من که پا ندارم تا آن جا بيايم .  

گفت : ول کن !  

اول گوشت و پوستي ندارند، بعد شايد پيدا مي کنند، آن وقت مي نشينند، به دور از چشم هرچه غير، و با هم 

مي گويند و مي شنوند. اتابکي مي گفت : «ممکن است ذکر آدم عوض شود، بسته به مرحله است و تکليفي که 

تعيين مي فرمايند.»  

عمو را بايد ظاهرش کنم و چشم درچشم روبه روش بنشينم . صداي پايي نيامد. من که نشنيدم. بازوش را کشيد و 

نشست . حتي با آرنج به تخت سينه ام زد و دست بي اذن من رفت که ناگهان ديدم. پدر بود، با سر خم شده ، توي 

آستانـۀ در ايستاده بود. عروس عمه گفت : بايد ببخشيد، دايي جان !  

چادرش را تنگ بر سر و گرد تنش پيچاند و از همان قدر جايي که کنار پدر بود، لغزيد و رفت . نشسته بودم. فقط دو پاي 

پدر را مي ديدم. پابرهنه بود، دو گوشـۀ ناخن شستش بد جوري توي گوشت فرو رفته بود. مادر فرصت نکرده بود براش 

بگيرد. از پلکان هيچ صدايي نيامده بود. همان طور نشسته بر دو زانو منتظر ماندم. دست هم کشيدم. خواب قالي رو 

به پدر بود. چشم بسته منتظر ماندم. صدايي نشنيدم. بعد که بالاخره بلندشدم ديدمش که از جلو دهانـۀ چاه به 

سه دري داداش حسين اش مي رود. سفره پيدا بود. عروس عمه داشت خدمت مي کرد. داداش حسن هم آمد بيرون و 

از اين طرف رفت . بيرون رفتم . حواسم بود که سرم به بالاي در نخورد. از پله هاي پشت بام بالا رفتم . چفت را بازکردم. 

ماه بدر تمام بود. ماه زده مي شوم شايد. نسيمي مي آمد. تک و توکي چراغ روشن بود. همه اش پشت بام بود، 

پشتـۀ گنبدهاي خاکي . طرف دروازه نو چراغ گلدسته اي روشن بود. بر پشتـۀ گنبد اتاق خودمان دراز کشيدم. 

آسمانش پرستاره تر بود، شايد به خاطر کم نوري چراغ تيرهاي شهرداري ، يا کمي چراغ هاي خانه . حتماً در هر 

حياطي يکي دو چراغ روشن بود، اما پشت ديوارها بودند، و آن سوي بامها يا در پس پرده هاي آويخته ، درون 

دالان هايي که بوي ترشيدۀ آن دهانه هاي گشوده حتي بوي خاک يا کاهگل را محو مي کرد.  

اگر شروع مي شد، دوباره مي آمد، مي شد کاري کرد. از يک جايي در اعماق سينه ام بود، در پشت هق هقي که 

انگار جايي ميان سينه و دو لب چهارميخ شده بود و حالا حالاها بالاآمدني نبود. ذکر به انتخاب آدم نيست . همه اش 

فکر مي کنند که صورتي مثالي هست ، بعد کم کم سايه واري مي شود، حد و مرزي مي گيرد، گوشت مي آورد.  

107                                                                                                                                

ـ اين بالا چه مي کني ؟  

مادر بود، گفتم : داشتم شهر را تماشا مي کردم.  

ـ تو که انگار خواب بودي ؟  

مادر چه باريک بود! چارقد به سر نداشت . موهاش را بافته بود، يک بافه . برکنارۀ گنبد نشست . پابرهنه بود، زانوهاش 

را بغل کرد و چانه بر ميانـۀ دو کاسـۀ زانو گذاشت : با بابات حرفت شد؟  

ـ چطور؟  

ـ هيچي ، فقط گفت : «برو پيش پسرت .» طوري گفت که ترسيدم نکند چيزيت شده .  

چرا دست دراز نکرد تا مثلا به موهاي سرم پنجه اي بکشد، يا حداقل بر شانه ام بگذارد؟ توي سينه ام بود. به سينه 

چرخيدم و دو دست را ستون چانه کردم. گفتم : فقط آمدم که شهر را از اين بالا ببينم .  

گفت : خوشت مي آيد؟  

گفتم : نمي دانم .  

ـ چيزي به ت گفت ؟  

گفتم : نه .  

ديگر نمي توانستم . خس خس سينه ام نمي گذاشت . نشستم ، حالا پيشاني اش را بر ميان دو کاسـۀ زانو 

گذاشته بود: ديگر مهمان هيچ کس نمي شويم . خودمان يک چيزي مي پزيم و مي خوريم . تازه مي خواهم همين فردا 

پس فردا همه شان را دعوت کنم .  

گفتم : مگر طوري شده ؟  

گفت : نه ، اما خوب نيست . ما يک ُبر آدميم . تازه پسرعمه ات که آدم نيست . باز يک ريگ توي لقمه اش پيدا کرد. من 

که سر درنمي آورم. خودش کوبيده بود. بعد يک دفعه  تق ، يک چيزي زير دندانش صدا کرد. فکر کردم استخوان است . 

بعد که عقب نشست ، به ش گفتم . در آورد و نشانم داد. يک ريگ کوچک بود، به اندازۀ يک ماش . گفتم : «خودتان که 

کوبيديد؟» يک دفعه زد توي صورت دختر مردم ، داد مي زد: «دندان که برام نگذاشته .»  

من هم مثل او نشسته بودم ، دست بر شانه ام که زد فهميدم. گفت : تو هم بيا، مادر. با بابات يکي به دو نکن . حالا 

اختيار ما همه اش دست اوست . اين جا که مي بيني ، من کاري نمي توانم بکنم ، کسي که خياطي هاش را به من 

نمي دهد، تازه نان هم بايد بخريم .  

از پله ها که پايين مي رفتيم ، گفت : دو سال که بيشتر نمانده ، تازه پدرت است . خوب ،دست بزن هم دارد، سنگين 

هم هست ، مثل همان آجرهاي سرخ . يادت که هست ؟  

گفتم : من هم ضرب دستش را چشيده ام ، اما نه امشب .  

ـ خوب ، الحمدلله که به خير گذشته .  

بلند شده بود، گفت : تو برو پايين ، بگو و بخند، انگار نه انگار. آهسته هم به اختر بگو علي را بياورد.  

108                                                                                                                                

از روي تاقچه گره بسته اش را برداشت و نشست . گفتم : مي خواهي برات نخ کنم ؟  

سوزن را نشانم داد. نخ داشت . يک لنگه جوراب برداشت . مال پدر بود. گفت : دلم از اين تقي برگشته ، بي خود و 

بي جهت دختر مردم را زد، آن هم جلو همه . خوب ، سر و گوشش مي جنبد. جوان است ، اما اين که راهش نيست .   

نشستم . گفت : نه ، نه . بلند شو برو. پسرعمه هات ، همه شان هستند، دارند بازي  مي کنند.  

گفتم : درس دارم.   

گفت : ببين ، من مادرت هستم . بدت را نمي خواهم . اين جا آبادان نيست . مواظب رفتارت باش ؛ سرت را بينداز زير و 

کارت به کار کسي نباشد.  

آه کشيد: من همـۀ اميدم حالا به شما دو تاست .  

گفتم : من که کاري نکردم.  

همين طوري گفتم ، فهميد. گفت : اين تقي بچه اش نمي شود، دکتر هم مي ترسد برود. گفتم که بداني .  

روبه روش را نگاه مي کرد. حالا، صبح جمعه به جمعه مي آيد، مي نشيند با آن خرمن موي سپيد و خاکستري ، بيني 

تير کشيده و نه چين ها، که شيارهاي زير دو چشم و دو خط سايه دار در دو سوي لب و از گذشته هاش مي گويد، از 

اين ميرزامحمودش و از ما که اين ها بماند براي بعد.  

پسرعمه از پايين داد زد: زن دايي ، پس کجا رفتي ؟   

مادر خنديد: مي بيني ؟ نمي گذارد. بلند شو، تو هم بيا.   

گفتم : من که گفتم .  

مادر چارقد به سر کرد، بلند شد، و دو پته اش را از دو سو به پشت سر برد و گره زد. گفت : خوب ، نخواستي نيا، اما 

اين جا هم نمان .  

نماندم. جزوۀ حسن را هم گرفته بودم. خوش خط و به قاعده . صورت و حل همـۀ مسئله ها را نوشته بود. جواب ها با 

خط قرمز بود. همزادي نداشت . اتابکي مي گفت : «هست ، همه دارند.» اصلاً دلم مي خواست شروع شود، اين 

قندرون يا تيزونه يا بادکنک يا هرچه که بود، مدام داشت بزرگ و بزرگ تر مي شد و انگار ديگر داشت راه بر دم و بازدم 

مي بست . شايد هم مي ترکيد، اگر کسي کاري به کارم نداشت . براي همين شايد گوشه مي گرفته اند؛ به مراقبه 

مي نشسته اند. چراغ عروس عمه بانو روشن بود. خودش بود، داشت چيزي مي برد. دو سه پاکت دستش بود و يک 

ظرف بزرگ آجيل خوري . از پله هاي آن طرف مهتابي پايين نرفت . مي آمد، از کنار ديوار کاهگلي ، توي سايه . توي ايوان 

پايين عمه بزرگه نشسته بود. چرت مي زد. عروس عمه بتول سر منبع داشت چيزي آب مي کشيد. پشت به در کردم ، 

انگار مثلاً دارم مسئله اي را حل مي کنم . چراغ را خاموش کرد، تا پشت سرم هم آمد، ايستاده بود. آدم به ناگهان 

سردش مي شود، همان طور که کسي برهنه به ناگهان در معرض باد پاييزي بايستد. نه ، مثل وقتي است که مو از 

ترس يا سرمايي ناگهاني بر تن سيخ مي ايستد و پوست دانه دانه مي شود؛ يا وقتي خواب و بيدار پايي بر پله اي 

مي گذاريم ، اما تا پاي ديگر را برمي داريم ، مي فهميم که پله اي در کار نيست . بيشتر پوست گردن مورمور 

مي شود،  يا آن نسيم بر آن مي گذرد. گفت : بلند شو، بيا پايين .  

گفتم : نمي آيم ، درس دارم.  

ـ درس دارم ، درس دارم !  

109                                                                                                                                

چرا ديگر گوش هاي آدم داغ مي شود؟ گفتم : نمي آيم .   

گفت : بابات زدت ؟   

چرخيدم : به تو چه !  

گفت : طوري که نشده بود.  

گفتم : برو، تو را به خدا!  

گفت : پس تو هم بيا. يک کاري نکن که انگار کنند چيزي بوده . تازه طوري که  نشده بود، تو فقط مثل بچه ها مچ پاي 

من را گرفته بودي .  

همين بود. بوي عطر هم يادم بود، عريان ، بي آن زائده ، يا بهتر، لفاف بوي تند ترشيدگي . حالا هم فقط همان بود. 

دست خودم نبود، همين طورها بود که مي گويند، يعني دست به ناخواست و به ناگهان بي اختيار آدم مي رود و بر 

انحناي جايي مي نشيند، همان طور که کبوتري پرپرزنان بر شانـۀ پدر اميرو مي نشست و نشسته و ننشسته باز پرپر 

مي زد، چند بال ، پابه پا مي کرد، از اين پنجه تا آن پنجه ، و يا بگيريم از اين انگشت تا آن انگشت دست ، و به جاي بال 

دل آدم بزند، وقتي پوست کف دست و هر پنج پنجه بر گرما يا انحناي هر جا که هست مي لغزد.  

گفتم : حالا تو برو!  

راست مي گفت . پسرعمه از آن پايين ، از توي درگاهي عموحسين ناکام داد زد: پسردايي ، بلند شو بيا ديگر! يک 

پامان لنگ است .   

بانو گفت : حالا ديگر بلند شو!  

داداش حسن حاضر نشده بود بازي کند. پارسال با هم ياد گرفتيم . همه بودند. بعد از شام آمده بودند. فقط عمه بزرگه 

و شوهر عمه کوچکه ، ميرزانصرالله ، نبودند. نشد که بازي  کنيم . پسرعمه تقي مي گفت : امشب ديگر وقتش است .   

دخترعمو، بچه به بغل ، مي گفت : گور پدرش هم کرده ، ديگرَبسم است .  

پسرعمه تقي مي گفت : مگر کار نامشروع مي کند، مرد است ، ديگر.  

مي خنديد. بعد هم گفت : مي بيني دايي ؟ خدا اقبال بده ، ما را ببين که از دست زن مان بام به بام فرار مي کنيم ، آن 

وقت اوستايدالله ... ماشاءالله بابا!  

دخترعمو گفت : تو را به خدا دست به دلم نگذار. آخر اين هم شد مرد. هفته به هفته نمي آيد، بعد هم که مي آيد 

دستش را مي گيرد به ... لا اله الا الله .  

پسرعمه گفت : پس مي خواستي به کجاش بگيرد؟  

خواند:  

    گفتن از زنبور بي حاصـل بود            با يکي در عمر خود ناخورده نيش  

    تا ترا حالي نباشد همچو ما            حال مـا باشـد تـرا افســانه پيـش  

عروس عمه بتول پاهاش را جمع کرد. چادر بر شکم بر آمده اش کشيده بود. چطور  توانسته بود آن طور چهارزانو 

بنشيند؟ عمه کوچکه گفت : تقي ، ليچار نگو.  

110                                                                                                                                

پسرعمه تقي مي خنديد و بر زانوش مي زد. به پدر هم پيله کرد، مي گفت : دايي ، تو را  به خدا سهم ما هم برسد.  

پدر گفت : چه گنجي ، دايي ؟ برادر ما که هرچه ته خانه بود و نبود فروخت . تازه توي بارو که کسي گنج چال نمي کند. 

از سيمان هم محکم تر است .  

پدر مي گفت : قطر اين بارو از دو سه متر هم بيشتراست . قديم ها زمين که ارزش نداشته ، از همان پشت بارو پي 

ريخته اند و آمده اند بالا. خوب اگر يک مترش مال ما باشد، خودش خيلي است .   

عمه کوچکه گفت : خدابيامرز آن ناکام هم همين را مي گفت . يک دفعه هم شروع کرد، اما فقط توانست يک بغل از 

توش در بياورد که حالا شده زغالداني .   

اول دخترعمو رفت ، اما بچه هاش ماندند. دختر بزرگترش دردانه خانم ما و محمدحسين  عروس عمه بتول را سرگرم 

مي کرد. مادر بالاخره گفت : ما از فردا ديگر توي اتاق خودمان غذا مي خوريم . مي خواهيم تا پسرها درس شان تمام 

بشود، همين جا بمانيم .  

عمه کوچکه گفت : حالا که به ما رسيد؟  

پدر گفت : آبجي ، عصمت راست مي گويد، ما که ديگر مسافر نيستيم .   

مادر، شب ، جاي ما را توي مهتابي انداخت . دراز که کشيديم پامان فقط يک وجب تا لبـۀ مهتابي فاصله داشت . نرده 

يا ديوارک نداشت . مادر مي گفت : مواظب باشيد.  

مجبورم کرد کنار در و رو به راهرو بخوابم . داداش حسن غلت نمي زد. پسرعمه تقي اين ها پشه بندشان را زده بودند. 

پسرعمه رضا و زن و بچه هاش توي ايوان خودشان  مي خوابيدند. پسرعمه احمد و زن و بچه هاش جلو اتاق شان ، 

توي حياط ، خوابيده بودند. فقط دخترعمو و بچه هاش توي اتاق شان بودند. درها را بسته بودند. توي دالان باز 

به عروس عمه برخوردم. روي پله نشسته بود، آفتابه به کنارش . وقتي مي خواستم از پهلوش رد بشوم ، گفت : بيا، 

کارت دارم.  

گفتم : من ديگر بات کاري ندارم.  

گفت : گفتم ، بيا.   

بعد هم گفت : تو برو آن تو.   

با آفتابـۀ خالي رفتم . گفت : نترس ، با بابات حرف زدم.  

بيرون بود، پشت در بسته . گفتم : چي گفتي ؟  

گفت : مي دانستم به تقي نمي گويد؛ اما خوب ، ممکن بود به مادرت بگويد.  

پرسيدم : آخر چي گفتي ؟  

فقط بوي تند ترشيدگي مي آمد. صداي کوبـۀ در آمد. چرا ديگر در را کلون کرده بود؟ باز در زدند. تا مي شد در مستراح 

را کيپ بستم . بالاخره يکي آمد. از غرولندهاي دخترعمو فهميدم که اوستايدالله پشت در بوده . باز انگار دست خالي 

آمده بود. مي گفت : حالا بگذار بيايم تو.  

پچ پچ هم کردند. بعد صداي اوستايدالله آمد: مگر پولت نمي دهم ؟ خودت بخر ديگر. تازه چي بگيرم؟ شندرغاز که 

111                                                                                                                                

بيشتر به من نمي دهند.  

دخترعمو گفت : به من چه .  

باز پچ پچ کردند. دخترعمو گفت : باز شروع کردي ؟  

بالاخره هم رفتند. اما انگار نصف شب ، يا شايد هنوز نصف شب نشده ، صداي داد و قال شان بلند شد. چراغ شان 

روشن بود، داداش حسن هنوز خورخور مي کرد. دخترعمو اين طرف دهانـۀ چاه ايستاده بود. اوستايدالله توي 

درگاهي شان ايستاده بود. مي گفت : حالا چرا رفته اي آن جا؟  

دخترعمو گفت : مگر تو قول ندادي ؟  

داد مي زد. استاد آهسته گفت : چرا داد مي زني ؟ مردم بيدار مي شوند.   

ـ بيدار بشوند.  

ـ بي آبرويي در نياور، زن ! بيا تو.  

از درگاهي آمد پايين ، مي گفت : «بيا برو تو!» بعد ديگر درست و حسابي راه افتاد، باغچه طور وسط را دور مي زد و با 

دو دست گشوده دخترعمو را دنبال مي کرد، مي گفت : برو  تو، زن !  

دخترعمو گفت : شوهر نمي خواهم ، مگر زور است ؟  

پسرعمه رضا گفت : دوباره چي شده ، مش يدالله ؟  

پسرعمه تقي هم بيدار شده بود و از همان مهتابي رو به حياط خم شده بود، مي گفت : مگر صد دفعه نگفتم ، يک 

نخود کافور بريز توي غذاش ؟   

به عمد داد مي زد، تا همه را بيدار کند. عروس عمه توي پشه بندشان نشسته بود.  سايه اش را مي ديدم. اوستايدالله 

همچنان دخترعمو را دنبال مي کرد، با همان دو دست  گشوده : برو، برو تو، زن .  

دخترعمو مي گفت : تو همين چهار تا را نمي تواني نان بدهي .   

پسرعمه رضا بالاخره صداش در آمد: خجالت بکشيد! توي اين خانه دختر و پسر دم بخت هست . اين که نشد کار.  

بعد چراغ اتاق عمه کوچکه هم روشن شد. اوستايدالله ، همان طور که باغچه را دور مي زد، با همان دو دست گشوده ، 

گفت : شما به ش بگوييد اوستارضا، زن بايد تمکين کند.   

آخرش هم از پشت سر يک بافه از موهاش را گرفت . اول دخترعمو دست در آورد. بعد ديگر حسابي گلاويز شدند. 

يدالله بد جوري مي زد. پسرعمه تقي مي خنديد. آمده بود پايين ، با پاي برهنه . فقط چراغ اتاق ما روشن نبود، اما 

سايـۀ پدر توي درگاهي مهتابي پيدا بود. گفت : بابا يکي اين را بگيرد، زن را ناقص کرد.  

پسرعمه احمد داشت بافـۀ مو را از چنگ استاد بيرون مي آورد. بالاخره هم پسرعمه تقي از پشت بغلش کرد. اما 

مگر دخترعمو ول کن بود. از همان پايين مي زد، چپ و راست . حتماً چشم هاش را بسته بود که اين طور مي زد. استاد 

گفت : مي کشمش ، بايد تمکين کند.  

زن ها دخترعمو را بلند کردند. پدر انگار مواظب ما هم بود. ما که نه ، من . داداش حسن اصلاً بيدار نشد، شايد هم 

همين طوري خورخور مي کرد. پدر گفت : مي افتي ، پسر، کله ات داغان مي شود.   

112                                                                                                                                

دراز کشيدم ، اما سر و ته و در پناه ديوار. داشتند صورت دخترعمو را سر منبع مي شستند. اوستايدالله را برده بودند 

توي اتاق خودشان . دخترعمو بعد رفت . عمه کوچکه داشت باش حرف مي زد، انگار دلالتش مي کرد و بالاخره از 

درگاهي هلش داد تو و در اتاق را هم بست . پسرعمه تقي کل زد، بلند. همه مي خنديدند. پسرعمه تقي 

مي خواند:  

ـ بادا بادا، مبارک بادا،  

ـ ايشاالله مبارک بادا!  

ـ کوچه تنگ و ريگيه   

ـ عروس کوتاه و خيکيه .  

عمه بزرگه گفت : «شر درست نکن ، تقي .» و هلش داد به طرف دالان . بعد ديگر چراغ ها يکي يکي خاموش شد. 

چراغ ما که خاموش بود. فقط چراغ پسرعمه تقي اين ها روشن بود. توي پشه بندشان بودند و صداي پچپچه شان 

مي آمد. تا سايه شان را نبينم ، پشت به آن ها  خوابيدم. اما مگر مي شد خوابيد؟ شايد هم از خورخور حسن مان 

خوابم نمي برد. تکانش هم ه دادم ، فايده اي نداشت . بلندتر هم شد، انگار که بخواهد مانع شود که من پچ پچه هاي 

آن ها را بشنوم. نرمه بادي هم مي وزيد. خنک بود و غلت که مي خوردم ، تشک حسابي خنک بود. چراغ شان هنوز 

روشن بود. صداي همان خنده هاي ريز عروس عمه بانو مي آمد.  

پاهام يا حتي کف دست هام سوزن سوزن نمي شد، ولي چيزي انگار داشت شروع مي شد؛ اما نه به کندي دم و 

بازدم که هماهنگ با ضربان نبض ، براي همين هم سينه ديگر خس خسي نداشت ، بلکه درد بود، انگار سينه نه 

قفسه که قفس باشد و دنده ها بخواهند از هم باز شوند، آن قدر که مي ترسيدم همين حالا بشکنند، و آن مهِ حتماً 

سياه و غليظ و چسبنده از ميان ترک ها به بيرون نشت کند و بعد همين طور معلق جلو صورتم بماند. براي همين بايد 

ذکري داشت ، خفي يا جلي ، تا قالبي پيدا کند، تا اصلاً به مجرد بروز يا ظهور شکلي بگيرد. غلتي زدم ، يا شايد 

دست و پايي تکان دادم که غر حسن مان در آمد: «بگير بخواب ديگر.» از جايي هم صداي مناجات کسي مي آمد، به 

صوت خوش :  

         برخيز که عاشقان به شب راز کنند    گرد در و بام دوست پرواز کنند  

بعد ديگر حسابي دو پام را در بغل گرفتم ، خودبه خود. شايد هم گلوله شده بودم. از جايي بوي تند کافور مي آمد، 

شايد هم چون به فکر مرده شوي خانه افتاده بودم بوش را مي شنيدم ، همين بوي تندي که انگار به خورد متقال 

کفن ها رفته است . صداي غش غش خندۀ عروس عمه بانو را هم شنيدم. ماه حالا درست پشت کنگره هاي لبـۀ

پشت بام بود. بوي نوره هم آمد. نه ، داشتم بر لزج آن راهرو تاريک و باريک مي رفتم ، دست به ديوار طرف چپ . طرف 

راست جلو هر اتاقک پرده اي آويخته بود. هر کدام يک چراغ موشي داشتند. حسن مان گفت : چرا نمي گذاري ، بخوابم ؟  

داد زد. آهسته گفتم : دارد شروع مي شود.   

گفت : چي ؟  

گفتم : همان !  

حالا ديگر راحت مي توانستم گلوله بشوم ؛ يا بپيچم ؛ يا دست هاي مشت شده ام را توي گودي شکمم فرو کنم و 

سرم را هي به چپ و راست بپيچانم . گفت : چيزي نيست ، خواب مي ديدي ، حتماً.  

شايد هم دست بر سرم کشيد، يا شانه هام را ماليد. آن مه غليظ را تنها در هواي شرجي يا دمدمهاي صبح هاي 

سرد زمستاني مي شد ديد. حالا ديگر، مثل درد دندان ، سينه ام زق زق مي کرد. مه رگه هاي سرخ هم داشت . گفت : 

تقصير خودت است ، ولش کن .   

باز هم چيزهايي گفت . دست بر پيشاني ام مي کشيد، بعد هم شانه هام را مي ماليد. مي گفت : از چي مي ترسي ؟ 

113                                                                                                                                

فقط دو تا تجديدي داري .   

ماه حالا درست بالاي سرم بود. بدر نبود. صداي غارغاري هم مي آمد. گفت : بگير بخواب .   

بعد هم صداي خورخورش بلند شد. بعدها حتي باور نمي کرد که همان طور شده بودم که مي شوم. مادر مي گويد: به 

من رفته .  

صبح نه از هرم آفتاب که از تق تق چيزي بيدار شدم. حسن مان نبود. حتي جاش را جمع کرده بود. عروس عمه بانو 

گفت : ساعت خواب !  

توي اتاق شان نشسته بود و کتاب مي خواند. سماور مادر هنوز روشن بود. داداش حسن وردست پدر شده بود. اختر 

داشت با آفتابه آب بر خشت و ساروج بارو مي ريخت . مادر گفت :  بيا اول يک چيزي بخور.  

توي حياط دردانه و اقدس داشتند محمدحسين را راه مي بردند. بعد گفت : امشب خانـۀ خاله شازده مهمانيم .  

گفتم : من درس دارم.   

گفت : تو که ، مادر، نمي خواني .  

گفتم : کجا بخوانم ؟  

وقتي کتاب و دفترم را از تاقچه برداشتم ، گفت : نه ، اول برو يکي دو ناوه کمک داداشت بکن .  

داداش حسن گفت : اگر خواستي مي تواني بروي توي اتاق من ، درش باز است .  

پدر بر چهارپايه اي نشسته بود و سيگار مي کشيد. تيشه را برداشتم ، گفت : تو اين طرف را بکن ، حالا ديگر خوب خيس 

خورده .  

اگر تا عمق زغالداني مي کنديم ، خودش يک متري مي شد. گفتم : بابا، تاقش نريزد.  

گفت : تو کارت را بکن ، آن هايي که اين جا را ساخته اند، فکر اين اش را هم کرده اند.  

مثل سنگ بود. دو دستي تيشه مي زدم و بعد با يک دست . انگار بارو تيشه را پس مي زد. پدر گفت : بده به من .  

بعد هم يادم داد که چطور بکنم . سر حال بود. نوبت به نوبت مي کنديم . داداش حسن با ماله خاک توي ناوه اش 

مي ريخت . پر که مي شد پدر مي گذاشت روي سرش . نخواست که من هم ببرم. رسيده بوديم به بالاي زغالداني که 

صداي تقه آمد. صداي خمره يا سفال نبود. صداي آهن مي داد. راحت کنده مي شد. اختر بي خود رفته بود که باز آب 

بياورد. پدر گفت : بده به من ببينم .   

بعد هم به حسن مان گفت : حالا ديگر نمي خواهد خاک ببري .   

داشت با نوک تيشه ديوار را مي خراشيد. يک ورقـۀ آهن بود. گفت : آن در را ببند.   

چفت در را هم انداختم . حالا داشت با قلم و چکش دورتادور ورقـۀ آهني را درمي آورد. راحت کنده مي شد. سنگ و 

ريگ هم داشت . اختر به در مي زد. پدر داد زد: تو ديگر نمي خواهد کمک کني ، برو مواظب بچه ها باش ، نيفتند توي 

چاه .   

يک صندوق آهني سبز کم رنگ بود. چفت و ريزه داشت و يک قفل فولادي زرد رنگ هم از ريزه اش آويزان بود. 

114                                                                                                                                

گذاشتش روي چهارپايه . اول با دست روش را پاک کرد. يکي دو بار قفل را کشيد، بعد چرخاند. جلوش زانو زده بود. 

گفت : آن پيچ گوشتي را از توي صندوق بده به من .  

حسن مان گفت : درش قفل است .  

خودش بلند شد. کليد توي جيب جليقه اش بود. صندوق پدر يک هوا بزرگتر بود. خودش باز رنگش زده بود، سبز. باز 

هم پشت به ما در صندوقش را باز کرد. من داشتم خاک و گرد اين يکي صندوق را با تکه کهنه اي پاک مي کردم. 

حسن مان آن طرف زانو زده بود. پدر گفت : برويد عقب .  

نوک پيچ گوشتي را کرد زير چفت . دست چپش داشت مي لرزيد. چفت راحت شکست .  

رنگ لبه هاي صندوق پوسته پوسته شده بود. دو انگشتش را بر لبه گذاشت ، نگاه مان کرد، گفت : حتي به مادرتان 

نبايد حرفي بزنيد.  

باز نکرد، يا شايد زنگ زده بود که راحت باز نمي شد. گفت : شماها ديگر بزرگ  شده ايد، مي فهميد که به زن ها اصلا و 

ابدا نمي شود اعتماد کرد.  

همين طور دست دراز کردم تا پوستـۀ رنگ را از بدنه اش بکنم ، زد پشت دستم . گفت :گوش تان را خوب باز کنيد، اگر 

عمه ها بفهمند، ديگر واويلا.  

داداش حسن گفت : بابا، اين که خمره نيست .   

بعد به اشارۀ انگشت دو برآمدگي روي درش را نشان داد: تازه ساز است .  

پدر نگاهش کرد: منظور؟  

ـ هيچي ، فقط خواستم بگويم خمره نيست .  

پدر فشار آورد. محکم بود. گير داشت . دست دراز کردم و قلم را برداشتم ، دادم دستش . نوک قلم را زير لبه اش کرد، 

فشار داد. داداش حسن گفت : قفلش خارجي است . اصلاً زنگ نزده .   

پدر گفت : تو خفه !  

من گفتم : چکش مي خواهد.  

باز در صندوقش را بسته بود. همان دو برآمدگي را داشت . قفل صندوق پدر کوچک تر بود. بلند شدم تيشه را آوردم ، 

دادم دستش . جاي صندوق درست بالاي زغالداني بود. پدر قلم را گذاشت زير لبه و با ته تيشه زيرش زد. دور مي زد. 

داداش حسن صندوق را  گرفته بود، بعد تا پدر بيايد قلم و تيشه را زمين بگذارد، در صندوق را راحت باز کرد. کتاب بود، 

کنار هم چيده . پدر اول يکي را برداشت . يادم نيست که من کتاب را توي هوا  گرفتم يا حسن . بعد دو تا دو تا 

برمي داشت و به دست من مي داد. بعد ديگر کاغذ بود، تا زده . ده بيست تايي هم طومار بود لوله پيچ شده ، مثل 

ميله اي محکم بود. نخي هم دورشان پيچيده شده بود. ته صندوق هم کاغذ پاکت گذاشته بودند. ورقـۀ ته صندوق نو 

بود، برق مي زد. طومارها سنگين بود. داداش حسن گفت . پدر يکي را گرفت ، نخش را پاره کرد و بازش کرد. وسطش 

يک ني بود. بقيه اش را هم نگاه کرد از هر دو طرف .  

داداش حسن گفت : من که گفتم .   

تاي يکي از کاغذها را هم باز کرد. هشت يا حتي شايد شانزده تا خورده بود. قد يک سفره بود. داداش حسن گفت : 

سکه هاي طلا را معمولاً توي خمره مي ريخته اند.  

115                                                                                                                                

پدر کتابي را هم برداشت . جلد چرمي بود. ورق زد، جلدش را شکست ، به شيرازه بندي اش نگاه کرد. گفتم : بابا، 

پاره شان نکن ، حيف اند.  

داشتم کاغذ را باز مثل اولش تا مي زدم. يکي ديگر برداشت ، انگار مي خواست از وسط دو نيمه اش کند، يا همان طور 

که قند مي شکست لبه اش را بپراند. گفتم : بابا فقط کتاب است و کاغذ. چيزي توشان نيست .  

با پشت دست زد توي صورتم : تو ديگر خفه شو، اين قدر بلند حرف نزن !  

تاي يک کاغذ ديگر را باز مي کرد. نشد، جر خورد. تاي آخرش را که باز کرد، سر کاغذ به زمين رسيد. همه اش 

نوشته بود، به خط ريز. عنوان ها گاهي به جوهر قرمز بود.   

به در زدند. مادر بود. داشت در را تکان تکان مي داد: چرا اين در را بسته ايد؟  

به پدر نگاه کردم. حسن مان داشت طومار را گرد ني مي پيچاند. پدر دست توي جيب جليقه اش داشت . قوطي 

سيگارش را در آورد. پرسيدم : باز کنم ، بابا؟  

ته سيگار را چند بار بر لبـۀ براق صندوق زد، حتي با زبان تر کرد و بعد کبريت کشيد. مادر داد زد: چيه ، چي شده ؟ 

حرف بزنيد. چرا در را باز نمي کنيد؟  

کون خيزه تا ديوار پشت سرش عقب کشيد. تکيه نداد. پک زد. داشت با سبيلش بازي مي کرد. عادتش نبود. گفت : 

بلند شو، باز کن .  

اختر هم بود، آفتابه به دست . نگذاشتم بيايد تو. پدر گفت : خوب ، حالا ببندش .  

مادر نشست . چند کتابي برداشت . جلد چرمي بود. خطي بود. سر و ته گرفته بود. باز  به صندوق نگاه کرد، بعد هم 

به دهانـۀ تازه اي که بالاي زغالداني بود. گفت : بلندشو، برو به عمه بزرگه ات بگو بيايد بالا.  

پدر گفت : به آن ها چه ربطي دارد؟  

ـ همين حالا بگذار ببينند؛ و گرنه همه شان خيال مي کنند حتماً چيزي بوده .  

پدر ديگر دوزانو نشسته بود و سيگار داشت ميان دو انگشتش دود مي کرد. مادر به داداش حسن گفت : برو آهسته به 

عمه بزرگه ات بگو بيايد بالا، بگو بابام کارتان دارد.  

پدر چشم بسته بود. کمر خاکستر سيگارش داشت مي شکست . پرسيدم : بگذارم سر جاشان ؟  

هيچ کدام جواب ندادند. باز پرسيدم. پدر چانه اش را بر همان دستي گذاشت که آتش سيگار داشت به انگشت هاش 

مي رسيد.   

عمه وقتي ديد، به گريه افتاد. ديگر فق فق نمي کرد. بالاخره هم در آغوش داداش حسن از حال رفت . من هم کمک 

کردم تا توي درگاهي صندوق خانه بنشيند. هق هقش که بلند شد، خيال مان راحت شد. سر به اين سو و آن سو 

تکان تکان مي داد و اشک از لابه لاي مژه هاي واسوخته اش مي جوشيد: واي ، واي !  

پدر بالاخره سر برداشت : مال حسين است ؟  

ته سيگارش را انداخته بود. عمه بزرگه باز واي واي کرد. پدر داد زد: پرسيدم مال حسين است ؟  

116                                                                                                                                

نفس عمه ديگر بالا نيامد. سينه اش به خس خس افتاده بود، يله شد. اين بار خود پدر گرفتش . کاهگل نم زده به 

هوشش نياورد. مادر اختر را فرستاد تا از عروس عمه صغرا سرکه بگيرد. کنزالحسيني بود و يکيش هم مرآتالخيال . 

مادر گفت : چيه ، چرا عزا گرفته ايد؟  

کتاب ها را دسته مي کرد و توي صندوق مي ريخت . زياد آمد. تازه براي طومارها و آن  همه کاغذهاي تا زده جا نبود. 

پدر گفت : اقلاً بگذار بچه هات يکيش را ببينند.  

چاپي هم داشت ، نه مثل کتاب هاي ما. انتهاي هر خط کم کم رو به بالا انحنا پيدا مي کرد و بالاخره روي خودش خم 

مي شد. حاشيه هم داشت ، اما ريزتر، همان طور که بر حاشيـۀ پرده هاي قلمکار بته جقه مي زنند. پدر گفت : بده 

دست داداشت ببينم چي هست .  

دادم. داداش حسن ورق زد. نگاه کرد يا نکرد، نفهميدم. گفت : نمي توانم .  

پدر نعره زد: پس ده سال گذاشتمت مدرسه که چي ؟  

گفت : عربي است .  

گفتم : نه ، فارسي است ، ببين ...   

گرفتم و همان صفحه را از جاييش خواندم :  

براي محبت و بيتابي اين طلسم را در شب جمعه بر پارچـۀ مطلوب بنويسد، و  فتيله کرده ، در چراغ نو با روغن 

خوشبودار بسوزد و روي چراغ به جانب مطلوب کند، به مجرد روشن شدن فتيله مطلوب بيقرار شود.  

بعدش را ديگر نتوانستم . پدر از حسن مان پرسيد: درست خواند؟  

داداش حسن گفت : بله ، اما از اولش نخواند.  

پدر گفت : همين جا را که خواند، درست بود؟  

ـ بله .  

پدر از حسن مان پرسيد: خوب ، بعدش ؟  

داداش حسن هم نمي توانست . من گفتم : يک مستطيل است ، خانه خانه . و توي خانه هاش نوشته يک ؛ اين جا ١٦ 

است ؛ اين جا باز يک . همين طور يک عددي نوشته . اين جا هم امص ، يا عام ١١.  

پدر پرسيد: بعدش چي ؟  

حالا ديگر از من مي پرسيد. هم املا و هم انشاي داداش حسن بهتر از من بود. خطش هم پخته بود، نه مثل خط من 

که گرچه استادانه است ، اما هنوز هم شيرين نمي توانم بنويسم . تمرين کرده ام ، سال هاست . نمي شود. مي دانم 

که قلم نسخ مثلاً چطور است . خوب است چقدر پول به فاضلي داده باشم يا بالاي ني و مرکب داده باشم ؟ 

مشق هاي ميرزاي کلهر را به هيچ کس نشان حتي نداده ام. به نسخـۀ احضار مي ماند. اگر «ي » را بنويسيم بارها، و 

با آن تمرکزي که لازمـۀ نوشتن است ، حتماً «ي » مثالي يا «ي » نوشته بر لوح ازل حاضر مي شود. شيخ فاضلي 

مي گفت : «نفست را بايد حبس کني و بي آن که ني را برداري کلمه را  بنويسي .» استاد قطعه نويسي بود. 

مي گفت : «خدا لعنت کند عمادالکّتاب را که خط را داد به دست عوام.» از ديدن کتاب هاي چاپ سنگي رعشه 

مي گرفت . دارم من . هيچ وقت حاضر نشدم بفروشم شان . سرمشق هاش را نگه داشته ام. قاب شان مي کنند. بشکند 

دست قاب ساز!  

117                                                                                                                                

طوماري را باز کردم ، « نوع ديگرها»ش را به جوهر قرمز نوشته بود. يکيش را خواندم از وسط :  

 اين علامات را که مثل نقش است صحيح مطلق بنويسد که خطا نخورد.  

داداش حسن گفت : خط نخورد.  

گفتم : اين طور نوشته .  

پدر گفت : مي گذاري بخواند؟  

خواندم :   

و در نوشتن به سه نوع اختيار دارد: خواه بر پارچـۀ کاغذ نوشته ، عطريات و شهد بر کاغذ ماليده ؛ يا فتيله ساخته و 

روغن خوشبودار پنبـۀ طاهر پيچيده و در چراغ نو نهاده ، روي چراغ جانب مطلوب کرده ، روشن کند و خود حاضر ماند، 

اگر فتيله ...  

ديگر نتوانستم . حسن مان گفت : علي التواتر.  

پدر گفت : اگر مي تواني چرا خودت نمي خواني ؟  

ساکت شد، باز من خواندم :  

عليالتواتر شب و روز تا هفته روشن دارد، مطلوب بيقرار شده ، بيايد. و ترکيب دوم اين که بر شانـۀ گوسفند 

نوشته ، شهد مالد، زير آتش دفن کند و آتش هروقت بماند مطلوب بيقرار گردد. و ترکيب سوم اين که در سفال 

آبنديده بنويسد و زير آتش  بدارد، مطلوب بيقرار شود. اين عمل از طوفان است و نقش اين است ...  

ديگر حسن مان هم نمي توانست . مربع مستطيل بود، خانه خانه کرده ، و بعد ١١، ١٨هـ، و همين طور توي هر خانه 

چيزهايي بود و گاهي انگار يک حرف انگليسي يا مثلا خط ديگري و آخر هم : فلان بن فلان علي حب فلان بن فلان .  

پدر بلند شد، طومار را گرفت و خودش به گرد ني اش لوله کرد، نخ پاره شده را باز کرد و دور طومار پيچاند و گره زد. به 

مادر گفت : مال آن ناکام است ، خودم سر جاشان مي گذارم.  

عمه گفت : همه اش همين کارها را مي کرد. خير نبيني زن که اين بلاها را سر برادرم  آوردي .  

بعد باز به هق هق افتاد، اما ديگر سکسکه بود. عمه کوچکه گفت : بلند شو، بلندشو، آبجي !   

زير بالش را گرفت ، فقط تا سر پله ها بردش . بعد خودش آمد، گفت : اين ها را مي خواهي چه کار کني ، داداش ؟  

ـ نگه شان مي دارم ، يادگار برادرم هستند.  

آن قدر بلند گفت که عمه ديگر چيزي نگفت . پدر داشت با آن دست هاي بزرگ ، انگشت هاي گره دار، طومارها را از سر 

نو باز مي کرد، سر و ته يا درست ، نگاه شان مي کرد و بعد لوله مي کرد. داداش حسن هم رفت . عمه کوچکه داشت به 

عمه بزرگه مي گفت : باز که شروع کردي ؟ خودت کردي ، برش داشتي برديش جوباره ، پهلوي نمي دانم کي . من که 

يادم است .  

پدر به من گفت : اين جا نشسته اي که چي ؟  

118                                                                                                                                

پدر همه چيز را به قاعده مي چيد، کتاب بر کتاب و طومارها و کاغذهاي چندين و چند بار تا زده را ملاطشان مي کرد. 

بلند شدم. عموحسين همين کارها را مي کرد، روي چراغ به جانب خانـۀ مطلوب ، و توي همين صندوق خانه يا اتاق 

ما تا کوکبش بيايد.  

پدر صندوق را آورد توي اتاق ، به رف ها نگاه مي کرد. به مادر گفت : آن چهارپايه را بياور ببينم .  

بر رف گذاشت . لبـۀ صندوق از رف بيرون زده بود. چفتش شکسته بود و قفل فولادي زرد  رنگش ، آويخته از ريزه ، هنوز 

تکان تکان مي خورد. پدر گفت : هيچ کس مأذون نيست به اين دست بزند.  

هلش هم داد. جا نمي شد. از چهارپايه که پايين آمد، دورتادور را نگاه کرد. آستين هاش را پايين کشيد. چشم هاش ، 

آن دو مردمک ميشي اش يک طوري بود، همان طور که مي گويند، دودو مي زد. چانه اش مي لرزيد. سبيلش آبخور 

نداشت ، به لب پايين مي گرفت شان . دست هاش را مشت کرد. مي دانستم دارد چيزي اتفاق مي افتد. حتماً دعوايي 

راه مي انداخت . اما يک دفعه چهارپايه را برداشت و به طرف صندوق خانه رفت . همه ، حتي بچه ها ساکت بودند، تا 

وقتي که هاي واي اولش بلند شد، طوري که نفس آدم بالا نيايد و يک دفعه و به دمي طولاني توي هوا فوت کند. 

هاي واي دومش بلندتر بود. مادر به اختر گفت : چرا نشسته اي ، دختر؟ بلند شو يک پياله چاي درست کن .  

عمه کوچکه هاج و واج مانده بود، با دهان باز نگاه مان مي کرد. گوش مي داديم . گفت : ديوانه شده ؟  

با سومين هاي واي ، بلندتر از دو تاي ديگر، اختر بلند شد. عمه کوچکه رفت تا باز زير بال خواهرش را بگيرد، مي گفت : 

بلند شو، با گريه که زنده نمي شود.  

قفل حالا ديگر ايستاده بود. از اين جا عين صندوق پدر بود، همان که پول بازخريدش را  حتماً توش گذاشته بود، آبادان 

که بوديم ، وقتي آن طور شدم که حالا هم مي شوم.  

بعدازظهر باز داداش حسن رفته بود توي دستداني پايين . حتماً باز راهم نمي داد. عروس عمه بانو کنار باغچه طور وسط 

حياط رخت مي شست . آب صابون را حتماً، وقتي چشم عمه کوچکه را دور ديده بود، همان جا ريخته بود. يک لايه آب و 

صابون که همان جلو تشت بود. عروس عمه بتول آفتابه به دست داشت رو به دالان مي رفت . چارقد به سر داشت . 

پاهاش را گشادگشاد مي گذاشت ، انگار که بخواهد چيزي را هل بدهد. در صندوق خانه را پدر از تو چفت کرده بود. 

يکي دو ساعت بيشتر نتوانستم بخوانم . باز رفتم پايين . عمه بزرگه آستين يک پالتو پوست بره به دست و تنه 

به دست ديگر، به جلوش خيره شده بود. شايد هم داشت چرت مي زد، با چشم هاي باز. عمه کوچکه آمد بر لب ايوان 

نشست . ليف مي بافت . گفتم : عمه ، اين ها چي بود؟  

گفت : تو مي خواندي ، از من مي پرسي ؟  

گفتم : من که نفهميدم.  

گفت : مي داني ؟ هرکسي بختي دارد. پدر تو هميشه سفر بود، کون نشيمن نداشت . آب غربت را دوست داشت . 

اما داداش حسين يک طور ديگر بود. يکي مي بيني عرق خور مي شود؛ يکي هم ـخدانکرده ـ دودي مي شود. آن ناکام 

هم هرچي داشت و نداشت خرج همين چيزها کرد. مي آمدم توي اتاقم ، يک دفعه چشمم مي افتاد به رف ، مي ديدم 

چراغ آويزي نيست ، يا تنگ شاخدارم. خوب ، به ميرزا که نمي توانستم بگويم ، تازه برادرم بود. همه اش تقصير همين 

خواهر خودم بود. پاش را به اين کارها همين عمه جان تان باز کرد.  

عمه بزرگه گفت : آبجي ، اين حرف ها را نزن ، من چه مي دانستم که اين طوري مي شود.  

ـ نمي دانستي ؟ دختره را فراري دادي : هي استخوان مرده بردي زير آجرهاي درگاه شان چال کردي ؛ هي نمي دانم 

آب دعا ريختي توي غذاشان ، تا بالاخره دختره هوايي شد.  

عمه بزرگه گفت : نگو خواهر، اين حرف ها را ديگر به اين ها نزن ! خود خيرنديده اش دو تکه استخوان کرده بود زير خاک 

119                                                                                                                                

که گردن من بيندازد.  

ـ نه آبجي ، ديوانه است ، باشد؛ خدا را خوش نمي آيد که آدم پشت سرش بدش را  بگويد.  

عمه بزرگه ميان شست و انگشت اشارۀ دست چپش را گاز گرفت : خدا بگويم آن ملاصاحب را چه کار کند. گفت اگر 

مي خواهي آشيانـۀ کسي را از هم بپاشاني ، بايد استخوان شانـۀ شتر را بگيري ، خوب توي هاون بکوبي . يک 

دعايي هم به م داد که بخوانم و به ش فوت کنم . اما به دلم راه نداد. به همين آفتاب قسم باز رفتم پيشش . آن قدر 

عجز و التماس کردم تا دلش رضا داد که فقط کاري کند که دل آن ناکام سرد بشود. خوب ، نشد، روز به روز بيشتر 

کشته مرده اش مي شد. بعدش رفتم پيش يک يهودي . مي گفتند مجرب است . براي ما که نبود، بخت مان است . 

هفت تا کاهگل به م داد. روشان هم چيزهايي نوشته بود. گفت : هرروز صبح ببرم بيندازم توي رودخانه . گفتم : «آخر 

ملا، من زن لچک به سر، چطور مي توانم صبح زود بروم لب رودخانه ؟» گفت : «زن حسابي ، بايد بيندازي توي دريا، 

حالا اين جا دريا نيست ، گفتم بينداز توي رودخانه .» بالاخره راضي اش کردم که بيندازم توي مادي . صبح سياه سحر 

مي رفتم . اوستارجبعلي خدابيامرز بعد از نماز چرت مي زد. به دو مي رفتم و برمي گشتم .   

يکي دو کوک زد: اما نشد که نشد. انگار شير و شکر بودند، انگار که ناف شان را براي هم بريده بودند.  

عمه کوچکه گفت : چرا نشد؟ بالاخره که رفت .  

ـ من از همين مي ترسيدم ، خواهر.  

داشت آستين را به تنه مي دوخت . قطره اشکي بر پوست چروکيده و گاه لک سياه  انداختـۀ پشت دستش 

چکيده بود. عمه کوچکه گفت : رفته بودم سر قبر آقا. نذر داشتم که اگر اين پسرعمه ات اهل شد، چهل و يک شمع 

روشن کنم . نمي خواست برود دم دکان باباش . بالاخره ، خدا خواست و رفت . بعدش من هر روز دم غروب پاي پياده 

مي رفتم ، بچه به بغل . يک روز ديدم جواني به پنجرۀ فولادي آويزان شده و همين طوري هاي هاي گريه مي کند. 

شناختمش . داداش حسين بود. چه گريه اي مي کرد. به پهناي صورتش اشک مي ريخت ، هي هم شمع از جيب 

پالتوش در مي آورد و روشن مي کرد. پنجره را طوري تکان مي داد که همـۀ قفل هاي ريز و درشت پنجرۀ فولادي تکان 

مي خورد. تا کي منتظر شدم ، بلکه برود، نرفت . حالا دخترعمه ات هم نحس شده بود و گريه مي کرد. بالاخره رفتم 

آن طرف و يک جايي شمع آن شبم را روشن کردم. از آن طرف که نگاهش کردم ، دلم براش کباب شد. صورتش گر 

گرفته بود،خيس خيس بود. اشک از دو نوک سبيل مردانه اش مي چکيد. يک چيزي هم مي گفت . هر چي هم 

پشت سري ها مي خواستند بکشندش عقب تا آن ها هم به فيض برسند، حريفش نمي شدند. پنجره را تکان تکان 

مي داد و هي يک چيزي مي گفت . من که نشنيدم. همان جا نذر کردم که اگر کوکب برگردد سر خانه و زندگي اش ، 

هفت هفته آش نذري بپزم ، بدهم به زوار آن جا. خدا نخواست . بعد هم که ديگر غيبش زد.  

يک دفعه بلند شد، گفت : دارد غروب مي شود، بلند بشوم يک چيزي بار بگذارم. و الا ميرزا امشب دودمانم را به باد 

مي دهد.   

عروس عمه بانو با سر باز و موهاي شلال ريخته بر شانه ها باز داشت کتابش را مي خواند. عموحسين ناکام توي آن 

زمستان سرد حتماً مي نشسته توي صندوق خانه و چراغ نو را، حتماً هم هر شب يک چراغ ، رو به خانـۀ مطلوب 

مي گذاشته . نشستم کنار عمه بزرگه ، پرسيدم : آخرش معلوم شد کوکب کجا رفته ؟  

داشت چرت مي زد. يک چيزي گفت . انگار که گفت : چرا؟ شايد هم ، چي ؟ گفتم : پيداش کرد؟   

چند تا کوک زد، گفت : نه عمه ، آخرش خودم پيداش کردم. آن هم کي ؟ وقتي ديگر فايده نداشت .   

ـ کي ؟  

ـ همين چند سال پيش . شنيدم ديوانه خانه است . رفتم ديدنش ، که الهي پام مي شکست . يکي از پيراهن هاي 

خودم را بردم براش با يک شلوار دبيت مشکي . نو بود. يک جفت ملکي هم براش خريدم. بالاخره شناختم . حالا ديگر 

120                                                                                                                                

رو نشان نمي دهد. اصلاً من را که مي بيند باز مي زند به کله اش .  

گفتم : باز هم مي رويد سراغش ؟  

گفت : بعضي وقت ها. همان پشت در مي ايستم و از دور نگاهش مي کنم .  

بعد گفت که چطور ديوانه ها به چشمش تف انداخته اند، و گفت : يک سالي مي شود که نديده امش .   

گفتم : شايد تو حياط [حيات ؟] نباشد.  

گفت : هست ، خدا نخواهد که بميرد. من هر شب ، توي آه شب ، از خدا مي خواهم که هر چه عمر من است بدهد 

به او.  

تندتند کوک مي زد، با آن دست پير و بادکرده . شکمش نفخ داشت . نگاهم کرد. پوست پشت لبش مي پريد، به نوک 

زبان قطره اشک کنار لبش را مکيد: تا من زنده ام نمي ميرد،  بعد که من رفتم ، ديگر خدا هرچه بخواهد، همان است .  

انگشت اشارۀ دست چپش را به لب مکيد. مادر براي چاي صدام زد، آهسته گفت : پيله نکن ، مادر!  

پدر توي اتاق نشسته بود، پشت به يک متکا. چاي مي خورد. او هم نمي خواست به خانـۀ خاله برود.  

حالا اگر رأيم عوض مي شد، شکش مي برد. شايد هم به خاطر آبروي ما بود. عروس عمه داشت اذيت مي کرد. 

عمه بزرگه مي گفت : عروس ، باز که پا بيرون پيدا کردي ؟  

طوري گفت که من هم شنيدم. سر منبع بودم. داداش حسن لباس پوشيده بود و حالا داشت در دستداني اش را قفل 

مي کرد. ماندن نداشت . من هم رفتم بالا لباس بپوشم . بعيد نبود اتابکي هم بيايد. مي شد ازش بپرسم که مثلا هـ 

١١١ چه مي شود. اين ها مي دانند. گفت : نتوانستم تحمل کنم . رفتم گفتم من دارم ديوانه مي شوم.  

آن طور که او شده بود، معاوضـۀ قالب بود. مي گفت : گفتم : «من مي خواهم همين باشم که هستم .» آن وقت مرا 

بردند، به آغاز خلقت . حتماً شنيده اي ، همان خاک شدم که آدم را از آن ساختند، به همان قد و هيئت ، سرم به 

آسمان مي رسيد. حوا شدم ، هابيل و حتي قابيل . همين طور آمدم به جلو، قالب به قالب ، تا رسيدم به همين قالب 

که حالا دارم. فرمودند: «حالا برو، فقير! حيف که آدم قانعي هستي .»  

مادر گفت : مگر نگفتي درس دارم؟  

گفتم : هنوز وقت دارم.  

پدر لباس پوشيده بود که برود بيرون . توي دالان ديدم ، آفتابه به دست . گفت : تو نمي خواهد بروي . من هم 

برمي گردم.   

باز برگشت ، گفت : من مي روم حمام. تو هم ديگر اين کارها را ول کن . آب منبع کر است ، درست مثل بچـۀ آدم 

غسل کن . بلد که هستي ؟ بعد هم برو توي اتاق تا من برگردم. کارت دارم.  

مادر حرفي نداشت . نگفتم که پدر گفته . وقتي داشتند راه مي افتادند، گفت : از ظهر يک چيزي مانده ، گرم کنيد و با 

هم بخوريد.  

عروس عمه توي مهتابي کتاب به دست ايستاده بود و نگاه مي کرد. همان کنار منبع لباس کندم و شورت به پا رفتم 

توي آب . خنک بود. اما ته منبع انگار يک لايه لجن بود. عروس عمه بانو آمده بود جلو چاه . مي خواست کوزه شان را پر 

کند. گفت : غسل مي کنم غسل  پشه ، مي خواد بشه ، مي خواد نشه .  

121                                                                                                                                

سه بار بايست سر زير آب مي کردم ، هر بار به نيت جايي : سر و گردن ، طرف راست و طرف چپ . دلو را بالا 

کشيده بود، و داشت آهسته آهسته به دهانـۀ تنگ کوزه مي ريخت . نمي شد لخت شد، حتي زير آب . گفت : اين که 

ترتيبي شد، يک دفعه هم که بروي زير آب کافي است .   

راست مي گفت . آب دوش که نبود. منتظر ماندم تا برود. يک دلو ديگر هم کشيد، براي آفتابه . بعد جلو اتاق سه دري 

را آب پاشيد. به آن طرف منبع که رسيد، گفت : بابات از کجا فهميده جنب شده اي ؟ نکند مي روي توي مستراح به 

خودت ورمي روي ؟  

عمه کوچکه از ميان درگاهي شان گفت : عمه ، قربان دستت آن توپي اش را بکش ، بالاخره يک خدا خير داده اي پيدا 

مي شود که آبش کند.   

عروس عمه بانو که رفت سراغ دالان و يا شايد جلو در، اول توپي را کشيدم بيرون ، بعد هم آمدم بالا و حوله را دور 

خودم پيچاندم. مي خنديد و مهتابي را آب مي پاشيد. پدر حتماً زود مي آمد. همان طور روي شورت خيس لباس 

پوشيدم. عروس عمه رسيده بود به اين طرف مهتابي . نه ، بايست منتظر پدر مي ماندم. يک دفعه مي رسيد. غروب 

نشده آمد. انگورخريده بود. با آب چاه مي شست ، توي همان پاکت آب مي ريخت . يکي دو خوشه گذاشت توي کاسـۀ

عمه بزرگه .   

اول انگور را خورديم . حرفي نمي زد. يکي خودش برمي داشت و يک خوشه هم به من مي داد. من دانه دانه مي کندم. 

پدر تورکه اي به دهان مي گذاشت و سک هاي لخت را کنار بشقاب مي انداخت . من زودتر دست کشيدم. 

مي خواستم بروم پايين که مثلا دست هام را بشويم . گفت : نمي خواهد بروي پايين . از پارچ هم مي تواني آب بريزي 

روي دستت .  

براي هر دو تامان چاي ريخته بود. استکان و نعلبکي را که جلو من گذاشت ، گفت : غسل که کردي ؟  

گفتم : بله !   

گفت : دست ناپاک نبايد به اين چيزها بخورد.  

براي خودش يک چاي ديگر هم ريخت ، گفت : بلند شو، بياورش پايين .  

مي دانستم که مي گويد. براش خواندم ، ورق به ورق . کاغذهاي تا زدۀ مستطيل يا مربع را پهن قالي مي کردم. 

نقش هايي هم داشتند. بيشتر بته جقه بود و گاهي هم دايره اي در وسط و به جوهر قرمز. نه فلک است . نقش آدم 

را هم در دايرۀ وسط مي کشند، نشسته به حالت تشهد.  

بدان که مجموع عالم يک کره است و مرکز او مرکز زمين است و يک سطح مستدير آن بر آن مجموع محيط و از آن 

سطح تا مرکز زمين هيچ جايي خالي نيست ، بلکه اجرام  افلاک و عنصر بعضي به بعضي محيط اند، به مثابـۀ توهاي 

پياز و همه کرويالشکل اند و  زمين در وسط و بعد از او فلک قمر و بعد از او فلک عطارد و بعد از او فلک شمس و بعد 

از او فلک مريخ و بعد از او فلک مشتري و بعد از او فلک زحل و بعد از او فلک ثوابت و بعد از او فلک اعظم که 

فلک افلاک خوانند و فلک اطلس خوانند، و بر اين مجموع اسم عالم اطلاق کنند و زير فلک قمر را عالم سفلي گويند 

و عالم کون و فساد گويند.  

آدم نشسته ميان آن افلاک تو در تو عموحسين ناکام نبود. نيمه عريان بود.  

فوطه اي بر ميان ببندند و گاه جامه اي سپيد از صوف بر تن کنند، نشان آنکه با دنيا هيچ تعلقي ندارند.  

بر سر هر ضلع ، انگار که بر سر سفره ، مي نشستم و مي خواندم. نوشته هاي عربي را نمي خواندم. بقيه را ديگر 

راحت مي خواندم ، انگار که بارها خوانده بودم.  

122                                                                                                                                

نوع ديگر اين نقش براي عشق مطلوب، عنايت فرمودۀ ميرعلي پناه صاحب : اگرخواهي که کسي را در عشق بيقرار 

کني، به نام چهار کسان نوشته زير آتش دفن کنند،  مطلوب لامحاله بيقرار شود.  

پدر هم نمي دانست چهارکسان يعني چه . بر نقش ها خم مي شد. عدد يا حروف هر خانه را براش مي خواندم. چهار 

کسان همان فلان بن فلان علي حب فلان بن فلان بود. حالا ديگر مي دانم . مي نويسم تا بداند آن که بخواهد همين 

بکند که من مي کنم .  

نوع ديگر عمل حب ، مجرب و آزموده ، بايد که به روز پنج شنبه ، در اول ساعت مشتري اين نقش نهصد عدد بنويسد و 

در آرد و گندم گلوله بسته در دريا اندازد.  

دو طرف کاغذ را مي گرفتيم و تا مي زديم . پدر گفت : اين هم براي بي قرار کردن محبوب است ؟   

طرح اسليمي بود و به جاي نقش همه خط بود، ريز. نتوانستم . خط شکسته بود. حالا مي توانم ، مي نويسمش :  

نوع ديگر اگر خواهي که کسي را در عشق خود بيقرار نمايي اين نقش را بر شانـۀ گوسپند روز يک شنبه بنويس ، و 

بر شانـۀ گرمي آتش برسان ، تا هروقت گرمي شانه هست ، مطلوب بيقرار خواهد شدن .  

زبان بند هم داشت و براي خرابي دکان کسي تا فروش او بند شود، صورتي کشيده بود که :  

بايست چهار بار بر چهار کاغذ بنويسد و در چهار گوشـۀ دکان او چال کند. زکات اين صورت ترک حيواني کردن بود به 

چهل روز و پرهيز از جمع شدن با زنان ، و جنب نشدن .  

براي پيدا کردن دزد، يا به خواب ديدن او که کيست . و باز:  

نوع ديگر عنايت کردۀ ميرزين العابدين صاحب ، به طريق فتيله در ساعت عطارد و مشتري نوشته ، بر روغن خوشبودار 

روشن کند و روي چراغ جانب خانـۀ مطلوب کند، يقين است که در سر فتيله مطلوب زود بيقرار شود و فيالحال 

بيايد.  

صورت فتيله پنجـۀ دستي بود به جوهر سبز و بر هر انگشت عددي و يکي دو حرف بود. بر کف همان دست صورت 

عالم بود. طومارها را من باز مي کردم و مي خواندم. پدر لوله مي کرد و نخ را دورشان گره مي زد. هرجا که مي ماندم ، 

مي گفت : بيا، اين يکي را بخوان .  

براي صفت اين نقش و نوشتن اسناد آن زبان ملائکه و قلم قدرت ميبايد، اين ذرۀ بيمقدار را چه يارا که توصيف آن 

بر زبان آرد.  

براي دفع تب هم نقشي بود. براي پيدا کردن غلام و کنيز گريخته مي بايست آن نقش برکشيده بر طاس را از درخت ، 

و با ريسمان ، ببندند:   

چون آن نقش را بجنبانند، آن گريخته بيشک پريشان شود و خود نادم برگردد.  

براي فرزند گم شده نيز همين نقش مجرب بود.  

نوع ديگر: فتيله و نقش در باب محبت کسي که بر شخص معيل محبت داشته باشد، به روز يک شنبه ، خواه 

پنج شنبه ، خواه سه شنبه ، اين نقش را نوشته در روغن خوشبودار روشن کند و روي چراغ جانب خانـۀ مطلوب کند، 

به حول الهي معشوق حاضر شود و اطاعت کند، مجرب است مع اعداد زيرين ، به طور صحيح بنويسند. اين است :  

123                                                                                                                                

براي دفع تب لرزه نقش را بايد آدم طاهر نوشته ، براي نوشيدن دهد، يا نوشته را  به بازوي آزار رسيده ببندد و يا بر 

گلوي او ببندد.  

نوع ديگر، اين علامت هم براي محبت است . در پارچـۀ ملبوس معشوق که کهنه باشد، بنويسد و در چراغ نورديده 

روغن کنجد بسوزاند، دلبر حاضر شود و علامت اين است :   

آداب چله نشيني را هم خواندم. پدر سيگار پنجم يا حتي ششمش بود. سماور را خودش آب کرد. گفت : اين را 

دوباره بخوان .   

شام که مي خورديم ، گفت : نمي خواهد به مادرت حرفي بزني .  

بعد از شام هم تسخير شمس را براش خواندم. حالا ديگر داشت کتاب ها را توي صندوق مي گذاشت و باز طومارها و 

کاغذهاي تازه را ملاطشان مي کرد. آخرين کتاب را داشتم ورق مي زدم. پدر به چفت شکسته ورمي رفت . به 

صندوق خانه رفت . مي دانستم که چه خواهد کرد. پول هاش را کجا مي خواست بگذارد؟ با صندوق خودش برگشت . 

خالي اش کرده بود. حسابي جا  داشت . کتاب ها را من يکي يکي به دستش مي دادم. مي چيد. درش راحت 

بسته شد. قفل کرد. گفت : بيا، خودت بگذار آن بالا.  

از چهارپايه بالا رفتم و صندوق پدر را گذاشتم بالاي رف . عروس عمه بانو داشت پشه بندشان را مي زد. آن طرف 

پشه بند غذا مي خوردند. پسرعمه تقي نيامده بود.  اوستايدالله داشت منبع را پر مي کرد. به عمه کوچکه گفت : اين 

دفعه هم باز من شستم ، باز هم من دارم آبش مي کنم .  

عروس عمه بتول توي آشپزخانه حتماً داشت خاکستر را از روي ديگ شان کنار مي زد. عمه کوچکه گفت : مفت چنگ 

خودت ، مشهدي .  

دستـۀ دلو را به يک دست مي گرفت و به دست ديگر سرازيرش مي کرد توي منبع . وقتي برمي گشتم ، عروس عمه 

بانو روي پله هاي دالان نشسته بود. چراغ موشي را گرفت ، گفت : حالا ديگر چرا اخم کرده اي ؟  

آهسته گفتم : امشب بابام توي مهتابي مي خوابد.  

به خرجش نمي رفت . پوست آدم مورمور مي شود، انگار که سردش شده باشد، مثل پوست کف دست که بخارد و 

124                                                                                                                                

آدم ، حتي توي خواب ، مي خواهد بر سنگي بکشد. مي داند خواب است ، اما باز دست دراز مي کند، گفت : ترسو!  

از کنارش رد شدم. از توي همان راه پله ها سرک کشيدم. پدر هنوز به مهتابي نيامده بود.   

بوي کاهگل مي آمد. به ديوار هم آب پاشيده بود. گفتم : من خودم مي آوردم ، بابا.  

پام را ول کرد. پدر توي ايوان پسرعمه رضااين ها نشسته بود، کنار عمه . بقيه داشتند شام مي خوردند. سهم عمه را 

حتماً توي کاسه اش ريخته بودند. داشت چرت مي زد.  پدر داشت باز سيگار مي کشيد. رختخوابش را خودش توي 

مهتابي پهن کرده بود. از کوزۀ آبش فهميدم. ريگش را هم گذاشته بود درش . همان ريگ آبادان بود. رفتم توي اتاق . در 

صندوق خانه را باز گذاشته بود. سماور خاموش بود. نتوانستم بخوانم . پام سوزن سوزن مي شد، اما مي دانستم که 

نمي خواهد شروع بشود. به صندوق پدر نگاه مي کردم. چهارپايه هنوز همان جا بود. پدر مي گفت : تا اين وقت شب در 

دکان مي ماند که چي ؟  

عمه بزرگه گفت : نمي دانم ، والله .  

ـ خوب ، دلخوشي ندارد، خواهر.  

باز ساکت ماندند. ميرزانصرالله مي گفت : ميرزامحمود، بفرماييد!  

ـ سيرم والله ، تعارف نمي کنم .  

عمه بزرگه گفت : من که مي گويم آن ناکام برمي گردد، و الا، اگر نمي خواست برگردد، که کتاب هاش را چال نمي کرد.  

عمه کوچکه از همان توي اتاق گفت : من که مي گويم حتماً يک چيزهاي ديگري هم هست . شايد توي همان اتاق 

خودش توي ديواري ، جايي قايم کرده .   

عمه بزرگه گفت : مگر ديگر چيزي داشت ؟   

عمه کوچکه گفت : همه اش توي اين فکرم که چرا اين ها را نگذاشت پهلوي من ؟ گيرم هم که مي ترسيده ، 

مي توانست ببرد يک جاي ديگر.  

عمه بزرگه گفت : بر مي گردد. مطمئنم .  

باز فق فقش بلند شد، مي گفت : خدا بگويم زن چه کارت کند.  

ديگر داشت خوابم مي برد که پدر آمد بالا. از توي جيب جليقه اش کليدي را بيرون آورد، انداخت جلو من : بيا، باشد 

پيش خودت .  

کليد صندوق بود. وضو گرفته بود. گفت : به کسي هم نگو که پهلوي تو است .   

صندوقچه ديگر مال من بود. مال من شده است ، تنها چيزي است که نه از پدر که از عموحسين به من رسيده است . 

125                                                                                                                                

مجلس سوم   

حسن مان نوشته است : «پوسيدي مرد، از آن سوراخ بيا بيرون !» باز هم نوشته است ، يا گفته است به مادر. خودش 

حالا کجاست ؟ کجا بود؟ هي تاب مي خورد، هر به چند ماهي يا دست بالا سالي جايي بود. خبرش را داشتم : از اين 

ده به آن ده ، از اين شهر به آن شهر، و هر بار هم يکي دو تکه اثاثش را از اين اتاق به آن اتاق مي برد، مثل کولي ها، 

نه ، مثل همين زمين که مي گويند هر لحظه جايي ديگر معلق است و چرخان ، بندي جاذبه اي که مي گويند هست و 

نمي دانند چيست . بالاخره هم افتاد به فلاورجان و بعد هم نمي دانم بالاتر از نصرآباد که نمي دانم کجا باشد. حالا هم 

آن جاست و دارد آب خنک مي خورد. آن وقت پيغام داده است به وسيلـۀ مادر که : «بيا بيرون مرد، پوسيدي !»  

گاهي فکر مي کنم چيزي بگويم ، مي بينم نمي فهمد. هر بار جايي است . اين جا نشسته بودم و فکر مي کردم : خوب ، 

حالا مثلاً جايي است طرف هاي دست راست من ، شمال مثلا. بعد مي شنيدم که نه ، آن طرف کوه هاست ، پشت 

سر من . اما مگر از رو مي رود؟ پوسيدي ، مرد! به من سرکوفت مي زند که ده شانزده سالي است فقط اين يک 

گله جا نشسته ام پشت اين ميز يا در همين پستو و پشت به در بسته اي که اتاق من است ، من ، منشي دفتر 

اسناد رسمي شمارۀ ١٣٣، واقع در خيابان شيخ بهايي اصفهان و جلوم همين طور تا سقف کتاب چيده ام. مجلات 

قديمي جلدکردۀ سردفتر هم هست ، آقاي کمال الدين جناب که حالا پيش نم کردۀ آقاست ، سليطه خانم ، مادر همين 

مليح ، نشاندۀ من .  

نه ، اين طور نمي شود. اگر همين طور بچرخم ، من هم به هيچ جا نمي رسم ؛ گرچه همه چيز مي چرخد به گرد من که 

اين جا نشسته ام و مي نويسم . يادم باشد که بنويسم که روز ٢٤ يا ٢٥ فروردين ١٣٤٠، وقتي شنيدم يوري گاگارين 

عليه ماعليه دارد زمين را مثلاً دور مي زند، خواستم خودکشي کنم که نشد. تيرماه ٤٨ بود که رفتم خانـۀ مليح . مليح 

مي گفت : گور پدر امريکايي ها هم کرده . خوب ، رفته باشند به ماه ، تو چه کار به آن ها داري ؟  

من هم چرخيده ام ، تابستان ها به کنار که هي اين دکان و آن دکان شاگردي کردم و تيپا خوردم ؛ ديپلم هم که گرفتم 

باز نصيبم خاک کف بازار بود و حاج مولايي با آن شاپوي قهوه اي دوره سياه تا مثلاً چکيدۀ کار بشوم و يا توي پاکورۀ

ميرزاعمو، حاج ابوالقاسم ، نخ و ريسمان لگد کردم و آخرش هم شدم شاگرد شيريني پزي استادمحمد چس خور. حالا 

اين جا هستم . شانزده سال است که يک جا نشسته ام و از صبح تا ظهر و از بعدازظهر تا شب سند ذمه مي نويسم 

و يا سندهاي صلحنامه و وکالت و نقل و انتقال خانه و ملک و ماشين را توي دفتر دوم وارد مي کنم تا جناب مدني 

وقتي آمد و رأي انورش قرار گرفت امضا بفرمايند. نوشتن دفتر انديکاتور هم با من است و يا دادن رونوشت از سندي 

قديمي . همين هاست ديگر. عرصه و اعياني ها هي دست به دست مي شوند و هي راهن مرتهن ها سندشان را 

تجديد مي کنند؛ يا ماشيني ، هر به چند ماهي ، سند نو مي کند؛ اما من اين جا هستم و يا پشت آن ميز با آن 

ميرزاحبيب ، آبدارچي آقا، و خود آقا که حالا شايد هم پيش زن عقدي طيب و طاهر خودش باشد و قسم روي قسم 

مي خورد که بندش به حرام باز نشده .   

نمي چرخم . يادم باشد که هي نچرخم . ثابت و پايدار بايد بود همان گونه که اين خاک يا بهتر آن زمين قديمي بود، و 

اگر همت کنم خواهدبود.   

پس اول ، تابستان ٣٦، پيش حاج مولايي بودم ، خرازي داشت با هزار و يک جور جنس و هر قلم هم توي يک قفسه . 

اگر شانه مي خواست يا انگشتانه ، چشم بسته هم مي توانست پيدا کند. من هي گيج مي خوردم. توي انبارش 

مشکل تر بود، هر گوشه اي يا توي هر صندوقي چيزي بود. مي گفت : بدو برو انبار، يک دوجين از اين شانه ها بردار و 

بيار، مبادا مشتري معطل بشود.  

انبارش ته تيمچه ، زير راه پله ها بود. دراز و نيمه تاريک و از زمين تا تاق همين طور قفسه بود. روي زمين هم پر بود از 

صندوق و کارتن . مي چرخيدم و نبود. خودش مي آمد، دستي دراز مي کرد و يا يکي دو قوطي را جابه جا مي کرد، 

مي گفت : ايناهاش ، جانم .   

دنبال شتر مي گشتم . بعد هم ، مهرماه ٣٦، رفتم دکان ميرزاعمو که باز نتوانستم تاب بياورم. بانو مي گفت : تنم بو 

مي گيرد، نمي خواهم .  

126                                                                                                                                

پس حالا بايد از دکان ميرزاعمو بگويم . حالا مي گويم . داشتم از بازار رنگرزها رد مي شدم که ميرزاعمو را ديدم. توي 

دکان شان ، چهارزانو، روي سکو نشسته بود و کلاف هاي ابريشم هم ريخته بود کنار دستش با همان ريش توپي 

حنابسته . مي رفتم دنبال نمي دانم کدام خرده فرمايش حاج مولايي . رفتم جلو و سلام کردم. خيره نگاهم کرد، گفت : 

سلام به روي ماه آقا.  

بعد هم داد زد: آقامهدي ، بيا ببين کي آمده .   

دو تا از پسرخاله ها آمدند. جواد نبودش . عموعلي ، برادر ناتني ميرزاعمو، هم آمد. چاق بود با موهاي کوتاه . ميرزاعمو 

گفت : خوب ، حالا برويد سر کارهاتان ، شهر فرنگ که نيست .  

گفتم که کجا کار مي کنم .  

ميرزاعمو مي گفت : خوب ، مي آمدي پيش خودم. مولايي که داخل آدم نيست .  

از قوري کنار دستش هم برام چاي ريخت . آخرش هم گفت : حسابت را که با آن مولايي صاف کردي ، يک راست بيا 

اين جا، يک لقمه نان هست که با هم بخوريم . يک کسبي هم ياد مي گيري .  

اولش شدم ميرزابنويس همان جلو دکان . براي لباس هايي که مي آوردند تا رنگ کنيم پته مي نوشتم و مي دادم 

دست مشتري . يک شمارۀ حلبي هم به جادگمـۀ هرکدام مي زدم تا وقتي رنگ شد باز روي کاغذ شماره شان را 

بنويسم و بزنم به دامن شان يا مثلاً پاچه شان و با چوب رختي از ميله هاي  افقي دورتادور آويزان شان کنم تا مشتري 

که آمد بدهم دستش و پول شان را، اگر اسکناس بود، بندازم توي سوراخ دخلي که مثل قلک بود، اما بزرگ تر و 

چوبي که کليدش فقط پيش ميرزاعمو بود و با يک تکه نخ وصل بود به بند شلوارش . پول هاي خرد را بايست 

مي ريختم توي کاسـۀ برنجي گل و بوته دار. بالاخره هم پام به پاکوره باز شد. قرارشان اين نبود. تقصير خودم بود. 

مشتري آمده بود دنبال پيراهنش . گمانم اواسط ذيحجه بود و مشتري ها پيراهن هاي کهنه شان را مي آوردند تا 

مشکي کنيم . مي توانستم بگويم : «فردا تشريف بياوريد.» آقارضا داشت ابريشم رنگ مي کرد. ميرزاعمو اگر بود يکي 

را مي فرستاد دنبال قدم که بالا بود. آقامهدي گفت : برو بيار، دو قدم که بيشتر نيست .  

از پاکوره که رد مي شدم ، دست به خمره اي يا شايد ديوار گرفتم که نلغزم. بعدش هم خمرۀ پوست انار را دور زدم تا 

قطرۀ جوشان رنگ پاتيل عموعلي نريزد به لباسم که هنوز همان لباس پلوخوري بود. عموعلي گفت : با همين دست 

و پاي نازکت مي خواهي از درخت سرکه شيره بالا بري ؟   

مرده حالا. يک قاچ خربزه مي خورد و همان جا دراز مي کشد، مي گويد: «نمي دانم چرا سرم دارد گيج مي خورد.» 

وقتي سادات ، زنش ، تکانش مي دهد که : «بلند شو مرد، دامادت آمده »، مي بيند که انگار صد سال است مرده .  

باز گيج خوردم. منطقي اگر نباشم نمي شود. وقتي هربار تکه اي بنويسم همين طورها مي شود. مليح مي گويد: من 

که رفتم بخوابم ، خودت سماور را خاموش کن !  

از عموعلي مي گويم ، بعد از ميرزاعمو و بعدش از خودم که چطور شد اين جا آمدم و به اين جا رسيدم. عموعلي صبح 

به صبح با يک بقچه بندي بزرگ به کول مي آمد. سادات از در و همسايه ها مي گرفت . عموعلي مي گفت : اين ها را 

شماره نمي خواهد بزني ، خودم مي دانم کدام مال کي است .  

گمانم زنش ، سادات ، مي دانست . مي گفت : حاجي حرفي ندارد، پاتيل را که بار مي گذارند، اين ها را هم من يک 

گوشه اي ش مي گذارم.  

آقاجواد غر مي زد، مي گفت : آخر عمو، مگر سادات چند تا عمه دارد؟  

چند روزي نيامد. ميرزاعمو مي گفت : بابا، جواد، امشب يک سري بزن ببين اين علي مريض نشده باشد.  

127                                                                                                                                

زير پاتيل پشم را بالاخره خود ميرزاعمو روشن کرد و پشم ها را ريخت توش . چند بار که پشم ها را زير و رو کرد، گفت : 

«بيا ببينم عباسه جان ، مي تواني اين ها را حسابي غلت  و واغلت شان بدهي که يک دست زرشکي بشوند.» 

عباسه جانش را نداشت که به قول حاج عمو يک بند پشم ها را زير و رو کند. قدش هم نمي رسيد که خوب ببيند حالا 

بايد کجا را زير و رو کند. فردا عموعلي پيداش شد، دو ساعتي به ظهر داشتيم که آمد با همان بقچه که حالا بزرگتر 

هم شده بود. بقچه را گذاشت جلو حاج عمو، گفت : من و اين چند تا تکه لباس روي هم ايم .   

سرش زير بود و با انگشت هاي دست چپ هم داشت پل بيني اش را مي مالاند. ميرزاعموگفت : عليک السلام ، 

داداش !   

عموعلي خم شد و يکي از گره ها را باز کرد. گفت : اين ها را سادات از در و همسايه ها مي گيرد، يا کس و کارش 

مي آورند، نمي دانم پول مي گيرد يا نه ، من يکي خبر ندارم.  

ميرزاعمو خنديد: مي دانم داداش ، اما به سادات خانم سلام مرا برسان ، به ش هم بگو اقلاً قيمت هاي ما را نشکند، تا 

بلکه يکي دو نفر هم لباس هاشان را بياورند در دکان . اين کور و کچل هاي اين جا هم خرج دارند.  

عموعلي حالا نشسته بود و داشت گره بعدي را به دندان باز مي کرد. رضا داشت کلاف هاي نخ را لگد مي کرد. 

آقامهدي رفته بود دنبال طلب هاشان و جواد، گمانم ، روي پشت بام بود. حاج عمو گفت : اين جا نشسته اي که چي ؟ 

جعفر خودش گره ها را باز مي کند.  

خاله شازده هم يک بقچه مي فرستاد. جواد مي آورد. هر دفعه چند تکه بيشتر نبود. ميرزاعمو خودش عصر به عصر 

لباس هاي خاله را تا مي زد و توي بقچه مي گذاشت و وقتي گره مي زد و از قلاب کنار پيراهن و شلوار آويختـۀ جواد 

آويزان مي کرد، مي گفت : بابا، بقچـۀ آبجي شازده ات يادت نرود. از پس شما نره غول ها که برنمي آيد، از من کم 

مي گذارد.  

به سرپنجه ها محاسن اش را خار مي کرد، مي گفت : وقتي عُرضه نداريد يک خانـۀ  نقلي براي باباي پيرتان بخريد و 

يک چهارده سالـۀ بگو و بخند هم توي صندوق خانه اش قايم کنيد، مي آييد چه کار مي کنيد؟ پا روي دمب آبجي شازده 

مي گذاريد تا شب دو پاره استخوان هم نباشد جاي من را گرم کند.  

خاله شازده را بچه هاش هم آبجي شازده صدا مي زدند، مثل مادر يا خاله تهراني و يا خاله اهوازي . جواد دوچرخه 

داشت ، مثل عموعلي اش . چه لقمه هايي مي گرفت ، انگار کله گربه . ديگ گوشت و آبگوشت را قدمعلي از همان صبح 

کنار کوره بار مي گذاشت و عموعلي هر به نيم ساعتي به ش سر مي زد و بار و دانه اش را مي ريخت و يا نمک و 

فلفلش را مي چشيد. خودش هم مي کشيد و مي داد تا قدمعلي يا عباسه بکوبند. نان سنگگ را توي باديـۀ آبگوشت 

خرد مي کرد، و سه چهار تا پياز با کونـۀ مشت مي شکست ، مي گفت : گرسنه هاش بدوند.  

بعد هم بلند مي گفت : «بسم الله .» و تا ما، من و سه تا پسرخاله و قدمعلي يا  عباسه ، برسيم لقمـۀ اول را 

خورده بود و حالا باز چنگ توي باديه انداخته بود و لقمـۀ کله گربه اي مي گرفت . پسرخاله ها و من با قاشق مي خورديم 

و عباسه و قدمعلي مثل عموعلي با دست . روز اول هنوز دو تا قاشق نخورده بودم که ته باديه ، به قول جواد، پيدا 

شده بود. حاجي و آقامهدي جدا غذا مي خوردند. خود ميرزاعمو مي پخت ، هر دفعه هم چيزي . گفت : داداش ، مواظب 

حسين عصمت باش !  

گفت : اين جا که مکتب خانه نيست ، بايد خودش ياد بگيرد که تعارف نکند.  

بالاخره ياد گرفتم که نجويده بخورم ، لقمه پشت لقمه با دو پر پياز و يک گاز فلفل سبز. لب هاش را غنچه مي کرد و 

به دستي قاشقي را که نبود، توي هوا معلق نگه مي داشت ، مي گفت : بخور، پسرم.  

حتي ميرزاعمو مي خنديد. عموعلي سرش را مي گذارد زمين و تمام مي کند. حتي يک آخ هم نگفته . بايد 

مي نوشتم اش تا باشد. اگر بنويسم که زمين همچنان مرکز جهان است و ما مثل جنين در دل پوسته در پوستـۀ

افلاک و عقول و انفاس اشرف مخلوقاتيم چي ؟ نمي شود. عموحسين فهميده بود که نمي شود. من مي توانم ، 

128                                                                                                                                

مي دانم . عاقل اگر باشم و منطقي ، مي شود. حالا هم از دکان ميرزاعمو بايد بنويسم ، تا بفهمم چرا اين جا هستم .  

نتوانستم ، گفتم ، که مثل عموي پسرخاله ها لقمه بگيرم يا حتي مثل قدمعلي کلاف هاي نخ يا ابريشم را خوب لگد 

کنم يا حتي مثل عباسه يک نفس از پله ها بدوم بالا. از توي حياط پشت پاکوره شروع مي شد. خاکي بود و تاب 

مي خورد و بالاخره مي رسيد به بام دکان عصاري که آن زيرش دو شتر، چشم بسته ، مدام دور سنگ چرخ مي زدند و 

چيزي را لف لف مي جويدند، مثل همين زمين که مي گويند مي چرخد و نبايد، يا من نبايد بگذارم که بچرخد.  

باز از مطلب دور افتادم. من هم نبايد بچرخم . گيج مي شوم و زمين همچنان خواهد چرخيد. به قاعده و پشت سر هم 

بايد بنويسم شان تا باشند، يا حداقل بشوند، مثل خدا، بلاتشبيه ، که گفت : «باش » و ببود.  

داشتم مي گفتم روي گنبدهاي بلندتر بازار داربست هاي نخ و ريسمان بود، رنگ به رنگ . و اين جا، پايين پاي 

گنبدهاي عصاري يا دکان ميرزاعمو و قالي فروشي دست چپي داربست هاي پشم بود. آقاجواد و عباسه روي هر مچ 

دو يا گاهي چهار کلاف نخ يا ابريشم مي انداختند و تا بالا مي دويدند. اول چوب افقي را از سر دوشاخه عقب 

مي زدند و بعد که کلاف ها را توي چوب مي کردند، سر چوب را مي کشيدند تا برسد به دوشاخـۀ سر پايه . پشم ها را 

فقط مي ريختند روي چوب ، روي هر چوب يک رنگ . سوز آن بالا بيشتر بود و از نخ ها يا پشم ها بخار بلند مي شد. دم 

به ساعت هم بايد نخ ها يا کلاف هاي ابريشم را گرداند تا دو رنگ درنيايند. کار من همين شد. گاهي هم لباس هاي 

خشک شده را مي آوردم پايين . عروس عمه بانو مي گفت : اول دستت را بو کنم ببينم .  

چهار ماهش نشده بود که باز بارش رفت . دوماه بعدش باز گفت که آبستنم . سنگين راه مي رفت و تا جانماز مي ديد 

مهرش را بر مي داشت و يک تکه اش را با دندان مي شکست و کروچ کروچ مي جويد. عروس عمه بتول دختر زاييده بود. 

بانو مي گفت : برو دستت را بشور.  

مي گفتم : شستم ، به خدا، ده دفعه با سفيد شستم .  

مي گفت : مي دانم . اما من که با سفيد تنم را نشسته ام.   

باز بو مي کرد. مي گفت : فايده ندارد، هنوز بو مي دهد.   

قدمعلي نمي شست . مي گفت : فردا باز مثل اولش مي شود.  

يک کوه لباس را بغل مي کرد و، به قول حاجي ، مثل قرقي از پله ها بالا و پايين مي برد. مي گفت : اولش باش شرط 

کردم که غر بي غر، من همين ام که مي بيني . اگر هر شب بخواهم بشورم ، سر ماه دستم پوست مي اندازد.  

زنش که سر زا رفت ، باز رفت سامان و با يک زن بيوه و دو تا دختر برگشت .  

عموعلي مي گفت : باز که قُپي آمدي ، قدم. تو اگر عملت مي شد که بيوه نمي گرفتي .  

قدم دست زير کلاف هاي ابريشم مي کرد و مي چرخاند. اگر پشم لگد مي کرد يا مي رفت تا بار بياورد يا برده بود، من 

بايست مي رفتم . به چوب افقي گير مي کردند و يا حواسم مي رفت به گرماي انحنايي پنهان زير چادر پيچيده به گرد 

تن بانو و باز دورنگه مي شد. ميرزاعمو  مي گفت : فداي سرت ، ببر بريز دم دست رضا تا باز رنگ شان کند.  

عموعلي مي گفت : نکرده کار که کار کنه ، پروردگار چه کار کنه ؟  

ميرزاعمو مي گفت : تو مواظب پشم هاي خودت باش !   

مي گفت : پشم هاي ما ريخته ، حاجي .  

باز با چوب بلندش پاتيل پشم را هم مي زد. مرده است حالا. ديگر نرفتم . از بس بانو سرکوفت زد. به ميرزاعمو گفتم : 

129                                                                                                                                

مي خواهم درس بخوانم .  

به مادر نگفتم . يک ماهي ، مثل معمول ، صبح ها مي آمدم بيرون و همين طور قدم مي زدم. تخته پولاد هم رفتم و سر 

قبر مادربزرگ گريه کردم. يک روز هم رفتم کتابخانـۀ شهرداري ، با يکي از همکلاسي ها که براي کنکور مي خواند. 

مي خواست برود دانشکدۀ فني . من هم ديپلم داشتم . پدر ديگر نداشت . همان قدر درمي آورد که شکم کاردخوردۀ ــ 

به قول خودش ــ بچه ها را سير کند. همين طوري کتابي انتخاب کردم و تا ظهر خواندم. سر ظهر جايي چيزي خوردم. 

عصر هم رفتم سينما. فرداش يک کتاب ديگر انتخاب کردم. همين طور. يک ماه کارم همين بود. رمان و داستان 

مي خواندم. عموحسين هم خوانده بود. اتابکي مي گويد: يک جو تخيل کافي است . ببين ، اين برگ را نگاه کن ! خوب ، 

برگ حسن يوسف است ،  اما اگر خوب نگاهش کني ، مي فهمي که زنده است ، حس دارد، شايد هم ما را مي بيند. 

براي  همين با تو اخت نمي شود. بايد اول با چشم هات ، نگاهت نوازشش کني . اگر دقت کني ، مي بيني که اول از تو 

دور مي شود، مي ترسد که مبادا بخواهي بکنيش . بايد با نگاهت حالي اش کني که کاري به کارش نداري ، 

مي خواهي نازش کني ، با نگاه . بعد از يکي دو ماه که همين طوري ، سر ساعت معين ، بات اخت شد، ديگر مي آيد به 

طرفت ، تا ببيندت به طرفت مي آيد، اول يک ميليمتر يا کمتر. بعد هي بيشتر. حتي وقتي مي رسد که بي آن که 

نگاهش کني ، تکان مي خورد. مثلاً داري رد مي شوي ، مي بيني که به طرفت برمي گردد، انگار که بگويد، سلام !  

بعدازظهر رفتم بانک ملي سراغش و بعد با هم قدمزنان تا خانه شان رفتيم . دخترخاله عالم بعد آمد. گله کرد که چرا 

سري به شان نزده ام. گفتم که کار مي کرده ام و حالا يک هفته اي است که نمي روم ، مي خواهم ادامه بدهم . 

مي دانستند. اتابکي گفت : تو فقط  بگو چه مي خواهي ، بنده به فرمانم . به قول مولانا:  

   تا نگريد ابر کي خندد چمن            تا نگريد طفل کي جوشــد لبن  

   تا نگـريد کـودک حلوافـروش            بحر رحمت درنمي آيد به جوش  

دخترخاله عالم گفت : حالا ممکن است اين بحر رحمت همين حالا از اين جوان بپرسد، دقيقاً چه کار مي خواهد بکند؟  

گفت : اي به چشم !  

نمي دانستم . شايد هم نمي شد گفت . از آن صندوق سبز آهني پدر يا بهتر عمو بايد اول مي گفتم و اين صورت 

مثالي که حالا کنارم نشسته و مي گويد: بنويس !  

مي گويم : چه بنويسم ؟  

مي گويد: از همين چيزها که رفته است تا بفهميم که بعد چه بايد نوشت يا بايد کرد. منطقي هم باش !  

که چي بشود؟ مي خواندم و مي ديدم که اين ها همان نيست که من مي بينم . حالا بدتر. چرخ مي زنند و من را هم 

مي چرخانند، انگار که افتاده باشم توي گرداب . فرو مي کشندم. بکشند!  

تا شب همين طور مي چرخيدم تا وقتي مي رسم ، پسرعمه تقي آمده باشد. با بار آن همه معصيت مگر مي شد 

تسخير کرد وکيل اين يا آن ستاره را؟ اما باز اول دست هام را توي همان منبع مي شستم . پسرعمه تقي ، رسمش 

بود، رسيده و نرسيده اول مي رفت اتاق خودشان ، بانو را هم صدا مي زد. بعدش هم مي آمد اتاق ما. بالاي اتاق 

نشسته بود و، به قول مادر، در و بي در مي بافت . مي گفت : بالاخره خودت فهميدي تا آدم کار نکند قدر عافيت را 

نمي داند. من وقتي رفتم در دکان اين پسرعمه رضات ، مگر چند سالم بود؟ هشت سال . قبلاً هم مي رفتم ، اما بعد 

فرق کرد. همين اوستارضا، روز اول به دوم نرسيده مجبورم کرد جلو دکان را جارو کنم . اما با چي ؟ يک تکه چوب که دو 

تا پر سرشاخه به ش نخ شده بود. بعد هم با لولـۀ آفتابه آب پاشيدم. خط به خط بايست آب مي پاشيدم. چنان با آن 

دستش شلال کرده بود پس گردنم که کم مانده بود با صورت بخورم به زمين . حالا چي شده بود؟ ميان اين شاش 

موش آب تا آن بعدي دو بند انگشت فاصله افتاده بود. بعدش هم هي خرده فرمايش بود: «بدو برو، پسر، دو تا 

استکان از صمدخان بگير و مثل تيرتخش بيا!» لنگ ها را هم مي آوردم خانه که همين عمه جان تان بشورد.  

آخرش هم پسرعمه بو برد که نمي روم سر کار. مادر، حالا ديگر مطمئنم ، مي دانست ، اما روآور نشده بود. توي 

130                                                                                                                                

پياده رو چهارباغ داشتم مي آمدم طرف ميدان پهلوي که ديدمش . پا بر جدول خيابان گذاشته بود، يعني که دارد آن 

طرف را نگاه مي کند. فهميدم که ديده است . رفتم جلو، سلام کردم. گفت : سلام پسردايي ، پارسال دوست ، امسال 

آشنا.   

گفتم : من که ديشب ديدمتان .  

ـ بنده البته خدمت رسيدم ، صلـۀ ارحام به جا آوردم. شما که ماشاءالله ، هزار ماشاءالله وقت نداريد گرد پاتان را سر ما 

فقير و فقرا بتکانيد.  

گفتم : من که مي دانيد ...  

يادم نيست چي گفتم . شايد هم گفته باشم ، مثلاً: «دارم دنبال خرده فرمايش هاي  ميرزاعمو مي روم.» گفت : بله ، 

مي بينم . ديروز عصر هم ديدمت . انداختي از کوچـۀ صراف ها رفتي ، مبادا مجبور بشوي يک تک پا بيايي دکان من .  

پياده شده بود و حالا دوچرخه اش را بغل کرده بود که بياورد اين طرف . ساعت يازده ، يازده و نيم بود و داشتم همين طور 

مي رفتم که جايي چيزي بخورم. پول هام داشت ته مي کشيد و مجبور بودم نان و پنيري بخرم و جايي بخورم و تا 

غروب همين طور بگردم که نفهمند سر کار نمي روم.  

گفت : نترس ، پسردايي . من اگر گفتني بودم ، همان ديشب به زن دايي گفته بودم.  

بعد هم هي در و بي در بافت . مي گفت : يک راست نمي توانم بروم خانه ، مي آيم چرخي مي زنم .  

ترک دوچرخه اش سوارم کرد و تا سي وسه پل رفتيم و بعد هم رفتيم پل خواجو. توي غرفه اي ايستاده بوديم . 

مي گفت : دلم پوسيد. بايد بروم مشهد، به خودش متوسل شوم تا بلکه باز بارش نرود.  

از عروس عمه هم گفت ، مي گفت : بايد يک ُبر بچه بگذارم توي دامنش تا بلکه َيلَلي َتلَلي يادش برود.  

از توي غرفه سوزي مي آمد که نگو. اذان ظهر بود. پرسيد: از اين جا کجا مي خواهي بروي ؟  

ـ من جايي نمي خواستم بروم.  

ـ فکر کردم مي خواهي بروي سر کس و کارت . اسيران خاک چشم به راه اند. گاهي برو، بد نمي بيني . به خصوص 

براي جوان ها خوب است . آخر و عاقبت کار را مي فهمند.   

باز از عروس عمه گفت که همه اش يک پاش توي کوچه است . مي گفت : کون نشيمن ندارد، تا هم بگويي چي ، قهر 

مي کند، مي رود خانـۀ باباش .  

گفتم : شما نمي خواهيد برويد خانه ؟  

گفت : اگر تو مي خواهي بروي ، بنشين ترک .  

گفتم : من که مي دانيد، حالا نمي توانم بيايم .  

خنديد. گفت : بنازم به اين عصمت ! شيرزن است .   

پياده مي آمديم . به چرخاب که رسيديم ، گفت : مرد هم دلخوشي مي خواهد، تا من را مي بيند ويار مي کند که 

نمي دانم انار دان کرده مي خواهم . تازه آخرش که چي ؟ چهار ماهش نشده ، باز بارش مي رود.  

131                                                                                                                                

از دهانم پريد که : مادرم مي گفت : «اين دفعه انگار به خير گذشت ، عروس !»  

گفت : همين جا يک چيزي مي خوريم .  

دو تا ديزي خبر کرد. دست هاش را به هم مي ماليد و مدام از زير چشم به دوچرخه اش نگاه مي کرد که به درخت 

چنار جلو دکان زنجير کرده بود. گفت : درست بگو ببينم ، بعدش بانو چي گفت ؟  

گفتم : من توي مهتابي بودم. فقط صداي مادر را شنيدم.  

وقتي نان توي آبگوشت مان تريد مي کرديم ، قصـۀ بابايي را گفت که نه خرجي به زنش مي داد و نه دست به 

حمامش خوب بود، اما هر شب جمعه به شب جمعه کمربندش را مي کشيد و يک فصل کتکش مي زد. در و 

همسايه ها بالاخره جمع شدند که : «پدرت خوب ، مادرت خوب ، آخر چرا مي زنيش ؟» مردک مي گويد: «من که خرجي 

به ش نمي دهم ، آن کار هم که ازم برنمي آيد، اگر نزنمش شماها از کجا مي فهميد که بنده شوهرش هستم ؟»  

مي خنديد و موهاش را با دست صاف مي کرد. غذامان را که تمام کرديم ، قوطي سيگارش را درآورد و يک نصفه سيگار 

برداشت . گفت : مي بيني چقدر کمش کردم؟ آخر خانم از بوي سيگار عُقش مي گيرد.  

بعد هم گفت : يادت باشد از همه مهمتر همان دست به حمام است . بايد تا مي گويد چي ، درازش کرد و يک خانه 

توي بهشت و يکي هم توي جهنم درست کرد و گرنه تا  غافل بشوي ديوار که هيچي ، تاق روي سرت خراب شده ؛ 

آن وقت هر نامردي مي تواند بيايد توي جل و جاي آدم تغوط کند.  

آخرش هم افتاد به سرفه کردن . دو دست را جلو دهانش گرفت و هي سرفه کرد. براي همين تا دير وقت همين طور 

مي چرخيدم تا غروب برسم به خانه . صبح هم ، اول وقت ، مي آمدم بيرون ، حتي اگر مي ديدم عروس عمه بانو توي 

دالان ، آفتابه به دست ، منتظر است . گفت : باز که چسان فسان کرده اي ؟  

فقط يک شانه اين ور مي زدم و يکي هم آن ور. گفتم : چه چسان فساني ؟ دارم مي روم سر کار.  

ـ دستت را بو کنم ببينم .  

گفتم : اگر بارت برود، چي ؟  

ـ حرف را عوض نکن !  

چراغ هم زد. عزب بودن همين ش بد است . دخترخاله مي گويد: «تو بايد سر و سامان بگيري .» مليحه فقط شب 

جمعه به شب جمعه منتظر من است . مجبورم کرد صيغه اش کنم . از مليح بعدها بايد بنويسم .  

عصر که برگشتم ديدم نشسته است زير کرسي ما و با مادر و اخترمان تخمه مي شکنند. سه  هفته بود به مادر 

خرجي نداده بودم. اصلاً رو آور نشده بود. سردم بود. ظهر همان سر چرخاب ديزي خورده بودم و بعد همه اش راه 

رفته بودم. رفتم جاي پدر، آن بالا، نشستم . بعد هم انگار خوابم برده بود. شايد هم خودم را به خواب زده بودم و پا دراز 

کردم. غش غش مي خنديد. شنيدم که پسرعمه رفته است . صبح آمده بود و از مادر و پدر حلال بودي طلبيده بود. دو 

شب بعد رفتم سروقتش . دست نداد و پنجه کشيد. خريت کرده بودم. گفت : به خدا اگر همين حالا نروي ، جيغ 

مي کشم .  

عقل کردم که پريدم بيرون . اين ها ديگر گفتن ندارد. گرچه هست ، همه در جوف اين فلک قمر ثبت است ، مثل 

همين ها که در مُقعر کرۀ سر مانده است و حالا همه با هم ، همين طور که مي نويسم ، هجوم مي آورند. با اين همه 

بايد منطقي شان کنم ، يا طوري بنويسم که انگار از قبل مقدر بوده اند.   

صبح تا مادر چاي را گذاشت جلوم ، بلند شد، چادر به سر کرد، گفت : تو امروز  نمي خواهد بيرون بروي .  

132                                                                                                                                

به اخترمان هم گفت : برو آن در مهتابي را ببند، تا من هم نيامدم بازش نکن ! هيچ کس  هم مأذون نيست پاش را 

بگذارد توي اين اتاق .  

گفتم : آخر من بايد بروم ...  

گفت : مي دانم . ولي امروز نمي خواهد تشريف ببريد.  

اقدس مدرسه رفته بود. پري را بيدار کرد که ببرد. علي را هم سپرد دست من تا اگر اختر خواست ظرف ها را بشويد، 

از آن بالا نيفتد پايين .  

ظهرنشده پيداش شد. از کيف پولش کاغذي درآورد، گفت : ناهارت را که خوردي راه بيفت برو، به همين نشاني ، 

بگو: «حاجي دياني مرا فرستاده .»  

حاجي پسرعمـۀ مادر بود. نشاني استادمحمد ماني بود. اول خيابان شاه ، روبه روي اتحاديه شيريني فروشي 

داشت . بستني هم مي زد. اتابکي نجاتم داد. آمده بود که مثلاً شيريني بخرد، گفت : پس تو اين جايي ؟  

ـ هشت نه ماه است .  

ـ به ما هم که سر نمي زني ؟  

ـ خدمت مي رسم .   

ـ سربازي ت چي شد؟  

ـ حسن که آمد نوبت من مي شود.   

گفت : خوب ؟  

يک چيزي گفتم که گفت : اين جا خوب نيست ، خويشاوندها اگر ببينندت خوبيت ندارد. مي گويند بفرما، اين هم نتيجـۀ

درس خواندن !  

مي گفت : چرا نرفتي کلاس هاي تربيت معلم ؟  

ـ معافي ندارم.  

گفت : اوستامحمد شب به شب حقوق به ت مي دهد؟  

گفتم : آخر هفته .  

يک چنگه پول مچاله توي مشتم مي گذاشت و مي گفت : شنبه زود بيا، حواست را هم  جمع کن چيزي نشکني .  

موهاي فرق سرش را چرخ مي داد و روي طاسي جلو سر مي خواباند، اما سرخ و سفيدتر از آقامقتدا بود. چطور 

فهميده بود که شيشـۀ سرنيزه را من شکستم ؟ داشتم پرش مي کردم که جيرينگي کرد و يک دفعه دستم پر شد از 

مربا. بايد عرق کرده باشم ، يا لرزيده باشم همان طور که وقتي مليح مي آمد و دو تقـۀ کوتاه مي زد به در و بعد هم 

يکي بلند و مي گفت : «اين جايي ، ميرزاحسين ؟»  

حالا مليح مي گويد: معلوم است که تو را دوست داشتم خر احمق ، اما تو را که نمي توانستم تيغ بزنم .  

133                                                                                                                                

مي رفت توي اتاق روبه رو تا آقا بيايد پايين و سرفه کنان برود توي همان اتاق . ميرزاحبيب مي گفت : دخترش است .  

مي گفتم : نادختري اش است .  

مي گفت : خوب ، بله ، ولي آخر ...   

نمي گفت . مليح مي گفت : خر نشو! اين پاش دم گور است ، اگر اين جا را به اسم من بکند نان تو هم توي روغن 

است .  

حالا قسم مي خورد که فقط نشانش مي داده ، همين . اگر هم دست دراز مي کرده مي زده روي دستش و مي گفته : 

دست خر کوتاه !  

مي گويد: هر دفعه يک جا فقط ، يک گوشه .  

غروب پنج شنبه به پنج شنبه مي آمدم پيش اش ، مثل حالا، و تا ظهر جمعه مي ماندم. اول پاهام را مي شست ، يک 

باديه آب گرم مي آورد و هر دو پام را با ليف و صابون مي شست . مي گفت : صبر داشته باش !  

مملي اش را مي گذاشت خانـۀ ننه اش ، زن صيغه اي آقا. گاهي هم که مي آوردش دفتر، مي داد به ميرزاحبيب که 

ببردش بيرون . حالا براي خودش نره خري است . شده است شاگرد راننده . به  من مي گويد: بابا حسين ، چاکريم !   

ميرزاحبيب مي گفت : يک جايي ، حتماً، پاش را مي خورد، خواهي ديد.  

هر دفعه يک جا. شانه مثلاً اين قدر و نمي دانم ... مادر مي گويد: خوب ، پس اقلاً شب جمعه بيا خانه ، ببينيم ات .  

مي گويم : کار دارم ، مادر.  

باز دارم چرخ مي خورم. ميرزاحبيب مي گفت : کرم از خود درخت است و گرنه اين پيرمرد آن بالا نشسته ، يک دفعه اين 

مي آيد که برو بگو مليح آمده . خدا بگويم به زمين گرمت بزند، دختر.  

نبايد چرخ بخورم ، گرچه از مليح دلم مي خواهد بنويسم ، يا از عروس عمه بانو.   

از غروب شروع شد. جمعه بود. من هم بودم. صداي جيغش مي آمد. مادر که آمد بالا، گفت : باز مي ترسم بارش 

رفته باشد.  

پسرعمه تقي رفته بود دنبال ماما. من توي مهتابي خوابيده بودم. بيدار بودم و به شکم رو به حياط دراز کشيده بودم تا 

کي صداي کل دخترعمو بلند شود. مادر هي مي رفت و مي آمد. داداش حسن سربازي بود، افتاده بود به کرمانشاه . 

خوابم برده بود که از صداي فرياد پسرعمه بيدار شدم ، داد مي زد: مگر دستم به ش نرسد.  

سر هشت ماه دردش گرفت . گمانم همان فردا شبش بود که مادر به جد ايستاد که بايد نيم دانگ پدر را بفروشيم به 

رضا و با پولش يک جايي را رهن کنيم . مي گفت : اين ها ديگر دارند بزرگ مي شوند، يک فکري بکن ، مرد!   

حتي اين خواستگارهاي آخري اخترمان را نپسنديده بودند، اما مادر تا پولي از حسن مان مي رسيد يا مي توانست از 

من براي خرجي چيزي بگيرد، راهي بازار مي شد. هرچه مي خريد، از ترس پدر مي برد توي صندوق خانـۀ

عمه کوچکه اين ها مي گذاشت . مي گفت : مي گويي چه کار کنم ، آغاباجي ؟ از دهن اين طفل هاي معصوم مي گيرم ، تا 

اين دو تکه مس را براش بخرم.  

پدر صبح به صبح سوار دوچرخه اش مي شد و مي رفت ميدان کهنه ، قاطي عمله بناها. دوتا عمله هم داشت . گاهي 

134                                                                                                                                

صاحب کارها مي بردندش . بيشتر خرده کاري مي کرد، مثلاً کف حياطي يا اتاقي را سيمان مي کرد و يا پشت بامي را 

کاهگل مي ماليد. غروب ها اگر از همان دالان داد مي زد: «ننه حسن ، بيا اين دو تا هندوانه را ببر!» مي فهميديم که 

دستش  بند شده . اول هم دوچرخه اش را مي گذاشت آن طرف منبع ، قفل مي کرد، کتش را مي کند و مي انداخت 

روي دوش ، بعد آستين هاش را يکي يکي بالا مي زد و مي نشست کنار باغچه طور وسط حياط و باز داد مي زد: 

ننه حسن ! مگر کري ، زن ؟  

مادر هرچه دستش بود زمين مي گذاشت ، حوله اي به اين دست و آفتابه به آن يکي ، پله ها را دو تا يکي مي کرد. اما 

به حياط که مي رسيد، نه انگار که پدر منتظر نشسته ، به عمه بزرگه مي گفت : «سلام آغاباجي . خوب ايد، 

خوش ايد؟» يا از عروس عمه صغرا چيزي مي پرسيد. پدر، بالاخره ، دادش درمي آمد: بجنب ، زن ! نمازم قضا شد.  

مادر باز دو سه کلمه اي با اين يا آن عمه يا عروس عمه حرفي مي زد، و بالاخره به طرف چاه راه مي افتاد، 

مي گفت :  مگر سر اشپختر را آورده اي ؟  

آب از چاه مي کشيد، اول هم يک بار آفتابه را خوب تکان مي داد و آبش را مي ريخت . پدر مي گفت : حالا چرا 

وسواسي شده اي ؟  

ـ مگر نمي خواهي باش وضو بگيري ؟  

از جيب پيراهنش ليف و يک قالب صابون کاغذپيچ شده به دست پدر مي داد: اول ، تو را به خدا، خوب دست و صورتت 

را صابون بزن .  

يا مي گفت : به آرنجت هم بکش !  

مجبورش مي کرد يک بار ديگر هم دست و صورت و حتي پشت گردنش را خوب ليف و صابون بزند. مي گفت : نترس ، 

ميرزا، باز هم آب هست . پشت گوش هات را هم بکش !  

باز هم مي رفت و آفتابه را پر مي کرد، مي گفت : پس پاهات چي ؟  

ـ پابرهنه که کار نمي کنم .  

ـ عرق که مي کند.  

بعد هم حوله را مي داد تا دست و صورت و پاهاش را خشک کند. آن وقت جوراب هاي پدر را برمي داشت توي لگنچـۀ

سر منبع مي انداخت تا خوب خيس بخورند و باز از چاه آب مي کشيد و توي آفتابه مي ريخت و تکان مي داد و آبش را 

مي ريخت و از آب تازه پرش مي کرد.  

غروب جمعه بوده ، حتماً. از روي ايوان نگاه شان مي کردم. مي دانستم که اين طورها که پدر مي شست ، به دلش 

نمي چسبيد. زورش فقط به اقدس و پري مي رسيد. مي گفت : گربه شوري نکن ، دختر.  

کيسه را از دست شان مي گرفت و اول پشت دست هاشان را کيسه مي کشيد و بعد هم صورت و حتي گردن و 

پشت گوش هاشان را. داد آدم را درمي آورد. صداي پسرعمه از همان دهانـۀ دالان بلند شد: مبارکه ، دايي !  

پدر آفتابه را از مادر گرفت : بده ديگر، خودم مي ريزم.  

مادر مي گفت : گوش نده ، ميرزا، حلقـۀ دور چشم هات را هم ليف بزن .  

پسرعمه گفت : ناشکري نکن ، دايي .  

135                                                                                                                                

که صداي جيغ را شنيدم و بعد: واي مادر!  

از مهتابي اتاق مان نگاه کردم. عروس عمه بانو دست به ديوار گرفته بود و سرش را گذاشته بود به ديوار. عمه بزرگه 

کارهاي دستش را گذاشت زمين . همچنان آستين به  تنـۀ کت هاي پارچه اي يا پوستي مي دوخت ، بعد دورتادور 

جادگمه اي هاشان را مي دوخت و بالاخره دگمه براشان مي گذاشت . مي گفت : چي شده ، عروس ؟ خير است ، 

انشاءالله !  

باز صداي جيغ بانو آمد. دست به کمر گرفته بود. ناله مي کرد.   

تا عمه بزرگه دست به ديوار بگيرد و بلند شود، مادر رسيده بود: آب ديدي يا فقط مي گيرد و ول مي کند؟  

دست برده بود زير چادرش ، و مي گفت : حالا کو تا وقت جيغ !  

که ديدم پسرعمه از پله هاي آن طرف پايين رفت و از در دالان پيداش شد، پابرهنه . داشت پته هاي پيراهنش را توي 

شلوارش مي کرد و مي گفت : بروم دنبال ماما؟ بروم دنبال بلقيس خانم ؟  

مادر گفت : هنوز که وقتش نيست ، مرد. برو در سه دري را باز کن ، ببريمش آن تو.  

پسرعمه داد زد: دو قدم راه که نيست ، بيايد اتاق خودمان .  

آمده بود جلو و داشت زير بال بانو را مي گرفت که ببردش بالا.   

بانو ناله مي کرد و پنجه به کاهگل ديوار مي کشيد. مادر گفت : بهتر است همين پايين باشد.  

ـ من نمي خواهم زير بليط رضا باشم .  

ـ من نمي دانم . اگر کيسـۀ بچه پاره بشود، کار دست خودت مي دهد.  

پسرعمه رفت روي لبـۀ ايوان پسرعمه رضااين ها نشست و سرش را به دو دست گرفت و گفت : آخر من هم آدمام ، 

غرور دارم.  

تا عروس عمه صغرا دسته کليد را پيدا کند و به تاخت برود در سه دري را باز کند، عروس عمه بتول و مادر بانو را 

رسانده بودند به جلو پلـۀ در وسطي سه دري . عمه بزرگه مي کليد و دنبال شان مي رفت : صبر کنيد تا من هم برسم . 

بانو باز جيغ کشيد و خم شد طرف بتول : واي ، مادر!  

چادرش که افتاد پس رفتم که از ايوان پايين و حتي حياط نبينندم. پسرعمه هم رفت . در را بسته بودند. داد زد: 

زن دايي ، بروم دنبال بلقيس يا نه ؟  

مادر آمد دم در: چرا عجله مي کني ، مرد؟ برو بنشين توي اتاقت ، خودم خبرت مي کنم .  

نرفت . همان جا جلو اتاق قدم مي زد، تا نزديکي هاي در رو به دالان مي رفت و باز برمي گشت . اختر هم رفت ، راهش 

ندادند. آمد بالا، رنگش شده بود مثل گچ . بعد هم نشست و زار زد، مي گفت : چه دردي مي کشد!  

حالا خودش دو تا کره خر دارد. دو تا هم دختر، مثل گل . نه ، نبايد بگذارم رشته از دستم دربرود.  

پدر که آمد بالا، پرسيد: اين ديگر چه مرگيش است ؟  

اختر حالا ديگر به سکسکه افتاده بود. مي گفت : اين ديگر چه دردي است ؟ آخر چرا ما زن ها اين قدر بدبختيم ؟  

136                                                                                                                                

پدر داد زد: بلند مي شوي يا نه ؟  

شام را اختر کشيد. به علي هم خودش غذا داد. مادر فقط يک بار آمد بالا. يکي دو لقمه خورد، گفت : مي ترسم اين 

دفعه هم بارش رفته باشد.  

بالاخره هم آمد بيرون و به پسرعمه تقي که توي درگاهي دخترعمو نشسته بود، گفت : برو دنبال بلقيس .  

بعد ديگر خوابم برد. توي خواب هم صداي جيغش انگار مي آمد. بيدار که شدم ديدم پسرعمه رضا چراغ زنبوري را سر 

دست گرفته و عروس عمه صغرا را صدا مي زند. حالا ديگر جيغ ها پشت سر هم بود، مثل حلقه حلقه هاي زنجير. 

پسرعمه تقي باز روي سکوي دخترعمو نشسته بود. سيگار مي کشيد. پسرعمه رضا داد زد: داداش ، بتول را 

بي زحمت صداش بزن اين چراغ را ببرد آن تو.  

صورت سرخ و سفيدش روشن شده بود. عرقچين سرش پس رفته بود و طاسي جلو سرش برق مي زد. پسرعمه 

تقي تکان نخورد. پسرعمه رضا تا دم چاه آب رفت و باز داد زد: بتول ، بتول !  

از سه دري فقط صداي جيغ مي آمد. پسرعمه رضا گفت : بلند شو مرد، من که نامحرمم .  

ـ مگر مي خواهند سوزن نخ کنند؟ سه تا لامپا براشان بردم.  

ـ آبروداري که بايد بکنيم ؟  

ـ من يکي که آبرو برام نمانده . ده ساعت است هي جيغ مي زند، اما انگار نه انگار.  

ـ همين است ديگر. بعضي ها ديرزايند. به مادرش رفته .   

بالاخره پسرعمه تقي بلند شد، چراغ زنبوري را گرفت و رفت دم در وسطي ، داد زد: زن دايي ، چراغ زنبوري 

نمي خواهيد؟  

مادر سرش را از لاي در بيرون آورد: تو اين جا چه کار مي کني ، مرد؟ برو بگير بخواب . انگار همين حالا مي تواند دستش 

را بگيرد ببردش دم دکان و به ش امر و نهي کند.   

ـ استغفرالله ، داداش داده ، من که نگفتم . خودش خواسته .  

مادر گفت : عوض اين حرف ها برو روي پشت بام اذان بگو، بلکه فرجي بشود.  

ـ وقتي آمد، چشم !  

ـ حالا بايد از خدا بخواهي ، بعد که ديگر کار از کار گذشته .   

پسرعمه حتي روي مهتابي ما هم نيامد. مادر که در را بست ، رفت سر جاش نشست . پسرعمه رضا گفت : حرف 

گوش کن ، داداش ، برو بالا اذان بگو.  

ـ همان دو بار که رفتم براي هفت پشتم بس است . فرداش همـۀ کاسب هاي ميدان ازم وليمـۀ پسر مي خواستند.  

پسرعمه رضا گفت : ناشکري نکن ، داداش ! هرچي خودش مي خواهد، همان است .  

بعد هم رفت پهلوي تقي نشست . با هم سيگار مي کشيدند و آهسته آهسته حرف مي زدند.  

137                                                                                                                                

باز خوابم برد. از صداي فريادهاي پسرعمه تقي بيدار شدم. هوا تاريک و روشن بود. داد مي زد: مگر دستم به ش 

نرسد.  

زن چاقي که چادرش را به کمرش بسته بود، جلوش را گرفته بود: مگر دست خودش بوده ؟  

پسرعمه تقي سر کمربندش را دور مچش مي پيچاند: با همين سياهش مي کنم .  

زن چاق که حتماً بلقيس خانم ماما بود، نرمنرم حرفي مي زد، و از جلو در نيمه باز عقبش مي راند.  

پسرعمه تقي داد مي زد: مگر آبرو برام گذاشته ؟  

زن باز جلو مي آمد و آهسته آهسته حرف مي زد. پدر هم خودش را رسانده بود. دست تقي را گرفت و کشيدش 

عقب : بيا برويم بالا يک پياله چاي هست با هم مي خوريم .  

بلقيس گفت : حق القدم ما چي مي شود؟  

پدر آهسته چيزي گفت . بلقيس مي گفت : من که رفتم ، اما به ش بگوييد، ديگر نبينم نصف شب بيايد التماس کند. (ادا 

درآورد)، خانم بلقيس بيگم ، تو را به جان چهار تا بچه هات ، بجنب و الا باز بارش مي رود.  

تقي دستش را از دست پدر کشيد، و به طرف سه دري دويد. باز داشت کمربندش را  از حلقه هاي دور کمرش 

مي کشيد. هنوز نرسيده بود که بلقيس پيچيد جلوش و با دست زد تخت سينه اش : هش ! کجا؟ اگر مردي من را بزن . 

دست من سبک است . تا حالا هزار تا بچه بيشتر با همين دست ها به دنيا آورده ام. آن طفل معصوم هم که عيبي 

ندارد. عيب حتماً از خودت است .  

تقي تلوتلو مي خورد، حتي عقب عقب مي آمد. بلقيس خانم باز هُردود مي کشيد و جلو مي آمد: دهنش مي چاد 

هرکس بگويد بلقيس تقصيرکار بوده . خدا اگر بخواهد، از يک تکه چوب هم بچه مي دهد.  

پدر دست به جليقه شده بود. بلقيس خانم را کنار کشيد، چيزي داد. پسرعمه تقي  آمده بود اين سر حياط ، روي 

سکوي عمه کوچکه اين ها نشسته بود، کمربند هنوز دستش بود. پسرعمه احمد داشت باش حرف مي زد. مادر 

بالاخره آمد، مي گفت : من که از کار خدا  سردرنمي آورم. همـۀ علامت هاش درست بود، بعد فس ، باد زاييد.  

همان صبح رفتم توي صندوق خانه ، صندوق سبزم را گذاشتم جلوم و هي برجستگي هاش را ناز کردم. دلم نمي آمد 

بازش کنم . لياقتش را نداشتم . حالا مي گويم باد زاييده است گاگارين يا حتي آن گاليلـۀ عليه ماعليه ، کپرنيک ، کپلر، 

نيوتون . همان وقت هم مي دانستم که هنوز وقتش نشده . بايست کاري مي کردم. دري اگر باز مي شد، اجازۀ تشرف 

مي گرفتم . اتابکي فقط مي توانست از تيپا خوردن توي قنادي نجاتم بدهد. گريه هم کردم و با همين که پهلوي من 

نشسته و مي گويد بنويس ، شرط کردم اگر فرجي بشود، برگردانم ، همـۀ رودخانه را که دارد مي رود و مثل زنده رود 

خودمان بالاخره مي ريزد به مرداب گاوخوني . صبحانه نخورده راه افتادم و پياده تا بانک ملي توي سپه رفتم . آقاي 

اتابکي بودش ، گفت : سلام و صد سلام به پسرخالـۀ عزيز! کدام فرشتـۀ رحمت صبح به اين زودي تو را نصيب 

درويش کرده ؟  

ـ ديگر نمي خواهم بروم پيش استاد محمد ماني .  

قاه قاه خنديد، گفت : چس خور، هان ؟ همين که به ذهنت برسد، يا به نوک زبانت ، انگار که گفته اي .  

راست مي گفت ، نوک زبانم بود. گفتم : ذهن را که نمي شود کاريش کرد.  

ـ مي شود، البته که مي شود، مراقبه و ذکر براي همين چيزهاست . وقتي عادت کني که پشت همـۀ رنگارنگي 

138                                                                                                                                

حيات جلوه هاي جمال حق را ببيني ، بعد ديگر اين صفت يا آن صفت هر  آدم را در درياي هزارهزار رنگ او مي بيني .  

همکارهاش هم آمدند. «سلام و صبح به خير، درويش » گفتند و رفتند پشت ميزهاشان . گفت : خوب ، خير باشد، 

پسرخاله ؟  

ـ فرموديد بيايم خدمت تان .  

يکي شان گفت : درويش آن قدر در آسمان هاست که پسرخاله نمي بيند.  

اتابکي شانه اي تکان داد، گفت : به جاي اين حرف ها بهتر نيست صفاي صبح را با يک چاي شروع کنيم ؟  

و زنگ زد. پيشخدمت که آمد، گفت : يک چاي تازه دم هم براي اين جوان بياور، تا ببينيم خودش چه مقدر کرده .  

و روي اين يا آن کاغذ جلوش چيزي نوشت . چاي را که آوردند، پرسيد: خوب ؟  

آهسته گفتم : فرموديد حقوق سر هفته را که گرفتم ، خدمت برسم يک کاري برام پيدا کنيد که در شأن مدرکم 

باشد.  

ـ خوب ، بله ، بله . تو حالا چايت را بخور تا من به يکي دو جا زنگ بزنم .  

به ساعتش نگاه کرد. ساعت داشت . من ندارم. پذيرش همين خط است که مي رسد به گاليله و همين گاگارين يا 

اين ... نه ، آن روزها هنوز فلک قمر را نشکسته بودند تا در ماه پياده بشوند. باز دارم چرخ مي خورم. زمان بر خط 

دايره اي شکل اگر هست ، که هست ، مهم نيست که ما در چه زمانيم يا حتي در کجا. تکاملي نيست ، مي چرخيم ، 

مثل من که نشسته ام اين جا و برنشسته بر پشت اين حروف مي چرخم و کاريش هم نمي توانم بکنم ، حتي اگر هر 

لحظه اين همزاد يادآورم شود که منطقي بايد بود.  

حالا منطقي پيش مي روم تا بسازمشان . اگر بنويسم شان خواهندبود، براي هميشه . حتي مي توانم جلو اين 

رودخانه را سد کنم .  

به چند جايي تلفن کرد، يا شايد به يک جا. حالا مي دانم . نمي نويسمش . گفت : برنمي دارد، مطمئنم که هستش ، 

اما از بس به اين و آن رمز داده ، حالا ديگر نمي داند کي کي است .  

بالاخره گفت : توکل به خودش ، امروز ساعت سه تا سه ونيم مي روي به همين نشاني که مي نويسم ، مي گويي من 

تو را فرستاده ام. من هم سعي مي کنم خودم را برسانم . دير و زودش دست الله کرم است ، اما مي آيم . حواس که 

ندارم. ماها به اصطلاح مجذوب ، شايد هم مرعوب جمال اوييم ، اين کارها (اشاره کرد به کاغذهاي جلوش ) محض ــ به 

قول ادبا ــ کسب استخواني است تا جلو اين سگ نفس بيندازيم که در فرقـۀ ما ترک دنيا حرام است .  

همکارش گفت : ثواب هم دارد.  

اتابکي بلندبلند خنديد، اما ناگهان جلو دهان خودش را گرفت ، گفت : باز اين دهان قهقهه اش را سرداد.  

بعد هم رو به همکارش کرد، همان که سبيل داشت اما نه درويشي . عينکش را هم مي گذاشت روي پل بيني اش : 

چرا نداشته باشد؟ اگر اين سگ نفس را مهار کند که به پر و پاي اين و  آن نپرد، ثواب هم دارد.   

و باز جلو دهانش را گرفت . همکارش گفت : ولي ما را که گرفت ، يک تکه از ماهيچـۀ نداري مان را هم کند.  

ـ خدا ببخشدمان ، رفيق .  

139                                                                                                                                

ـ من که نمي بخشم .  

ـ خوب ديگر، پس صفا!  

ـ وفا!   

اتابکي شانه بالا انداخت ، خم شد و روي برگي که از تقويم جلوش کنده بود، نشاني را  نوشت : گفت : مي روي 

اين جا، مي گويي مرا اتابکي فرستاده . دفتر اسناد رسمي است . اسم سردفترش جناب است ، کمال الدين جناب . 

اسمش را مي نويسم برات . کارهاي بانکي اش را من براش راست و ريس مي کنم . منشي اش رفته . شايد يکي را 

بخواهد. آدم بدي نيست . اولش ممکن است ناخن خشکي و گوشت تلخي کند، اما وقتي رام شد، ناني کنار سفرۀ

آدم مي گذارد. برو به امان حق ، به خاله عصمت هم سلام من و ارباب کل ممالک محروسه ، عالم خانم ، را هم 

برسان . عزت زياد!  

تا دم در هم آمد، و دست داد، و گفت : روشن مان کردي ، باز هم به ما سر بزن .   

ديگر به خانه مان نرفتم . باد زاييده بود. همين طور چرخ زدم ، يا رفتم به کتابخانـۀ شهرداري ؟ يادم نيست . يک چيزي 

هم جايي خوردم ، راه به راه . بالاخره هم رفتم به طرف دفتر اسناد رسمي شمارۀ ١٣٣، يکي دو جا هم ساعت را 

ديدم ، بستني فروشي چمنزار و بعد از پشت شيشـۀ يک بانک و بالاخره از لاي در يک دکان کفاشي . يادم هست . 

مي ماند، همه چيز در جوف اين کرۀ مغز مي ماند، حتي آن ها که يادم رفته است ، يادمان رفته است ، براي همين بيم 

غارت غزان هنوز در من است و گاهي نيمه شب ها از بيم اصابت تيرهاي دورپرواز مغولان در پستوي آن اتاق دفتر از 

خواب مي پرم و از عرق سرد روي پيشاني ام مي فهمم که بيدارم و نشسته ام در مزقل آن بارو که صندوق خانـۀ ما را 

از توش درآورده اند، چشم به راه که کي محمود افغان حمله مي کند. حالا البته اين جا هستم ، در همين پستو، نه 

مثل حسن مان که هي چرخ مي زند. هميشه هم اين جا خواهم بود ثابت . زمين هم بايد ثابت بماند، همان طور که 

بود. من براي همين اين ها را مي نويسم .  

آخرهاي شيخ بهايي ، بعد از آخرين چهارراه ، رسيدم به جلو دفتر. تابلو داشت و يک لنگـۀ درش باز بود. دالاني هم 

داشت که در آخر به دري بسته مي رسيد که حتماً مستراح بود که هست و بعد به طرف جايي ، رو به خيابان 

شاهپور، خم برمي دارد. کف دالان آجرفرش بود و نم آب زده . جلو در هم که يک پله مي خورد، گل آب پاش شده بود. باز 

رفتم و برگشتم . سر ساعت سه رفتم تو. بقيـۀ دالان به حياط باز مي شد. تا کف حياط دو پله مي خورد. و حياط که 

حالا هم هست ، نقلي است و چهارگوش با يک حوض در وسط ، مربع مستطيل ، با چهار لچکي در چهار طرفش . 

طرف چپ ، سمت نسرد، دو اتاق بود با دو در، درهاي دولنگه اي . درها همه بسته بود. بسته است با پرده هاي 

کيپ کشيده . اين طرف هم دو اتاق هست . اوليش اتاق آقا است با يک ميز بزرگ و صندلي آقا. يک صندلي لهستاني 

هم کنار در هست ، براي آن که قرار است خرج محضر را بدهد. آن يکي هم دفتر من است و جناب مدني ــ اگر البته 

تشريف بياورند ــ با دو ميز و دو صندلي پشت شان . اين طرف هم چهار صندلي لهستاني هست و يک نيمکت که 

روش گليم مي اندازيم . اين يکي مخصوص کور و کچل هاي سند ذمه اي است که قبل از انقضاي مدت بايد بپردازند.  

روبه رو هم دو در بود، که دِر سمت راست بسته بود. حالا البته مي دانم . پله مي خورد و  به اتاق خلبان مي رسد، و پا 

که بر پلـۀ سوم بگذاريم صداي زنگي از جايي بلند مي شود و آقا مجبور مي شود که بوق را بگذارد پشت متکاي 

پشتش و انبر را بسراند زير لبـۀ سيني و قوطي معجون افلاطونش را توي جيب کتي يا جليقه اي گم و گور کند و بعد 

هم دستش را بگيرد روي دو گل آتشي که سرخي گونه هاشان از زير يک لايـۀ نازک خاکستر سفيد سفيد پيداست . 

در سمت چپ هم آبدارخانه است و به قول آقا مقر سرفرماندهي ميرزاحبيب .  

هنوز به وسط حياط نرسيده بودم که ديدمش . توي درگاهي ايستاده بود، با سر خم ، کلاه کرکي به سر. شلوار 

طوسي ، هميشـۀ خدا، به پا دارد و پيراهن هاي سفيد يخه آهار آقا را مي پوشد، يک جليقه هم به روش . زمستان ها 

هم يک چيزي مثل لباده به دوش مي اندازد. سيگار به سيگار مي کشد، هما سر مشتوک مي زند و مي کشد. 

پرسيد: حضرت آقا؟  

ـ با آقاي اتابکي قرار داشتم .  

140                                                                                                                                

از سکوي جلو درگاهي پايين آمد و گفت : بفرماييد، جانم . اشتباه آمده ايد.  

تا برسد، با خودش غر مي زد: همين طوري سر مي گذارند و مي آيند تو، نه انگار که هر دري زنگي دارد.  

به دست کلاه کرکي اش را جابه جا مي کرد، و با کش کش کفش هاي پاشنه خوابيده اش مي آمد. وقتي رسيد، دست 

دراز کرد: بفرماييد، جانم . ما اين جا اتابکي متابکي نداريم .   

ـ مگر اين جا دفتر رسمي شمارۀ ١٣٣ نيست ، دفتر آقاي جناب ؟  

ـ البته که اين جا دفتر است ، دفتر جناب آقاي کمال الدين جناب ، روي آن تابلو بالاي در همين را نوشته اند، اما 

حقيقتش فعلاً تشريف ندارند.  

بلندبلند مي گفت و ديگر دست تکان نمي داد. از پنجرۀ روبه رو، بالاي در آبدارخانه ، صدا آمد: حبيب ، چه خبرست 

اين قدر سر و صدا مي کني ؟ چرا نمي گذاري يک چرتي بزنيم ؟  

از کنار پرده هم يک لحظه فقط صورتي را ديدم. ميرزاحبيب گفت : آمدم ، آقا.  

و رو به من گفت : ديدي آخرش کار دست مان دادي ؟ همين جا باش ، ببينم چه مي گويند.  

و باز گفت : آمدم ، آقا.  

و به طرف در روبه رو رفت و اول زنگ زد، دوبار، و بعد هم يک بار ديگر. در را باز کرد و سرش را برد تو و گفت : 

فرمايشي داشتيد، آقا؟  

صدايي آمد، نفهميدم. ميرزاحببب گفت : همين طور سر گذاشته آمده تو.  

بعد هم گفت : نمي دانم کيست .  

آخرش رو به من پرسيد: گفتي با کي کار داشتي ؟  

ـ با آقاي جناب .  

باز سرش را برد تو. راه پله بود. گفت : صبر داشته باشيد، اول ببينم کيست .  

آمد جلو و آهسته پرسيد: تو که انگار گفتي اتابکي ؟  

باز پرده کنار رفت . لاي پنجره باز بود. چهره اي لاغر با بيني عقابي و سبيلي  بال مگسي نگاهم مي کرد.  

حالا مي دانم بال مگسي مي گويند يا هيتلري . از يک مي رود بالا. تا چهار مي ماند. اگر کسي بيايد که نشناسيم ، اول 

دو زنگ مي زنيم و بعد يک زنگ . براي آشناها فقط يک زنگ مي زنيم . براي مشتري ها زنگ نمي زنيم . اگر کاري باشد 

که فقط از دست آقا برمي آيد، تعارف مي کنيم بنشينند تا آقا پيداش شود. سرفه کنان مي آيد و عصازنان ، 

لباس پوشيده ، شاپو به سر. قبل از سه هم به هيچ وجه حق نداريم مزاحم بشويم .  

بالاخره ميرزاحبيب بالا رفت . اول هم گفت : حالا شما بفرماييد آن جا بنشينيد.  

به اين طرف اشاره کرد، به اتاقي که من هستم و مي نويسم . بخاري نفتي اش هنوز هم هست ، ميان دو ميز. 

تابستان ها برش نمي داريم . جايي که نمي گيرد. تازه ، به قول آقا، کسي که نمي رود بالاي اتاق بنشيند. اگر کار دارد، 

141                                                                                                                                

بنشيند مؤدب روي يک صندلي يا اصلاً روي همان نيمکت . پستوي اين اتاق هم دست من است . شب ها رختخوابم 

را پهن مي کنم و مي خوابم . بعد از ناهار هم مي روم آن تو و چرتي مي زنم ، از دو تا سه . کتاب هاي خودم را همان دور 

و بر چيده ام ، روي هم . مجلات قديمي آقا هم هست . جناب مدني پشت همين ميز روبه رو مي نشيند، اگر بيايد. آن 

اتاق پهلويي هم مال آقا است . فقط يک ميز دارد، بزرگتر از ميزهاي ما و يک صندلي لهستاني . قبلاً نوشته ام. 

صندلي را آقا فقط به کسي تعارف مي کند که قرار است خرج محضر را بدهد. گفتم انگار. بقيه هم مي ايستند. 

مي ماند اين دعاي دفع چشم زخم که من خودم روي در پستو زده ام. لازم است . اصلاً خيلي مرد مي خواهد، آن طور 

که عروس عمه اذيت مي کرد، قيدش را بزند. خوب ، آن شب ــخدا ببخشدمــ رفتم . از روي پل تخته اي روي راه پله ها 

رفتم . پدر زير کرسي خودش خوابيده بود. لاي درش باز بود، اما صداي خروپفش مي آمد. کورمال در رو به مهتابي را 

پيدا کردم. هوا مهتابي بود. پسرعمه دو شب بود رفته بود. روز قبلش عروس عمه را توي دالان ديدم ، آفتابه به دست ، 

يعني دارد دالان را آب مي پاشد تا بعد برود جلو در خانه را گل آب پاش کند. گفت : خوب براي خودت ولسّو مي زني ؟   

گفتم : از سر کار مي آيم .  

ـ بگو جان من ؟  

همين شد. براي همين گفته اند آدم عزب را زمين نفرين مي کند. شايد هم دست خود آدم نيست ، آن انحناي گرم و 

سفيد گردن نمي گذارد، يا موهاي ريز پشت گردن . اگر موهاي بافته را روي شانه بيندازند، به سرانگشت مي شود 

ديدشان و بعد با لغزش سرانگشت ها مهره به مهره به خط گود و گرم پشت رسيد، و به ... نگذاشت ، گفت : نکن ، 

بچه بارم مي رود.  

قبلاً هم گفته بود، ولي با غلت خنده . اين بار به جد گفت و زد تخت سينه ام. گفتم : همه خواب اند.  

گفت : نه ، نه ، اين ديگر گناه کبيره است .  

انگار گفتم : من که گفتم مي آيم .  

منکر شد که گفته ام. وقتي به شيشه زدم فهميدم که در باز است . چراغش هم روشن بود. نبايد چرخ بخورم. از 

اولش مي گويم و به ترتيب وقوع ، نه اين طور که هستند، که چرخ زنان مي آيند، مثل گردباد که هر ذره اش هر لحظه 

جايي است .   

چادر به سر، سه کنج اتاق ، آن بالا نشسته بود. رختخوابش را حتي پهن نکرده بود. گفت : چه کار داري ؟ اين جا چرا 

آمدي ؟  

چادرنمازش را بيشتر دورش پيچاند، گفتم : کاريت ندارم.  

صورتش را هم پوشاند. فقط دو چشمش پيدا بود. گفت : برو، برو، بيدار مي شوند.  

گفتم : پس چرا همه اش اذيت مي کني ؟  

ـ بعدها شايد خودت مي فهمي . وقتي زن گرفتي . اگر مثل پسرعمه ات نشوي .  

ـ مگر عيب و علتي دارد؟  

ـ نه ، هر شب هم خير سرش مي خواهد. از راه نرسيده ، صدام مي زند. اين چيزها را که اقلاً مي فهمي .  

کنارش نشسته بودم و چادرش را آهسته ، اما به زور، انداخته بودم روي شانه هاش . حالا پاهاش را بغل کرده بود. 

مي لرزيد، حتي وقتي دست بر کاسـۀ زانوش گذاشتم . بعد پنجه کشيد. جاش صبح زير چشمم مانده بود. گفت : اگر 

بارم برود، تقصير توست .  

142                                                                                                                                

به يک دست دستم را پس زد و به آرنج آن دست زد به سينه ام. روي شانه هاش حالا ققظ بند صورتي پيراهن 

خوابش بود. گفتم : همين جا مي نشينم . باور کن !  

نمي گذاشتم سرش را بپوشاند: پس چرا توي دالان اذيت مي کني ؟  

ـ تو حالا نمي فهمي . گفتم که .  

باز پنجه کشيد، به دستم . جيغ هم زد. بعد گفت : ديدي بالاخره بيدارشان کردي ؟  

گفتم : من که کاري ت ندارم.  

ـ اگر پسرعمه ات بود، فرق مي کرد. گفتم که هر شب خير سرش مي خواهد. همه اش هم مي ترسد بارم برود.  

باز گفت : گوش بده ، بيدارند. حالا حتماً يکي بيدار شده .  

گوش ندادم. دست مي کشيدم به موهاش . اولين بار بود که موهاي ريز پشت گردنش را مي ديدم ، زير نور چراغ . توي 

تاريک روشن دالان که چيزي نمي شد ديد. لالـۀ گوشش عنابي بود و چند تار مو، سياه ، بر پيشاني عرق کرده اش 

افتاده بود. از دندان هاي انگار کليدشده اش مي گفت : بس است ، ديگر.  

باز پاهاش را بغل کرده بود که شنيدم. صداي عمه بزرگه بود. از حياط مي آمد. پريدم بيرون . تا دهانـۀ راه پلـۀ

پسرعمه اين ها را رفتم ، و بعد چهار دست و پا شدم. عمه مي گفت : عروس ، هنوز که بيداري ؟  

نگاه کردم. چراغ عروس عمه اين ها خاموش بود و خودش بي چادر و با همان پيراهن خواب صورتي از آن طرف مهتابي 

خم شده بود رو به حياط : چيه ، خانم باجي ؟ چرا نصف شبي سر و صدا مي کنيد؟  

ـ چرا لخت آمدي بيرون ، دختر؟ سرما مي خوري .  

ـ شما که من را نصف العمر کرديد.  

عمه بزرگه پرسيد: طوري شده ؟  

ـ نه .  

بعد آهسته پرسيد: حالا چرا داد مي زنيد؟  

ـ گفتم نکند طوري ت شده .  

ـ من که خواب بودم. از صداي شما بيدار شدم.  

من ، چسبيده به ديوار، چهاردست وپا، منتظر بودم. صداي عمه حالا از ايوان پسرعمه رضااين ها مي آمد: خدا به دور! 

تازه دو قورت و نيمش هم باقي است .  

يادم است که با يک باريکه پوست خربزه بازي مي کردم. عمه حالا ديگر به در اتاق شان رسيده بود. بانو اشاره کرد که 

برو، و رفت تو. چراغش را ديگر روشن نکرد. در را حتماً داشت از تو چفت مي کرد. در رو به پل تخته اي باز شد. اول 

پاهاي پدر را ديدم. نيم خيز  شدم ، يا همان طور تمامقد ايستاده بودم ، اما مي دانم وقتي با پشت دست زد توي صورتم 

به ديوار خوردم و بعد نشستم . گفت : خجالت نمي کشي ؟ مگر روي مهتابي جاي اين کارهاست ؟ برو مستراح !  

143                                                                                                                                

وقتي رفت فهميدم که دهانم پر است و دارم مي جوم ، حتي فرو داده بودم. هنوز هم يک تکه از پوست خربزه توي 

مشتم بود. به دهان بردم و جويدم. نه ، وقتي صداي مادر آمد، فهميدم که بقيـۀ پوست مشت کرده را دارم مي خورم. 

حالا هم دارم مي خورم. آن وقت حسن مان مي گفت : بهشت و جهنم کجا بود؟  

پس اين پوست خربزه اي که هنوز مي خورم ، چيست ؟ جلوه اي از آن دوزخ است ديگر. بعد بود که به پچپچه شان 

گوش دادم. بالاخره صداي پدر را بلند شنيدم : حالا با من يکي به دو مي کني که چي ؟ برو بياورش تو.  

خون دماغ نشده بودم. ماه باز بدر تمام بود و از بالاي کنگره هاي پشت بام عمه کوچکه مي تابيد و از جايي ، از مسجد 

دروازه نو انگار، صداي مناجات مي آمد. باز جويدم و فرو دادم. گس بود و ته مزه اي شيرين هم داشت . حالا مي دانم که 

بانو از کنار پردۀ پنجره شان نگاهم مي کرده . دست به ديوار گرفتم و از پل تخته اي روي دهانـۀ پلکان رفتم . مادر در 

درگاهي اتاق ايستاده بود و پنجه به رو مي کشيد: خوشا به غيرتت ، مادر! باز که دست بردار نيستي ؟  

بعد رفت نشست کنار اسباب چايش . صبح نشده زدم بيرون . حالا اين جا هستم . مي مانم . بگذار حسن مان مدام 

بچرخد از اين ده به آن ده ، از اين اتاق به آن اتاق . حالا هم حتماً از اين بند به آن سلول . پس منم که بايد بمانم ، ثابت 

بمانم ، همان طور که زمين بايد بماند، حتي اگر اتابکي بگويد: در عالم غيب قطب مرکز عالم است ، حالا مي خواهد 

خورشيد مرکز باشد يا زمين .  

با چهار سرانگشت دست چپ آبخورهاي سبيلش را صاف کرد، دست راست را بر سينه اش گذاشت و شمرده و 

آهسته ، اما با صداي بم ، گفت : اثباتش آسان نيست . پاي استدلاليان اين جا في الواقع چوبي است . دو دو تا 

هيچ وقت چهار تا نمي شود. کار با کشش از جانب او ممکن مي شود نه با کوشش ما. با دق الباب ما اين در را 

نمي گشايند. بايد خودشان بطلبند. ولي آدم خواه ناخواه در را مي زند، شايد ديدي خودبه خود باز شد،آن وقت شايد آن 

که بيرون در است تو باشي . براي همين بايد آماده بود، مثل وقتي که منتظر مهمان عزيزي هستيم و خانه را جارو 

مي کنيم و جلو در خانه را آب مي پاشيم . لباس پوشيده هي قدم مي زنيم .  

باز گيج خوردم. از ميرزاحبيب داشتم مي گفتم . نه ، مي نوشتم . مي نويسم تا باشد. توي همين اتاق نشسته بودم ، 

روي يکي از اين صندلي هاي لهستاني . ميرزاحبيب آمد، سيني چاي به دست . چاي را که برداشتم ، نرفت . 

مي فهميدم که دستمال کشيدن به ميزها را بهانه کرده است . حالا ديگر من دستمال مي کشم ، صبح به صبح . گفت : 

آقاي اتابکي از دوست هاي آقاست ؟  

گفتم : نمي دانم ، ولي گفتند با آقاي جناب آشنا هستند، کارهاي بانکي شان را مي کنند.   

پشت آن يکي ميز نشست ، رو به من . پاهاش را توي دلش جمع کرده بود. کلاه کرکي اش را بر سر کاسـۀ زانو 

گذاشت . لبه اش را صاف کرد، و دوباره برگرداند: چند کلاس درس خوانده اي ؟  

ـ ديپلم دارم.   

ـ يعني چند کلاس ؟  

ـ دوازده کلاس .   

ـ براي کار که اين جا نيامده اي ؟  

ـ آقاي اتابکي گفتند ...  

گفت : فرمودند.   

ـ بله ، فرمودند منشي قبلي رفته .  

144                                                                                                                                

ـ خوب ، مي آيند، چند صباحي ِلک وِلک مي کنند، کار ياد مي گيرند، بعد هم مي روند. آن سيد که فقط نه کلاس 

خوانده بود، تازه اگر راست گفته باشد.  

کلاهش را بر کاسـۀ آن يکي زانو گذاشت : دوازده سال خيلي است ، آن وقت براي شندرغاز آمده اي اين جا منشي 

بشوي که چي ؟   

نيم خيز شدم : اگر احتياجي ندارند، زحمت را کم مي کنم .  

کف پاهاش را بر زمين گذاشت و کفش هاي پاشنه خوابيده اش را به پا کرد: حالا کجا؟ چاي ت را بخور.   

کلاهش را به سر گذاشت : آقا گفتند بپرس ببين چه کار دارد، بر و رو دارد يا نه ، چند  سالش است . من که کاره اي 

نيستم .   

ـ بر و رو ديگر براي چي ؟  

ـ همين طوري . آقا به همه چيز آدم کار دارند. راستش ، قبل از اين سيد يکي بود که همه اش به خودش ورمي رفت ، 

سر شانه مي کرد، گل و گردن مي آمد. آقا هم عذرش را خواست .  

از جيب جليقه اش جاسيگاري فلزي اش را درآورد، باز کرد. تعارف کرد. سيگار هما بود. سيگاري نبودم. حالا روزي يک 

پاکت و نيم سيگار مي کشم . نبايد گيج بخورم. سيگار را سر چوب سيگارش زد: اين جا به قول آقا گاهي زن ها براي 

مشورت مي آيند، سرّ و  سوتشان پيش ماست .  

به استکان خالي اشاره کرد: باز هم مي خوري ؟  

ـ نه ، متشکرم.   

ـ تازه دم کردم. اگر مي خواهي تعارف نکن . راستي پدرت چه کاره است ؟  

ـ اين را هم آقا پرسيده اند؟  

خنديد. دندان هاش مصنوعي بود، تکان مي خورد، گاهي حتي صدا مي کرد: نه ، به اين کارها کار ندارند.  

بلند شد، سيني چاي را برداشت : آقا همه چيزش خوب است ، فقط دست بده ندارد، البته به ما، اما تا بخواهي براي 

زن هاش خرج مي کند. براي همين همه اش هشتش گرو نه اش است . يادت باشد، همان اول بايد راجع به حقوقت 

باش طي کني ، تا بعد مثل اين سيد نشوي . راستش براي همين رفت . حالا هم توي محضر سر چهارسوق کار 

مي کند. از من گفتن بود، تا بعد نگويي ميرزاحبيب مي دانست و نگفت .  

تا برگردد، اتابکي آمد، نفس نفس مي زد، گفت : باز اين ابوقراضه لنگ مان گذاشت . گذاشتمش کنار خيابان و با 

تاکسي آمدم.   

ميرزاحبيب با دو چاي آمد. سلام کرد و خوش وبش کردند. حتي ــيادم است ــ حال عمه خانم را پرسيد، همه اش هم 

درويش درويش مي کرد، يا مي گفت : «جان درويش .» به من هم گفت : تو هم با اين اتابکي گفتنت .  

اتابکي گفت : حبيب جان ، آقا اتاق خلبان است ؟  

ميرزاحبيب خنديد: پس مي خواهيد کجا باشند؟  

اتابکي چيزي هم کف دست ميرزا گذاشت ، گفت : برو زنگ بزن . راستي براي اين درويش چهار تا زنگ پشت سر هم 

145                                                                                                                                

مي زدي يا اول دو تا بعد هم دو تا؟  

استکانش را برداشت و رفت سر جاي حالاي من نشست . به ميرزا گفت : يادت باشد به آقا بگويي ما هم بلديم هو 

حق بکشيم .  

ميرزاحبيب فقط يک زنگ زد، و رفت تو. باز صداي زنگ شنيدم. حالا مي دانم چرا پا که بر پلـۀ سوم بگذاريم صداي 

زنگ بلند مي شود. مگر آدم دو پله يکي بکند. نبايد بکنيم . يک بار ــکي بود؟ يادم نيست ــ همين کار را کردم. پله ها 

تيز و چوبي است . زنگ را زير پلـۀ سوم کار گذاشته اند. وقتي مرا ديد، جا خورد. گفتم که چه کار دارم. دستش را 

پشت گوش چپش گرفت ، گفت : جانم ؟   

گفتم . با دست اشاره کرد که بلندتر. باز گفتم که نمي دانم آقاي صارمي مثلاً آمده و مي خواهد معاملـۀ ديروز را به 

تاريخ پنج ماه پيش ثبت کنيم .   

با دهان باز نگاهم مي کرد، بعد سر تکان داد. به قول خودش قوطي معجون افلاطونش را برداشت ، بازش کرد، گفت : 

زبان مگر به دهانت نيست ؟ حرفت را بزن .  

باز توضيح دادم ، شمرده و بلند. بستي چسباند، قلاج کشيد، بالاخره گفت : بله ، بله ، شنيدم. کر که نيستم . اما 

راستش نفهميدم اين خانم حرف حسابش چيه ؟  

گفتم که آقا، صارمي آمده ، عجله هم دارد.  

با نوک انبر ذره ذره خاکستر مي ريخت روي گل آتشي که باش کشيده بود. گفت : من که نمي فهمم چه مي خواهد، 

به ش بگو برود، فردا بيايد با مدني حرف بزند، شايد بفمهد.  

گاهي حتي با طول و تفصيل شرح مي دهد که مشکل خانم صادقي چيست و چطور بايد حلش کرد، که اگر مثلاً 

خودمان عرض حال تمام کنيم که سندش گم شده ، و چند نفر را هم به عنوان مطلع شاهد بياوريم بعد ببريم ثبت 

اسناد، يک پول چاي هم بدهيم به کي و کي ، سر يک هفته مي شود ملکش را به پول نزديک کرد.  

حالا ديگر مي دانم که نبايد گيج بشوم. تاب مي خورند آدمها. آن همه نويسنده که در کتابخانـۀ شهرداري و يا حتي 

فرهنگ کتاب هاشان را خواندم ، يا اين جا خودم دارم ، چيده ام روي هم توي همين پستو، فرض شان اين است که آدم 

دانه اي است که بايد به برگ و بار برسد. گاهي حتي از ساقـۀ درخت شروع مي کنند و مي آيند تا برسند به برگي 

که منم يا به ميوه اي که بعدًا خواهم داد و بالاخره مي رسند به هسته . خوب ، گاهي بازگشت هايي هم دارند. اخيرًا 

هم همين دم را مي کاوند به بيداري يا به خواب ، به مستي و به قول خودشان به عمق مي روند، انگار بخواهند از 

روي برش تنـۀ درختي سن و سالش را بفهمند. شايد در اصل علتش اين است که فکر مي کنند اين هستي از 

جايي شروع مي شود و به جايي در آن دورها ختم مي شود. من مي دانم که هست ، همه چيز، همان گونه که 

بوده است و هيچ چيز هم از اين پوسته پوسته ها رهايي ندارد، مدام هم چرخ مي خورند، همان طور که آقا چرخ 

مي خورد، و همـۀ آن چيزهايي که از او مي دانم پوسته در پوسته به گرد هم مي چرخند و يا من چرخ مي خورم. پس 

تا گيج نشوم مي نويسم شان .  

آقا حتماً وافورش را گذاشته پشت مخده ، و با نوک انبر روي زغال ها خاکستر ريخته ، بعد هم که صداي زنگ را 

شنيده ، عباي ــاخيرًا ديگر عبا را کنار گذاشته ــ روي دوشش را درست کرده ، و بعد اگر رسيده عرقچين اش را بر 

سرش جابه جا کرده . معمولاً مي پرسد: جنابعالي ؟  

شوهر دخترخاله عالم گفته : مخلص شما، درويش اتابکي .   

در را که آدم باز کند باز پرده اي هست . اتابکي ــ خودش گفت ــ گفته : يک منشي براتان پيدا کردم ، آقا. خويشاوند 

است ، باسواد است ، صفاي خودتان را هم دارد.  

146                                                                                                                                

ـ منشي ؟ من که منشي نمي خواهم . حالا بفرماييد.  

وقتي هم مي نشيند، مي گويد: من که ديگر اين معجون افلاطون حافظه برام نگذاشته .  

تعارفي هم مي کند. اتابکي مي گفت : من که نکشيدم. نمي کشم . با اين همه بهتر است که عالم نفهمد که اين بابا 

بساط هم دارد، و گرنه ، اگر پشت گوشت را ديدي ، ما را هم مي بيني .  

بعد باز آقا به رسم خودش مي پرسد: حالا کي اين را گفتم ، بعدازظهر که نبود، ساعت سه ؟   

ـ جمعه بود، سر ظهر. با حاج تقي خدمت رسيدم.   

ـ حاج تقي ؟ بشنو و باور نکن . جان تو نباشد، مرگ يک دانه پسرم حاجي شکمي است .  

حبيب مي گويد: آقا بچه اش کجا بود؟  

اتابکي ، بعدها از حبيب شنيدم ، يک لول خرج آقا کرده بود، حتي کشيده بود. خود حبيب ديده بود. مي گفت : اين 

درويش ، غلط نکنم ، حرفه اي است .  

آقا حالا هم گاهي سراغ او را مي گيرد، گله مي کند که : خرشان که از پل گذشت ديگر انگار نه انگار. ولي ، 

بي خيالش ، حسين جان ، باز هم گذر پوست به دباغخانه مي افتد.  

ظهر به ظهر سر يک مي روم بالا. آن جا، بالا دست اتاق ، مي نشينم ، گوشت ها را که قصاب تکه تکه کرده ، و آقا روي 

تخته تکه تکه لسه و پوسته شان را گرفته ، سيخ مي کنم ، مي آورم مي دهم به حبيب تا کباب کند. آقا مي گويد: 

مي بيني ؟ باز برداشته ، اين دفعه ديگر از سر هر سيخ دو تا برداشته .  

سيخ حبيب جداست . با چه دقتي هر چه پيه و چربي هست از گوشت ها جدا مي کند. آخرش هم هر چه لسه و 

پوسته هست ، جدا مي گذارد براي حبيب . ميرزاحبيب مي گويد: دندان کباب خوري ام کجا بود؟  

بعد مي خورد، سيني نان و کباب ما را که آورد. چند پر سبزي هم توي يک بشقاب مي گذارد. آقا مي چرخد رو به من 

و سيني را مي کشد جلو. مي گويد: بسم الله .  

با دست مي خورد، بعد از ناهار هم دستش را مي گيرد توي کاسـۀ برنجي کنار منقل تا من از پارچ آبي روي دستش 

بريزم.  

بعد از ناهار هم دو بستي مي کشد و در و بي در حرف مي زند، بيشتر هم از دست سليطه خانمش ، زن صيغه اي ، 

مي نالد. سر ماه به سر ماه پيداش مي شد. حالا يک سالي است ديگر نمي بينمش . مي آمد و به قول حبيب تيغ 

مي زد و مي رفت . مليح مي گويد: مادرم کجا بود؟  

ميرزا مي گويد: صيغه ؟ جرئتش را ندارد. حالا صبر کن ، بگذار آقا سرش را بگذارد زمين ، ببين چطور پيداش مي شود.  

مليح هفته اي يک روز مي آمد، هنوز هم مي آيد. مي گويد: پس خرج اين خانه و زندگي را کي مي دهد؟  

همه اش هم مي گويد: شب جمعه به جمعه فقط مال توام. نمي خواهي ، آب توبه بريز سرم ، عقدم کن ، خرجم را هم 

بده تا من همه اش بشوم مال تو.  

اوائل با مملي اش مي آمد. مملي حالا براي خودش يلي است . شده است شاگرد رانندۀ کاميون . هر به چند روزي 

هم شهري است . مرا که مي بيند، مي گويد: چاکريم ، باباحسين .  

147                                                                                                                                

همه اش همين طورهاست . همه چيز به هر دم هست . نمي شود درخت را از روي برش طولي يا حتي عرضي تنه اش 

دوباره ساخت ، يا مثلاً عمق وجود کسي را با اين خرده ريزه ها کشف کرد. من مي خواهم ــ اگر بشود اين همه آدم را 

سلول به سلول ساخت ــ با نوشتن احضارشان کنم ، مثل همان دفتر معاملات سال هاي قبل که توي کمد اتاق آقا 

هست . کنار هم چيده امشان . کافي است شماره و سال سندي را بدانم تا همـۀ سابقه اش را پيدا کنم ، صورت 

وضعيت همـۀ آن املاک و مستغلات ، ماشين هاي سواري ، دوج يا انترناش که دست به دست شده اند، گو که خانه 

را خراب کنند، يا ماشين ها اسقاط بشوند و ديگر هيچ بني بشري نخواهد که بخردشان . من هم همين طور بايد 

بنويسم ، کلمه به کلمه ، و هر کلمه يا جمله به ازاي يک سلول تا بعد به ناگهان اين جهان چرخان و سرگردان را ... نه ، 

نه ، پيشاپيش نبايد حرفش را بزنم . منطقي هم بايد باشم ، گرچه دلم مي خواهد از آن روز غروب بگويم که 

عروس عمه بانو مي گفت : فقط مي گذارم ببينيش .  

نه ، اين ها گفتن ندارد.  

بالاخره ساعت چهار آمدند پايين . هنوز هم ساعت چهار بعدازظهر مي آيد. من از ساعت سه و نيم مي روم پشت 

ميزم مي نشينم . کاري اگر مانده است مي کنم . بالاخره هم آقا مي آيد، سرفه کنان و عصازنان . پا که بر پلـۀ هشتم 

بگذارد، صداي زنگ را مي شنوم. بعد پنج بار تق تق عصاست و باز شدن در رو به حياط ، آن هم با عصا. يا اللهي هم 

مي گويد، و قبل از اين که پا به حياط بگذارد، مدتي در درگاهي مي ايستد، چند بار سرفه مي کند، دستمالش را از 

جيب شلوارش درمي آورد. بزرگ است و سفيد. مي تکاند و تا مي زند، دو بار، و بعد که خلطي در آن انداخت ، باز تا 

مي زند و در جيب شلوارش مي گذارد.  

تازگي ها کت و شلوار و جليقه مي پوشد، زير يخـۀ سفيد آهاردارش کراوات مي زند. اما کلاه شاپوش همان است که 

قبلاً هم بود، چند سال پيش که يخه حسني مي پوشيد با جليقه . عبا هم به دوش مي انداخت . مي گويد: لباس را 

آدم عاقل براي سرما و گرما نمي پوشد. هر دوره اقتضاي يک لباسي را دارد. مردم نه به ما که به لباس مان پول 

مي دهند. وگرنه توي سر سگ بزني محضردار هست .  

اول هم سري به ميرزاحبيب مي زند تا بداند چه کسي آمده و چه کار دارد. بالاخره مي آيد، دستي بر کاسـۀ زانوي 

چپ از پلـۀ جلو همين اتاق مي آيد بالا. ناله هم مي کند. بعد هم مي رود آن جا گوشـۀ راست ميز مدني مي نشيند. 

سري براي اين و آن تکان مي دهد، باز سرفه مي کند و دستمال بزرگش را از جيب شلوارش درمي آورد، مي تکاند، تا 

مي زند و خلطي اگر هست توي آن مي اندازد، باز تا مي زند و در جيب مي گذارد. اگر مشتري جاسنگيني باشد يا زن 

بر و رو داري ، بعد از سرفه از خلط خبري نيست ، فقط دو گوشـۀ دهان را پاک مي کند و مي گويد: اي داد و بي داد، پير 

شديم و باز از رو نمي رويم .  

شانزده سال است که همين را مي گويد. هنوز هم سر و گوشش مي جنبد. اتابکي گفت : دود از کنده بلند مي شود.  

ايستاده بودم ، ميرزاحبيب هم دست به درگاهي ايستاده بود. چشم به دهان آقا مي دوزد، و بعد تا حاج تقي پيداش 

بشود، سير تا پياز را براش تعريف مي کند.  

آقا گفت : ولي آن طور که بايد و شايد نيست ، مگر صاحب کرامتي نفس حقي به ما هم بدمد و اين مرده را از اين 

خواب ساليان برانگيزد. به قول لسان الغيب :  

    آنان که خاک را به نظر کيميا کنند        آيا بود که گوشـۀ چشمي به ما کنند  

اتابکي زد زير خنده ، بلند مي خنديد و دست بر زانو مي کوبيد: زدي ، استاد، حقا که حريفي . باشد، قبول . شما 

گنجشک اش را پيدا کنيد، سنگش با من .  

ـ مگر من مرده ام درويش که تو مي خواهي سنگش را بزني ؟ گفتم آن صاحب مرده را کرامت کن ، هو حقي براش 

بکش ، بلکه زنده شود. نامردم اگر بعد از اين کرامت سر بر آستان نگذارم.  

ـ والله ، آن مرده ديگر عيسي دمي مي خواهد که در چنتـۀ درويش نيست .  

148                                                                                                                                

آقا هم مي خنديد، ريز. باز سرفه کرد، و دستمالش را درآورد، تکاند و دو گوشـۀ دهان را پاک کرد: پس ما نيستيم ، 

درويش . شرط ما همين است . حتي اگر سقنقور هم در آن حلقه تان به هم برسد، خودم تمام عمر مريد آستان تان 

مي شوم.  

ـ گيرم که زنده شد، بعد که بايد سر بگذاريد. پس جز رؤيت روي ماهش نصيبي نمي بريد.  

ـ يعني مي فرماييد يک شب هم به سالک هاتان رخصت نمي دهيد با حلال خودشان به دل سير وداع کنند؟  

اتابکي باز بلند خنديد: کسي که با حلال خودش رودربايستي ندارد. با حرام است که آدم مي خواهد جولاني بدهد.  

ـ باشد، ما به رؤيت هم قانع ايم .  

اتابکي گفت : اين طور که من آن بالا ديدم ، کار به دست خودتان است . يک ماهي ترک آن معجون بکنيد، خودبه خود 

مرمت مي شود.  

تا آقا باز سرفه کند و دستمال بتکاند، گفت : اين هم پسرخالـۀ ما که خدمت تان عرض کردم.  

ايستاده بودم. ميرزا دست به ديوار درگاهي ايستاده بود، خنده بر لب . گوش به دهان آقا داشت . آقا عينکش را از جيب 

کتش درآورد، به چشم گذاشت ، نگاهم کرد، و بعد بر پل بيني اش گذاشت . به ميرزا گفت : برو چاي بياور، مرد! نکند 

تو هم التماس دعا داري ؟  

ميرزاحبيب راست ايستاد: اي آقا، مرده و زنده اش ديگر براي من فرقي نمي کند.  

ـ خدا از ته دلت بپرسد. باشد، تو برو چاي بياور، قول مي دهم ، اگر درويش سقنقور لطف کرد، به تو هم چند نخودش 

را بدهم ، تا ضعيفـۀ تو هم بي نصيب نماند.  

حالا مي فهمم که هروقت بخواهد ميرزا را دک کند، چاي مي خواهد، وگرنه ميرزا حساب دستش است که کي بايد 

چاي بياورد و براي کي .  

آقا گفت : حالا چرا ايستاده اي ؟  

همين جا که حالا نشسته ام ، نشستم . پرسيد: مي گفتي ، اسمت چيست ؟  

اتابکي گفت : عرض کردم که ، حسين است ، راستش پسرخالـۀ ارباب کل ممالک محروسه است . ديگر خود دانيد.  

آقا باز عينک را به چشم گذاشت و نگاهم کرد: حداقل ديپلم که داري ؟  

بله اي گفتم . اتابکي گفت : کرم کتاب است ، از صبح تا شب توي کتابخانـۀ شهرداري يا فرهنگ جا خوش کرده . ما که 

فکر مي کنيم وقت تلف کردن است ، چاه بايد از خودش آب بدهد، نه اين که مدام آب بريزيم توش .  

آقا آهسته گفت : ميرزا کجايي ؟  

بعد سرفه کرد، چند بار. اتابکي بلند شد، رفت پايين . ميرزا انگار نبودش . صداش مي زد. آقا داد زد: باز گمانم رفته سر 

خيابان . بي زحمت صداش بزنيد.  

گفتم : اجازه بدهيد، من صداش مي زنم .  

149                                                                                                                                

آهسته پرسيد: خوب ، بيشتر چه کتاب هايي مي خواني ؟  

مي دانستم حرف از رمان نبايد بزنم . گفتم : بيشتر به تاريخ علاقه دارم.  

ـ مثلاً؟  

گفتم : تاريخ ايران باستان ؛ از پرويز تا چنگيز.  

باز هم اسم بردم. اسم بعضي ها را، راستش ، در فهرست کتابخانه گذري ديده بودم. پرسيد: خوب ، بارک الله ، از اين 

ترجمه ها که نيست ؟  

ديگر مؤلف يا مترجم بعضي هاشان يادم نبود. اتابکي آمد. به شتاب آمده بود، و نفس نفس مي زد: ما اولش بايد يک 

فکري سي خودمان بکنيم .  

آقا گفت : بله ديگر، اگر حضرت قطب سقنقوري هم کرامت کنند، درويش همه اش را کف لمه خواهد کرد.  

ميرزاحبيب هم رسيد: فرمايشي داشتيد، آقا؟  

آقا گفت : اين جوان از کي تا حالا اين جا نشسته بود؟ چرا نيامدي مرا خبر کني ؟  

ـ خودشان فرمودند نمي خواهد مزاحم آقا بشوي ، منتظر مي مانم .  

حتي شانزده سال پيش درسش را روان بود. مي گويد: چاي اگر بخواهد، يعني فقط بگويد برو چاي بياور، بايد گم و 

گور بشوم. اما وقتي مي گويد: «چند تا» يعني که بايد بياورم. اگر بخواهد روآور نشود که يادش رفته ، من ام که يادش 

نياورده ام. اگر بخواهد دبه بياورد که از مشتري ها پول پيش نگرفته ، من را شاهد مي آورد. به هرکس پولي بدهد 

رسيد مي گيرد، اما خودش هيچ وقت خدا به فلک هم رسيد نمي دهد. مي مانند زن هاش . زن آقا، بيني بين الله ، 

جواهر است . ارث پدري دارد، و چشمش به دست آقا نيست . اما مي گويد: «يک مو هم از خرس غنيمت است .» 

شب به شب جيب و بغلش را مي گردد، و هرچه هست و نيست بابت خرج و مخارج برمي دارد، بعد هم مي بخشد 

به اين و آن . گمانم فکر مي کند حرام است . آقا هم که فوت آب است ، قبل از اين که برود، فقط يک صنار 

سه شاهي اي مي گذارد ته جيبش ، بقيه را هم مي گذارد توي کشو ميزش و شب به شب قفلش مي کند. اما امان 

از آن سليطه خانم . تازه که آمده بودم ، به من مي پريد که چرا خبرش نکرده ام که خانم مي آيد؟ قسم مي خورد که يک 

هفته است دشت نکرده . بعد هم مرا صدا مي زد تا شهادت بدهم . يا اصلاً خودش را به مريضي مي زد، و درازبه دراز 

مي خوابيد که ديسک کمر امانش را بريده ، و ديگر نمي تواند بلند شود. حالا ديگر سليطه خانمش هم دست آقا را 

خوانده ، مي گويد: «من خوب مي فهمم که چه دردي مي کشي .» مرا مي فرستد دواخانه که براش نمي دانم شياف 

چي بگيرم. وقتي برمي گردم صداي بگو و بخندشان تا دم دالان مي آيد.  

تا همين يک سال پيش وقتي مي آمد، به آقا که مي گفتم ، مي گفت : حسين جان ، قربان دهنت ، برو يک طوري دست 

به سرش کن .  

نمي شود. مي گويد: خر خودتي ، جانم . وقتي در خانه ام را از پاشنه درمي آورد، بايد فکر حالاش را مي کرد.  

آقا گفت : حالا چرا اين جا ايستاده اي من را نگاه مي کني ؟ برو چند تا پياله چاي بياور.  

بعد هم عينک را گذاشت روي پل بيني اش ، و چشم بسته نگاهم کرد، گفت : خوب ، جوان ، داشتي مي گفتي .  

اتابکي گفت : عرض کردم ، پسرخالـۀ عيال است . ديپلم دارد، مي خواهد بيايد خدمت تان چيزي ياد بگيرد.  

ـ خوب ، بيايد ياد بگيرد. اين جا همه مي آيند ياد مي گيرند، بعد هم مي روند سي خودشان . باز هم من ام و اين حبيب . 

150                                                                                                                                

توي اين شهر به هر دفتري که سر بزني ، ظاهرًا هيچ کس حتي اسم جناب را نشنيده ، اما اگر خوب ناخن بزني ، از 

سر دفتر گرفته تا منشي ، بالاخره يکي شان اين جا شاگردي کرده .  

اتابکي گفت : بر منکرش لعنت !  

به من هم نگاه کرد، و سري تکان داد، گفت : تازه ، آدم به همين چيزها زنده است . نگاه که مي کند مي بيند، يکي 

اين جا، يکي آن جا دعاگو هستند.  

بلند شد و سيني چاي را از دست حبيب گرفت و گذاشت روي ميز. يک چاي ، اول ، جلو آقا گذاشت و يکي هم جلو 

من . مي گفت : قلوب بني آدم مزرعـۀ جمال خداوندي است . خوشا به حال کسي که بتواند دانـۀ حقي در قلب کسي 

بنشاند.  

آقا سرفه کرد، دستمال تکاند، و خلطي در آن انداخت : ما که ، اگر خدا قبول کند، بيشتر زارع مزرعه جات خداونديم . 

گرچه اين تخم ها که ما صادر فرموده ايم ، همه شان سر از مبال درآورده اند.  

اتابکي باز بلند و با غلت خنديد: خدا عوض تان بدهد، تازه اين مزرعه جات ، به قول شاعر، زمين شوره اند:  

   زمين شوره سنبل برنيارد           در او تخم عمل ضايع مگردان  

با اين همه اشکال از تخم هاست . باورکنيد ...  

ـ من که عرض کردم دست به دامن احباب بشويد، تا هو حقي بزنند، بلکه ما هم يک کور و کچلي پشت سر 

تابوت مان گريه کند.  

ـ چشم ، استاد. به ديده منت . شما دست اين پسرخالـۀ ما را بگيريد، ما هم در عوض اين تخم ها را مي دهيم دست 

دراويش تا نفس حقي به شان بدمند.  

ـ باشد، حرفي نيست ، فقط قول بده دست نااهل ندهي که ماييم و همين نواي بي نوايي .  

اتابکي باز بلند خنديد. آقا بلند شد، تکيه داده بر عصا، يکي دو بار سرفه کرد: اين جوان اگر خواست ، بيايد.  

راه افتاد به طرف اتاق خودش . اتابکي نگاهم مي کرد. شانه بالا انداختم . دنبالش راه افتاد: حالا شما يک امتحاني 

ازش بکنيد، ببينيد خط و ربطش چطور است . ذهن و هوشش که خوب است . کتاب خوانده است . خدا را چه ديده ايد، 

شايد اين يکي پابند شد و نرفت .  

ـ نه ، نه ، مي روند. بهتر. آب که يک جا بماند، مي گندد، مثل من . تازه کو مشتري ؟  

بالاخره ، امتحانم کرد. برگه اي داده بود دست ميرزاحبيب تا رونويس کنم . سند ذمه بود. به خط شکسته مي نويسد. 

پخته است . فقط دو اشتباه داشتم . حالا ديگر چشم بسته مي دانم . هنوز هم چندان چيزي از او نمي ماسد. وقتي 

سندها را امضا مي گيرم و مشتري مي پرسد: «حالا چقدر تقديم کنيم ؟» تسبيحش را از کشو ميزش در مي آورد، 

چند دانه اي را به سرانگشت رد مي کند، يا عينکش را بر پل بيني اش مي لغزاند، دستي جلو دهان مي برد، يکي 

دوباري سرفه مي کند، و بالاخره قلم را برمي دارد توي شيشـۀ جوهر مي زند، گوشـۀ سند و جلو ماليات و 

حق التحرير و تمبر ارقامي مي نويسد، جمع مي زند و باز عينکش را روي پل بيني اش مي لغزاند: خوب ، اين ها پول 

دولت است ، به حسين هم يک چيزي بدهيد. آن ميرزاحبيب هم التماس دعا دارد. مي ماند حق دفتر. نخواستيد هم 

ندهيد، خداي ما هم بزرگ است .  

ماليات را مي دانم دولا پهنا حساب مي کند، يا حق التحرير را. اغلب هم صفحاتي را در دفتر سفيد مي گذارد، تا اگر 

روزي روزگاري به معامله اي برخورد که بايد قبل از مرگ کسي ثبت شده باشد، يا کسي بخواهد وکالتنامه اي قبل از 

151                                                                                                                                

سفري بدهد، آن جاها بنويسد. اين جاهاست که صنار سه شاهي نصيب ما هم مي شود. سر ماه هم نگاه مي کند 

که يکي دو صفحه بيشتر سفيد نماند. يکي دو روز صفحات سفيد مانده را پر مي کنيم . درآمد اصلي اش بيشتر از 

همين راه هاست . در تنظيم وکالتنامه يا گرفتن انحصار وراثت و تقسيم ارث و راضي کردن وراث به سهم الارث استاد 

است . خطم را که ديد، گفت : معلوم بود که افتضاح است ، اما بهتر از آن سيد جد به کمرزده است که حالا رفته 

منشي آن هپل و هپو شده .  

به اتابکي نگاهي کرد: همين دفتري که سر چهارسوق است . اسم سردفترش چي بود؟ هنوز که هنوز است سند 

را با صاد مي نويسد.  

اتابکي گفت : حالا چه کار کند؟  

ـ مشغول شود، تا ببينيم چه مي شود. روزي ما که دست خودمان نيست .  

ـ فقط دو ماه ، استاد.  

ـ دو ماه چي ؟  

اتابکي به دنبالش راه افتاد. از آن اتاق صداي پچ پچ شان مي آمد. يادم نمي آيد که بعد از سه ماه حتي حقوقي 

داده باشد. حتي حالا هم آخر هر ماه باز مي گويد: همين چند روز پيش مگر به ت ندادم؟  

با مشتري ها هم همين طورهاست . اگر از پيش پولي گرفته باشد، تا نگويند، روآور نمي شود. مي گويد: به بنده داديد؟ 

مطمئن ايد؟  

دوشنبه ها هم ، وقتي مي روم بالا که دخترتان آمده ، نه انگار که از ديروز منتظر بوده . غروب يک شنبه مي رود اصلاح و 

صبح دوشنبه ، اول وقت ، مي آيد. معلوم است که حمام کرده و پيراهن تميز پوشيده . گاهي حتي کراوات مي زند. 

جليقـۀ نو مي پوشد. بند ساعت جيبي اش را از جادگمه اي جليقه مي آويزد، و دم به ساعت هم به ساعتش نگاه 

مي کند. وقتي هم مي رود به اتاق خلبان ، به ميرزا مي سپارد که تا ساعت چهار در را براي احدي باز نکند.  

ميرزاحبيب مي پرسد: حتي اگر مليحه خانم باشد؟  

ـ مليحه خانم ديگر کي باشند؟  

ـ دخترتان ، آقا.  

ـ دختر من ؟ من دخترم کجا بود، مرد؟  

وقتي هم سر ساعت دو و نيم مي روم بالا که خبرش کنم که دخترتان آمده ، مي گويد: آخر جانم ، عزيزم ، من دخترم 

کجا بود؟ اين دختر آن سليطه خانم است . آمده جان من پيرمرد را بگيرد.  

مي گفتم : توي حياط است . مي خواست بيايد بالا، با پسرش .  

ـ با پسرش ؟ مگر پسر هم دارد؟  

بلند مي شد، کلاهش را به سر مي گذاشت . عصاش را از پشتي صندلي برمي داشت ، چرخي مي زد. يادش که 

مي آمد، عصا را به دستم مي داد: بگذار سر جاش .  

باز مي چرخيد، دست در جيب جليقه مي کرد، چيزي را آن تو جابه جا مي کرد. مي گفت : به ش بگو برود توي آن اتاق تا 

من بيايم .  

152                                                                                                                                

پرده را که پس مي زدم ، مي گفت : به حبيب هم بگو پسره را ببرد سر چهارراه ، يک بستني براش بخرد.  

پايين تر که مي آمدم ، آهسته مي گفت : گوش ات با من است ؟ يک طوري به حبيب بگو که مليحه خانم نفهمد.  

بعد هم با خودش غر مي زد: آخر از جان من چي مي خواهند اين ها؟  

مليح بلندبالا است و ترکه . چادر بدن نما سرش مي کرد. هنوز هم مي کند. حالا ديگر تنها مي آيد. اول هم سري 

مي زند، مي گويد: چطوري ، ميرزاحسين ؟  

توي دلش را باز مي کند، چشمک مي زند، مي گويد: برو خبرش کن پول توجيبي مرا بدهد، مي خواهم بروم.  

با دست اشاره مي کنم که برود سراغ حبيب . با دست خودم که نمي توانم کلاه قرمساقي سر خودم بگذارم؟ 

مي گويد: احمقي ديگر. اين پيرمرد که عملش نمي شود. من فقط مال توام ، حسين جان .  

چه جاني مي گويد، انگار يک حبه قند، انگار يک قلپ شربت آبليمو که يک عالمه يخ توش ريخته باشند. نه ، اين طور 

نمي شود. از همان مليحه خانم که اول شناختم بايد بگويم ، نه از اين که شب جمعه به شب جمعه منتظر من است . 

هر دو پام را اول مي شويد، خشک مي کند. اين ها را نوشته ام. وقتي هم مي خواهم ، يا دست به ش مي زنم ، مي 

گويد: «چته ، هولي ؟» اول هم بايد شاممان را بخوريم . بعد هم که چراغ را خاموش مي کند و آن لامپ کوچک قرمز را 

روشن مي کند، تازه کرممالي اش شروع مي شود، لخت . دست هم نمي گذارد به ش بزنم . مي گويد: دست خر کوتاه !  

از اول بايد شروع کنم ، گرچه مي دانم نمي شود. سعي بايد بکنم . اولين بار کي بود که تنها آمد؟ يکي دو سال انگار 

با سليطه خانم مي آمد. دختر خانمي بود. وقتي سليطه مي رفت بالا، مي رفت لب حوض و آب به ماهي ها 

مي پاشيد. يا با آب پاش ميرزا به گل ها آب مي داد. يک روز هم که هوا سرد بود و حوض يخ بسته بود آمد بالا، گفت : 

اجازه مي دهيد؟  

رفت جلو بخاري . چادرش افتاده بود روي شانه هاش . داشت دست هاش را روي بخاري گرم مي کرد. من داشتم 

نمي دانم چه کار مي کردم که مثل حالا سرم پايين بود. گفت : يعني من اين قدر زشتم که حتي نمي شود نگاهم کرد؟  

گفتم : اختيار داريد.  

گفت : پس چرا نگاهم نمي کني ؟  

حرفي نزدم. گفت : آهان ، فکر مي کني من دختر آقام ، براي همين مي ترسي .  

نگاهش کردم. چادرش پس رفته بود، و داشت بر گردي شکم برآمده اش دست مي کشيد. گفت : مي بيني که بچه 

نيستم .  

سبزه بود، مي دانستم . بارها از همين جا که حالا نشسته ام ، ديده بودمش . آن روز لکي روي بيني اش افتاده بود. آمد 

جلو با شکم برآمده ، گفت : دستت را بگذار اين جا، ببين چطور تکان مي خورد.  

گفتم : پس شوهر کردي ؟ به کي ، کي ؟  

خنديد، با آن دندان هاي ريز و سفيد که حالا از دود سيگار زرد شده . نه ، نبايد چرخ بزنم . گفت : مگر خرم که آقا بالاسر 

براي خودم جور کنم ؟ اين ام تقصير مامان سلطنت بود.  

مکث کرد، بعد جلو چادرش را انداخت روي شکمش ، گفت : نه ، راستش تقصير خودم شد، خودم خواستم ؛ فکر 

مي کردم دوستم دارد و پاش مي ايستد. وقتي فهميد، افتاد به التماس که زن دارم و دو تا بچه .  

153                                                                                                                                

از زبانم دررفت : نامرد!  

ـ چرا نامرد؟ خودم خواستم ، خودمام بزرگش مي کنم .  

باز جلو چادرش را پس زد، گفت : حالا مي خواهي دست به ش بگذاري ببيني چطور تکان مي خورد؟  

به حياط نگاه کردم. ميرزاحبيب روي سکوي آبدارخانه اش نشسته بود و سيگار مي کشيد. نگاه مان نمي کرد. 

مي دانستم که گوش مي دهد.  

گفتم : حالا يعني باباش ...  

يادم نيست چي گفتم . خيال ندارم از خودم بسازم ، گرچه مي دانم هست ، همـۀ آن لحظات در لوح هست ، مقدر 

کرده است همه را. بعيد هم نيست که مقدر کرده باشند که من عرش و لوح را باز بسازم. مي سازم. مليح گفت : 

ارواح باباش ، مامان سُلي نگذاشت قسر دربرود. مجبورش کرد اين ها را بسلفد.  

دست زير اشرفي گردنبندش کرده بود و نشانم مي داد. باز گفت : اين ها را هم خودش داد، مامان نمي داند، گفته ام 

خودم از پول خودم خريده ام. پيش خودت بماند، هنوز هم مي بينمش .  

به هر مچش چهار تا النگو طلا بود. رفت و نشست روي نيمکت . چادرش را دورش گرفته بود. هنوز روي شانه هاش 

بود. خرمن موهاي سياهش را دسته کرد و انداخت جلوش . گفتم : مبارکت باشد!  

گفت : سلامت باشي !  

لبخند مي زد، و به نوک زبان لب بالاش را تر مي کرد، گفت : نکند اين حرف ها را به حبيب بزني ، يا به آقا؟  

گفتم : نه ، خيالت راحت باشد.  

ـ هفته اي يک روز مي آيد پيشم . وقتي مامان سلي خواب است . با سنگ مي زند به شيشـۀ اتاقم تا بروم ببينم 

مامان خواب است يا نه . چراغ را که روشن مي کنم خودش ديگر مي فهمد. کليد دارد.  

گفتم : چرا به ش نمي گويي عقدت کند؟  

ـ عقدم کند؟ مگر جانم را از سر راه جسته ام. حالا که هيچ کاره است ، همه اش مي گويد: «با اين شکم چطور 

مي تواني برقصي ؟» مي گويم : «تو خرجم را بده ، من هم مي نشينم توي خانه .»  

ـ مگر مي رقصي ؟  

ـ چه جورم. با اين شکم پر بيشتر هم سوکسه پيدا کرده ام.  

گمانم بلند شده بود که برقصد که صداي سليطه خانم آمد: مليح جون ، بيا بالا مامان ، به آقا سلام کن ، مي خواهيم 

برويم .  

هميشه همين طورها بود. مي رفت بالا که مثلاً سلام کند. اولش هم گاهي البته به من هم سر مي زد. مدني اگر 

بود، مي نشستند به ليچار بافتن . مي رفتم بيرون که يعني مي خواهم به آبدارخانـۀ حبيب سر بزنم . کرکر خنده شان 

تا آن طرف حياط هم مي آمد. تا مدتي مدني دوشنبه ها پيداش مي شد. آقا هم فهميده بود. پشت سرش لغز 

مي خواند: خوشم باشد. پس بفرمايند ما اين جا نجيب خانه باز کرده ايم .  

گاهي حتي جلو مدني مي گفت : چطور است بگويم مليح هر روز بيايد، تا شما را هم زيارت کنيم ؟  

154                                                                                                                                

مدني باز چند تار مو را از جلو چشم چپش پس مي زد، مي گفت : اين حرف ها چيه ؟ مليح جون جاي بچـۀ من است .  

بعد ديگر پيداش نشد. مليح آن جا، روي نيمکت نشسته بود، و مدام برمي گشت به حياط نگاه مي کرد. مي گفتم : 

چي شده ، منتظر کسي هستي ؟  

مي گفت : تو چه کار به من داري ؟ کارت را بکن .  

بعد هم مي رفت توي حياط . اول اگر برگي ، چيزي روي آب حوض بود، با يک تکه چوب جلو مي کشيد، دسته شان 

مي کرد. سري هم به گل ها مي زد. برگ هاي زرد يا خشک شمعداني ها را مي کند، يا تکه چوبي پاي ساقـۀ ميمون 

که خم شده بود، فرو مي کرد. آخرش هم فواره را باز مي کرد، بعد هم کفش و جورابش را مي کند و مي نشست لب 

حوض و دو پا بر پاشويه مدام آب مي پاشيد به ماهي ها. اگر هم سر ساعت دو و نيم مي رفتم که به آقا خبر بدهم 

که مليح آمده ، يکي دو مشت هم به من مي پاشيد.  

آقا مي گفت : مليح کيه ؟  

مي گفتم : دختر سلطنت خانم .  

ـ حالا سلطنت براي ما خانم شده ؟  

لباس پوشيده نشسته بود، و با خاکستر منقلش بازي بازي مي کرد. حتماً از شيشه ديده بود که خيلي وقت است که 

آمده . مي گفتم : اجازه مي دهيد بيايد بالا خدمت تان ؟  

ـ که چي ؟ نه ، لازم نکرده . برود توي مهمانخانه ، خودم مي آيم .  

زمستان ها از صبح حبيب بخاري آن اتاق را هم روشن مي کرد. تنها اثاث اتاق چند تکه قالي کهنه است و هفت 

هشت صندلي استيل و يک کاناپه ، و يکي دو عسلي . مليح به در اتاق نرسيده ، چادرش را برمي داشت ، در را باز 

مي کرد و مي رفت روي کاناپـۀ کنار بخاري مي نشست . بعد انگار که يادش آمده باشد، مي آمد، در را مي بست و 

پرده ها را هم کيپ مي کشيد. اگر هم با بچه اش مي آمد، مي دادش دست ميرزاحبيب که ببردش توي کوچه يک 

چيزي براش بگيرد. وقتي هم آقا مي آمد پايين ، مي سپرد به ميرزا که مواظبش باشد توي حوض نيفتد.  

اما آقا هميشه همين طورها مي آيد، بدون عصا و شق و رق ، پا به حياط مي گذارد. سرفه هم نمي کند. مي رود سراغ 

ميرزا، مي گويد: ببينم ، حبيب ، چقدر پول پيشت هست ؟  

از تنخواه چيزي مي گيرد، توي جيب جليقه اش مي گذارد، بعد هم يک راست مي رود به همان اتاق . در را هم پشت 

سرش مي بندد.  

حبيب مي گفت : تا بود آن سليطه تيغش مي زد، حالا نوبت اين است .  

حالا ديگر مي گويد: ما، راستش ، فقط وقتي مي رويم خلا، يادش مي افتيم . اين آقا، ماشاءالله ، هنوز هم ول کن 

نيست . زنش هست ، آن سليطه خانم هم بگير ماهي يک بار. اين هم از اين يکي . خدا خودش قوت بدهد.  

يک ساعتي آن تو مي ماندند. هنوز هم مي مانند. مي گويد: خر نشو، فقط نشانش مي دهم . صد دفعه بگويم ؟ هر 

دفعه هم يک جا. اگر هم بخواهد دست درازي کند، مي زنم روي دستش .  

با من هم که هست ، مي گويد: دست خر کوتاه !  

اول هم چراغ خواب را روشن مي کند، بعد تمام تنش را کرم مي مالد. مي گويد: هر شب مي مالم . بايد خوب خوردش 

155                                                                                                                                

برود. و گرنه پوستم چروک مي شود.  

گاهي حتي صداشان را براي هم بلند مي کردند. بعد صداي ريزريز خندۀ مليح مي آمد. ميرزاحبيب در محضر را تا سر 

چهار باز نمي کرد. حتي اگر در را از پاشنه درمي آوردند، از آبدارخانه اش تکان نمي خورد. آشنا هم بود، بود. اول هم 

آقا مي آمد، سرفه کنان . بازمي رفت بالا. مليح اگر پسرش را آورده بود، مي بردش دست به آب . زورکي هم شده 

مي بردش . يا خودش مي رفت . مي گويد: آب که بايد به سر و صورتم بزنم ؟ سرم را پس کجا شانه کنم ؟  

ميرزاحبيب مي گفت : والله ، خوب است . من که ده سال بيشتر است پشت به ضعيفه مي خوابم .  

مي گويد: اين معجون که ديگر براي آدم حال باقي نمي گذارد.  

ياد گرفته لفظ قلم حرف بزند، انگار نسخه بدل آقا. هنوز هم صبح ، اول وقت ، مي کشد. خودش کليد دارد. از سر شب 

يکي دو تا زغال جکسون زير خل مي گذارد، تا صبح که مي آيد نخواهد آتش روشن کند. شب ها، قبل از اين که برود، 

مي کشد. آقا مي گويد: ساده اي ، والله . من ده دفعه بيشتر مچش را گرفته ام. ظهرها هم مي کشد. مطمئنم .  

سلطنت اوائل ماه پيداش مي شد. حالا مدتي است نمي آيد. مليح مي گويد: واريس دارد، آقا خودش مي رود 

سراغش . بعضي وقت ها هم يک چيزي مي دهد به ميرزاحبيب ببرد در خانه به ش بدهد.  

چاق بود و کوتاه . به حياط نرسيده ، چادرش را برمي داشت ، و يکي دو مشت آب به صورتش مي زد و با پتـۀ چادرش 

خشک مي کرد. تا ميرزا مي رفت آقا را خبر کند، همين جا، جلو من ، بزک مي کرد. سايـۀ چشم هم مي کشيد. 

مي گفت : چه کنم ، حسين جان ؟ متاع ما همين است که مي بيني .  

قر هم مي داد و مي خواند: متاع کفر و دين بي مشتري نيست ...  

بعد هم پيله مي کرد به من که : تو لب تر کن ، بقيه اش با من . دختر هم توي دست و بالم هست ، بکر و باکره .  

واي به وقتي که آقا نبودش . مي گفت : به ش بگو، من فردا، همين وقت اين جام. کاري نکند که باز توي خيابان يخـۀ

کتش را جر بدهم .  

فرداش هم ، اول وقت ، پيداش مي شد. ميرزا مي گفت : ماشين اش را مي گذارد دو کوچه بالاتر، تا آقا فکر کند نيامده .  

اگر هم ميرزا دير مي کرد، مي رفت توي درگاهي و داد مي زد: مگه رفتي عروس بياري ، مرد؟  

به من مي گفت : کرم از خود درخت است . من اين سيد جدبه کمرزده را مي شناسم .  

آقا هنوز اول ماه نشده ، تا صداي زنگ در بلند مي شود، چهاردست وپا تا پنجرۀ مشرف به حياط مي رود، از کنار پرده 

نگاه مي کند، اگر خودش باشد، مي گويد: تو برو پايين ، حسين جان ، يک طوري سرش را گرم کن ، تا من حاضر بشوم. 

اصلاً بگو مريض است ، همين امروز دکتر آورديم بالا سرش .  

سلطنت مي گويد: برو حبيب ، به ش بگو عزرائيل آمده جانت را بگيرد.  

بالاخره ، وقتي آقا اذن ورود مي داد، سلطنت خانم اول کل مي کشيد، بعد بشکن مي زد و مي خواند:  

ـ گل درآمد از حموم  

ـ سنبل در آمد از حموم  

ـ شازده داماد را بگو  

ـ عروس درآمد از حموم  

156                                                                                                                                

بعد هم چرخ و نيم چرخي مي زد، سر و دستي مي افشاند، چشم و ابرويي مي آمد و مي رفت بالا. تا مدتي هم 

صداي جر و منجرشان مي آمد، بعد فقط صداي غش غشان سلطنت بود و هيس هيس آقا.  

ميرزاحبيب مي گفت : حالا است که خرش کند و جيب و بغل اش را خالي کند.  

ديگر نمي آيد. مدتي است . گفتم . عموحسين هم کشيده بود. کوکبش حالا آن جاست . توي تيمارستان انتهاي خيابان 

کاوه ، طرف راست . يادم باشد سري به ش بزنم . لازم است . عمه بزرگه رفته بود تا از درز در يا سوراخ کليدي ، جايي 

نگاهش کند. اين ها را گفته ام. از عموحسين ، اما، بايد باز هم بگويم ، البته بعد که گفتم از حسن مان چي کشيدم ، از 

بس کون نشيمن نداشت . هنوز هم ندارد. سربازي رفته بود، البته افسر بود. افتاده بود به کرمانشاه . وقتي براي 

مرخصي آمد، فهميد، گفت : هنوز هم دست برنداشتي ؟ مگر نمي بيني آبستن است .  

من ديگر باش کاري نداشتم . خودش ول کن نبود. سنگين مي آمد و از پله هاي آن طرف مهتابي مي رفت پايين ، آفتابه 

به دست . داداش حسن مان فقط دو شب ماند. مادر اول استکان را زير شير سماور مي گرفت و توي جام زير سماور 

خالي مي کرد و يک چاي ديگر براش مي ريخت . مي گفت : خوب ، تعريف کن ، مادر.  

از راه پله هاي اين طرف مي رفتم پايين . اقدس و پري هنوز توي دستداني بودند. در را مي بستند. چفت و ريزه اي 

نداشت . يکي شان پشت به در مي نشست . بايست هل مي دادم تا باز مي شد. از درز ميان دو لنگـۀ در داد مي زدم : 

هنوز که بازي مي کنيد، جوَنمرگ شده ها.  

مي رفتم به طرف دالان . عروس عمه بانو توي دالان روي پله ها نشسته بود. باز کتاب مي خواند. جزوه بود، 

شمارۀ بيست و چهارم نمي دانم بينوايان . گفتم : منتظر آقاتان هستيد؟  

ـ تا چشم تو درآد!  

بعد مي رفتم مستراح . مي دانستم که او هم مستراح را بهانه کرده است . مليح حالا مي گويد: احمق جون ، چرا 

نمي فهمي ؟ با تو آبش را مي خورده ، با شوهرش دونه شو. وگرنه ، چرا دم آمدن يارو ياد تو مي افتاده ؟  

اول صداي بستن در مي آمد، بعد صداي کلون . گفت : بي آفتابه رفتي آن تو؟  

پشت در منتظر بودم. آمدم بيرون . تاريک بود، مي دانستم پشت پيچ دالان مي ايستد، پشت به ديوار. فقط 

مي خواستم بدانم وقتي بچه چهارماهه است يا مثلاً پنج ماهه ، شکم چه شکلي مي شود. نمي گذاشت . گفتم : 

فقط دست مي کشم .  

اول چادرش را پس زدم. دامن بلوزش را به دو دست گرفته بود. از روي بلوز هم مي شد فهميد که گرم است و گرد، 

انگار توپ ، اما نرم. گفتم : پس اجازه بده گوش بدهم .  

گفت : اگر اين قدر دوست داري ، چرا زن نمي گيري ؟  

نفس نفس مي زدم. دهانم را گرفته بود. فقط مي گفتم : خواهش مي کنم .  

نمي گذاشت دگمه هاي بلوزش را باز کنم . از روي پارچه دست مي کشيدم. سينه هاش همان طور بود که بود. رگ 

نکرده بود. نمي شد ديد که نوک شان مثلاً قهوه اي سوخته است .  

مليح مي گويد: خوب ، عقدم کن ، تا خودم يک کاکل زري برات بزايم مثل دستـۀ گل . هر شب هم مي گذارم هرجا را 

بخواهي نگاه کني .  

مي گويم : نمي شود، حسن مان آن توست ، تازه من که مي داني ...  

157                                                                                                                                

از همزادم نمي توانم بگويم ، از اين ها که مي نويسم و از صندوق سبزي که ميراث عموحسين است .  

همه جاش را بو مي کردم. از پشت گوش ها شروع مي کردم تا مي رسيدم به خط ميان سينه ها و بعد که مي رسيدم 

به چال کوچک اما برجستـۀ ناف ، گوش هام را مي گرفت و بالا مي کشيدم تا فقط ببوسمش . شايد هم حق با مليح 

باشد. مي گويد: مگر نمي گويي تا مي رسيده درازش مي کرده ؟ خوب ، او هم تو را مي خواسته که حاضرش کني . 

گفتم که . آبش را با تو مي خورده ، دونه اش را با شوهرش .  

از توي حياط که صداي کش کش کفش آمد، رفتم توي مستراح . عمه بزرگه ديگر نمي توانست از جاش تکان بخورد. 

پاهاش باد آورده بود. دست بالاش گاهي کون خيزه مي آمد تا لب ايوان . مي گفت : بيا عمه جون ، اين نون خرده ها را بريز 

براي اين زبان بسته ها.  

حالا نيستش . پدر را هم کنارش خاک کرديم . مادر هم آن جا، کنار قبر پدر، قبر خريده است . حتماً باز مي رود بر سر قبر 

مادرش و رود مي زند. حتماً رود مي زده : بلند شو، ببين چه مي کشم . حالا ديگر از دست بچه هاش مي کشم . از 

دست اين حسين ، والله مادر، روزگار ندارم. تازه شاش اش کف کرده ، از ديوار مردم مي رود بالا.  

حالا ديگر چه مي گويد؟ بگويد. به او هم مي رسم ، گرچه مي بينم اش که نشسته است کنار سماورش و چاي 

مي ريزد، با موي خاکستري و آن همه تارهاي سفيد. بمان ، مادر! آن وقت هر روز جمعه ، صبح اول وقت ، مي رود 

تخته پولاد سر قبر مادرش و خاله شازده و حاجي تا بعد بيايد سر قبر عمه و پدر. آخرش هم شيشـۀ گلابش را از 

کيسه اش درمي آورد و توي دهانـۀ سرد و سايه گرفتـۀ قبر خودش خالي مي کند و براي خودش ، گور خالي خودش ، 

حمد و قل هوالله مي خواند. مي گويد: پس کي نوبت من است که بيايم اين جا راحت بخوابم ؟  

آمد دفتر، گفت : برو ببين اين برادرت توي آن ده زنده است يا مرده .  

دي ماه ٣٨ بود، گمانم . يک سالي بيشتر نبود که توي دفتر کار مي کردم. تازه هم همين پستو را کرده بودم اتاق 

خوابم . آقا گفت : شب ها اين جا بخوابي که چي ؟  

گفتم : مي خواهم ديپلم ادبي بگيرم. بعد هم شبانه بروم دانشکده .  

ـ خوب ، اين را مي دانستم . تا بگويي چي ، سرت تو کتاب است . من که بخيل نيستم . اما اين چه ربطي به اين پستو 

دارد؟ معجزه که نمي تواند بکند.  

مي دانستم مي خواهد منتش را سرم بگذارد. گفتم : عوض اش يکي شب ها اين جاست . راه من هم دور است ، چند تا 

تاکسي بايد سوار بشوم تا صبح زود برسم .  

ـ يعني به خاطر کار دفتر است که مي خواهي شب ها اين جا بماني ؟  

گفتم : به کارها بهتر مي توانم برسم . به درسم هم مي رسم .  

ـ حالا شد، هم به نفع توست ، هم به نفع من ، يعني به نفع دفتر. خوب ، باشد، سربه سر مي شويم .  

آخر هفته ها مي رفتم خانـۀ مادر. توي فروغي خانه اي اجاره کرده بودند. من هم کمک مي کردم. حسن مان هم چيزي 

مي داد، معلم شده بود. پدر هم گاهي کاري مي کرد. مي گذراندند. اواسط دي ماه بود ــ گفتم ــ که مادر آمد اين جا، 

گفت : برو ببين اين برادرت نمرده باشد. دو ماه است که هيچ خبري ازش نيست .  

گفتم : پول که نمي خواهيد؟  

ـ البته که مي خواهم . دستم خالي است . هر روز هم بايد بروم بازار، اختر سيسموني مي خواهد.  

158                                                                                                                                

نگاهم کرد، موهاش را بسته بود، چند تاري روي شقيقه ها فقط سفيد بود. تقصير حسن مان بود که موهاش يک دفعه 

سفيد شد. گفت : چه کنم مادر که دستم تنگ است ؟ شرمنده ام. ولي همه اش هم اين نيست . مادرم ، دلم هزار راه 

مي رود. حسن که مي داني شر و شور دارد. مي ترسم کاري دست خودش بدهد. برو ببين طوريش نشده باشد.  

چهارشنبـۀ هفتـۀ بعدش راه افتادم. آقا کلي منت سرم گذاشت تا اجازه داد. تا کوهپايه شصت هفتاد کيلومتري 

بيشتر راه نبود، اما جاده هنوز آسفالت نبود. حالا انگار جادۀ نظامي کشيده اند. تا کوهپايه ميني بوس داشت . از 

ميدان کهنه سوار شدم. مي دانستم که صبح پنج شنبه هم درس دارد. راستش اضافه کاري گرفته بود. ديپلمه بود، اما 

چون ديپلمش رياضي بود، دبيرستان هم درس مي داد. عصر رسيدم. دبستان و دبيرستان همان بر جاده بود. نوساز 

بودند. يک آسياي بادي طوري هم آن طرف حياط دبستان بود. مي چرخيد. بعد حسن مان گفت که اصل چهار درست 

کرده که مثلاً از چاه آب بکشند. مسخره مي کرد. هرچه بد و رد بود بست به ناف همين امپرياليسم امريکا. 

ژاندارمري و يک قهوه خانه هم همان سمت جاده بود، و اين طرف ده بود، يا بهتر، مرکز بخش کوهپايه .  

در حياط دبستان و دبيرستان بسته بود. و آن دور و بر هيچ کس نبود. برگشتم و از قهوه خانه چي سراغ خانـۀ

حسن مان را گرفتم . نمي شناخت . بعد گفت : بهتر است برويد توي ده بپرسيد. اغلب اهالي مي دانند. از بس 

فضول اند.  

بالاخره ، پسربچه اي کتاب به دست را ديدم. حسن مان را مي شناخت ، اما نمي دانست درست کجا مي نشيند.  

بعد گفت : آقاي مدير حتماً مي دانند. من تا همين حالا خانه شان بودم. حوض شان را آب مي کردم.  

اسمش مجتبي بود، کلاس ششم بود، درسش هم «اي ، بد نيست ». با امسال دوسال است که توي ششم بوده . 

عصرها مي رفت خانـۀ آقاي کوهرنگي ، اگر کاري بود، مي کرد. گفت : نه ، مدير نيست . اين جا ما به همـۀ معلم ها 

مي گوييم آقامدير.  

مدتي در زديم تا بالاخره صداش آمد: کيه ؟  

مجتبي گفت : من ام آقامدير، يک آقايي از شهر آمده ، دنبال خانـۀ آقامديرها مي گردد.  

ـ داشتم حمام مي کردم ، يک دقيقه صبر کنيد تا لباسم را عوض کنم .  

در را که باز کرد هنوز حوله اي بر سر داشت . سلام و عليکي کرديم و دست داديم . دستم را همچنان در دستش 

مي فشرد. سي و چند سالي داشت ، با صورتي اسبي و سبيلي قيطاني بالاي لب . به مجتبي گفت : کوري ، 

نمي بيني چمدان دست شان است ؟  

گفتم : سنگين نيست .  

ـ مهم نيست . بايد شعورش مي رسيد اين همه راه از دست تان مي گرفت . با اين شعور تازه نمره هم مي خواهد.  

دست من را محکم گرفته بود، و حرف مي زد. گفت : دوازده سال است که توي اين خراب شده هستم .  

با دست ديگرش حوله را به سر و صورتش مي کشيد. گفت : راستش داشتم غسل مي کردم. وسواسي ام. همه اين 

را مي دانند.  

ديگر گوش نمي دادم. کف دستم عرق کرده بود. بالاخره دستم را کشيدم ، به کمک دست چپ انگشت هاش را باز 

کردم و دستم را درآوردم. احساس کردم با انگشت هاش نرم بر کف دستم کشيد، انگار که ناز کند. مي خنديد و 

نگاهم مي کرد، نه چشم درچشم که به گونه ها نگاه کرد و بعد به گردن و به سينه ، همان قدري که از پولور يخه هفت 

پيدا بود. گفت : اگر معطل نمي شويد اجازه بدهيد نمازم را بخوانم . مي ترسم قضا بشود.  

159                                                                                                                                

مجتبي چمدان به دست کنار در حياط ايستاده بود. چمدان را به سينه گرفته بود. گفتم : بگذارش زمين .  

نشنيد، يا نخواست بشنود. به جايي بالاي سر من نگاه کرد. حياط خانه کوچک بود و خاکي با يک حوض چهارگوش 

خالي و يک دهانه مظهر قنات که بعدها فهميدم آبش به نسبت گرم است و زلال ، انگار جويباري گرم که غلتان 

مي رفت . ماهي هم داشت .  

خانه دو اتاق بيشتر نداشت . به در آن يکي قفلي بود. تا آقامدير بيايد، سعي کردم با مجتبي حرفي بزنم . فقط با بله 

و نخير جواب مي داد.  

ـ پس انگار درس ت بد است ؟  

ـ بله .  

ـ آقاي کوهرنگي معلم همـۀ درس هاند؟  

ـ بله .  

ـ هر روز عصر مي آيي اين جا کمک آقاي مدير؟  

ـ نخير.  

ـ فقط بعضي روزها که کار دارند؟  

ـ نخير.  

ـ نمي فهم ، امروز که اين جا بودي ، خودت گفتي حوض را آب کرده اي . اما اين حوض که انگار آب ندارد.  

فقط به آن دورها نگاه مي کرد. پانزده سالي داشت . دست هاش بزرگ بود و کبره بسته . اما گونه هاش گل انداخته بود و 

نرمه خطي بر عارض و بالاي لبش دميده بود. موهاش کوتاه کوتاه بود. پرسيدم : پس حوض را آب نمي کردي ؟  

ـ نخير.  

ـ کارهاي ديگر مي کردي ، مثلاً جارو؟  

ـ نخير.  

ـ براي آقاي مدير خريد کرده بودي ؟  

ـ نخير.  

ـ اصلاً تو امروز عصر اين جا بودي يا نه ؟  

چمدان را جابه جا کرد و باز به سينه فشرد. رفتم بر لبـۀ حوض خالي نشستم و سيگاري روشن کردم. کوهرنگي از 

توي اتاق داد زد: فايده ندارد، اين مجتبي آدمبشو نيست . مي آيد اين جا درس خصوصي به ش بدهم ، تا بلکه امسال 

قبول بشود، آن وقت مي رود مي گويد حوض آب مي کرده . آخر با آن همه آب که ده تا پله پايين هست ، حوض به چه 

دردم مي خورد؟ تازه ترک هم دارد، آب توش بند نمي شود. پارسال زمستان يادم رفت آبش را خالي کنم ، ترک 

برداشت .  

160                                                                                                                                

داشت شالي به گرد سر و گردنش مي پيچاند، بعد هم پالتويي روي دوش انداخت و آمد. توي راه برام گفت که 

همخانه اش سه روز در هفته درس مي دهد، بعد هم مي رود شهر. مي گفت : من کاري در شهر ندارم. کسي 

منتظرم نيست . يک مادر داريم که پيش خواهرمان است . همين و همين . اين جا الحمدلله همه چيز هست .  

دست به گرد شانه ام انداخت . سنگيني اش را روي من انداخته بود و مي آمد. گاهي حتي سرش را نزديک مي آورد و 

به پچپچه حرفي مي زد. گرماي نفسش را روي گردنم احساس مي کردم. يادم نيست که چه مي گفت . کوچه ها 

خاکي بود با ديوارهاي بلند کاهگلي . پيچ مي خوردند. بالاخره ، جلو در خانه اي نيمه باز ايستاد. چمدان را از مجتبي 

گرفت . گفت : خوب ، حالا ديگر برو خانه تان . جريمه هات را يادت نرود بنويسي .  

تعارف مي کرد که من اول بروم : هرچه باشد، شما مهمان ماايد.  

دالان به حياطي مي رسيد آجرفرش با حوضي خزه بسته . روبه رو دو اتاق بود تودرتو با يکي يک پنجره و طرف چپ يک 

اتاق بود، با دري بسته . اين طرف ، ديوار به ديوار دالان ، اتاقي سه دري بود. کوهرنگي داد زد: صاحبخانه ها، مهمان 

نمي خواهيد؟  

از پنجره هاي روبه رو سه سر پيدا شد. حسن مان نبود. نرسيده به در اتاق روبه رو، هر سه را معرفي کرد: آن 

کچل خان صفازاده است که از خر نر هم نمي گذرد. مقرب همخرج داداش جنابعالي است ، مدير دبستان ماست . زن و 

بچه دارد. ظهر پنج شنبه مي گيرد دستش و به تاخت مي رود شهر. آن سبيلو، حضرت زنجاني است که دست تر 

نمي شود به ش گذاشت .  

به در سمت چپ اشاره کرد: اين جا هم حجرۀ حجة الاسلاموالمسلمين مساوات است که تشريف برده اند شهر.  

تا سلام و عليکي بکنم ، دو جوان ديگر هم آمدند. از بس بلندقد بودند فکر کردم معلم اند. دانش آموز بودند، و 

آمده بودند آب حوض را خالي کنند. کوهرنگي رفته بود توي حياط و با آن ها بلندبلند حرف مي زد: بله ديگر، بايد هم 

آقامدير يادتان برود. خرتان که از پل گذشت ، ديگه حاجي حاجي مکه .  

وادارشان کرد که گليمي توي ايوان بيندازند. همان لب ايوان نشسته بود و دستور مي داد که چطور سطل ها را دست 

به دست بدهند و نه با گوني پاره که با سنگ ديواره هاي حوض را تميز کنند.  

بالاخره غروب داداش حسن مان پيداش شد. کوهرنگي مي گفت : باز هم تشريف برده بوديد با مصطفوي قدم بزنيد؟ 

خدا به خير بگذراند. من که ، والله ، مي ترسم باش حتي توي حياط مدرسه راه بروم.  

داداش حسن به دانش آموزها گفت : خوب ، شستيد ديگر، حالا برويد خانه هاتان .  

صفازاده گفت : باز اين بابا پيداش شد.  

از پنجره داد زد: هنوز که کارشان تمام نشده . تازه ظرف هاي امروز ظهر هم مانده .  

ـ باز نوبت تو شد؟  

که مرا ديد. ترکه و سياه سوخته بود با سبيل سياه پرپشت . کتابي هم توي جيب باراني اش بود. بغلم کرد، حتي 

بلندم کرد و نيم دوري گرداندم : تو اين جا چه کار مي کني ؟  

کوهرنگي گفت : هيچي بابا، آمده يک سري به من بزند، گفتم يک تک پا بياورمش اين جا، داداش جانش را ببيند تا 

برگرديم خانـۀ ما.  

صفازاده گفت : حتماً هم اول مي بريش قنات را نشانش بدهي که چه آبي دارد، و چه کيفي دارد که آدم لخت 

161                                                                                                                                

مادرزاد توش آبتني کند؟  

ـ فقط تا اين جاش يادت مانده ؟ راستش را بگو بعدش چي شد؟  

حسن مان از پنجرۀ اتاق به دانش آموزان گفت : ياالله ، بجنبيد ديگر. ظرف ها باشد، خودم مي شورم.  

شام را هم صفازاده پخته بود. بعد هم غرغرکنان رفت که ظرف ها را بشويد.  

زنجاني صفحـۀ شطرنج را وسط اتاق بر زمين گذاشت و مهره هاي سياه را چيد. گفت : بازي مي کني ؟  

گفتم : من خيلي کم بلدم.  

کوهرنگي گفت : تو بازي کن ، من کمکت مي کنم .  

حسن مان داشت ورقه تصحيح مي کرد، گفت : باز لش بازي درنياوري .  

کيسـۀ مهره هاي سفيد را خالي کردم و يکي از مهره ها را برداشتم و يک مهره هم از جلو زنجاني به پشت سر بردم 

و برگرداندم : کدام را مي خواهي ؟  

حالا کوهرنگي پشت سر من نشسته بود. چانه اش را گذاشت روي شانـۀ راستم . آهسته گفت : انگار حريفي ، عزيز.  

سياه به زنجاني افتاد. سيگاري روشن کرد، گفت : بزرگان سيه مهره بازي کنند.  

کوهرنگي دست به دو پهلوي من مي کشيد. گفت : ما فقير و فقرا هم فعلاً به همين نقد راضي هستيم .  

حسن مان گفت : کوهرنگي شب مان را خراب نکن . اين نقد، گفته باشم ، اگر به کله اش بزند، کار دستت مي دهد.  

کوهرنگي خنديد، و باز جلوتر آمد. به سرانگشت پشت گوشم را ناز مي کرد، گفت : فعلاً که کارش دست ماست .  

به من هم گفت : اين ها همه شان بخيل اند. قلعه هم خواستي ، برو.  

زنجاني دود سيگارش را توي صورت کوهرنگي فوت مي کرد. تمام سوارهاش را به قاعده آورده بود وسط . من يک پياده 

جلو بودم. دود سيگار زنجاني مرا هم آزار مي داد. وزير به وزير کرديم و من فيل سفيدم را قرباني کردم تا راه براي 

پيادۀ رونده ام باز شود. کوهرنگي گفت : پياده ات را برو جلو، من هوات را دارم.  

صفازاده هم آمده بود و حالا بالاي سر زنجاني ايستاده بود و مرتب تشويق اش مي کرد تا پيادۀ جلو رخ مرا بزند. 

زنجاني باز سيگار را توي صورت من و کوهرنگي فوت کرد، گفت : مرگ من بگذار بازي کنيم .  

کوهرنگي گفت : تو بازي خودت را بکن ، من هم بازي خودم را.  

دست به گردن من مي کشيد: برو جلو نترس . من هوات را دارم.  

زنجاني گفت : کاري نکن که باز درازت کنم .  

کوهرنگي گفت : لحاف پر قو، چه به زير و چه به رو.  

دستش را بر پوست شانه ام مي لغزاند. هنوز هم ، از پس اين همه سال ، بوي تنش يادم مي آيد. باز هم اتفاق افتاده . 

شايد آن ديگري که در من است سربرمي آورد. لختم مي کند. مثل گربه اي که زير دست نوازشگري کش و قوس 

162                                                                                                                                

مي آيد. شايد هم کسي از جنس مليح ــ حالا که فکرش را مي کنم ــ در من است . براي همين آدم کرخت مي شود، 

مي خواهد نبيند يا نفهمد که ته دلش مي خواسته ادامه يابد. کف دستش انگار خيس عرق بود. حسن مان گفت : 

لش بازي بس است .  

بوي تند تنش و نفس نفس گرمش انگار مهي بود که چشمم را تار مي کرد. زنجاني پياده ام را حتماً مي زد. اما فقط به 

اين علت نبود که دستش را گرفتم و پيچاندم. بيشتر از نگاه خيرۀ زنجاني خجالت مي کشيدم. همان لرزشي را 

احساس کردم که با ديدن پاهاي پدر احساس کرده بودم. چه زوري داشت ! بالاخره شانه هام را از دو دست کوهرنگي 

درآوردم. وقتي پاش را گرفتم نزديک بود سماور را بيندازد. مي خنديد و باز جايي را ناز مي کرد. از شرم يا ترس بود که 

زانوهاش را گرفتم و به عقب هلش دادم. مي خنديد. وقتي بالاخره در سه کنج بالاي اتاق گير افتاد، ديگر نمي خنديد. 

دو مچ پاش را گرفتم و پاهاش را باز کردم و جلو رفتم . مي گفت : خجالت بکش ، جوان ، من جاي پدرت هستم .  

بازوهام را روي زانوهاش قفل کردم و دست بردم به طرف زيرشلوارش . صورتش سرخ شده بود و با دو دست بند 

شلوارش را گرفته بود. به دستي قلقلک اش دادم و به دست ديگر از زير تنش زيرشلوارش را پايين کشيدم. همه 

مي خنديدند. صفازاده گفت : بابا، اي والله ! عجب خبره است .  

مي فهميدم که دارد توي هوا لگد مي اندازد. داداش حسن داد زد: بس کن ديگر!  

بالاخره هم مات شدم. کوهرنگي گفت : بفرما، خودت لگد به بختت زدي .  

صفازاده گفت : رو را بروم. همين حالا التماسش مي کردي .  

بعدش هم صفازاده و کوهرنگي بازي کردند. نگاه نکردم. حسن مان باز رفت سراغ ورقه هاش . رفتم توي حياط . چه 

سکوتي بود. گاهي از جايي صداي پارس سگي بود و باز سکوت بود. کسي بالتويي روي دوشم انداخت . 

داداش حسن بود. لب ايوان ، کنارم نشست . گفت : لطف کردي آمدي .  

گفتم : مادر نگرانت بود.  

گفت : حالش چطور است ؟  

ـ بد نيست . دارد سيسموني اختر را جور مي کند.  

ـ تو چرا خانه نمي روي ؟ اتاق که خيلي دارند.  

توي خيابان فروغي ، کوچـۀ پناهي ، خانه اي اجاره کرده بودند. يک مادي هم از جلو خانه رد مي شد. چهار اتاق 

داشت . از دو تاش فقط تابستان ها مي شد استفاده کرد. آن دو تا سرد بودند و لخت . گفتم : شب ها فقط مي توانم 

درس بخوانم . مي خواهم ديپلم ادبي بگيرم ، بروم دانشگاه . لازم است .  

گفت : مي خواهي برويم منزل آقاي مصطفوي ؟ آدم جالبي است .  

ـ هرچه تو بگويي .  

قبل از اين که راه بيفتيم ، جامان را توي همان اتاق اول انداخت . از توي تاقچه چند کتاب برداشت ، گذاشت زير بغلش . 

يک چراغ مرکبي هم برداشت ، روشنش کرد. چوبي هم به دست گرفت . گفت : چند وقت پيش رئيس ناحيه را، صبح 

که مي رفته حمام ، خدمتش رسيده اند.  

بعد هم توي راه از همکارهاش گفت : اين کوهرنگي ، راستش ، اين کاره است . از بچه ها سوءاستفاده مي کند. همه 

هم مي دانند. بقيه شان هم اگر دست شان برسد، لفت و ليسي مي کنند. مي داني ، من که آمدم اين جا، رياضيات 

اول و دوم و سوم دبيرستان را برداشتم ، چند ساعتي هم اضافه تدريس به م دادند، املا و انشا و دستور زبان 

163                                                                                                                                

فارسي . سر کلاس دوم دبيرستان اتفاق عجيبي افتاد. انشا داشتند. من يکي يکي صداشان مي زدم که بيايند 

بخوانند. وقتي درس مي پرسم عادت دارم توي کلاس قدم بزنم . يکي را صدا زدم و خودم از ميان نيمکت بچه ها رفتم 

تا آخر کلاس . احساس کردم که همه زيرچشمي نگاهم مي کنند. در آخر کلاس هم که ايستادم ديدم که بعضي ها 

برگشته اند نگاهم مي کنند. برگشتم به اول کلاس ، باز زيرچشمي نگاهم مي کردند. هيچ کس به جلو نگاه نمي کرد، 

يا گوش نمي داد. رفتم رديف آخر، اشاره کردم که جا باز کنند و همان جا نشستم . باز ديدم نگاهم مي کنند. کسي که 

من کنارش نشسته بودم جزو بچه هاي بلندقد کلاس نبود. لاغر بود و سفيدچهره . موهاش هم ، به نسبت بقيه ، بلند 

بود. چشم هاي درشتي داشت . از گوشـۀ چشم نگاهم مي کرد. وقتي انشاي دانش آموزي که مي خواند، تمام شد، 

گفتم : «اگر کسي نظري دارد، بلند شود بگويد.» هيچ کس حرفي نزد. مدام هم برمي گشتند و مرا نگاه مي کردند. 

من نظرم را دادم. کسي گوش نمي داد. من معلم ام ، مي فهمم که کي گوش مي دهند و کي نمي دهند. رفتم جلو، 

دفتر کلاس را باز کردم که مثلاً نمره اي براش بگذارم. ديدم نمره ها عجيب اند: بيست ، بيست ، بيست و بعد هم 

همه اش صفر، و باز يک دو تايي بيست . يکي از بچه ها را که همه اش بيست گرفته بود، صدا زدم. همه خنديدند. 

بي صدا، انگار که پوزخند بزنند. کسي بلند نشد. اين بار، هم نام و هم نام خانوادگي اش را بلندتر صدا زدم. کسي 

بلند نشد. پرسيدم ، فرض بگير، ناصر نصري غايب است ؟ يکي گفت : «نه آقاي مدير، هستش .» گفتم : «نصري کي 

است ؟» همان پسرک بلند شد. گفتم : «چرا نمي آيي انشات را بخواني ؟» گفت : «من دفعـۀ پيش خواندم.» راست 

مي گفت . بيست هم گرفته بود. گفتم : «حالا بيا براي من هم بخوان .» تته پته اي کرد که نفهميدم. بالاخره آمد. پرت و 

پلا بود. همان «البته مي دانيم که تحصيل خوب است و تابستان هوا گرم مي شود و ما بايد به حرف آقاي مدير گوش 

بدهيم .» يک ده دوازدهي به ش دادم. باز يکي از آن ها را صدا زدم که هي بيست گرفته بود. درست سر نيمکتي 

نشسته بود که مشرف به حياط بود. اين يکي بلندقد بود و سبزه . پسرک وقيح و خوش خنده اي بود که با خط خرچنگ 

و قورباغه اي چند خطي نوشته بود دربارۀ نمي دانم کارهايي که تابستان کرده بود. ده هم حقش نبود. باز هروقت که 

راه مي افتادم که بروم آخر کلاس ، همه ، اين بار ديگر علناً، برمي گشتند و نگاهم مي کردند. يکي دو تا را هم که صفر 

گرفته بودند صدا زدم. بعضي هاشان بد نبودند. گيج شده بودم. ساعت بعد که رفتم سر کلاس شان ، گمانم املا 

داشتند. املا گفتم ، بعد گفتم همـۀ دفترها را جمع کردند. رسمم هم اين است که چند تايي را تصحيح کنم و به 

هرکس که از هيجده بالاتر گرفته چند املا بدهم تا تصحيح کند. ضمناً املاي هرکس را که تصحيح مي کنم صداش 

مي زنم که بيايد کنار دستم تا غلطهاش را توضيح بدهم . نوبت همان جوانک وقيح که شد، ديدم صورتش را آورده 

جلو، درست کنار صورت من . گفتم : «درست بايست ، پسر!» خنديد و گفت : «چشم آقامدير، هرچه شما بفرماييد.» 

باز که خواستم کلمه اي را براش توضيح بدهم صورتش را آورد جلو، گونه اش درست کنار صورت من بود. به عقب 

هلش دادم. عشوه مي آمد. گفت : «من که کاري نکردم.» و باز صورتش را آورد جلو. بلند شدم و با پشت دست زدم 

توي صورتش . داد زدم : «تو مردي ، مثلاً؟» از کلاس هم بيرونش کردم.  

رئيس ناحيه زنگ تفريح با داداش حسن حرف مي زند. توصيه هم مي کند که زياد سخت نگيرد. مي گفت : بعد فهميدم 

که معلم قبلي شان اين کاره بوده . ظاهرًا مي رفته آخر کلاس با بچه ها حال مي کرده . توي دبستان هم کارش همين 

بوده . با فلان شان بازي مي کرده . بالاخره هم يکي از بچه ها لوش مي دهد و پدر طرف هم آمده و جلو معلم ها 

گذاشته توي گوش طرف .  

گفت : تازه ، محلي ها، اغلب خودشان اين کاره اند. شنيدم که توي ششم ابتدايي يکي از بچه ها گفته : «من همـۀ

بچه هاي کلاس را بعله .» صداش زدم که باش حرف بزنم . دوازده سيزده سالش بيشتر نبود. پسربچه بود، اما وقتي 

آمد دفتر، باور کن لرزيدم. سردم شد. چطور بگويم ؟ صورت عجيبي داشت . با بيني عقابي و نوک تيز. رنگ بشره اش 

هم زرد بود، انگار بگير زعفران . لباده اي هم پوشيده بود، بلند تا روي قوزک پا. انگار مردي را از چند قرن پيش احضار 

کرده باشند، که حالا به قد و هيکل بچه اي مردني جلو تو باشد. وقتي حرف مي زد، سرش را زير مي انداخت و تو 

دماغي حرف مي زد. صداش تيز بود، گوش آدم را خراش مي داد. گفتم : «تو گفته اي با همـۀ بچه هاي کلاس بعله ؟» 

گفت : «دروغ مي گويند، آقاي مدير.» گفتم : «من که مي داني معلم تان نيستم . کاري هم به کارت ندارم. فقط 

خواستم ببينم راسته ؟» باز حاشا کرد. تهديدش کردم. بالاخره مُقُر آمد که : «بعله ، آقاي مدير.» پرسيدم : «آخر 

چطوري ؟» گفت : «بعضي هاشان آسان بود. يک چيزي به شان مي دادم. بعضي ها خودنويس يا قلم شان گم مي شد. 

خودم برمي داشتم ، اما مي گفتم من مي دانم کي برداشته . قول مي دادم براشان پيدا کنم . يک طوري راضي شان 

مي کردم. با چند نفر هم خودم اول حاضر مي شدم. بعد اگر مي خواستند کلک بزنند، مي گفتم : مي روم به آقاي مدير 

شکايت مي کنم . به بابام هم مي گويم که گولم زدي .»  

حسن مان مي گفت : با آن قد و آن جثـۀ کوچکش صداي عجيبي داشت ، انگار بگير که آن صداي تيز و تو دماغي اول 

164                                                                                                                                

توي کوه انعکاس پيدا کند و بعد به گوش آدم برسد.  

کوچه ها تاريک بود و خلوت . خانـۀ مصطفوي کنار ديوار قلعه بود. فقط قسمتي از ديوار مانده بود. بلند بود و تاريک و 

اين طرفش ، درست جلو در خانـۀ مصطفوي ، خم داشت و مي رسيد به دروازه اي که فقط يک ستونش مانده بود.  

در خانـۀ مصطفوي باز بود. کف حياط خاکي بود و يک دهانـۀ قنات داشت کنار باغچه اي که فقط يک درخت گردو توش 

بود. يک اتاق هم بيشتر نداشت . حسن مان گفت : توي اين همه همکار، فقط اين بابا آدم حسابي است . سه شنبه تا 

پنج شنبه کلاس دارد. معلم ورزش است . چند سال ، نمي دانم شايد ده سال پيش ، قهرمان بوکس بوده . ظهر 

پنج شنبه هم مي رود شهر تا هفتـۀ بعد. مقرب هم بد نيست . سرش به کار خودش است . ناظم دبستان است . 

درس هم مي دهد، براي اضافه کاري .  

اتاق مصطفوي لخت بود. فقط يک تشک توش بود که سه کنج اتاق روي زمين پهن بود. يک صندلي هم داشت و يک 

عسلي . دورتادور اتاق هم تاقچه بود که پر بود از کتاب . يک چراغ خوراک پزي هم داشت و يک چراغ گردسوز که 

گذاشته بود روي عسلي . وقتي در را باز کرديم ، همان بالا، پشت به لحاف و بالش ، روي تشکش نشسته بود. عينک 

داشت و بيني اش پخ بود. نيم خيز شد، گفت : بفرماييد.  

حسن مان تعارف کرد که روي صندلي بنشينم . مصطفوي گفت : چاي خواستيد، بريزيد.  

کتري سياه شدۀ بزرگي روي چراغ خوراک پزي اش بود و يک قوري هم روي دهانه اش . فقط دو استکان داشت و يک 

سيني . خودش از بطري کنار دستش ، که بعد فهميدم قزوينکا بوده ، توي استکان شستي اش ريخت . گفت : به 

سلامتي !  

انگار چيزي مي نوشت . گفت : معذرت مي خواهم . همين حالا تمام مي شود.  

حسن مان داشت کتاب ها را ديد مي زد. چند تايي انتخاب کرد. روي يک تکه کاغذ که به ديوار بود نام 

کتاب هايي را خط زد، و اين ها را که برداشته بود، نوشت . از همان اول هم کرم کتاب بود. دبيرستان ادب که 

بوديم ، ظهر پنج شنبه ناهار نمي خورد و پول ناهار را مي داد پاي کتاب ، جزوه هاي بينوايان . بعد هم 

فرستادشان براي ناشر. وقتي کتاب جلدشده برگشت ، روش شمارۀ يک را نوشت و گذاشت توي تاقچه . 

من هم خواندمش . مي رفتم توي دستداني پايين و مي خواندم. اگر مي فهميد نمي گذاشت . مي گفت : تو 

برو سراغ آن عروس عمـۀ عزيزت . او هم دارد.  

خودش نماز مي خواند به فارسي . حالا ديگر نمي خواند.  

مصطفوي کارش که تمام شد، عينکش را توي جيب پيراهن گذاشت . استکانش را هم توي سيني گذاشت و ريخت . 

قرمز بود. تا آن روز نخورده بودم. حالا هم گاهي . با همين مصطفوي بود که اولين بار رفتم خانـۀ مليح . اين واقعه باشد 

تا بعد. خيلي قبل هم ، يادم باشد بنويسم ، وقتي شنيدم ، درست ٢٤ فروردين ١٣٤٠، يوري گاگارين عليه ماعليه فقط 

يک روز پيش با وستوک يکش زمين را دور زده گريه کردم ، چون مطمئن شدم که ديگر افلاکي نيست . حتي خواستم 

خودکشي کنم . نکردم. براي همين بايد بنويسم تا باشند، دوباره برافرازمشان ، پوسته در پوسته .  

هر سه استکان را پر کرد، گفت : خوب ، حالا آمديم سر دو برادران .  

حسن مان برداشت و به من نگاه کرد. گفتم : تا حالا نخورده ام.  

مصطفوي گفت : حالا چي ؟  

ـ اگر باشد، چاي مي خورم.  

گفت : پس جور تو را من مي کشم .  

165                                                                                                                                

هر دو استکان را لاجرعه سرکشيد و بي آن که بشويدشان توي يکي از آن ها چاي ريخت . گفت : ولي يادت باشد، يک 

روز مي خوري . اين کار توي خون ماست ، ما ايراني ها.  

چاي را جرعه جرعه مي خوردم ، مزه اش فرقي نکرده بود. تازه ، چاي اش جوشيده بود. آن ها داشتند با هم 

حرف مي زدند. مصطفوي اول کتاب هاي انتخابي حسن مان را، يکي يکي ، نگاه کرد. يکيش ، يادم است ، 

زنبق دره بود. خوانده ام ، بعدها خواندم. بعد هم راجع به دنکيشوت حرف زدند. حتي تکه اي را خواندند. 

مصطفوي مي گفت : متأسفانه توي اين مملکت گل و بلبل اغلب همان جلد اول را خوانده اند. همه اش از 

جنگ با آسيا حرف مي زنند. اما من فکر مي کنم جلد دوم معرکه تر است .  

داداش حسن از قسمت رسيدن به کاروانسرا تعريف مي کرد. خواندش . هر دو مي خنديدند، قاه قاه . اين ها را هم 

خوانده ام. هر دو جلد را دارم. ما را، من و داداش حسن مان را، انگار بر الگوي دن کيخوته و سانخوپانزا بريده اند. او 

همه اش در رؤياها سير مي کند، در آيندۀ دوري که نخواهد آمد، زماني که تساوي امکانات باشد، و من اين جا 

هستم ، بايد همين جا باشم و هم اکنون را هميشگي کنم . شايد هم برعکس باشيم ، مثل زماني که دن کيخوته و 

سانخوپانزا جا عوض مي کنند.  

براي من آن شب اين چيزها خنده دار نبود. پيش مليح که مي رفتم مي خواندم. مي گفت : اگر خنده دار است براي من 

هم بخوان .  

نمي خنديد. مي گفت : خنده دار کجا بود؟ مسخره است .  

مي گرفتمش و آن قدر قلقلک اش مي دادم تا بگويد غلط کردم. اين هم باشد تا بعد.  

به اصرار حسن مان خود مصطفوي هم چيزي خواند. حسن مان گفت : اين داداش ما گاهي چيزهايي مي نويسد. 

براي هيچ کس نخوانده . بد نيستند.  

رو به من کرد و گفت : مي بخشي داداش ، بي اجازه ات خواندم.  

بعد هم رو به مصطفوي گفت : يک شب که بي خوابي به سرم زد، رفتم سر دفتر و دستک اش . همين طوري يک 

دفتري را باز کردم و خواندم. بيشتر خاطرات نوجواني ما بود. آنچه مربوط به من بوده به خودش نسبت داده بود، و 

وقايع مربوط به خودش را به من .  

مصطفوي اولش ناز کرد، مي گفت : هنوز تمام نيست .  

باز که حسن مان اصرار کرد، گفت : باشد، ولي اول بايد دودي بگيرم.  

حسن مان نگاهم کرد، شانه بالا انداخت . مصطفوي ــ تا آن شب نديده بودم ــ با زرورق و لوله اي برنجي هروئين 

کشيد. تعارف هم کرد. حسن مان هم کمکش کرد. نکشيد. تا حالا هم مطمئنم نکشيده است ، از بس متعصب است . 

يک بار من با همين مصطفوي کشيده ام ، بعدها. گفتن ندارد، يادم باشد ننويسم اش .  

باز چاي ريخت و سيگاري هم روشن کرد و خواند. مکان داستان همان کوهپايه بود، يکي هم مثل مصطفوي ، 

مصطفي نامي ، که معلم ادبيات است شب ها که بي خوابي مي زند به سرش ، راه مي افتد مي رود به قبرستان کهنه 

که درست پشت ديوار قلعه است . آن جا روي قبري مي نشيند و سيگاري مي کشد و بعد هم خوش خوشک ، چراغ 

مرکبي به دست ، دوري مي زند و برمي گردد. يک شب ، زمستاني و برفي ، که بوران هم بوده ، جايي نشسته بوده که 

صدايي مي شنود. اول فکر مي کند صداي باد است و بوران . بعد به طرف جهت صدا راه مي افتد: «مي لرزيد. باد برف 

را به صورتش مي پاشيد. بوته اي دامن پالتوش را گرفته بود و نمي گذاشت تکان بخورد. باد هم برف روبه ها را به 

صورتش مي زد. اما از آن جا، جلوتر، کسي صداش مي زد. دامنش را از دست چنگ کردۀ گون کند، صورتش را از 

برف روبه ها پاک کرد و راه افتاد.»  

166                                                                                                                                

وقتي مي رسد، اول برف ها از روي سنگ قبر پاک مي کند. سال مرگ به سال قمري چهارصد سال پيش بوده : «مرقد 

خلدآشيان ، جنت مکان ، فاضلـۀ مکرمه ، مليحه خاتون بنت حاجي بمانعلي بن ابوالفتح خان ابرقويي .» حساب که 

مي کند مي بيند هفده ساله بوده که اين دار فاني را وداع کرده . گوش اش را بر سنگ مي گذارد. صدا از همين قبر 

بوده . حالا ديگر ناله مي کرده . مي ترسد و فرار مي کند. بعد مي فهمد که چراغ مرکبي اش را جا گذاشته . برمي گردد 

که چراغ را بردارد، اين بار واضح مي شنود: مصطفي خان ، نجاتم بده . اين سنگ را بردار، سنگين است . من 

نمي توانم بلندش کنم .  

مصطفي هرچه مي کند نمي تواند سنگ را تکان بدهد. دور و برش را نگاه مي کند، هيچ چيز که با آن بتواند سنگ قبر 

را تکان بدهد، پيدا نمي کند. برمي گردد به خانه . در خانه هم چيزي پيدا نمي کند، حتي يک تکه چوب . مي رود در خانـۀ

معلم هاي ديگر. بالاخره يکي به شکل و شمايل همين کوهرنگي در را باز مي کند، خواب آلود، مي گويد: اين وقت 

شبي ديلم ام کجا بود؟  

بعد هم شوخي اش مي گيرد که : البته يک ديلم دارم که فقط وقتي کار مي کند که دوستان کم عنايت بشوند و پشت 

به ما بکنند.  

بالاخره فرداش مي تواند ديلمي پيدا کند. شب که مي شود راه مي افتد. تمام روز برف باريده بوده و زمين و زمان 

سفيد بوده . خوشبختانه شب مهتابي بوده ، بدر کامل ماه .  

خم مي شد، به دست برف روي سنگ قبري را پاک مي کرد. دنبال اسم مليحه خاتون مي گشت .  

دستش که از سرما کرخت مي شد، با دامن پالتوش برف ها را پاک مي کرد. بعد يک دفعه بوران شروع شد، 

بوران در شبي مهتابي . فهميد که رسيده است . چراغ مرکبي را روي قبري گذاشت و برف ها را به دست 

کرخت شده پاک کرد. صداي گريه اي شنيد. زني زارزار گريه مي کرد.  

معلوم است که اين ها، عيناً، همان چيزهايي نيست که او مي خواند. من ام که مي سازمشان ، باز مي نويسم شان ، 

حتي مکالمه ها را من مي سازم. يادم است تا همين جا هم خواند. گفت : بقيه اش باشد براي يک شب ديگر.  

بحث هم کردند. حسن مان مي گفت : رفتن به چهارصد سال پيش گريز از واقعيت است . اين جا در واقعيت دهي است 

ويرانه با يک کارخانـۀ ريسندگي . ولي روابط هنوز ارباب رعيتي است . زمين ها بيشتر مال مالک هاي شهرنشين 

است . قنات هم مال همان ها است . با اين همه مهم همين کارخانه است ، کارگرهايي که زير يک سقف جمع 

مي شوند، با هم کار را شروع مي کنند، روي ابزار مشخصي کار مي کنند، با هم . آن وقت يکي ديگر که در توليد 

دخالتي ندارد، دسترنج شان را غارت مي کند. پيشتاز مبارزه همين ها خواهندبود. رهبري از ميان همين ها 

برخواهدخاست .  

مصطفوي گفت : اين ها که جامعه شناسي است . من از زني مي خواهم حرف بزنم که همين حالا هستش ، اما 

مي برمش به چهارصد سال پيش تا بهتر ببينمش .  

باز هم حرف زدند. بالاخره ، مصطفوي گفت : خوب ، براي امشب کافي است . بقيه اش باشد براي يک شب ديگر.  

توي راه باز حسن مان از مصطفوي حرف زد. گفت : هروئين داغانش کرده . ديگر، حتي اگر بخواهد، واقعيت را 

نمي تواند ببيند.  

تعريف هم کرد که اين ها را شايد از روي زندگي زني که اين جا هستش و تنها فاحشـۀ محلي است نوشته .  

گفتم : من هم زني را مي شناسم که گمانم اين کاره باشد. اسمش مليحه است . بعيد نيست همان باشد.  

حسن مان کنجکاو شد که مليحه کيست و کجا ديده امش . گفتم که نادختري آقا است و هفته اي يک بار مي آيد و آقا 

را تيغ مي زند.  

167                                                                                                                                

گفت : آخر رفته اي توي آن دخمه که چي ؟  

گفتم : بهتر از اين کار توست که هر به چند ماهي منتقل مي شوي به يک ده ديگر.  

حرفي نزد. اما حالا پيغام داده است که : «پوسيدي ، مرد!»  

آن وقت خودش باز از اين ده به آن ده مي رفت . شب هم همين را به ش گفتم . دراز به دراز کنار هم خوابيده بوديم و 

داشت از همکارهاش مي گفت و از مصطفوي . مي گفت : تازه فهميده ام که چي بخوانم و چطور.  

دو سه روزي که مصطفوي مي رفته شهر، يکي و گاهي دو کتابي مي خوانده ، آن وقت مي رفته خانـۀ مصطفوي و يا با 

هم توي صحرا قدم مي زده اند و بحث مي کرده اند. گفتم : چرا نمي خواهي دانشکده بروي ؟ شبانه مي تواني بروي .  

گفت : من اين جام ، تا شهر چهار پنج ساعت راه است .  

ـ خوب ، منتقل مي شوي .  

تابستان خواند، مي رفت انجمن ايران و انگليس . با هم قبول شديم . بعد هم انداختندش يک جايي پشت گردنـۀ

لاشتر. صبح به صبح با دوچرخه مي رفت و عصر خسته و رفته پيداش مي شد. از نه يا بگيريم ده تا سه ، يک بند، 

درس مي داده و بعد هم سوار دوچرخه مي شده و به تاخت مي آمده . مي گفت : سر کلاس خوابم مي گيرد.  

آن وقت باز ول کن نبود. تازه افتاده بود به کليشاد که گرفتندش . مادر خبرم کرد. تا دو هفته اي ملاقات ندادند. بالاخره 

مادر توانست ملاقات بگيرد. بعدها من هم ديدمش ، از پشت تور سيمي . ساواک آن وقت سر پل شيري بود. 

حسن مان لاغر شده بود، موهاش را تراشيده بودند. مادراين ها فروغي مي نشستند، کوچـۀ پناهي . وقتي رسيديم 

خانه ، من يک ترکه کندم. راستش ، مادر مي گويد کنده بودم ، بعد هم افتاده بودم به جان گل محمدي هاي باغچه شان . 

چند تا بوتـۀ بزرگ گل محمدي داشتند. هي زده بودم. از صداي گريـۀ مادر فهميده بودم که دارم مي زنم . حالا ديگر 

شاخـۀ لخت لرزان را داشتم مي زدم ، مثل پدر که وقتي آن طور شدم که گاهي مي شوم ، رفته بود و تمام گل هاي 

جلو بنگله سرخ ها را کنده بود و ريخته بود سرش . مي گفته : وقتي گلم برود، گل مي خواهم چه کنم ؟  

بعد بود که افتادم توش . اولش هم با مدني رفتم . رفتيم جلفا. من تا آن وقت نرفته بودم. همان روز که حسن مان را 

بردند رفتم . بردندشان تهران . بيرون در ساواک ، آن طرف ايستاده بودم. تا آن وقت دو تا اتوبوس رفته بود. حسن 

ميان شان نبود. مادر از صبح سياه سحر آن جا بود. هرچه خواسته بودند مادرها را رد کنند، حريف شان نشده بودند. 

وقتي من رسيدم ، گفت : «برو توي آن کوچه ، خودم خبرت مي کنم .»  

حالا هي قدم مي زدم تا کنار مادي و باز برمي گشتم تا سر کوچه و سرک مي کشيدم. مادي چه آبي داشت . اسفند 

بود، سرد بود. اتوبوس سوم که آمد بيرون ، مادر اشاره کرد که بروم. کنار خيابان ايستاد، پر بود. کنار هم 

نشانده بودندشان . پشت سر اتوبوس يک جيپ بود و جلوش هم يکي ديگر. بعد هم يک کامانکار ارتشي آمد بيرون پر 

از سرباز، اسلحه به دست . سرهنگ سياحتگر به مادر قول داده بود که آزادش مي کنند. مادر مي گفت : همه اش 

مي گويد چيزي نيست ، مادر. نگران نباش .  

کنار اتوبوس که رسيديم ، ديدمش . دستش را گرفت بالا، دست پهلودستي اش هم بالا بود. به مچ دست هاشان 

دستبند بود. مادر گفت : الهي بميرم مادر برات .  

بعدها برام تعريف کرد. چيزي نبوده . توي يک دهي ، گاونان گمانم ، با يکي از همکارهاش آشنا مي شود. با هم 

مي آمده اند، با دوچرخه ، تا لب جاده ، آن جا هم دوچرخه ها را مي گذاشته اند توي قهوه خانـۀ سر جاده ، بعد با 

ميني بوس مي آمده اند تا شهر، تا دانشکدۀ ادبيات . طرف هم اول از ساعت براش گفته بوده که مثلاً آدم مثل ساعت 

است . روحش کجا بود؟ حسن مان گفته : اين ها را مي دانم . فقط مي خواهم ببينم توي اين شهر خبري هم هست ؟  

168                                                                                                                                

طرف گفته : هميشه يک خبري هست ، نمي شود نباشد.  

بعد هم يکي ديگر از همکارها مي آيد سراغ شان . ميهمان بوده يعني . يکي دو کتاب به ش مي دهند. 

ماترياليسم تاريخي و تاريخ حزب کمونيست شوروي . طرف خودش چيزي نمي دانسته . اما وقتي ماجراي 

سازمان افسري را تعريف کرده ، حسن مان گريه اش گرفته . با چشم باز رو به جوخـۀ اعدام. توي ذرت ها، با 

هم ، قدم مي زده اند و او مي گفته که چطور لو مي روند و بعد چطور، هنگام انعقاد قرارداد کنسرسيوم ، ده تا 

ده تا اعدامشان مي کنند. بعدها خودش يکي دوتاشان را توي قزل قلعه ديده بود: واروژ نامي که خوب واليبال 

بازي مي کرده . يکي را هم وقتي از انفرادي مي آورندش ، مي بيند. اسمش يادش نبود. فکر مي کرد چند روز 

پيش از چهارم آبان بوده ، يا مثلاً ٢١ آذر. يادش نبود. چند روز که مي ماند ازش مي خواهند سر صبحگاه 

حرفي بزند که نمي زند و باز برش مي گردانند به انفرادي . مي گفت : يک روز که رياست اتاق با من و يکي از 

دوستان بود، يعني مثلاً متصدي تحويل گرفتن غذا از آشپزخانه بوديم و پهن کردن سفره و تقسيم غذا و 

شستن ظرف ها، رفت وروب هم با ما بود، ديدمش که زير شير دستشويي ها داشت ظرف هاي بندشان را 

مي شست . گفتم : اجازه مي فرماييد بيايم کمک تان ؟  

طرف گفته : تو مال خودتان را بشور که من پنج سال است آرزوي شستن همين ظرف ها را دارم.  

بعد که مي برندش انفرادي ، حسن مان شب گريه اش مي گيرد، سرش را مي کند زير پتوش و حسابي گريه مي کند.  

سروان عباسي را هم ديده بود، همان که سازمان افسري حزب را لو داده بود. مي گفت : آوردندش توي بند ما. دستـۀ

ما که تازه رسيد و بند چهار را دادند به ما، از بند يک آوردندش توي همين بند.  

همان بالاي اتاق جاش داده بودند. يکي دوبار هم براي دستـۀ حسن اين ها سخنراني کرده بود که اين کارها فايده اي 

ندارد. تاريخچه اي هم از سازمان افسري گفته بوده که کسي باور نکرده .  

حسن مان مي گفت : ما فکر مي کرديم که سيامک را او لوداده ، به قول روزبه چيزهايي را گفته بود که هيچ کس جز آن 

دو تا نمي دانسته اند.  

حسن مان عادت داشته ، بعد از ساعت خاموشي بيدار مي مانده و کتاب مي خوانده . يک شب سروان عباسي 

صداش مي زند که بيايد قهوه بخورد. حسن هم ناچار مي رود، قهوه اي هم مي خورد. عباسي مي گويد: من فهميدم ، 

از چشم هات فهميدم که تو يکي حرف هاي من را باور نکردي .  

حسن مان ديده که وقتي قهوه مي ريخته ، دستش مي لرزيده ، طوري که قهوه را مي ريخته توي نعلبکي زير فنجان .  

عباسي گفته : مي بيني ؟  

ـ من اين ها را که گفتيد قبلاً هم خوانده بودم.  

ـ کجا؟  

ـ توي همين کتاب سياه ، از کتابخانـۀ زندان گرفتم .  

باز دستش لرزيده . داشته براي خودش قهوه مي ريخته . گفته : من آن کتاب را نخوانده ام.  

بعد هم گفته : من براي خودت مي گويم . تو هنوز جواني ، شش ماه يا حداکثر يک سال اين جا مي ماني ، بعد هم آزاد 

مي شوي ، براي اين که فعلاً کاره اي نيستي . اما اگر ادامه بدهي ، مي رسي به همين جا که من هستم . از من ، 

چشم من ، چيزي پنهان نمي ماند، مي فهمم ، از حرکاتت مي فهمم . وقتي کسي ملاقات دارد، پول هم توي دست و 

بالش هست ، باز حاضر نمي شود لباس هاش را بدهد کسي ديگر بشويد، يا حاضر نمي شود نان از فروشگاه بخرد و 

به همين نان سربازي ، پاره آجرها، مي سازد، همان آش و شلـۀ زندان را هم مي خورد، معلوم است که چه کاره 

169                                                                                                                                

است . تازه تو کرم کتابي . نترس ، من با اين ها راه آمده ام ، درست ، اما اين قدر بي شرف نشده ام که تو يکي را به 

دردسر بيندازم. مي خواهم آزاد بشوم و بروم دنبال زندگي ام ، ولي دلم هم براي امثال تو مي سوزد.  

بعد هم تعريف مي کند که چطور مي گيرندش . انگار داشته اسناد سازمان را جايي مي برده که اتفاقاً در چمدان باز 

مي شود که پاسباني مي گيردش . فکر هم مي کرده به زودي آزاد مي شود، از بس سازمان همه جا کادر داشته . 

مهمتر اين که قرار بوده اسناد سازمان را از آن خانـۀ امن ، حداقل بعد از دو روز منتقل کنند.  

گفته : من شانزده روز مقاومت کردم. مي تواني بپرسي . افسر نگهبان بازداشتگاه فرماندار نظامي از خودمان بود، 

مي ديد که مرا روي دست مي برند و مي آورند. حتي يکي دو بار به من سر زد، فکر کردم مي خواهد کار را تمام کند. 

ما، راستش ، اگر مي ديديم کسي ديگر نمي تواند مقاومت کند، مي گفتيم رفقا طوري ناکارش کنند تا تمام کند، زير 

شکنجه بميرد. پرسيد: «هنوز مي تواني ؟» گفتم : «مي بيني که دارم مقاومت مي کنم .» خوب ، نمي خواستم بميرم ، 

حق من بود که نخواهم بميرم. ولي آن ها چي ؟ چرا از من مي پرسيدند؟ مهمتر اين که بايد همه چيز را منتقل 

مي کردند. البته منتقل کردند، ولي باز اسناد را برگرداندند به همان خانـۀ امن که من مي شناختم . من کسي نبودم 

که نشناسندم ، دنبالم بودند. افسر فراري بودم. مي دانستند که چه کاره ام. بالاخره ، فکر کردم يک جايي را بگويم . 

گفتم ، همان جا را گفتم که فکر مي کردم حالا ديگر پاکسازي شده . نگو که همـۀ مدارک همان جا بوده . عمد بوده ، 

مطمئنم . بعد ديگر، براي من ، همه چيز تمام شد.  

حسن مان مي گويد: عرض کردم که اين ها را من هم خوانده ام ، شايد هم شنيده ام.  

باز دست عباسي مي لرزد، جعبـۀ سيگار از دستش مي افتد روي پتو. مي گويد: رئوس مطالب شايد همين باشد، 

ولي مطمئنم که همين طور نيست که من به تجربه فهميده ام.  

بعد هم اشاره مي کند که حسن مان برود بخوابد.  

خودم هم ديدمش . با حسن مان رفته بوديم تهران . کي بود؟ يادم نيست . يادم است توي توپخانه بود. حسن مان 

گفت : نگاهش کن ، خودش است ، سروان عباسي است .  

با موهاي سفيد و پيراهن سفيد آستين کوتاه ، سبد خريد به دست ، داشت مي رفت . گفتم : برويم باش حرف بزنيم .  

گفت : ولش کن ، بي ناموس است .  

ـ تو که مي گفتي آدم بيچاره اي است . تازه ، نگاهش کن : آدمي سبد به دست و پاي پياده که نمي شود گفت 

همکاري مي کند.  

گفت : همين کارش هم ممکن است ظاهرسازي باشد.  

باز حرف مان شد، خودش سر قوزم انداخت . مگر خودش توانسته بود مقاومت کند، سر هيچ و پوچ ؟ البته مسئولش 

گفته بود، همه چيز را. اول مي گيرندش ، وقتي دانشکده اعتصاب مي کنند، ساواک ناچار آزادش مي کند، يک تلنگر هم 

به ش نزده بودند. طرف هم ، به قول حسن مان ، فکر کرده ، تمام شد، آزادي چه خوب است . باز که روش اعتراف 

مي کنند، مي گيرندش . با يک کشيده همه چيز را مي گويد. اسم حسن را هم مي برد، که به خانوادۀ زندانيان کمک 

کرده بوده و نمي دانم کتاب هاي حزب را به او مي داده اند. حالا آمديم سر حسن مان . او هم تا با مسئولش روبه روش 

مي کنند، بالاجبار حرف هاي طرف را تأييد مي کند، مي گفت : درازم کردند و زدند کف پام. سياحتگر و چند تاي ديگر 

هم بالاي سرم بودند، فحش مي دادند و با نوک چوب به آن جام اشاره مي کردند که : «مي کنيم آن تو.» يکي شان هم 

مي گفته : «اين که تازه خوشش مي آد. اصلاً دلش غنج مي زند که فرو کنيم .»  

صورت ها را بالاي سرش و دورتادور تنش مي ديده . فرياد هم مي زده اند.  

حسن مان مي گفت : من که کسي را نگفتم .  

170                                                                                                                                

گفتم : نبود که بگويي .  

شش ماه به ش دادند. من هم افتادم توش . با مدني رفتيم جلفا. گفته ام. قبلاً نخورده بودم ، به جز همان يک بار آن هم 

با همکلاسي هاي دانشکدۀ شبانه توي بيشـۀ کنار رودخانه . اول مزه شان را مي خوردم. هي مي خوردم ، از بس 

خوشمزه بود. يک دفعه ديدم هر چهار تا بي غيرت شان بلند شدند، چهار دست و پام را گرفتند و انداختندم توي آب ، با 

لباس . مدني گفت : اين جا شراب هاش حرف ندارد.  

خوب ، آدم مي لغزد. آن هم وقتي همزاد زندۀ آدم  ــ عموحسين مثلاً ــ نباشد، و هي درباره اش حرف و نقل بشنود. 

تلخ و گس بود. يک ليوان پر خوردم. باز هم خوردم ، بي مزه . بعد از غذا هم انگار ودکا خورديم . مدني هي 

مي خواست از يکي بگويد که خاطرش را مي خواست و هيچ وقت هم جرئت نکرده بود که روآورش بشود. من همه اش 

از حسن مان مي خواستم بگويم . مدني مي گفت : نه ، تو از مليح بگو، راستش را بگو.  

مي گفتم : من با مليحه خانم چه کار دارم؟ برادرم آن توست ، آن وقت از عشق و عاشقي حرف بزنم ؟  

مي گفت : اي حقه باز!  

مست کرده بود و باز هم خورد، براي من هم ريخت . مدام از دختري حرف مي زد که هنوز هم مي آمده روي زانوي او 

مي نشسته و دست گردنش مي انداخته و گونه هاش را مي بوسيده . بعد هم افتاد به تته پته . زبانش سنگين شده بود 

و نمي توانست درست حرف بزند و مي خواست . همه اش از دختري مي گفت که موهاش ، نمي دانم ، بلند بود و 

چشم هاش شهلا. لب هاش را براي مدني غنچه مي کرده و مي گفته : بوس !  

گفتم : خوب ، چرا نمي روي خواستگاري اش ؟  

ـ نمي شود.  

گريه هم کرد و هي گفت : خدايا، چه کنم ؟  

نعره مي زد. توي بيشه بوديم ، کنار رودخانه . استفراغ هم کرد. شب مان را خراب کرد با آن همه انعکاس نور چراغ ها که 

توي آب افتاده بود. رودخانه حسابي آب داشت . به آب بند که مي رسيد سرريز مي شد به اين طرف که ديگر تاريک بود. 

فروردين بود. صداي قورباغه ها هم مي آمد و صداي زنجره ها. گاهي هم پرنده اي از عمق بيشه مي خواند.  

مدني نمي شنيد. مي گفتم : تو گوش بده ، انگار جشن است . نور چراغ ها را ببين که توي اين آب بند چطور مي لرزند.  

مي گفت : تو نمي فهمي . بيچاره ام کرده . مي فهمد که چه آتشي به سرم مي ريزد، آن وقت مي آيد، گونه اش را 

مي آورد جلو، مي گويد: «مي خواهي من را ببوسي ؟»  

باز داد مي زد: پدرم را درآوردي ، دختر!  

و باز استفراغ کرد. کمکش کردم تا دست و صورتش را بشويد. شب مان را پاک خراب کرد.  

گريه مي کرد. بعد هم به من تکيه داد. از همان کنار رودخانه مي رفتيم . مي گفت : ببين با خودم چه کردم؟  

پشت دست چپش را مي گفت . تاريک بود، نمي ديدم. مي گفت : دست بکش ، جاش هست .  

بود، مثل يک جاي آبله ، يا يک سالک کوچک . مي گفت : نمي توانم . هر شب تصميم مي گيرم که ديگر نروم خانه شان ، 

اما باز به يک بهانه اي مي روم. تازه ، اگر هم نروم تلفن مي کند. ديوانه ام کرده . اگر بفهمند آبروم مي رود.  

171                                                                                                                                

به سي وسه پل که رسيديم ، رفتيم بالاي پل ، توي غرفه ها. آب تمامي دهانه ها را تا زير غرفه ها گرفته بود. من زير 

بالش را گرفته بودم. مي ترسيدم خودش را بيندازد پايين . سايـۀ غرفه ها و انعکاس چراغ توي آب مي لرزيد. گفت : 

مي شود خواهش کنم با من بيايي ؟  

خانه شان ميدان احمدآباد بود. مي ترسيد تنها برود خانه . مي گفت : آخر يک شب کار دست خودم مي دهم . مي دانم .  

پياده رفتيم . توي راه همه اش از بر و روي دخترک حرف مي زد. با انگشت هاش ، حرکت  دست هاش ، موهاش را 

مي ساخت . چين چين هاش را نشانم مي داد. به گردن باريک و بلندش توي هوا شکل مي داد. مي گفت : مي آيد، 

دست گردنم مي کند، جلو همه . آخرش مي فهمند، مطمئنم .  

چه هوايي بود! اما مگر بوي استفراغ روي کت و شلوارمان مي گذاشت که بفهمم ؟ مي گفت : مخصوصاً دامن کوتاه 

مي پوشد و پاي کوچکش را مي اندازد روي آن پاش . يا مي چرخد، جلو من چرخ مي زند.  

به خانه شان هم که رسيديم ، باز نمي خواست تنها برود تو. با پدر و مادر و همشيره اش زندگي مي کرد. دو تا اتاق 

بالا دست خودش بود. مي گفت : من کليد دارم. اصلاً بيا شطرنج بازي مي کنيم .  

نمي توانستم . مدتي بود منزل مادراين ها مي رفتم . نبايست آن همه دير مي کردم ، آن هم زماني که برادر آدم آن تو 

باشد.  

آن وقت از فردا شروع شد، گاهي حتي تنها مي رفتم . مدني فرداش آمد دفتر. کنجکاو  شده بود که ديشب توي 

مستي چي گفته . نگفتم . گفتم : خيلي حرف ها زديم . من که يادم نيست .  

گفت : من که يادم است تو اصلا و ابدًا از مليح حرف نزدي . من مطمئنم که گلوت پيش اش گير کرده .  

ـ يادم نيست . شايد هم زده باشم .  

خودم تنها رفتم . باز که مادر با پدر رفتند تهران تا حسن مان را ببينند رفتم . هنوز هم مانده ام که چطور توانسته بودند 

پيداش کنند و اجازۀ ملاقات بگيرند. انگار  يکي ــ از سر شوخي شايد ــ نشاني کاخ را داده بوده ، يعني 

فرستاده بودشان سراغ طرف . بابا  فهميده بوده ، گفته : اين جا نيست که .  

مادر گفته : اين جاست .  

مي گفت : دم در دو تا سرباز ايستاده بودند، تفنگ به دست . من سرگذاشتم ، رفتم تو. شنيدم که گفتند: «کجا خانم ؟» 

محل نگذاشتم . از پله ها هم رفتم بالا. مي گفتم : «من  پسرم را مي خواهم .» يک آقايي را ديدم ، گفتم : «من پسرم 

را مي خواهم .» بعد آبي پوش ها زياد شدند. فهميدم کجا هستم ، از بس آبي پوش بود فهميدم. چند تاشان دورم 

را  گرفته بودند و من هي داد مي زدم.  

بالاخره ، آهسته آهسته با حرف و نقل پيرزن را تا دم در مي رسانند، بعد هم نشانش  مي دهند که شکايتش را کجا 

بدهد.  

مي گفت : گريه نکردم ، مادر.  

همان فردا به شان اجازه ملاقات مي دهند. داداش حسن قزل قلعه بوده . مي گفت : مادر  همه اش به ناخن هام نگاه 

مي کرد.  

مادر انگار از کسي شنيده بوده که ناخن هاشان را مي کشند. حسن مان يک پتو هم با خودش برده بوده . مي گفت : 

من که منتظر نبودم. هنوز به هيچ کس ملاقات نداده بودند، حتي به آن ها که پارتي داشتند. يک دفعه شنيدم که صدام 

مي زنند.  

172                                                                                                                                

لباس هاي معمولي تنش بوده . گروهبان ساقي گفته : بجنب ببينم ، پسر!   

هرکس هم چيزي به او مي دهد: يکي پيراهن تميز اتوکرده مي دهد؛ يکي کتش را، شلوارش را. کت و شلوار 

خودش ، اول هاش ، عيبي نداشته ، اما از بس توي ساواک باش خوابيده بوده ديگر زانوهاش جا انداخته بوده . يکي حتي 

کفشش را واکس مي زند، همين طور که مثلاً داشته شلوارش را مي پوشيده ، واکس مي زده . موهاش هم حالا ديگر 

بلند بوده .  

شش ماهي آب خنک خورد، در عوض اين زخم معده را نصيب من کرد. از دانشکده که مي آمدم بيرون ، خوش خوشک 

مي رفتم تا جلفا، پيش ماسيست . مي شناخت . اول يک چتول مي آورد و يک کاسه لوبيا. بعد هم نوبت کباب بود. دو 

سه سيگاري هم روش مي کشيدم ، مي زدم به راه . اگر آخر هفته بود از آن جا تا فروغي پياده مي رفتم ، شب هاي 

ديگر مي آمدم دفتر. کليد داشتم . مدني گاهي مي آمد، همه اش نگران بود که آن شب مستي چه گفته است . يک 

شب هم ــ کي بود؟ يادم نيست ــ مصطفوي را ديدم. رفته بودم ستارۀ آبي ، پشت کليساي وانک . دلم گرفته بود. 

شنيده بودم جاي دنجي است . تاريخ ادبيات و نمي دانم تاريخ سيستان زير بغل ، از پشت شيشه نگاه کردم. از 

آشنايان کسي نبود. يکي هم بود که پشت به در و جلو  پيشخان ايستاده بود. وقتي رفتم تو، فهميدم مصطفوي 

است . اگر نديده بودم ، حتماً برمي گشتم . گفت : اين طرف ها، راه که گم نکرده اي ؟  

گفتم : گاهي سر مي زنم .  

ـ يادت هست که گفتم بالاخره مي خوري ؟  

لاغر شده بود، و پخ بيني اش بيشتر توي چشم مي زد. فقط يک کاسـۀ لوبيا جلوش بود و يک نيمي . بفرما هم زد. 

گفتم : مي بيني که دستم پر است ؟   

رفتم سر يک ميز نشستم . او هم آمد، کاسـۀ لوبيا به يک دست و ليوان پر هم به دست ديگر. بعد هم رفت کيفش را 

آورد. گفت : داداش چطور است ؟  

گفتم که کجاست . گفت : سياست بد کرمي است .  

براي او هم يک پرس کباب خبر کردم. از رمانش هم پرسيدم ، گفت : کدام رمان ؟   

گفتم . گفت : يادم نمي آيد.  

تعريف کردم که چي و تا کجا خوانده بود. گفت : بله ، بله ، هستش .  

گفتم : خيلي دلم مي خواهد که بقيه اش را بشنوم.  

ـ حالا که پهلوم نيست .  

يکي دو بار رفت دستشويي . بعد هم مدام بيني اش را با نوک ناخن مي خاراند. دفعـۀ دوم که از دستشويي 

برگشت ، گفتم : انگار هنوز گرفتاري ؟   

گفت : نه ، ترک کردم. چهار ماه است که لب نزده ام.  

بعد هم از زنش گفت و بچه هاش . منتقل شده بود به اصفهان . زنش هم دبير بود. گفت : سر به جانم کرده که اگر 

ببينم لب بزني ، ديگر يک دقيقه هم بند نمي شوم.  

بعد هم افتاد به حرف زدن . سيگار به سيگار روشن مي کرد و مي گفت ، از زمين و آسمان . گفتم : بعدش چي 

173                                                                                                                                

مي شود؟   

گفت : بعدِ چي ؟  

گفتم : وقتي شب دوم مصطفي با ديلم مي رود سراغ قبر مليحه خاتون ؟   

گفت : مطمئني اسم روي قبر مليحه خاتون بود؟  

گفتم : خلد آشيان ، فاضلـۀ مکرمه ، مليحه خاتون بنت حاجي بمانعلي بن ابوالفتح خان  ابرقويي .  

گفت : چه خوب يادت مانده .  

سيگاري روشن کرد، به من هم تعارف کرد، گفت : باشد، برات تعريف مي کنم . ولي مطمئنم همان طور نيست که 

نوشته ام. بعضي جاهاش يادم نيست .  

بعد هم گفت که مصطفي بالاخره سنگ قبر را بلند مي کند، خاک را با بيلچه اي بيرون مي ريزد.  

گفتم : بيلچه که نداشت .  

گفت : در تحرير بعد اضافه کردم. تازه ، اگر بخواهي هي ايراد بگيري ، فراموشم مي شود  که بعدش چي بود.  

گفتم : معذرت مي خواهم . من ديگر حرفي نمي زنم .  

باز جرعه اي خورد، و روش هم يک پر کباب . گفت : آخرش مي رسد به آجرهاي قزاقي روي مرده . اصلاً نمي ديده که 

چه مي کند. چراغ مرکبي را مي برد مي گذارد روي يکي از آجرها. يادت که هست ؟ يک چراغ مرکبي داشت .  

فقط سر تکان دادم. گفت :   

يکي دو آجر را برمي دارد و مي اندازد بيرون . يک بار وقتي خم مي شود تا پاره آجري را بردارد، مي بيند که 

دستي آجر را به دستش مي دهد. اول متوجه نمي شود. باز يک آجر  ديگر را از همان دست مي گيرد که 

مي فهمد. آجر را مي اندازد و فرياد مي زند. حتي بلند مي شود، دست هم به دو ديوارۀ  گور مي گيرد که 

مي شنود: مگر مرده ديدي که مي ترسي ؟   

مرده نبود، زن هم بود. دستور هم مي داده که حالا بايد پاهاش را کجا بگذارد. کمک هم کرد تا تکه پاره هاي 

کفن را از دور تن برهنه اش پس بزند. نمي توانست بنشيند. مي گفت : دست من نمي رسد، تو بايد مفصل 

هر دو زانوهام را مالش بدهي .  

چراغ مرکبي را هم به دست آزادشده اش گرفته بود و مي گفت چه بايد بکند.  

ـ چرا مي ترسي ؟ مگر دستم را نمي بيني ؟ گوشت آن پاها، مثل همين دست ، هنوز نريخته است .  

هر دو زانوي زن را مالش داد. سرد بود و خشک . گفت : پاهات چه سرده !   

ـ راه نرفته اند، اين جا در خيال فقط مي توانستم راه بروم.  

به ناگهان فرياد زد: ابله نيستم . بله ، بديهي است که در اين جاي تنگ راه نمي شود رفت . ولي اگر گورکن ها 

اين آجرهاي بارو را اين همه نزديک به تن من کار نمي گذاشتند، حداقل مي توانستم پايي بجنبانم ، مثل 

همين دست که کنار تنم گاهي مي شد تکانيش داد.  

حالا پاها را مي توانست جمع کند، ولي مهره هاي کمر هم بود، و مفصل شانه و آرنج و مچ دست چپ . فکر 

کرد اول به سراغ دست چپ بايد برود. مليحه خنديد: آن دست را بعد هم مي شود به راه آورد. نترس ، خم 

شو، بيشتر. در آغوشت نمي گيرم.  

اما تا دست بر پوست سرد شکم زن گذاشت ، ناله اش بلند شد: آخ !   

ـ ببخشيد، خانم .  

ـ آن آجرت انگار کار دست مان داده ، ولي تحمل مي کنم ، چون سردم است . مي بيني که  برهنه ام.  

دست برد زير تن زن و رگ و پي هاي دو پهلوش را ماليد. باز که دست بر شکمش گذاشت و  بر مفصل 

کشالـۀ ران ، همان ناله را شنيد، اما اين بار شبيه مره نوي گربه اي جفت جو بود.  

174                                                                                                                                

مصطفوي ، چشم بسته ، داشت تعريف مي کرد، شايد هم مي خواند از روي صفحاتي که جلو صورتش ورق مي خورد. 

مي دانم آنچه من نوشته ام عين گفته ها يا نوشته هاي او نيست . بازنويسي شان کرده ام. قبلاً هم گفته ام.  

باز هم گفت ، تعريف کرد، با ذکر جزئيات که چطور بالاخره زن مي نشيند. چراغ مرکبي را که به دست مصطفي 

مي دهد، خودش دست چپش را، عضلات و مفصل هاش را، مالش مي دهد. بعد هم پنبه هاي گلوله کرده را از منافذ 

بدنش درمي آورد، پشت به مصطفي مي کند و درمي آورد. تنش را مي تکاند از خاک گور. پا بر پشت مصطفي 

مي گذارد و از گور بيرون مي آيد، دست هم دراز مي کند و مصطفي را بيرون مي کشد:   

خنديد، شبيه وقتي که اسکلت ها گاهي توي فيلم ها مي خندند. مصطفي آن پايين ايستاده بود و نگاهش 

مي کرد. چراغ را که به دستش مي داد، روي پوست شکمش جاي خراش را ديد. کنار خط زخم خون مردگي 

بود و از جاي زخم چند قطره خون مي جوشيد. مليحه خاتون چراغ را که گرفت ، بر زمين زد، گفت : خوب ، حالا 

من مي دانم و تو.  

 ديگر نمي ديدش . پرسيد: چرا دستم را نمي گيري ؟  

ـ مگر ديوانه ام؟ تو فقط مي داني من از کجا آمده ام و کي هستم .  

باز همان صداي خشک خنده اش را شنيد. دست بر سر گرفت و منتظر ماند. خاتون گفت : حيف که 

نمي توانم . کاش مي شد با يکي دو تا از همين آجرها از شرت راحت مي شدم. اما دريغ که احمقي مثل تو 

پسر من است . ولي تو هم قول بده رازم را به هيچ کس نگويي ، حتي به آن مليحه جانت که هفته اي يک بار 

مي روي خانه اش و لفت و ليسي مي کني .  

ـ کدام مليحه ؟  

من هم از دهانم پريد: کدام مليحه ؟  

دو چشم گشود، سري تکان داد، انگار از خوابي سنگين بيدارشده بود و حالا داشت رؤيايي ترسناک را با تکان سر به 

کناري مي راند. پرسيد: چي پرسيدي ؟  

گفتم : آخر من هم يک مليحه اي مي شناسم ، نادختري سردفتري است که آن جا کار مي کنم .  

ـ اين دو تا شايد ربطي به هم نداشته باشند. ولي راستش آن وقت ها، قبل از ازدواج ، با دخترخانمي آشنا شدم ، 

اتفاقي . تک پران بود و نشاندۀ يکي از دوستان . اين دوست ما زن و بچه داشت و دوستان براي اين که مليحه را جلو 

او بشکنند، هر دو تا را به باغي دعوت کردند و وقتي مليح بيچاره مست شد، باش خوابيدند، همه شان . من هم 

بودم. اين ها را نوشته ام. حالا بدکاري کردم که جلوجلو برات تعريف کردم. صبر کن به او هم مي رسم .  

باز رفت سر قصه اي که مي گفت نوشته است . گفت ، مصطفاي ما پالتوش را مي اندازد روي دوش زن و از راه و بي راه 

مي آوردش به خانه . اول هم مي فرستدش آن پايين تا توي آب قنات تني بشويد. مي گفت : پيراهن و ژاکت و يک 

شلوار هم به او مي دهد تا تنش کند. قول هم مي دهد که صبح از بازار محل چيزهايي براش بخرد.  

حالا ديگر با مکث هاي بسيار سخن مي گفت و گاهي حتي جمله هايي را تکرار مي کرد. ديرم هم شده بود. درست 

است که مي توانستم به جاي خانـۀ مادراين ها به دفتر بروم ، ولي راستش خسته بودم. گفتم : مي خواهي بقيه اش 

را بگذاريم براي يک شب ديگر؟  

سرش زير بود، با چشم هاي بسته . سر بلند کرد، با دو چشم نيم بسته ، به اصطلاح خمار، از پشت آن شيشه هاي 

قطور عينک نگاهم کرد: گفت : کجا بوديم ؟   

گفتم : بهتر نيست برويم ؟   

ـ البته ، من حتي زودتر بايست مي رفتم . امشب منزل حاجي ، پدر عيال ، ميهمانيم .  

ميز را من حساب کردم. حتي تعارف نکرد. با هم رفتيم تا سر خيابان . تلوتلو مي خورد و من مجبور شدم زير بالش را 

بگيرم. توي خيابان نظر نگذاشت تاکسي بگيرم. گفت : هنوز هم وقت دارم ، کو تا ساعت هشت .  

175                                                                                                                                

گفتم : ساعت الان نه ربع کم است .  

ـ خوب ، بي خيالش . تا حالا حتماً رفته اند. من بعد هم مي توانم بروم. شام که خورده ام.  

رفتيم به آن طرف خيابان و بعد از يکي دو کوچه رسيديم به کوچه باغي که مي رسيد به بيشه هاي کنار رودخانه . 

گفت : مي داني ، هر شب تصميم مي گيرم که فردا بمانم و باز بنويسمش ، اما غروب که مي شود، انگار که صدام 

بزنند، از خانه يک راست مي آيم به همين ميخانه . آن جا هم به جد با خودم قرار مي گذارم که فقط يک چتول  بخورم و 

بروم. اما نمي شود. اگر اقدس تن درمي داد که توي خانه سور و ساتم را علم کنم ، مرض نداشتم که بيايم اين جا. با 

عرق مخالفتي ندارد، از بعدش مي ترسد.  

گفتم : مگر بعدش چه کار مي کني ؟  

ـ گاهي مي روم دکه . جاي دنجي است ، عصرها گاهي مي روم. همان جا هم گاهي مي نويسم . اما، راستش ، کفاف 

کي دهد اين باده ها به مستي ما؟   

گفتم : من بايد بروم. مادرم چشم به راه است .  

ـ عوضش اقدس و دخترهام منتظر من اند.  

پيله کرد که مرا هم به دکـۀ چلپي ببرد. گفت : پيرمرد جالبي است ، اغلب دوستان را مي شناسد.  

گفتم : باشد براي يک شب ديگر.  

کنار رودخانه روي تنـۀ درختي نشستيم . مي گفت : گاهي فکر مي کنم همان مصطفي هستم . نه به اين خاطر که 

نام او با نام خانوادگي من هم ريشه است ، و حتي بعضي از خاطرات مرا مال خود کرده ؛ بلکه بيشتر به اين دليل که 

خواب هامان مشترک است . کاش مي شد فقط همان خواب ها را مي نوشتم .  

ـ خوب ، بنويس .  

ـ بعضي هاش خيلي خصوصي است ، مثل همان صحنـۀ انعکاس در آينه کاري هاي ستون ها و سقف که عيناً به سر 

من آمده است . رفته بودم به ديدن يکي از اين خانه هاي قديمي . در آن خانـۀ درندشت از معماري دورۀ صفويه تنها يک 

اتاق مانده بود. صاحبخانه ، باور کن ، زغال فروش بود. خودشان توي يکي دو تا از اتاق هاي ديگر مي نشستند. در اين 

اتاق هم بسته بود. چقدر التماس کردم تا حاضر شد درش را باز کند. با آن دست و صورت سياه و کتي که 

سرشانه اش پاره بود، در اتاق را باز کرد و گفت : «فقط ربع ساعت .»  خودش هم ايستاده بود، مواظب بود. سقف 

اتاق ، باورکن ، يک تکه جواهر بود: نقاشي روي شيشه بود با گل و ماهي ، ماهي هاي شناور در آب . دورتادور سقف 

هم آينه کاري بود. ديوارها هم کاشي کاري بود با يک مينياتور در وسط . ستون ها هم آينه کاري بود، هزاران آينـۀ

کوچک که توي بدنـۀ ستون ها کار گذاشته بودند. همان طور که داشتم به آينه ها نگاه مي کردم ، متوجه شدم که زني ، 

انگار تکه اي از يک مينياتور، نگاهم مي کند، همان مليحه خاتون بود که وقتي مصطفي از بازار برمي گردد، در آينه 

مي بيند: روبه روي آينـۀ کوچکي که به ديوار روبه رو آويخته بود، نشسته بود و حالا داشت بافـۀ ديگري را مي بافت . به 

صاحبخانه نگاه کردم ، همچنان تکيه داده به ستون درگاه اتاق ، سقف را نگاه مي کرد. من هم نگاه کردم. اين بار 

مليحه سري تکان داد، و جهل گيس بافته اش را بر شانه و سينه و صورتش ريخت . بعد ديگر فقط آينه بود و تصاوير 

شکسته از اين جا يا آن جا. پرسيدم : «شما هم ديديد؟»  انگار گوش نداد، گفت : «اين آينه ها را طوري کار گذاشته اند 

که هر آينه روبه روي يک آينـۀ ديگر است . اگر کسي اين جا نباشد، فقط خودشان را نشان مي دهند، اين يکي آن 

يکي را.»  به آينه اي بر ستون درگاهي اشاره کرد و بعد به يکي که روي سقف بود. گفت : «تازه از اين آينـۀ روي اين 

ستون ، اگر چيزي را درست روبه روش بگيريم ، عکسش را مي شود، به شکل کامل ، در آن آينـۀ سومي روي ضلع 

روبه رو ديد. باز از توي آن مي شود فقط آن آينـۀ سوم از رديف دوم را ديد. باز هم هست . من که نزديک بود ديوانه 

بشوم. حالا ديگر دقت نمي کنم . فقط مي دانم در آن واحد ممکن نيست يک چيز واحد را در همـۀ اين آينه ها 

176                                                                                                                                

ديد.»  پرسيدم : «خدا را چي ؟» گفت : «خوب ، حالا بفرماييد توي آن اتاق يک پياله چاي با هم بخوريم .» آن اتاق ديگر 

يک اتاق معمولي بود، ديوارهاش را تازه رنگ سفيد زده بودند. يک کرسي وسط اتاق بود. زني هم بود، پيرزني که 

بالاي کرسي نشسته بود و داشت از قوري توي دو استکان و نعلبکي که توي دو  سيني کوچک بود چاي مي ريخت . 

من سلام کردم. زن همچنان سرش زير بود. چارقد گرتي گلداري به سر داشت که دو بالش را دور گردنش 

پيچانده بود. موهاي سفيدش تا مغز سر پيدا بود. باز سلام کردم. مرد گفت : «بلندتر سلام کن ، نمي شنود.» خودش 

داد زد: «مادربزرگ ، آقا سلام کردند.» مادربزرگ حتي سر بلند نکرد. دامن کرسي را بالا زد و قوري گل سرخي را برد 

آن زير. مرد گفت : «همان روبه روش بنشين تا ببيندت .» دامن کرسي را بالا زدم و نشستم . گرم بود. دست هام را 

هم بردم زير و به دو پايـۀ کرسي گرفتم تا گرمشان کنم . مادربزرگ عينکي با دستـۀ سيمي و دو شيشـۀ ضخيم و 

گرد به چشم داشت . نگاهم کرد، گفت : «پسر کدامتان است ؟ پس چرا من قبلاً نديده بودمش ؟» مرد گفت : «از 

دوستان آقانبي است ، آمده اتاق مرحوم صنيع را ببيند.»   

ـ هنوز که من هستم .  

ـ درست مي فرماييد، مادربزرگ . اين آقا فقط براي ديدن آمده .  

همـۀ صورتش ، حتي روي چانه اش ، چين داشت ، چين هاي ريز. لب هاش مي لرزيد، گفت : مگر صنيع يا من 

پيرزن ديدن داريم ، جوان ؟   

مرد که چهل سالي داشت ، دادزد: براي ديدن اتاق آمده اند، نقاش اند.  

مادربزرگ گفت : مي شنوم ، کر که نيستم . صد دفعه هم گفته ام تا من هستم صنيع را نبايد بفروشيد. 

کاشي هاي اين جا را، درها و ارسي ها را فروختيد، حرفي نزدم ، فقط گفتم تا من هستم ، به صنيع کاري 

نداشته باشيد.  

بعد رو به من کرد: همان جا مرد، رفت آن تو و ديگر بيرون نيامد. من بعد شنيدم.  

چاي را جرعه جرعه مي خوردم و به انگشت هاي نازک و پر چروک دو دستش که مدام داشت پارچـۀ روي 

کرسي را صاف مي کرد، نگاه مي کردم. داد زدم : ببخشيد که مزاحم شدم.  

گفت : من که هنوز زنده ام ، مزاحم مرده ها نبايست مي شدي .  

بعد هم دستي تکان داد. مرد اشاره کرد. بيرون آمديم . گفت : هر دفعه همين مکافات است . حالا مي فهميد 

که چرا نمي خواستم اجازه بدهم اتاق آن مرحوم را ببينيد. به آقانبي هم سلام مرا برسانيد، خدمت شان 

عرض کنيد: «باز اگر فرمايشي باشد، در خدمت حاضرم.»   

پرسيدم : توي داستان که چنين اتاقي نيست ؟   

ـ خانـۀ مصطفي يک جايي شبيه همين خانـۀ فعلي ما توي اصفهان است ، دو اتاق دارد و يک سرسرا. حياطش هم 

مثل همان حياطي است که توي کوهپايه ديدي ، يک درخت گردو دارد  و يک دهانـۀ قنات . مصطفي گفتم همان صبح 

مي رود بازار. يک چادر چيت و چند تکه لباس زنانه مي خرد، پنبه و گرد پني سيلين و نمي دانم مرکورکرٌم و يکي دو 

نوار زخم بندي و چند تا چسب و يا تنزيب ، يا هر چه حالا مي گويند. وقتي از بازار برمي گردد، مي بيند که  پيراهن 

سفيدش توي تشت مسي کنار دهانـۀ قنات است ، خون خالي . شلوارش هم ، خيس خيس ، به شاخـۀ درخت گردو 

آويزان بوده . هراسان به سرسرا مي دود، نبوده . در اتاق خواب را که باز مي کند، صورت مليح را در آينـۀ کوچک آويخته 

به ديوار روبه رو مي بيند. مليح نشسته بوده بر لبـۀ تختخواب تک نفره اش و موهاش را گيس گيس مي بافته . پيراهن 

کهنـۀ او را پوشيده بوده ، و زيرشلوارش را. مصطفي مي پرسد: چرا پيراهنت خوني شده ؟   

خاتون مي چرخد رو به او. گيس هاي بافته اش هم که خودت مي تواني تصورش را بکني ، مي چرخند. دگمه هاي 

پيراهن را نينداخته بوده . سينه هاش همان بودند که معمولاً وصف کرده اند: دو ليمو انگار و پوست شکم همان آرد بيدۀ

قدما که چند بار بيخته باشند. از دهانـۀ باز زخم شکمش هم خط باريکي از خون نه سرخ که سياه ، انگار که قطران ، 

بر آن آرد بيخته جاري بوده . خاتون مي گويد: چه زود زخم يا به قول شماها ضرب دست مبارک  يادتان رفت .  

بعد به قاه قاه مي خندد: گناهش گردن اين مقرب است ، آمده بود ببيند که چرا حضرتعالي دير کرده ايد. بعد 

که ديدند بنده ، به قول خودشان ، بد تکه اي نيستم ، از والدۀ  آقامصطفي هم صد پله سرم ، همين جا (به 

تخت اشاره مي کند) درازم کردند، ولي هنوز دست به کار نشده بودند که به سرشان زد که اول آن تکه کاغذ 

را که من اين جا چسبانده بودم بکنند.  

باز خنديد، دو دست هم بر هم زد: بدبخت يک لنگه پا دررفت ، توي حياط شلوارش را پوشيد.  

بند ليف زيرشلوار را پايين کشيد، شورت آبي تنش بود: اين را هم جا گذاشت که من با اجازه تنم کردم.  

بلند شد، لباس ها را از دست مصطفي گرفت : دامن چين چين که نداشتم ، يا يک شلوار دبيت سياه که 

زن هاي اين جا مي پوشند.  

177                                                                                                                                

بلوز و دامن را به تنش امتحان مي کرد، و مدام هم خم مي شد تا شايد اين جا يا آن جا را در آينـۀ  کوچک 

ببيند و از شادي غيه مي کشيد. اما مصطفي مدام فقط همان خط زخم را در آينه مي ديد و قطره قطره هاي 

قطران که مي جوشيد. ناگهان ، بي آن که بخواهد، فرياد مي زند: يک دقيقه آرام مي گيري يا نه ؟   

خاتون برمي گردد، گره بر ابرو و با چشم هاي گشاده . مصطفي مي گويد: خواهش مي کنم ، اول بگذار اين 

خون را بند بياوريم .  

بعد هم جلو او زانو مي زند. اول هم زخم را تميز مي کند، مرکورکرم مي زند، گرد مي پاشد، بعد هم چسبي 

روي آن خط سياه جوشان مي چسباند، آخرش هم نوار زخم بندي را چند بار دور کمرگاه خاتون مي پيچد و 

گره مي زند. خاتون مي گويد: تو هميشه موقع کار جدي نوک زبانت را به دو لب مي گيري ؟  

مصطفي مي گويد: من حالا بايد بروم مدرسه . تا ظهر کلاس دارم. بعدش هم بايد برويم شهر، دهانـۀ اين 

زخم را بايد دوخت . مي فهمي که ؟   

ـ از اين بالا چه دماغ مضحکي داري . من که همه اش دلم مي خواهد دو تا تلنگر بزنم اين جاش .  

و مي زند. مصطفي بلند مي شود، بازوهاي خاتون را مي گيرد، تکانش مي دهد: در خانه را هم به روي 

هيچ کس باز نمي کني . من کليد دارم.  

باز گفتم : من جدًا بايد بروم.  

نگاهم کرد. صورتش را نمي ديدم. گفت : باشد، من هم تا سر خيابان بات مي آيم .  

توي راه مي گفت : يادت باشد که مليحه خاتون مي توانسته ذهن بخواند، حتي ذهن کسي که آن طرف خط تلفن 

است . براي همين وقتي ساعت سوم حفيظ الله مي آيد سر ميدان که «آقاي مدير، مليحه خاتون باتان کار دارد» نزديک 

بوده فجئه کند. توي دفتر  مي بيند که مقرب دارد با تلفن حرف مي زند و هي سرکار خانم ، سرکار خانم مي کند. 

گوشي تلفن را از دستش مي قاپد، و توي دهني تلفن داد مي زند: کي گفت به اين جا تلفن کني ؟  

صداش را که مي شنود، لرزه بر تنش مي افتد. فرض کن آدم نغمه اي را بشنود که  مدت ها پيش فراموشش شده ، يا 

مثلاً مثل وقتي است که آدم خواب مي بيند که با همين قد و هيکل توي ننو دراز کشيده و مادر مرده اش دارد نرمنرم 

تکانش مي دهد و لالايي مي گويد. ظهر که مصطفي به خانه مي آيد، مي بيند توي تخت دراز کشيده . دو دستش هم 

به دو طرف باز بوده و با حرکت سر صداش مي زده . خودش هم نمي فهمد که چطور مي شود لباس مي کند، اما تا 

مي خواهد فرض کن با او بخوابد، چشمش به چسب زخم مي افتد. دستش هم خودبه خود دراز مي شود و چسب را 

به يک ضرب مي کند. آن وقت است که خون سياه بدبويي مي جوشد، يا بهتر بگويم ، قل قل مي زند. هرکار هم مي کند 

نمي تواند خون را بند بياورد. خاتون هم مدام مي خنديده ، يا مي گفته : من را بايد ببري پيش اين حکيم هاي جديد، 

خودم باش تلفني قرار گذاشتم .  

باز پيش دکتر، که از دوستان هم بوده ، همان اتفاق مي افتد.  

ـ چه اتفاقي ؟   

ـ اين حالا باشد تا بعد. من هم ديگر خيلي ديرم شده .  

خوب ، من هم آمدم خانـۀ مادراين ها. چند شب بعد باز رفتم به همان ميخانه . غروب که  شد، سروکله اش پيدا شد. 

آمد سر ميزم. اول هم از داداش حسن مان پرسيد. براش گفتم که مادر و پدر او را ديده اند. حالش هم بد نيست . اما 

همه اش دلم مي خواست بقيـۀ داستان را بشنوم ، بيشتر هم به خاطر مليح . حالا البته بقيـۀ آن داستان مهم 

نيست . همه اش هم يادم نيست . گمانم مليحه خاتون را چادربه سر مي برد به درمانگاه . مي فهمد که دکتر رحمتي 

منتظر بوده ، از مدتي پيش . ننشسته ، دربان يا بگيريم منشي دکتر مليحه خاتون را صدا مي زند. چند زن و مرد که 

نشسته بودند چشم غره مي روند، به لهجـۀ محلي هم غري مي زنند. وقتي مصطفي هم مي خواهد برود تو، 

مش تقي جلوش را مي گيرد: آقاي دکتر فقط اين خانم را صدا زدند.  

به مريض ها هم مي گويد بروند فردا بيايند، آقاي دکتر جراحي دارند. مصطفي هم مي رود بيرون . پشت درمانگاه قدم 

مي زده که صداي خنده هاي ريز مليح را مي شنود، گاهي هم صداي جيغ هاي کوتاهش را. از گوشـۀ شيشـۀ پنجره 

نگاه مي کند، فقط يک لحظه دکتر را مي بيند که دارد دست هاش را مي شويد، بعد هم انگار مي رود پشت پاراواني . 

178                                                                                                                                

برمي گردد به اتاق انتظار درمانگاه . مش تقي داشته آشغال هاي اتاق انتظار را با نوک جارو توي يک خاک انداز 

مي ريخته . باز صداي خندۀ مليح را مي شنود. ناچار مي رود تو، حتي مي زند تخت سينـۀ مش تقي . وقتي هم 

مي رسد که دکتر داشته لباسش را مي کنده . با آن شکم برآمده و سينه و سرشانه هاي پر پشم ، يک لنگه پا ميان 

دو لنگ باز مليح ايستاده بوده . نگاهش مي کرده . چشمش که به چسب روي شکم مليح مي افتد، دکتر را پس 

مي زند، و مي رود باز به يک ضرب چسب را مي کند و مي گويد: آخر مردک ، اول اين زخم را چند تا بخيه بزن ، بعد 

دست به کار بشو.  

کيفش را باز کرد، دفتري به قطع وزيري از توش درآود، و گفت : بگذار برات اصلش را بخوانم .  

ده صفحه اي خواند. همه اش يادم نيست . بيش و کم انگار دکتر را مجبور مي کند که زخم را بخيه بزند، که ده يازده تا 

بخيه مي خورد. نه ، درستش اين است که مصطفي اول چيزي تن مليحه خاتون مي کند، بعد هم به دکتر کمک 

مي کند تا زخم را بشويد و بخيه بزند. دکتر مي گفته : عفونت کرده . بايد پني سيلين بزنم .  

ولي هرچه مي کند نمي تواند رگش را پيدا کند. آخرش مجبور مي شود بزند به رگ مچ پاش . روي زخم هم گرد 

پني سيلين مي پاشد. از مصطفي هم معذرت مي خواهد، مي بردش توي مطب و مي گويد: من ، باور کن ، 

نمي خواستم . خودش اصرار کرد.  

ـ يعني از جنابعالي خواهش کرد که بگاييدش ؟  

ـ راستش را بخواهي ، نه ، ولي فکر کردم مي خواهد. نه ، نه ، خودت که بايد بداني ،  مطمئن بودم که مي خواهد، 

سحرم کرده بود.  

بعد هم سرش را آورد جلو، گفت : اين نشمه کيه ديگر؟ ولش کن برود، کار دستت مي دهد.  

وقتي به خانه مي رسند، چيزي مي خورند، بعد که مصطفي مي نشيند که مثلاً چيزي  بخواند، آن قدر او را تحريک 

مي کند، يعني از بي بتگي اش مي گويد که مي بيند چاره اي ندارد مگر اينکه همان جا درازش کند، اما تا يادش مي آيد 

که چطور وسوسه اش کرده تا چسب را بکند، مي رود توي حياط . مي گفت :  

شب شده بود. آسمان صاف بود و پرستاره ، آن هم به چه درشتي ، شبيه همـۀ شب هاي کويري . همان جا بر 

لبـۀ ايوان مي نشيند و سيگاري روشن مي کند. ناگهان احساس مي کند که دارد براش مي خواند با همان 

لحن و آهنگي که از تلفن شنيده بود. صدا صداي زني بود مست و خواب آلود که يک دوبيتي عاشقانه را 

مي خواند. محلي مي خواند. معني اش را نمي فهميد اما مطمئن بود که عاشقانه است و از فراق مردش 

مي نالد. سر تکان داد و داد زد: دست برمي داري يا نه ؟  

باز که براي انصراف خاطر به آسمان نگاه کرد و بعد به شاخه هاي درخت گردو که از باد شب هنگام تکان تکان 

مي خورده اند، دوبيتي تکرار شد. اين بار در دستگاه دشتي مي خواند. در صداش سوزي بود که فکر کرد که 

اگر مثلاً باد اين دوبيتي فراقي زن را به گوش مردش برساند، اگر آب دستش باشد، زمين مي گذارد و راهي 

ديار زن مي شود.  

بلند مي شود و به اتاق برمي گردد، اما پيداش نمي کند. پنجرۀ اتاق کارش باز بوده و باد توي پرده افتاده بوده . بوي 

عطري هم توي هوا بوده ، يا شايد از کوچـۀ تاريک پشت خانه مي آمده . يک دفعه به وضوح مي فهمد که کجاست ، 

حتي مي بيندش به رأي العين . چيزي به دوش مي اندازد و کفشي به پا مي کند و تا قبرستان مي دود. سياهي اش را 

مي بيند و مي رود طرفش . نشسته بوده سر قبري و با مشت مي کوبيده به خاک قبر: پس کجايي ؟   

مصطفي مي ايستد يا شايد مي نشيند و گوش مي دهد. خاتون بعد انگار دوبيتي فراقي ديگري مي خواند، از بويي 

مي گويد که در تن هر مردي هست ، اما وقتي به ديدار مي آيند مي فهمد که نيست . بعد باز گريه مي کند و اين بار 

مشت بر سنگ کوچک قبر مي زند و مي گويد: بگو کجا، در کدام مرد پنهاني ؟   

مصطفي هم مي رود و زير بالش را مي گيرد و مي آوردش به خانه و با خواهش و تمنا  مي خواباندش و خودش جايي 

روي زمين دراز مي کشد.  

179                                                                                                                                

آن شب تا همين جاها را خواند، بعدش هم با هم رفتيم پيش چلپي ، دکه اي که مي گفت اغلب دوستان مي آيند. 

آخرش هم رفتيم اواخر خيابان شاه ، نزديک چهارسوق . مي گفت : تو هم بيا، بد تکه اي نيست .  

من راستش منگ بودم و بيشتر دلم مي خواست بفهمم که سرنوشت مليحه خاتون چه مي شود. توي کوچـۀ

بن بستي جلو در خانه اي ايستاد. در گمانم باز بود يا شايد کليد داشت ، گفت : بيا ديگر.  

به دنبالش رفتم . دالان تاريکي بود که به حياطي مي رسيد که چراغي در انتهاش ، زير  سققي ، جايي ، روشن بود. 

مصطفوي اما توي همان دالان از پلکاني بالا رفت ، گفت : سر و صدا نکن ، آهسته دنبالم بيا بالا. بپا سرت به چيزي 

نخورد.  

پلکان تاريک بود و باريک که پيچ هم مي خورد. يک جايي سقف کوتاه بود و بعد باز پيچيدم و بالاخره رسيدم به ايوان و 

دو اتاق که چراغ اتاق دست چپي روشن بود. گمانم از کنار پرده صورتي را ديدم ، از پنجرۀ همان اتاق که چراغش 

روشن بود. اول مصطفوي رفت تو. بعد صداي پچ پچ آمد. صداي بچه اي را هم شنيدم. مي خواستم برگردم ، ولي باز 

منتظر ايستادم. کاش برگشته بودم. شايد همين بوده ، از آغاز اين گونه رقم زده اند، در لوح ازل نوشته بوده اند که به 

آن جا برسم و يا به اين جا که دارم از مليح مي گويم .  

منطقي بايد باشم .  

بالاخره مصطفوي بيرون آمد، گفت : برويم . بيرون به ت مي گويم .  

نمي دانم چرا باز نگاه کردم ، آن يکي چراغ هم خاموش بود، اما من باز صورتي را ديدم که مي شناختم ولي باور 

نمي توانستم بکنم . اين بار سرم به تيري که توي سقف کار  گذاشته بودند خورد. توي کوچه مصطفوي توضيح داد که 

طرف از اين نشمه هاي تک پران است که هر به سالي نشاندۀ يکي است . حالا منتظر اربابش بوده و ما چون بي خبر 

رفته بوديم ردمان کرده .  

مهم نبود. ولي باز پاپي شدم که چرا مرا برده است ؟ گفت : خوب ، داداش ات آن جا است ، گفتم کاري برات بکنم که 

يادت برود. گناه که نکردم. توي خيابان شاه هم خداحافظي کرد که : «من از اين طرف مي روم.»  

شب هاي بعد که از ميخانه برمي گشتيم ، نرسيده به شاهپور خداحافظي مي کرد و مي رفت . مي دانستم که سراغ 

همان تک پرانش مي رود. اول هم مي رفته دکـۀ چلپي و بعدش هم همين خانه اي که حالا من هستم . کي بود که 

من هم رفتم ؟ تاريخ هاي زندگي من را انگار حوادث ايام حسن مان رقم مي زند. از زندان که آمد، منتقلش کردند به 

جايي نزديکي هاي منارجنبان ، سال ٤١، بعد هم ، سال ٤٥ به اصفهان منتقل شد. باز هم منتقل شد. از اين 

دبيرستان به آن دبيرستان . ٤٨ بود که من رفتم به خانـۀ مليح . مصطفوي ديگر گفته بود که کجا مي رفته . از روي 

داستانش فهميدم. مصطفي ، به شهر که مي آيند، زن را عقد مي کند و مي بردش خانـۀ مادرش . مليحه خاتون هم 

بعد از چند ماهي يک شب از ديوار خانه بالا مي رود و از آن طرف مي پرد پايين و ديگر غيبش مي زند. تا شبي که توي 

يک عروسي مي بيندش که رقاصه شده است . حالا ديگر مصطفاي او زن و بچه داشته ، و حال و حوصلـۀ ادا و 

اطوارهاي مليح را نداشته . گاهي البته سراغش مي رفته . باز ردش را گم مي کند، و يک بار کنار خيابان مي بيندش 

که منتظر مشتري بوده . آن زخم را البته داشته ، هربار هم همان اتفاق مي افتاده . بعضي اوقات مردها عصباني 

مي شده اند و حسابي زخم و زيلي اش مي کرده اند. بعدش ديگر نمي داند کجاست . نوشته بود: «هستش حتماً، و 

مي گردد، ميان همـۀ  مردها که بوي او را دارند، اما او نيستند که آن جا خاک شده است يا غبار، حالا که بر قبور کهنه 

خانه ساخته اند.»  

مليح من اما هستش . حالا خواب است ، توي همان اتاق که آن شب چراغش روشن بود. او نمي داند که من 

مي دانم . نشاندۀ من است حالا فقط و همچنان به آقا هر بار جايي را نشان مي دهد. خودش مي گويد: تو به اين 

پيرمرد هاف هافو حسادت مي کني ؟ خجالت بکش !  

و حسن مان همچنان جايي است ، حالا هم که آب خنک مي خورد. مي چرخد مثل همين زمين که مي گويند 

180                                                                                                                                

مي چرخد. اما من نمي چرخم ، همچنان همان جا هستم که بودم : توي دفتر اسناد  رسمي شمارۀ ١٣٣، و گاهي هم 

شب ها مي آيم پيش مليح که مي گويد: «فقط با توام.» و من باز دلم مي خواهد بشنوم که با من است فقط و به آقا 

فقط نشان مي دهد و هر دفعه هم فقط يک گوشه را.  

چنان بلايي به سرت بياورم مليح که مرغان هوا به حالت گريه کنند! نه ، بايد، حالا، معقول باشم و منطقي . بايد هم 

ثابت بمانم ، مثل همين زمين که ثابت است ، يا بهتر  بگويم بايد ثابتش کنم ، براي همين ، وقتي شنيدم که يوري 

گاگارين در ٢٣ فروردين ١٣٤٠ به دور زمين گشته است گريه کردم ، زار مي زدم و مي گفتم دروغ مي گويند اين کفار. 

بعد هم مدام چشمم به دنبال همين خبرها بود تا آن وقت که خواندم حالا ــتيرماه ١٣٤٨ــ در ماه  نشسته اند. 

نخواستم ببينم که چطور مي شود نشست . رفتم به همان پاتوق مصطفوي که حالا  فقط پاتوق من بود. مصطفوي را 

ديگر نديدمش . نمي خواهم ببينمش ، حتي حالا که باز داداش حسن آن تو است و گرفتار همان کرم سياست . يک 

نيمي خوردم و خوش خوشک راه افتادم از روي همين پل فلزي آمدم تا رسيدم به سر شيخ بهايي . بعد به جاي آن که 

بپيچم توي شيخ بهايي و بروم توي دفتر، باز ادامه دادم تا چهارسوق و بالاخره هم رسيدم به همان بن بست که تا 

آن شب ده ها بار آمده بودم و هي پابه پا کرده بودم و جرئت نکرده بودم زنگ در را بزنم . اين بار يا بايد خودکشي 

مي کردم يا مي رفتم و سرم را همان جا مي گذاشتم که گذاشتم : ميان نرما و گرماي سينـۀ مليح و او هي اشک هام 

را پاک مي کرد و مي گفت : تو چه کار به ماه داري يا اين امريکايي هاي کون نشور.  

روي چهارچوب در دو زنگ بود، يکي بالا و يکي پايين . بالايي را زدم و منتظر ماندم. بالاخره آمد. از صداي پاش 

فهميدم که خودش است . چادر سرش بود. سرش را آورد بيرون و نگاهم کرد، گفت : چيه حسين جان ؟ تو اين وقت 

شب اين جا چه کار داري ؟  

گفتم : آقا گفتند به تان پيغام بدهم ...  

گفت : آقا؟ کدام آقا؟  

گفتم : آقاي جناب .  

ـ جناب ؟ دروغ نگو، پسر. آقا اين جا را بلد نيست .  

که گريه ام گرفت . گفت : بيا تو، اين جا خوب نيست . مردم خواب اند.  

بعد براش گفتم که چرا آمده ام ، حتي گفتم : فقط اين نيست . مي گويند درست ١٢  مهرماه ١٣٣٦ يک ماهوارۀ ٩٢ 

کيلوگرمي به اسم اسپوتنيک يک در مدار زمين قرار گرفت و بعدش هم ٢٣ فروردين ١٣٤٠ يوري گاگارين ، فضانورد 

شوروي ، با سفينـۀ وستوک يکش به دور زمين گردش کرد.  

گفت : گور پدرشان هم کرده . اصلاً اين حرف ها به تو چه ؟  

من باز گريه کردم. اصلاً زوزه مي کشيدم ، و فکر مي کردم اگر زمين گرد باشد و بچرخد پس حق با حسن مان است يا 

آن مليحه خاتون که هي دارد ــ گيرم توي آن داستان خيالي مصطفوي ــ دنبال مردش مي گردد، نه من که نشسته ام 

توي آن دفتر و شب ها هي کتاب قدما را مي خوانم ــ گو که واحد اجباري دانشکده بود ــ و هي توي اين همه کتب 

آسماني دنبال دلايل مسطح بودن زمين مي گردم. مهمتر اين که اگر، به فرض ، اين زمين با سرعت سي کيلومتر در 

ثانيه به دور خورشيد گردش بکند و خورشيد هم با سرعت دويست کيلومتر در ثانيه گرد محور کهکشان بگردد و 

کهکشان هم با سرعت نمي دانم چقدر در ثانيه ، در سينـۀ خوشه و ابرخوشه بچرخد، ديگر کي مي تواند بماند ثابت 

و پايدار و نچرخد از اين ايمان به آن شک و از آن شک به آن شک ديگر و هي گردان و گردنده بگردد تا سرش گيج 

بخورد؟  

اين ها را براي مليح گفتم ، گريه کنان . از گاليله هم گفتم و از کپرنيک و آن کپلر عليه ماعليه که تقدس دايره را 

شکست و گفت اصلاً مدارات بيضوي اند و نه دايره . معلوم است که به اين دقت که حالا نوشته ام نگفته ام. گفت : بلند 

شو، لباست را بکن ، دست و صورتت را بشور، خودم يک چيزي نشانت مي دهم که همـۀ اين ها که اسم شان را 

181                                                                                                                                

بردي دورش گشته اند و هنوز هم مي گردند.  

و من اولين بار به سي ودوسالگي بالغ شدم. و هنوز هم مي آيم و باز بالغ مي شوم ،  اگر اين حسن مان بگذارد. 

حتي ، يادم است ، سرم را گذاشتم روي سينه اش و به سيري سير از دست اين دانشمندان و محققان گريه کردم و 

باز مرا فرستاد که خودم را بشويم و باز  برگردم و ببينم که هنوز همان جا است . نشانم هم داد، حتي گذاشت که 

دستم را بگذارم روش و ببينم که هست و ميان آن دو خط هذلولي يا بخشي از دو بيضي هستش و خطي قاطع ، 

عمود بر اين خط افقي خاک ، جايي آن پايين قاچش مي دهد که مي تواند گريـۀ آدم را بند بياورد. تازه اگر هم آدم گريه 

کند، ديگر از تنهايي و از سرگيجـۀ چرخيدن ها نيست و من باز هم خواستم و او، مليح من ، بخشيدم که اوست 

بخشنده ، جل و علا.  

حالا هم که اين را مي نويسم شيرمست بخشش اويم که خوابيده است و سينه اش مثل موج هاي دريا يا بهتر تپش 

پنهان اين خاک که ثابت و پايدار بايد باشد، بالا و پايين مي رود، و همچنان هم پايدار مي مانم اگر اين حسن مان 

بگذارد که گفته است : پوسيدي مرد، بيا از آن جا بيرون .  

فردا شبش هم مليح را وادار کردم تا ناخن هاش را کوتاه کند. خودم هم براش کوتاه کردم. ازش هم قول گرفتم که 

ديگر هيچ جا نرقصد. يک مشت اسکناس ريختم توي دامنش و گفتم : فقط بايد با من باشي .  

بعدش هم مجبورش کردم که پيراهن هاي رقصش را با قيچي بچيند. گفت : پس بگذار اول برات برقصم ، بعد ...  

رفت توي آن اتاق و هي صدا آمد و هي چيزي را جابه جا کرد تا بالاخره آمد، پرده را پس زد و پايي جلو گذاشت و بعد 

پايي ديگر و آن وقت دامن پر چين اش را يک دور تمام به گردش درآورد. بعد ايستاد و انگشت هاش را از کنار باسن اش 

ريزريز  گرداند و چرخاند. انحناي کمر و سينه را که طي کردند، بازشدند و به آن بالا رفتند با آن دست و بازوي عريان و 

آن چين هاي ريز دو آستين کوتاه و پف کرده اش که فقط سرشانه هاش را مي پوشاند و هي بالاتر رفتند. بعد هم ريز دو 

انگشت بر هم مي گذاشت تا ناز کنند کمر و سينه و دل هم را و باز انگشت ها را به اين سو و آن سو مي گرداند 

و  مچ هاش را خم مي کرد و راست مي کرد و پايي اين جا و پايي آن جا  مي گذاشت و گاهي چشم و  ابرو مي آمد و 

يا چشمکي مي زد که دل را در باديه اي پر از قند و عسل مي چرخاند. من هم يک سيني برداشتم و ريزريز و آهسته 

رنگ گرفتم و گاهي پر دامنش را مي گرفتم و مي بوسيدم. وقتي هم خم شد و استکان عرق را برداشت و بر تخت 

پيشاني گذاشت و پشت به من سر و سينه خماند و بالاخره موهاي افشانش را رو به من ريخت و هي کمر خم کرد 

تا  صورتش را به محاذات صورت من آورد، استکان عرق را برداشتم و به گل روي او خوردم و يک مشت اسکناس 

مچاله کرده ميان خط سينه اش فرو کردم تا همان طور دست و انگشت هاش گرد صورتش فقط براي من بال بال بزنند.  

آن وقت به دل فارغ نشستيم و با قيچي دامن هاش را چيديم و آستين ها را جر داديم و حتي سينه بندهاي آن چناني 

را که نمي دانم کي داده بود و تنکه هاي حرير را که از کجا خريده بود دو نصف کرديم و خنديديم تا وقتي که مليح گريه 

کرد و من هم گريه کردم و تا طلوع صبح هي به فق فق هاش گوش دادم که تمامي نداشت . و من هر شب جمعه به 

شب جمعه مي آمدم و باز بالغ مي شدم و صبح خرجي اش را روي تاقچه مي گذاشتم و مي رفتم خانـۀ مادر که ببينم 

چي کم دارند، تا آن روز که مادر آمد دفتر و گفت : حسن ام را گرفتند.  

گفتم : کي ؟ از کجا فهميدي ؟   

ـ يکي از محصل هاش خبرمان کرد، گفت و رفت .  

ـ چرا از سر کوچه تلفن نکردي ؟ يا مي گفتي علي تلفن کند.  

ـ علي کجا بود؟ وقتي ديدم پسره هي برمي گردد و پشت سرش را نگاه مي کند، به دو آمدم  اين جا تا خبرت کنم .  

بعد به تلفن اشاره کرد: حسن مي گفت : «به تلفن نمي شود اعتماد کرد.»   

گفتم : به خانه هم آمده اند؟  

182                                                                                                                                

ـ هنوز که نه .  

با تاکسي نيامده بود يا با خط . انداخته بود توي کوچه پس کوچه ها. از کوچـۀ پناهي تا بيدآباد آمده بود، بعد هم 

رسيده بود به کوچـۀ شازده اين ها، آن وقت پيچيده بود به طرف چهارسوق عليقلي آقا، و از آن جا يک راست آمده بود تا در 

مسجدسيد، و  از در کنار صحن پيچيده بود توي کوچـۀ پشت مسجد و بعد هم انداخته بود به کوچـۀ نمي دانم چي و 

باز به کوچـۀ زرگرباشي پيچيده بود و دور زده بود تا برسد به شاه و  بعد به شيخ بهايي تا بالاخره برسد به دفتر. 

گفت : کي حوصله دارد يک پيرزن را اين همه راه دنبال کند؟ حتماً فکر کرده اند خل شده ام.  

گريه هم کرده بود. پتـۀ چادر را مي کشند به روي چشم و سير و پر گريه مي کنند. ميرزاحبيب چاي آورد. فهميده بود 

که مادر است . مادر گفت : حالا چه کار کنيم ، مادر؟   

گفتم : نپرسيدي کجا يا چطور گرفتندش ؟   

ـ مگر ايستاد؟ فقط گفت : «آقا را گرفتند.» بعد هم گفت : «خداحافظ .» و رفت .  

گوشه اي از پتـۀ چارقد را برد زير شيشـۀ عينکش و اشکي را که نديده بودم پاک کرد. اتاق آقا شلوغ بود. آقا داشت 

معامله اي را جوش مي داد. حالا ديگر حق دلالي هم مي گيرد. فقط من بودم و او. مدني ، جناب مدني ، گاهي سر 

مي زد. باز مادر يک جرعه خورد و پرسيد: حالا چه کار کنيم ، مادر؟  

ـ اول ببينم کجاست ، تا بعد.  

بعد هم گفتم : حالا تو برو، من خودم مي روم دنبال کارش .  

بلند نشد. لب هاي نازکش مي لرزيد، گفت : يک کاري نکني که برات دردسر درست بشود.  

گفتم : نترس ، مادر.  

بالاخره بلند شد، رفت . مي دانستم که نمي رود. توي دالان بود، پتـۀ چادر را روي صورتش کشيده بود. حتماً داشت 

گريه مي کرد. دست گذاشتم روي شانه اش . مي لرزيد. گفتم : درست مي شود، مادر.  

ـ حالا چه کار کنيم ؟  

ـ طوري که نمي شود، کاري که نکرده .  

ـ اين دفعه فرق مي کند.  

ـ چيزي هم توي خانه دارد؟   

ـ نه ، فقط کتاب هاش هست .  

داد زدم : راستش را به من بگو!   

گفت : پهلوي من که نگذاشته . من نمي دانم ، اما مطمئنم که اين دفعه مثل آن دفعه  نيست .  

باز گفت : گفتم که . اين دفعه مثل آن دفعه نيست .  

گفتم : توي چاه که نگذاشته است ؟   

183                                                                                                                                

گفت : نه .  

با مکثي که کرد، بله هم معني مي داد.  

گفتم : پس صبرکن ، من همين حالا مي آيم .  

بايست به آقا مي گفتم . گفت : مادر، توي اتاقش چيزي نيست ، همين يک هفته پيش يک خروار چيز سوزاند.  

ـ خوب ، شايد توي همان چاه هنوز يک چيزي باشد.  

ـ من نمي خوام تو هم به دردسر بيفتي .  

گفتم : نترس ، طوري نمي شود.  

وقتي مي رفتم غر زد که : طوري نمي شود، همه شان مي گويند طوري نيست .  

مي دانستم که حسن مان همه اش همين را مي گويد. رفتم . آقا داشت سند را تنظيم مي کرد. معاملـۀ ماشين بود. 

توي گوشش گفتم : يک کاري پيش آمده ، بايد بروم.  

گفت : حالا چرا؟ مي بيني که دست تنهام.  

بلند گفت . وقتي مي خواست به آدم نگاه کند، عينکش را مي گذاشت روي پل بيني عقابي اش . تا اين کار را بکند و 

بالاخره بگويد، دل توي دل آدم نيست . تازگي ها يک عبا هم روي کت و شلوارش مي انداخت . توي گوشش گفتم : 

بايد بروم ، يک ساعت فقط . براي مادرماين ها گرفتاري پيش آمده .  

باز سر بلند کرد، عينک را بر پل بيني گذاشت : خوب ، خوب ، باشد. من ازشان امضا  مي گيرم ، تو بعد وارد کن . اين ها 

که غريبه نيستند.  

مادر نمي خواست با تاکسي برويم . مجبورش کردم. گفتم : سر صندوق من که نرفته بود؟  

گفت : نترس ، همان جا است ، روي موتور چاه .  

گفتم : مادر، من شنيده ام اين ها متخصص دارند، بالاخره پيدا مي کنند. تازه اگر آن چيز آهني باشد، با دستگاه پيداش 

مي کنند.  

براق شد: مگر اسلحه دارد که مي ترسي ؟   

چه چيزهايي از حسن مان يادگرفته بود! دو کوچه جلوتر پياده شديم و بعد انداختيم از  آن طرف و زديم به کوچـۀ

باريکي و بعد از طرف شرقي خانـۀ مادراين ها سردرآورديم . چند سالي بود که اين جا مي نشستند با مادر و پدر و 

علي و پري . علي و حسن مان خرج شان را مي دادند، البته اگر داداش حسن آن جا نبود. من هم بالاخره چيزي 

مي دادم. خرج مليح هم مي کردم و هر ماه هم چيزي توي حساب پس اندازم براي روز مبادا ــ که مي دانم دارد 

مي رسد ــ مي گذاشتم . با دست خالي نمي شود. عموحسين دستش خالي بوده که نتوانسته . توي کوچه 

ماشيني نبود. مردي داشت مي رفت . پرسيدم : مي شناسيش ؟   

ـ بله ، خانه شان اين جاست ، تازه آمده اند، دو تا دختر هم دارد.  

برف هاي جلو در و کنار ديوار را ريخته بودند وسط کوچه . حتماً کار پدر بود. مادر گفت : همين جا صبر کن ، تا من ببينم 

184                                                                                                                                

کسي نباشد.  

ـ من که کاري نکرده ام که بترسم .  

خودم هم زنگ زدم. پري در را باز کرد. از چادر سرش و رنگ روش فهميدم بايد خبري باشد، اما توي دالان و حتي 

حياط کسي را نديدم. وقتي به کنار راه پله ها رسيدم ، ديدمش که يوزي به دست نشسته است ، پشت به در 

مهمانخانه . رو به من گرفته بود. با سر يوزي اش اشاره کرد. دست هام را بردم بالا. توي حمام هم يکي بود. از پشت 

سرم پريد بيرون و کلت اش را گذاشت زير بغلم : تکون بخوري ، سوراخت مي کنم .  

کنارم بود و زير گوشم حرف مي زد. کوتاه قد بود و چهارشانه . بيني پخ اش را تا توي صورتم آورده بود جلو. توي راه پله ها 

هم يکي ايستاده بود. اسلحه نداشت . گفت : برو بايست رو به ديوار.  

مادر را هم آورده بودند تو و در را بستند. همان که روي راه پله ها ايستاده بود از مادر پرسيد: اين کي است ؟  

گفت : پسرم است .  

رو به اتاق مادراين ها داد زد: بيا ببينم ملک جون !  

دخترِ پري بود. حالا ديگر دردانه صداش نمي زديم . ملک دختر اولش بود. دامن  پوشيده بود و موهاش را، حتماً پري ، 

دم اسبي کرده بود که توي چشمش نريزد. جلو ملک نشست و گفت : راستش را بگو ببينم . اين کي تو مي شود؟   

ـ دايي جون حسين است .  

و دويد طرف من . پاي چپم را بغل کرد. مرد خپله داشت جيب هام را مي گشت . چيزي که نبود. دو تا خودنويس 

داشتم و چند تا خودکار، آبي و مشکي و قرمز. دو تا مداد هم از آن يکي جيبم درآورد. پاک کن هم بود و يک دفترچـۀ

بغلي . دسته کليد را هم برداشت ، اما جعبـۀ سيگار و کبريتم را سر جاشان گذاشت . گفت : جناب سرهنگ ، اين ها را 

ببينيد.  

جناب سرهنگ همان بود که جلو ملک نشسته بود. بلندقد بود و سبيل نازکي بالاي لبش بود. گفت : تو مگر 

چه کاره اي ، مرد؟  

گفتم و حتي نشاني دفتر را دادم. از اتاق هاي بالا هم صدا مي آمد. جناب سرهنگ گفت : ولش کن ، بگذار برود.  

بعد هم اشاره کرد که بروم توي اتاق مادر. پدر هم بود. پشت کرسي نشسته بود و سيگارش توي زيرسيگاري دود 

مي کرد. اقدس داشت فرهادش را شير مي داد. پتـۀ چارقدش را کشيده بود روي صورت بچه . ملک حالا دامن کتم را 

چسبيده بود. گفتم : داداش ات کو؟  

ـ زير کرسي خواب است ، دايي جون .  

جناب سرهنگ داد زد: حرف نباشد.  

آمد توي چهارچوب در. سرش را خم کرده بود: هيچ کس حرف نمي زند، حتي با بچه .  

از اتاق بالا صداي پا مي آمد. مادر داشت مي گفت : آخر جناب سرهنگ ، بچـۀ من که کاري نکرده . همه اش سرش به 

کار خودش است .  

ـ ما هم نگفتيم که کرده . چند تا سؤال ازش مي کنيم ، اگر چيزي نبود، آزادش مي کنيم .  

185                                                                                                                                

از پله ها داشتند مي آمدند پايين . نمي ديدم ، اما فهميدم چند نفرند. بعد ديدمشان . يکي شان يک گوني پر به بغل 

گرفته بود. دست آن يکي بقچه اي بود. سومي دو پلاستيک به دو دست داشت . صداي بي سيم يا همين 

واکي تاکي هاي حالاها مي آمد. بعد جناب سرهنگ حرف زد. داشت مي گفت که ماشين را بياورند دم در.  

زيرزمين را هم گمانم گشتند. مادر دنبال شان رفت . ملک پهلوي من نشسته بود، خودش را چسبانده بود به من . دامن 

کتم هنوز به دستش بود. داشتم دست مي کشيدم به موهاش . مادر آمد تو، به اقدس مان گفت : بلند شو دختر، يک 

پياله چاي دم کن .  

اقدس بچه به بغل بلند شد. وقتي داشت بچه را زير کرسي مي خواباند، چادر از سرش افتاد. فرهاد نقي زد. 

پستانک را از روي تاقچه برداشت ، مکيد و دهن بچه گذاشت . گفتم : تو مواظب بچه باش ، من درست مي کنم .  

هنوز نيم خيز نشده بودم که از توي دالان کسي داد زد: تو بنشين سر جات .  

چه صداي کلفتي داشت . بعد هم آمد دم در تا ببيند که نشسته ام يا نه . دستـۀ کلتش از کنار دامن کتش پيدا بود. 

خودنويس ها و خودکارها و مدادهاي من هنوز دستش بود. دفترچـۀ بغلي من توي همان جيبي بود که از روي دستـۀ

کلتش پس رفته بود. صداي مادر  آمد: زندگي بچـۀ من همين هاست .  

جناب سرهنگ گفت : مادر، ما که کاري شان نمي کنيم ، بررسي مي کنيم ، اگر چيزي نبود برشان مي گردانيم .  

مدام مي آمدند و از پله ها مي رفتند بالا و با گوني هاي پر برمي گشتند. مادر گفت : آن دفعه که برنگرداندند.  

صداي دادش بلند شد: نفهميدم ، پس مي خواستي جايزه هم به ش بدهند؟  

بعد آهسته گفت : آخر اين پسر است که بزرگ کرده اي ؟ والله ، بايد شما پدر و مادرها را اعدام کرد.  

ـ براي چي ؟ مگر کتاب خواندن هم جرم است ؟   

ديگر کارکشته شده بود. گمانم با آن ها باز تا زيرزمين هم رفت . جناب سرهنگ داشت با واکي تاکي حرف مي زد، از من 

مي گفت که اين جاست . توي حياط مادر داشت با يکي از مأمورها يکي به دو مي کرد: مگر سر بريده داريم که توي 

هر سوراخي سر مي کني . بگو چه مي خواهي تا بگويم کجاست .  

نيم خيز شدم. يکي حالا داشت ميله اي جابه جا در خاک باغچه فرو مي کرد. ديگر نمي شنيدم که چه مي گويند. مادر 

بالاخره آمد، گفت : جناب سرهنگ ، اين چاه برق دارد، من گفته باشم . از وقتي لوله کشي شد، درش را بستيم .  

يکي گفت : برو يک چراغ قوه بيار، اين قدر هم سروصدا نکن که همسايه ها را خبرکني .  

ـ چراغ قوه ام کجا بود؟   

حتماً داشت . توي همان کمد روبه رو بود. حالا درش باز بود. حتماً قبل از اين که  بيايد دنبال من باز گذاشته بود، آن هم 

وقتي ملک اين جا بود و اقدس و پري . چيني هاش را  آن جا مي گذاشت و هزار خرت وپرت ديگر و هر چه آجيل و 

شيريني و گز که داشت . کليدش به جانش بسته بود. وقتي نوه ها سر به جانش مي کردند، بالاخره باز مي کرد و به 

هرکدام چيزي مي داد و باز درش را مي بست . صندوق سبز او همين کمد بود. حتي چيزهايي را که حالا ديگر اسقاط 

بود همان جا نگه مي داشت ، حتي برس سري که دسته اش شکسته بود.  

گفتم : مادر، چيزي که نيست ، ببرشان ببينند.  

ـ مگر من حرفي دارم؟ گفتم در و ديوارش برق دارد که جوان مردم طوريش نشود.  

186                                                                                                                                

آمده بود سر يخچال و ميوه هاش را توي سبد مي چيد. اشاره اي هم کرد که نفهميدم. بعد دستش را برد بالا، يعني 

که نه . چرا؟ بعد دستش را کاسه کرد و شانه هاش را جمع کرد، و لب پايين اش را جلو آورد. نفهميدم چه مي گويد. 

حسن مان اگر بود مي فهميد. چند تا موزش را هم توي يک بشقاب گذاشت . دست از دلش برداشته بود. ملک و پري 

حتماً،  بعد هم شده ، چيزي باقي نمي گذاشتند. در يخچال را باز قفل کرد. دردانه را مثل اقدس يا اختر دوست 

نداشت . ناتوش مي دانست . خپله باز آمد توي آستانـۀ در: يعني يک سيم رابط هم نداريد؟   

مادر گفت : همين حالا مي روم براتان مي گيرم.  

سيني را هم جلوش گرفت : بفرماييد!  

خپله برگشت و به پشت سرش نگاه کرد. جناب سرهنگ آمد، سيبي برداشت . از حياط صداي يکي آمد: 

جناب سرهنگ ، تاريک است ، نمي شود ديد. پله هم ندارد. برق هم دارد. اين را ديگر راست مي گويد.  

ـ من که گفتم دارد. ولي مگر مقني ها نمي رفتند پايين ؟ همين پيرارسال دو دفعه چاه را آب انداختيم .  

رفت بيرون : بيا جوان ، دهنت را شيرين کن ، حالا خودم مي روم مي گيرم.  

انگار مي خواست سيم رابط را از همسايه ها بگيرد. نگذاشتند. مادر گفت : همين همسايـۀ روبه رويي دارد. هر وقت 

خواستيم ، داده اند.  

سرهنگ گفت : ممنون ، مادر. نمي خواهد زحمت بکشي .  

مادر چاي هم براشان برد. اقدس ريخته بود، اول چهار تا و بعد هم دو تا. سرهنگ  مي گفت : مي بيني ؟ با اين پسرت 

کاري نداريم ، يا آن يکي که معلم است . براي اين که سرشان به کار خودشان است .  

بالاخره رفتند. مادر مي گفت : کتاب هاي بچه ام را ريختند توي دو تا ماشين و پشت يک ماشين گنده که درش از 

پشت باز مي شد.  

اغلب قفسه هاي اتاق داداش حسن خالي بود. فقط جاي کتاب ها مانده بود. زير قالي ها را هم گشته بودند. جاي دو 

تکه کاغذ و يک روزنامه مانده بود. لوله هاي بخاري را  گذاشته بودند کنار اتاقش . دورتادور بخاري دوده بود. روي ميزش 

هم خالي بود، کشوهاش هم . فقط چند خودنويس مانده بود و يک خودکار. مدادتراش اش روي ميز بود کنار چراغ 

مطالعه اش . لباس هاش را وسط اتاق کومه کرده بودند. کمدش را هم گشته بودند. برده بودند. چي ؟ نفهميدم. مادر 

گفت : اين جا چه کار مي کني ؟ برو يک کاري بکن .  

گفتم : چه کاري ؟  

ـ باز برمي گردند، مادر.  

ـ مگر چيزهاي ديگه اي هم هست ؟  

پدر توي راه پله ها ايستاده بود. آن دفعه ، چهل روز رفته بود لسان الارض . بعد از ظهر  راه مي افتاد و عصر يا غروب 

برمي گشت . نماز حاجت مي خوانده . حسن مان مي گفت : وقتي داشتم مي آمدم ، ديدم دارد مي آيد، با کمر خميده . 

مرا نديد.  

صورت و پيشاني اش تا خط کلاه سياه شده بوده . سفيدي پيشاني اش هم پوست انداخته بوده . داداش حسن بغل اش 

کرده بود. پدر گفته : ديدي آخرش حاجتم را گرفتم ؟  

نيامده خانه . چهلم اش بوده ، و باز بايست مي رفته و توي بياباني لسان الارض نماز  حاجت مي خوانده . نسخه اش را 

187                                                                                                                                

از کي گرفته بوده ؟ توي صندوق عموحسين که نبود، در جامع و مجمع الدعوات هم نديدم.  

مادر باز گفت : يک کاري بکن ، مادر.  

داد زدم : تو بگو تا من بکنم .  

گفت : مي ترسم توي چاه چيزي گذاشته باشد، يا شايد توي صندوق تو.  

صندوق را خودم دادم پايين تا مش صفر بگذارد درست روي چوبي که زير موتور آب کارگذاشته بودند. چاه حالا شايد 

آبي نداشت ، اما نمي شد رفت پايين . بدنـۀ چاه برق  داشت . چطور يا از کجا؟ نمي دانستيم . وقتي از چاه آب 

مي کشيديم و مثلاً دست توي آب حوض مي زديم برق مي گرفت مان ، همان قدر که تمام تن مان را مي لرزاند. 

همان وقت گذاشتيم پايين که آب لوله کشي به خانـۀ آن ها هم رسيد. گفتم : کسي دست به هيچ جا نزند تا خودم 

کنتور را قطع کنم .  

مادر گفت : فايده ندارد، مادر. ممکن است از برق چاه همسايه باشد.  

باز داد زدم : کلک نزن ، مادر!  

بعد هم گفتم : حالا برو چراغ قوه ات را بياور.  

به پري هم سپردم برود دم در و به بهانـۀ ملک مواظب کوچه باشد. نخواست تا سر  کوچه برود، ببيند ماشيني 

چيزي هست يا نه . علي اگر مي آمد، به دنبالش حتماً باز مي آمدند سراغ مان . پدر مي گفت : توي چاه که چيزي 

نيست .  

مادر گفت : مي دانم ، اما يک دفعه ديدي گذاشته توي همان صندوق .  

پدر گفت : کي ؟   

ـ معلوم است ، من که حسين را نمي گويم .  

کنار موتور صندوق من پيدا بود با همان رنگ سبزش و دو برآمدگي اش . ته چاه هم آب بود، و اين جا روي لولـۀ موتور و 

گاهي به ديوار خزه بسته بود. فقط تا زير موتور لولـۀ بزرگ سفالي بود و بقيه اش تا اين بالا خاکي بود، نم دار. مادر 

گفت : من  مطمئنم همان تو گذاشته .  

گفتم : نکند با هم گذاشته ايد؟  

کتم را کندم و بعد ژاکتم را. پدر گفت : من حالا مي روم مش صفر را خبرش مي کنم .  

گفتم : نمي خواهد. من هم مي توانم . فقط يک تکه طناب مي خواهم .  

مادر گفت : مي خواهي ببندي به کمرت ؟   

پدر هم نگاه کرد، گفت : اين که صندوق آن ناکام است .  

گفتم : مگر يادتان نيست ؟   

و زبانم را گاز گرفتم . خوب شد که مادر نشيند.  

188                                                                                                                                

گره دور کمرم را پدر زد و سرش را چند بار دور مچ هاش پيچاند. مادر هم وسط طناب را گرفته بود. به مادر گفتم فقط 

چراغ قوه را بگيرد. خودم هم سر طناب را به ميلـۀ پنجره گره زدم. چندان هم سخت نبود. روي تختـۀ زير موتور که 

ايستادم ، سر طناب را از ميلـۀ قفل رد کردم و گره زدم و گفتم که بکشندش بالا. صندوق را که گرفتند، چاه تاريک 

شد. نترسيدم. اما، خوب ، آدم نمي داند چند کله آب زيرش هست . تازه چاه ها اغلب دم دارند. مقني ها بيشتر 

همين طورها مي ميرند. سرم هم گيج مي رفت : گفتم : بابا!   

که طناب به سرم خورد. دور کمرم بستم و دادزدم : پس اين چراغ قوه کو؟  

صداي مادر از آن دور آمد: خاک به سرم ! ديدي که چطور يادم رفت .  

دست به ديوار گرفتم و پا توي فرورفتگي هاي نمدار گذاشتم . صداي مادر آمد: انگار  زنگ در است .  

شايد عجله کردم که آن طور لغزيدم. آويزان شدم. کورمال دنبال طناب گشتم ، چشم بسته مي گشتم . معلق بودن بد 

است ، مثل همين زمين که مي گويند معلق است ، آويخته به آن جاذبه که مي گويند هست و نمي دانند چيست . از 

آن ته ، از عمق آب خزه بسته ، صدايي مي آمد، هانفسي شايد. شايد همه اش تقصير اين نفس تنگي است که دارم. 

اما بالاخره تمام شد. داداش علي آمده بود. از سر کوچه شنيده بود که حسن مان را گرفته اند. بقال سر خيابان 

گفته بوده . کليد در صندوق پيش مادر بود. حالا نمي دانست کجا گذاشته . مي گفت : بعد که پيدا کردم خودم بازش 

مي کنم . حالا تو بيا بالا يک انگشت نمک بگذار دهنت ، نکند قهره کرده باشي .  

نمي شد صبر کرد، يا وقت تلف کرد تا قانع شود که کليد را بدهد. بالاخره ، پدر باز ميله انداخت و چفت را از جاش 

درآورد. کاغذها و طومارها سر جاشان نبود. اگر اسلحه اي آن زير گذاشته باشد، چي ؟ بالاخره مي گويند. دست بردم 

و زير و روش را  ديدم. چيزي نبود. مي دانستم که اهل اين کارها نيست . يادم است يک شب که رفته بودم خانـۀ

مادر، دفترچه اي به م داد که بخوانم . تايپي بود. گفت : بخوان و نظرت را هم بده . اگر کتبي باشد چه بهتر.  

ورق مي زدم و مانده بودم که با چه بهانه اي پس اش بدهم . گفت : فقط بيست وچهار ساعت وقت داري .  

منصرف شدم. گرچه درس داشتم ، اما از سه شنبه ، غروب ، تا فردا غروب که تعطيل هم بود وقت گذاشتم . مگر 

مي شد؟ خواندمش . تاريخ بود و از کودتاي رضاشاه شروع مي شد تا همين اواخر دهـۀ چهل . بيشتر دورۀ نهضت 

ملي اش برام جالب بود. توي پستو دوره هاي خواندني هاي آقا را خوانده بودم. از جلد يکي شان هم عکس مصدق را 

کنده بودم. هنوز هم دارمش . حالا يادم نيست کجاست . بيشتر تکيـۀ نويسنده که نفهميدم کيست روي همين 

حوادث  اخير بود، جوان هايي که توي خيابان دست به اسلحه مي بردند، نه مثل آن ها که مي نشستند تا بيايند 

بگيرندشان و ده تا ده تا جلو ديوار بچينندشان . به داداش حسن هم گفتم . گفت : اين ها تازه اول کار است .  

ـ کدام کار؟  

ـ همان که داريم مقدمات اش را فراهم مي کنيم .  

ـ با چي ؟   

متعصب بود، آن وقت به من مي گفت : تو هنوز توي گذشته هايي . آينده را بايد پي ريخت .  

گفتم : من از اين آيندۀ تو مي ترسم . آن گذشته ، حداقل ، هر چيزي جايي داشت . آدم هم معلوم بود چه قدري دارد.  

ـ يعني که اشرف مخلوقات بود؟  

ـ همان بهتر بود، يا حالا که نتيجـۀ نبيرۀ ميمون شده ؟  

گفت : برو بابا، تو هم حوصله داري .  

189                                                                                                                                

آن وقت به من گفت ، به برادر تني اش ، که مرتجع ام ، که امل ام. آن هم من که مي خواهم از اين معلق بودن ، از اين 

فرداي ناشناس نجات شان بدهم . مهم نيست . خواهد ديد، همه خواهند ديد.  

معلوم است که من و حسن مان ، از مدت ها پيش ، راه مان از هم جدا شده بود. او ديگر  نماز هم نمي خواند. من هم 

البته کاهل نمازم. نمي رسم ، از بس براي فراهم کردن مقدمات متون کهن مي خوانم و يا مي نشينم و از روي 

سرمشق شيخ فاضلي مي نويسم . البته در عوض روزهايي هست که در هر وعده ده ها نماز قضا به جا مي آورم و 

هي گريه مي کنم و باز قامت مي بندم. در چمدانم را بستم ، گفتم : بايد همين حالا ببرمش .  

مادر گفت : باشد، من شب برات مي آورمش .  

گفتم : چيزي که توش نيست .  

ـ باشد.  

مي خواست همه اش را بريزد توي دو تا ساک حمام. مي گفت : مي گيرم زير چادرم.  

پدر داد زد: اين جاست ، من مطمئنم .  

آن طرف باغچه ، نزديک سه کنج ديوار، ايستاده بود و کف پاش را به زمين مي زد. گفت : هرچه هست ، همين جا خاک 

کرده . يک روز ديدم همين جا چند تا موزائيک جابه جا شده . تازه اين يکي هم تازه است ، آن يکي شکسته بود.  

گفتم : کارمان درآمد.  

مادر نشسته بود بر لبـۀ حوض . چادرش افتاده بود روي شانه هاش . پيرش کرده بود اين  حسن مان . چمدان هم دست 

من بود. پري مي خواست برود. بچه به بغل ايستاده بود. مادر بالاخره راهش انداخت . ناهاري هم کشيد. نتوانستم 

بخورم. گفتم : من بايد بروم ، کار دارم.  

مي انداختم از آن طرف و مي رفتم تا برسم به ميدان پهلوي . آن جا ديگر مي شد تاکسي  گرفت .  

مادر گفت : من مي روم ببينم کسي اين دور و برها نباشد.  

کسي نبود. علي هم رفت ببيند. پدر، ناهارنخورده ، رفت تيشه و ماله اش را از زيرزمين بياورد. مي گفت : من بلدم ، 

کاري مي کنم که هيچ کس بو نبرد موزائيک ها جابه جا شده اند.  

مادر گفت : حالا باشد تا شب . اگر حالا برسند براي بچه ام بد مي شود.  

گفتم : وقتش همين حالاست ، بعيد است به اين زودي برگردند.  

پدر و علي رفتند سراغ حياط . نگذاشتم مادر دنبالم بيايد. چمدان که وزني نداشت . اما خوب ، خيلي راه بود. مجبور 

بودم از کوچه پس کوچه ها بروم. بالاخره هم از کاوه سردرآوردم و همان جا تاکسي گرفتم تا سر شيخ بهايي . بعد 

هم اضافه دادم تا بياورندم تا جلو دفتر. در بسته بود. کليد داشتم ، دارم. ميرزاحبيب توي درگاهي آبدارخانه اش 

نشسته بود. گفتم : اين را بگذار توي پستوي من . کاغذ و نوشته هاي خودم است .  

مخصوصاً گفتم که وقتي مي بيند همان را به آقا بگويد. مي دانستم که آقا هم مرا  ديده از گوشـۀ پردۀ يکي از 

پنجره ها. زنگ را يک بار به صدا درآوردم. حاج تقي داشت مي کشيد. جٌلَتي است . همان دفعـۀ دوم فهميد که زنگ را 

آقا مخصوصاً کار  گذاشته . آقا خودش کباب ها را سيخ کرده بود و سيخ لسه و پوستـۀ حبيب را هم جدا  گذاشته بود. 

آقا گفت : انگار والده تان بودند.  

190                                                                                                                                

گفتم : بله .  

ـ طوري که نشده ؟  

ـ نه . همين چيزهاست که مي دانيد.  

منتظر بودم که حاج تقي شروع کند. چهارزانو نمي توانست بنشيند، از بس شکمش توي دست و پاش بود. شوخ هم 

هست . دلال ماشين است . يک کاميون هم آن وقت داشت که مي داد دست اين و آن . آقا گفت : باز که براي 

داداش حسنت گرفتاري پيدا نشده ؟  

گفتم : خودتان که مسبوق ايد، اين برادر ما کون نشيمن ندارد. هر روز يک جاست .  

حاج تقي بالاخره شروع کرد: دندان کرمخورده را گيرم که آدم کلي هم پول بالاش بدهد و توش را پر کند، اما بالاخره 

بايد کندش و انداختش دور.  

رو به من کرد: درست نمي گويم ، حسين جان ؟   

آقا نفسي تازه کرد، گفت : خوب ، بله ، حاجي . ولي اول بايد پيش و پس کار را هم ديد.  

ـ ديدم ، والله و بالله که ديدم. پدر و مادرش را دعوت کردم ، برادرهاي ارنعوت اش هم آمدند. گفتم : «خودتان ببينيد! اين 

زندگي است که من دارم؟»   

آقا گفت : راستش را بگو، حاجي .  

نمي گفت . از خيلي وقت پيش پيله کرده بود که مي خواهد زنش را طلاق بدهد، تازه مي خواست حق و حقوقش را 

ندهد، اغلب هم مي آمد با آقا صلاح و مصلحت کند.  

گفت : راستش همين بود که گفتم . جان شما نباشد، جان چهار تا بچه ام چيزي هم زير سر نگذاشته ام. تازه ، اگر 

مي خواستم که مي گرفتم ، دستم که چلاق نيست .  

بعد هم خواست که آقا راهي پيش پاش بگذارد. آقا گفت : دست بردار حاجي ، راستش را بگو تا کمک ات کنم .  

بالاخره گفت . مي گفت : نه که بگويم زير سرش بلند شده ، اما، خوب ، مثلاً ــ حالا حسين آقا از خودمان است ــ من 

گردن شکسته به ش تخته نرد ياد دادم ، گاهي با هم بازي مي کرديم . حالا مدتي است که خانم بازي نمي کنند، 

مي فرمايند مکروه است . اما بعد فهميدم رفته با پسر کدام عمه اش بازي کرده .  

آقا خنديد: خجالت بکش ، حاجي . اين که نشد دليل .  

ـ چرا دليل نشد؟ رفته بودم خانـۀ پدرزن مهماني ، ديدم خواهرزنم هي نخودي مي خندد...  

ـ پس تو که نان زيرکباب داري ، ديگر چه مرگيت است ؟  

حاجي پابه پا شد. حالا وافور ــ به قول آقا بلندگو ــ به دستش بود. تعارف هم کرد. نمي کشيدم. نمي کشم ، بايد 

منطقي باشم ، حساب شده عمل کنم تا برگردد، همان بشود که ابن سينا مي گفت يا فارابي يا در آن همه حديث و 

تفسير هست . حاجي تقي گفت : والله ، نان زيرکباب ما مدتي است بيات شده .  

رو به من کرد: ما که بخت آقا را نداريم که از آسمان مدام برامان زن ببارد.  

191                                                                                                                                

ديگر يادم نيست که بعدش چه گفتند. اين ها را هم به حدس مي نويسم ، بايد بنويسم تا باشند، مثل پدر که هستش 

يا عمه بزرگه که بايد سلول به سلول بسازمش تا باشدش همچنان که بود و نان خرده هاي سفره را ريز کند براي 

گنجشک هاش و گاهي حتي کلاغ ها. مي گفت : سر آن کلاغه چي آوردي که ديگر پيداش نيست ؟  

حاج تقي مي گفت : آقا ختم روزگار است ، اگر مي خواست مي توانست کار من را هم درست کند.  

آقا گفت : ما اگر بيل زن بوديم ، يک بيل به باغچـۀ خودمان مي زديم .  

ـ مي تواني ، آقا، والله که مي تواني .  

ـ گيرم هم بتوانم ، چرا بايد يک عمر نفرين براي خودم بخرم؟  

ـ پس رفيق کي بايد به درددل رفيقش برسد؟   

باز پابه پا شد، گفت : ببينيد آقا، من زن گرفتم که قاتق نانم باشد، نه قاتل جانم . مثلاً مي رود خانـۀ برادرش يا 

عمه اش يا خالـۀ نمي دانم عمه اش ، مگر ديگر بلند مي شود؟ تازه ، مي فهمم که تخته نرد هم بازي کرده . اي بخشکي 

بخت ! شب که نه ، غروب مي روم خانه . خوب ، يک سورساتي مي آورد. خودش و بچه هاش يا خورده اند يا مي خواهند 

بعد بخورند. سيني مزه جلو من است ، همه چيز هست . مي گذارد جلو من و مي رود. بچه ها هم مي روند. حتي اين 

تخم جن ، مملي من ــ ديده ايدش که ؟ ــ نمي آيد. صداش مي زنم به يک بهانه اي که مثلاً يک چيزي بياورد. البته همه 

چيز تکميل است ، اما خوب ، آدم دلش مي پوسد. من قوق قوق مي نشينم و هي آن زهرماري را کوفت مي کنم . 

حتي اگر براي مملي تخم جن چيزي خريده باشم ، مي آيد مي گيرد و مي رود. اگر هم دستش را بگيرم که بنشانمش 

روي زانوم و مثلاً يک قاشق ماست و خيار و نعنا بگذارم دهنش ، اخم مي کند و هي مي خواهد برود. بعد هم تخته نرد 

را  مي کشم جلو و با خودم بازي مي کنم تا بلکه خانم صداش را بشنود و باز رجز بخواند: «تو که بازي کن نيستي ، 

برو دو تا گردو بردار با مملي بازي کن .»  مي گويد: «آخر جلو اين همه زاق و زوق بازي کردنم ديگر چيه ؟» خوب ، من 

هم راديو را روشن مي کنم و هي موج عوض مي کنم ، اما چه فايده ؟ آدم به حرف زنده است . آخر آقا، تو بگو، مگر اين 

زهرماري را نبايد به گل روي يکي خورد؟   

چايم را که خوردم بلند شدم. کار هم داشتم . دلم هم شور مي زد، هنوز هم شور مي زند. چقدر هم اين در و آن در 

زدم تا فهميدم که توي کميته است . مادر هم نديده بودش . هرروز مي رفت . من هم رفتم ساواک . انگار که نمي دانم . 

گفتند نمي دانيم که کجاست . گفتم : مي خواهم سرهنگ نادري را ببينم .  

رفت و آمد، و باز پنجرۀ آهني را بالا زد، گفت : مي تواني بروي کميته .  

نشاني کميته را هم داد. شنيده بودم که اول مي برند آن جا. حتي مي دانستم که  گاهي که کسي را مي گيرند، 

چشم بسته دور شهر مي گردانندش و بعد مي برندش آن جا و ازش مي پرسند: «حالا اين جا کجاست ؟» اگر درستش 

را بگويد، مي فهمند که  اين کاره است يا حداقل گوشش بدهکار است . نادري آمد دم در. چه قدي داشت ! 

دست هاش را مدام تکان مي داد، به داداش حسن هم حسابي فحش داد، گفت : همکاري نمي کند، اگر نه همين 

فردا آزادش مي کردم.  

دستم را گرفت و بردم تو، گفت : بيا خودت بشنو.  

رفت پشت ميزش نشست و به من گفت بنشينم پشت به در، سرم را هم برنگردانم . بعد فرستاد که يکي از 

بچه محصل ها را بياورند. نادري گفت : خوب ، بگو ببينم ، بچه .  

ـ چي را جناب سرهنگ ؟   

دادزد: نسناس ، چي را؟ مي خواهي دوباره مثل بلبل به حرفت بياورم؟   

192                                                                                                                                

ـ من که نمي دانم چي را بايد بگويم .  

صداش مي لرزيد، بغض داشت . نادري گفت : تعريف کن براي اين آقا که کي تو را  ابنه اي ات کرده . مي خواهد از زبان 

خودت بشنود.  

بعد آهسته و بم گفت : مي بخشيد که بي تربيتي شد، مقصودم اين است که کي تو را منحرف کرده .  

پسرک بالاخره گفت که دبيرشان ، يعني داداش حسن ، سر کلاس براشان کتاب مي خوانده ، از صمد مثلاً. با آن ها کوه 

هم مي رفته . کتاب هم به شان امانت مي داده .  

بعد هم يکي ديگر را آورد. اين يکي بچه سال بود. نديدم ، اما فکر مي کنم رو به ديوار مي ايستادند، يا شايد چشم بند 

داشتند. گفت که عضو انجمن ادبي دبيرستان است . هي هم آقاآقا مي کرد: «آقا ما کتابداريم ، بلد که نيستيم ، آقا. 

ماهي سياه کوچولو را  داديم به يکي . مال خودمان بود، آقا.»  

نادري گفت : بله ، نمي دانستي . خوب ، پس چرا اين همه شمارۀ ماشين ساواک توي  دفترچه ات نوشته بودي ؟  

ـ همين طوري ، آقا. ما شب ها دکان بابامان کار مي کنيم ، آقا. هر ماشيني که مي آمد توي تعميرگاه همسايه مان ، 

شماره هاشان را مي نوشتيم . قصد بدي که نداشتيم ، آقا.  

ـ جان ننه ات ، تو گفتي ، ما هم باور کرديم .  

ـ باور کنيد، آقا.  

ـ باشد، باور کردم. اما حالا بگو ببينم کي گفته اين شماره ها را يادداشت کني ؟   

ـ هيچ کس ، آقا.  

ـ تو که گفتي دبير ادبيات مان گفته .  

ـ ما کي گفتيم ، آقا؟  

بعد انگار يکي از همکاران حسن مان را آورد. دبير عربي و تعليمات ديني بود. مي گفت : با ايشان حتي حرف هم 

نمي زنم .  

ـ حالا بله ، قبلاً چي ؟  

نمي گفت . حتي حاضر نشد قبول کند که کتاب به هم امانت داده اند. نادري داد زد:  آهاي پسر، بيا شلوار آقا را 

دربياور.  

نفهميدم چرا. بعدش حرف زد، گفت که اول بحث مذهبي مي کرده اند، بعدش کشيده به مسائل روحانيت . گفت : من 

اين ها را که از سر لطف به بنده مرحمت فرمودند، نخواندم.  

نادري داد زد: بيا بکش پايين شلوار اين بدمصب را.  

باز گفت . ديگر فهميدم که حسن مان چه کشيده است . حتي مرا برد و کتاب هاي دانش آموزان و آقاسيد را نشانم داد. 

چقدر بقچه بقچه کتاب آورده بودند. يکي را باز کرد، گفت : اين ها را از خانـۀ آن سيد جدبه کمرزده آورده ايم .  

193                                                                                                                                

يکيش را باز کرد، نشانم داد که چطور زير سطرسطر کتابي که مدعي بود نخوانده ، خط کشيده .  

با اين همه اجازه نداد با حسن مان ملاقات کنم . چند ماه بعد ديديمش ، مادر و اقدس اول ديده بودندش . سرش را 

تراشيده بودند و لاغر هم شده بود، پوست و استخوان .  

من بعدها ديدمش . توي مجرد بود و چاق شده بود. گفت : يک پولي بده به دفتر. ما اين جا به پول احتياج داريم .  

گفتم : انگار به ت خوش گذشته ؟   

ـ همه اش مي خوريم و مي خوابيم . جات خالي .  

بعد هم گفت که بايد زيرپيراهن و شورت کاپيتان براش ببريم : اين جا شپش بيداد مي کند.  

از پشت توري سيمي آن طرف داد مي زد تا بشنوم. ميان اين تور سيمي و آن يکي چند  پاسبان قدم مي زدند. آن ها 

از آن طرف داد مي زدند و ما از اين طرف .  

حالا هم آن جاست . به هر ماهي ، سالي جايي است ، اين ده و آن ده ، اين بند و آن بند و باز مي رود، مي چرخد، مثل 

اين زمين که مي گويند مي چرخد؛ اما من ثابت و پايدار مي مانم ، مرکز من همين جاست ، همين صندوق عموحسين 

است که توي پستو گذاشته بودمش . به قول آقا: وقتي من توي اين اتاق لنگر مي اندازم ، از صبح تا ظهر هر چه 

کرده ام يا هر چه ديشب غلت و واغلت زده ام فراموشم مي شود، مثل بچه اي مي شوم که توي زهدان مادرش جا 

خوش کرده است . بعدش هم ، سه و نيم يا چهار که باز مي آيم پايين ، باز بايد بزنم و  بخورم ، ترسي هم ندارم ، چون 

باز برمي گردم به لنگرگاهم که اگر توفان نوح هم بشود باکيم نيست .  

غروب همان روز هم بود که گفت : تو که خوب مي داني من چقدر دشمن دارم ، اين صندوق حتي اگر هيچ چيز توش 

نباشد، باز مايـۀ دردسر است ، اگر بخواهي مي گويم حبيب ببردش خانـۀ ما يا يک جايي ديگر تا آب ها از آسياب 

بيفتد.  

کشتم تا اين ها را گفت . قول دادم که خودم ببرمش . شب هم ، ديروقت ، بردمش خانـۀ  مليح . کاش پام شکسته بود و 

نمي بردمش ، يا اين را هم در لوح ازل نوشته بودند تا اول ببرمش آن جا. در را باز نکرد. ميهمان داشت يعني ؟ شب 

جمعه به شب جمعه من مي رفتم ، هنوز هم اگر بخواهم مي توانم بروم. در را باز نکرد. مي دانستم که پشت در 

است . صندوق را گذاشته بودم روي سکو. گفتم : من ام مليح .  

حتي صداي هانفسش را مي شنيدم. حتماً ميهمان داشته . نمي تواند فقط با يکي باشد، مي دانم ، مثل همان 

مليحه خاتون مصطفي يا اصلاً مصطفوي . هي بوش را مي شنود و مي رود تا مگر مردش را پيدا کند که خاک 

شده است توي قبرستان کوهپايه . با تاکسي رفتم خانـۀ عمه اين ها. در را عروس عمه بانو باز کرد. با دو بال چادر 

برآمدگي شکم و پاهاي لختش را پوشاند. گفتم : باز که انگار مسافر توي راه داري ؟  

گفت : تا چشمت دربيايد.  

با اين ديگر چهار تا مي شدند. بعد صورتش را ديدم. روي بيني و گونه هاش ، جابه جا، لک داشت . زبان هم درآورد، و 

باز گنده گوشه زد. گفتم : ميمون هرچه زشت تر، اداش بيشتر.  

ـ مي دانم کجات مي سوزد. دستت به گوشت نمي رسد، مي گويي بو مي دهد.  

گفتم : حالا مي گذاري بيايم تو، يا نه ؟   

گفت : بفرماييد، پسردايي . راه گم کرده ايد.  

194                                                                                                                                

ـ حالا اين مال کي هست ؟  

ـ تا چشمت درآد.  

عمه بزرگه ديگر زمين گير بود، پاهاش باد کرده بود. کليد صندوق خانه را از عمه کوچکه گرفتم و صندوق را گذاشتم 

آن جا، توي همان يک گله جا که پدر بالاخره از بارو درآورده بود. شب هم رفتم خانـۀ مادراين ها که ببينم که تازه چه 

خبر دارند. حالا هم برگشته ام به اين جا، به همان اتاق پدر و اين صندوق خانه تا همين جا کار را تمام کنم که مي کنم .  

195                                                                                                                                

مجلس چهارم  

چند ماهي است اين جا هستم ، برگشته ام به همان نقطـۀ آغاز: از همين جا بوده که شروع کرده ام و رفته ام تا آبادان 

و بعد برگشته ام به اصفهان ، چرخ زنان ، و باز از همين يک اتاق و اين صندوق خانه رفته ام ، گشتي زده ام در بازار و 

رسيده ام بالاخره به دفتر آقا؛ درسي خوانده ام ، مشق ها نوشته ام و حالا هم آمده ام به همان جا که شروع کرده بودم ، 

دور زده ام بر دايره اي که حفاظ من خواهد بود، مندل من . همين جا هم بايد تمامش کنم تا ديگر نگردد کسي و نگردد 

زمين و اين آدمي که اگر بر خط برود مي رسد به مرگ و به آن دهانـۀ سياه ، اما اگر سيرکنان بلغزد بر انحناي دايره اي 

که هست ، باز مي رسد به همان اول که اول هم نيست و حتي آخر، چرا که قالب تن وانهاده است ، مثل ماري که 

پوست انداخته باشد، و حالا تنها روح صافي شده است بي دُرد تن و مي چرخد رقصان ، پروانه اي انگار به دور شمع ، 

قطرۀ آبي که به دريا رسيده است و درياست ديگر و چه نيک گفته است قائلش که : 

بدان اي عزيز که آدمي مُرکب آمد از اين قالب که تن آن است و آن روح که صورت است . و قالب ما از عالم 

سفلي است ، يعني زير فلک قمر که عالم اصغر است و عالم کثرت است و عالم کون و فساد است و 

عالم خلق و آن روح ، که از جوهر ملائکـۀ سماوي است ، عالم علوي است و آدمي که مائيم مسافرانيم 

که بدين جهان فرستاده اند و آن روح آدمي به کليات عاَلم عاِلم بود، چون بدين عالم خلق بيفتاد تا به 

جزئيات نيز عاِلم شود، آن قالبش آلت شد، همچون آن راکب که مقصد ديده است و راه داند، اما نه اين 

سنگ يا آن خار يا آن خم راه که اين همه به آلت اين اسب خواهد پيمود که لقد خلقناکم ثم صورناکم ثم 

قلنا للملائکة اسجدوا لادم فسجدوا الا ابليس ، که اول اين قالب کرد از طين که اني خالق بشرًا من طين ، 

يعني که از خاک ، از صلصلال من حماء مسنون و آدمي را صورت داد يعني روح که نفخت فيه من روحي . 

بر خط ــ گفته ام ــ البته اگر برويم که مثلاً به کمال برسيم به همين جا مي رسيم که حالا رسيده است آدمي ، اما اگر 

بايستيم و برگ و بار بريزيم ، پوست بيندازيم ، صافي مي شويم بي هيچ دُردي ، شراباً طهورا. من اين ها را براي همين 

مي نويسم ، منطقي هم نبودم ، نبودم.  

حالا البته شب ها مي آيم اين جا، چيزي توي راه مي خورم و شب مي آيم اين جا مي خوابم . پسرعمه تقي اين ها حالا 

توي آن سه دري مي نشينند، اجاره کرده است از داداش رضاش . شب ها دير مي آيم تا گرفتارشان نشوم ، نه 

عروس عمه که پسرعمه تقي . عروس عمه بانو انگار ديگر از حال و هوس افتاده . دستش هميشـۀ خدا بند شاش و 

گه بچه هاست . پرسيدم : حالا اين ها از کي هستند؟  

ـ تا چشمت دربياد!  

صبح جمعه به جمعه هم مادر مي آيد. من صبح زود بيدار مي شوم ، جارو را خيس مي کنم و اول هم مي روم توي 

صندوق خانه ام ، يخچال و کرسي و نمي دانم هر چه هست جلو مي کشم ، زير و پشت شان را جارو مي کنم . بعد هم 

مي آيم سروقت اين اتاق و بالاخره از اين راهرو و پله ها گردي مي گيرم ، سماور را هم روشن مي کنم ، اما باز تا 

مي رسد، اول سري مي زند به عمه بزرگه که آن پايين بي هوش و بي گوش افتاده ، بعد هم مي آيد بالا. حالا من مثلاً 

نشسته ام چيزي مي خوانم يا همين ها را مي نويسم . هنوز نيامده چادرش را برمي دارد، از توي بقچه يا تازگي ها از 

ساکش روسري اش را درمي آورد، سر مي کند و مي افتد به جان اين يک گله جا. من البته سلام مي کنم ، حتي بلند 

مي شوم ، التماسش مي کنم که بنشيند يک پياله چاي بخورد. مگر به خرجش مي رود؟ مي گويد: اين خانه و 

زندگي ست که تو داري ؟  

اول هم از همان صندوق خانه شروع مي کند، و نمي دانم از کدام کنج و پسله اش آن همه خاک و خل وُپرز با دم 

جاروش مي آورد توي راهرو، بعد هم مي آيد، مي افتد به جان اين اتاق . من مي روم بيرون ، روي مهتابي هي قدم 

مي زنم و از پشت پنجره هاي خورشيدي و يا از درگاهي مهتابي مشرف به ايوان پسرعمه رضااين ها نگاهش مي کنم 

که چطور تاقچه ها را گردگيري مي کند و يا گوشـۀ اين يک تکه گليم را پس مي زند، يا رختخوابم را مي کشد جلو و از 

زير و پشتش هي خاک و خل جمع مي کند و مي آورد تا توي راهرو و بعد مي بردشان تا آن پايين پله ها. بعد هم که 

برد و ريخت توي سطل آشغال عمه اين ها باز مي آيد و مثلاً سماورم را که خودش برام آورده ، مي برد پايين و با يک 

گره بسته خاکه آجر مي سابد، جام زير سماور را مي سابد، سيني زيراستکاني را، استکان و نعلبکي هام را که دو 

دست بيشتر نيست به قرچ و قروچ مي اندازد، ديگچه و نمي دانم دو سه بشقابم را دوباره با گرد ظرفشويي که توي 

196                                                                                                                                

يک گره بسته ديگرش هست مي شويد و آب مي کشد و مي چيند توي سبد عمه اين ها و مي آورد بالا. بعد باز چراغ 

والورم را مي برد و زير و بالاش را سيم و اسکاچ مي کشد تا کي بيايد بالا و اين يک پياله چاي را که من براش 

مي ريزم بخورد. مي گويم : حالا راضي شدي ؟  

مي گويد: اي مادر، اين ها که کار نيست .  

مي گويم : تو که اين همه کار داري !  

ـ چه کاري ، مادر؟ صبح زود همه کارهام را کردم ، يک چيزي هم بار گذاشتم . حالا فقط من ام و بابات و اين علي که 

تازگي ها شاش اش کف کرده ، ازم زن مي خواهد. خواستگاري هرکس هم مي رويم ، آقا نمي پسندد. مي گويم : 

«مادر، خوب نيست روي دخترهاي مردم نشان بگذاريم ،» مگر به خرجش مي رود؟ من خودم دختردار بودم ، مي دانم 

مادرهاشان چه مي کشند. هي بفرماييد آن بالا، گز ميل کنيد، ميوه بفرماييد.  

مي پرسم : خودت چي مادر، چطوري آمدند خواستگاري ات ، عمه ها بودند ديگر؟  

ـ اي مادر!  

انگار بداند که بايد پوست بيندازم ، شروع مي کند:  

ـ من مگر همه اش چند سالم بود؟ عقدم که کردند سيزده ، چهارده سالم بود. نمي دانستم چي به چي است . يادم 

است . همان روزي که شبش يا عقدم بود يا عروسي ام ــ يکي از اين دو تا ــ پسرخاله احمد رفته بود بالاي نردبان که 

مثلاً براي من گنجشک بگيرد. هي مي گرفت و مي گذاشت توي جيبش ، باز مي پريد، مي رفت توي لانه اش . من فکر 

مي کردم خيلي هستند. عقلم نمي رسيد که همان يکي است . بعد هم مزه مي انداخت که : «اين گنجشکه 

قشنگ تر است يا آن گنجشکه ؟» اين قدر نمي فهميدم که دارد خودش را مي گويد. لا اله الا الله ، ببين آدم را به چه 

حرف هايي وادار مي کنند!  

حرفي نمي زنم . به خاطر خود مادر است که مي پرسم ، حتي حالا که مي نويسم شان .  

مادر مي گويد: خوب ، ديگر. ننـۀ خدا بيامرزم آمد دعوام کرد که : «خجالت بکش ، دختر! تو يعني فردا مي روي خانـۀ

بخت .» من را دعوا کرد، نه پسرخاله را. خوب ، حالا ديگر وردست اوستا بودم ، دم مسجد حکيم مي رفتم قاليبافي . 

اوستا نقشه مي خواند. به نقشه نگاه مي کرد يا نه ؟ يادم نيست . مي گفت : «دو تا سرِ گل ، سه تا ول کن !» يا 

مي گفت : «سه تا ته بته جقه ، يکي ول کن !» من هم مي کردم. بقيه اش را دخترهاي شش ، هفت ساله توکاري 

مي کردند، خفت مي زدند. کارمان همين بود.  

اشاره مي کند به جلوش و با انگشت : يکي اين جا مي نشست که يعني اوستاست ، اصل کاري ها را او مي زد. من 

هم اين جا که وردست بودم ، با نخ روي خفت ها را القاز مي زدم (با انگشت هاش چپ و راست گره مي زند)، گره 

مي زدم و بعد با دفتين مي زدم که محکم بشود. يکي هم اين جا بود که خفت مي زد و مي آمد جلو. هفتگي که 

مي گرفتم مي دادم به مادرم ، او هم ــ خدا بيامرز ــ مي داد به مادرجون که برام جهاز و جامه بگيرد. مي گفت : «اين 

منقل برنجي را براي تو خريدم.» پايه اش برنج بود. پايـۀ روي زمينش هم ريخته گري بود. بعدها بابات برد فروختش . 

نمي خواهد به ش حرفي بزني .  

ـ شما را داشتم ، تو و داداش حسنت و اين اختر. خوب ، مال دنياست ديگر، مثل چرک کف دست است ، مي آيد و 

مي رود.  

ـ يعني واقعاً هيچ چي از زن و مردي نمي دانستي ؟  

ـ مگر همين اختر نبود که شب عروسي اش رفته بود لاي يک پتو قايم شده بود؟ تا يکي دو ماه هم دست نداد. تازه ، 

بعد از عقدش ــ خودت که يادت هست ــ هر وقت شاه داماد مي آمد، تو با حسن مي رفتيد توي صندوق خانه ، زير 

197                                                                                                                                

بغلش را مي گرفتيد و مي آورديد توي اين اتاق . چند وقت هم گرفتار بودم.  

مي پرسم : خودت چي ؟  

ـ خوب ، کسي که نگفته بود. بعد از عقد مادرجون يک چيزهايي گفت ، شوخي شوخي ، که مثلاً بايد به دستور دلاک 

عمل کني . دلاک هم مي آمد شلوار و تنکه شان را درمي آورد، دستورهاش را مي داد و مي رفت . اما ما، من مادر، 

همه اش به اين فکر بودم که به يک جايي مي روم ، يک چيزي مي خورم ، يک چيزي هم مي پوشم ، همين .  

مي گويم : از خواستگاري عمه اين ها مي گفتي ، مادر.  

ـ حالا کو تا به آن جا برسيم ؟ اولش که گفتم من هنوز بچه بودم. ده دوازده سالم بود. سحري خربزه خورده بوديم ، 

پوسته هاش را برده بودم زير کرسي گذاشته بودم که موقع افطار بخورم. بعد که آمدم ، ديدم نيست . چه گريه اي کردم ! 

باباي خدابيامرزم شوخ بود، برده بود گذاشته بود روي رف تا دست من به ش نرسد. يا يک وقتي قوطي برنجي داشتم 

که توش نخودچي کرده بودم و زير کرسي گذاشته بودم. آن هم نبود. توپ افطار را که درکردند، هيچ کدام نبود. آخرش 

آورد داد به من . اما باز بابام سر من مي ترسيد، اگر به خانـۀ آبجي شازده مي رفتم ، مجبور بودم شب نشده برگردم ، 

چون مي ترسيد که حاجي شب را نصفه بکند و بيايد سر وقت من . خواستگار اول من هم پسر نايب کون کمونچه 

بود. کونش اين جوري بود (با کونـۀ مچ و خم دست پيچيده بر آن مي سازدش )، بالا پايين مي رفت . نايب دو تا پسر 

داشت : رحمت الله و اکبر. من را براي رحمت مي خواستند بگيرند. دايزه محترم زن نايب بود. نايب که مرد، دايزه 

همان جا ماند. گمانم نپسنديدند،گفته بودند: «اين ها که چيزي ندارند.» شايد هم بابام نداد. يادم که نيست . گفتم 

که . من همه اش دوازده سالم بود. سر قالي نشسته بودم که آمدند دنبالم . خواستگار دومي من همين عمه اين هات 

بودند. خاله ات ، همين آبجي شازده ات ، خواهرشوهرش رفته بود خانـۀ دخترش . عمه ات هم آمده بود آن جا. پرسيده بود: 

«شما يک دختر سراغ نداريد؟» اين هم گفته بود: «خواهر زن برادر من هست .» خوب ، وعده کرده بودند آمده بودند 

آن جا. ما صراف ها مي نشستيم ، کنج آن کوچه پيچي . حالا چقدر مي گرفتم يا آن ها مي دادند يادم نيست . بابات که 

چند سال بعد من را با سه تا بچه گذاشت و رفت ، همه اش روزي سه قران خرجي مي فرستاد، به پول آن وقت . من 

هم سر قالي نشسته بودم. حالا ديگر وردست شده بودم ، دفتين مي زدم ، گل مي انداختم ، القاز مي کشيدم. دار 

قالي توي زيرزمين يک خانه اي بود راستـۀ مسجد حاج مم جعفر. خواستگارها هم دروازه نو مي نشستند.  

ـ داري از عمه اين ها مي گويي ؟  

ـ دارم مي گويم ، مادر. دايزه محترم آمد دنبال من . اجازه ام را از اوستا گرفت . حالا چه باراني مي آمد، خدا مي داند. 

کوچه ها هم گل و شل . دايزه جلوجلو مي رفت و من هم به دنبالش ، هي هم کفش هام در مي آيد. من را که حمام 

نبردند. حالا اول خبر مي کنند، عروس را مي برند حمام ، چسان فسانش مي کنند، آرايشگاه مي برند، مثل همين اختر 

يا پري بلاگرفته . چي کشيدم تا راضي شد برود حمام ! شما که نبوديد ببينيد چي کشيدم از دستش . پولش 

داده بودم که بدهد دلاک بشوردش ، همه اش را داده بود بالاي قارا، کوفت کرده بود. خودش هم که بلد نبود تنش را 

بشورد. گربه شوري . نفرينش کردم. حالا دلم براش مي سوزد. اين شوهره که به ش داديم ؟  

مي گويم : مادر، عمه ها ...  

ـ باشد، از همان اولش بگويم . خواهر حاج ابوالقاسم گفته بود: «من يک دختر سراغ دارم.» راه و نيم راه آمده بودند، نه 

خبري نه اتري . من که رسيدم يک دست و صورتي شستم ، پيرهنم را هم عوض کردم رفتم تو، يک چارقد سرم 

کردم ، يک چادر گرتي هم ، که نمي دانم مال کي بود، ننـۀ خدابيامرزم انداخت سرم ، يک نشگون هم گرفت بغل پام 

که نيشت را ببند. وقتي رفتم تو، عمه کوچکه ات تعارف کرد بروم بالا، کنارش بنشينم . حالا يک عمه (به طرف راست 

و بعد چپش اشاره مي کند)  اين جا نشسته ، يک عمه هم اين جا. هنوز ننشسته بودم که همين عمه رباب ات گفت : 

«بزرگه براي داداشم .» قدّم را مي گفت ، مادر. عمه بزرگه گفت : «مگر داداشم بچه است ؟» عمه رباب ات از پشت سر 

چادرم را از سرم کشيد، گفت : «اين جا که نامحرم نيست ، دختر.» خدايي بود که چارقد سرم بود، گيسم را که خوب 

شانه نکرده بودم ، يک شانه اين ور يکي آن ور، مثل حالا، اما مو داشتم يک خرمن (به موهاي گاه نقره اي و بيشتر 

خاکستري اش اشاره مي کند)، حالا را نبين ، مادر. عمه بزرگه ات گفت : «انگار حضرت فاطمه چارقدش را کشيده روي 

صورتش .» پسند کرده بود، انگار. بعد همين عمه کوچکه ات ، يعني خواست کمکم کند چادرم را سرم کنم ، دستش را 

198                                                                                                                                

آورد گذاشت روي پستانم ، يعني که بگيرد توي مشتش . گفت : «همين خوب است ، پستان ندارد.» بعدها فهميدم 

 که چرا. راستش چيزي که نداشتم ، حالا هم ندارم. بهتر، مادر. يعني چي که زن دو تا مشک جلو سينه اش آويزان 

باشد، مثل همين اقدس خودمان . يا اين بانو که شما دنبال کونش بوديد. حالا ديگر خوب شده ، نشسته سر خانه و 

زندگي اش . نمي دانم از کي و کي آبستن شد که هي حالا شير به شير مي زايد، هي هم ويار انار مي کند و کال و 

نيم کال انارهاي اين درخت آن پايين را مي کند و داد رضا را درمي آورد.  

مي گويم : مادر، باز که رفتي سراغ خرده حساب هات ؟  

ـ خوب ، مادرم ديگر. فکر کردم نکند تشريف آورده ايد اين جا که به بانوجان تان نزديک باشيد. رفتم قسمش دادم ، گفتم : 

«جان اين بچه هات راستش را بگو!» گفت : «من که مي بينيد از حال و هوس افتاده ام.» گفتم : «جان تو و جان اين 

بچه ام. يک کاري نکن جانش را سر آن جاي تو بگذارد.» گفت : «مگر قحط مرده ، زن دايي ؟» ديگر همه اش را فهميدم. 

خوب ، الحمدلله ، راهش را پيدا کرده ، مي رود خانـۀ ننه اش اين ها و با شکم پر برمي گردد. خدا زيادشان کند.  

داد مي زنم : مادر!  

ـ خودت خواستي بگويم .  

ـ من کي گفتم روي زن مردم نشان بگذاري ؟  

ـ خوبه ، خوبه ، براي من ديگر تاقچه بالا نگذار! به قول عمه بزرگه ات : «باران آمده و ترک ها را پوشانده .»  

ـ حالا بالاخره مي روي سر حرف خودت يا تو هم مثل اين تقي ...؟  

ـ بيچاره تقي ، تا بوق سگ بايد جان بکند تا شکم اين وامانده ها را سير کند. کي ديگر ناي حرف زدن دارد؟  

يک چاي ديگر براش مي ريزم و ساکت مي نشينم تا مگر خودش شروع کند. شروع هم مي کند:  

ـ خوب نمي خواهد لب ورچيني . برات مي گويم ، گرچه نمي دانم اين ها را براي چي مي خواهي .  

پابه پا مي شود، جرعه اي چاي مي خورد، مي گويد: پنجم ماه رمضان بود، مهرم را بريدند. شب بيست و هفتم هم 

عقد کردند. شام روز عيد روزه هم جهاز را بردند. روز عيد هم عروس را بردند. تمام شد.  

مي گويم : مادر از عقدت داشتي مي گفتي .  

ـ من که گفتم . بيست و هفتم که شد خوانچه هاشان را دادند آوردند. طبق کش ها مي آوردند. پنج دري دايي 

ميرزاعلي شد مردانه . اتاق پشتي اش هم زنانه . من را هم برده بودند حمام ، وسمه و اين ها هم گذاشته بودند. يک 

آينه قدي هم جلو من گذاشته بودند. صيغه که خواندند داماد آمد پهلوي من نشست . زيرچشمي نگاهش کردم. 

همه اش گفته بودند شکل حاج ابوالقاسم است . من اين طوري نگاهش کردم ، زيرچشمي . يک پالتو شيک پوشيده بود. 

صورتش هم مثل حالاش بود، يک کم جوان تر. من نگاهش کردم ، با خودم گفتم : «چرا پيشاني اش اين قدر 

بلندست ؟» جلو سرش بود، مثل حالاش مو نداشت . تو هم به او رفته اي . مي بيني که . دوستش داشتم يا نه ؟ 

راستش اصلاً فکرش را نکردم. دو سال که من را گذاشت و رفت ، بعد که آمد، من خانـۀ بابام بودم. وقتي آمدم 

اين جا، پاش را که از پله ها گذاشت بالا، ديدم دستش را حنا گذاشته ، سرش را هم حنا گذاشته بود. 

دست هاش سرخ بود. من هم رفتم توي صندوق خانه ، کنار رختخواب هام که گذاشته بودند روي ميزم. وقتي آمد توي 

صندوق خانه که مثلاً دست من را بگيرد، زدم زير دستش و آمدم بيرون . اين فکر کرده بود که من غريبي مي کنم که دو 

سال نبوده . اما من حالا مي فهمم که بدم آمده بود که چرا خودش را اين جوري کرده .  

مي گويم : مادر، تو که باز همه اش داري چرخ مي زني ؟  

199                                                                                                                                

ـ خوب ، همين طور دارم مي گويم که يادم مي آيد.  

ـ داشتي از روز عقدکنان مي گفتي .  

ـ گفتم که . بابات آمد نشست پهلوي من . بعد هم چادر انداختند سر ما که مثلاً هم را ببوسيم . آکله بگيرند! من که 

نمي توانستم . اين کارهايي که زن هاي امروز مي کنند اصلاً من سرم نمي شد، يا همين بانو. به خيالت من خر بودم. 

زاغ سياه تان را چوب مي زدم. صداش را مي شنيدم ، درست مثل گربه ها وقتي بهار مي شود، مره نو مي کشيد. کرم از 

خودش بود، مادر.  

مي گويم : مادر، کاري به بانو نداشته باش .  

ـ مي شنگيد، مادر. حالا ديگر نه . خدا خيرش بدهد که دست از سرت برداشت .  

ـ من خودم تقصيرکار بودم ، مادر.  

مي گويد: حالا ديگر گذشته . خدا از سر تقصيرهات بگذرد (چشم مي بندد، لحظه اي فقط ). روز عقدکنان هوا سرد بود. 

از سر شب ننـۀ خدابيامرزم سيني گذاشته بود دورتادور حياط ، آب ريخته بود توشان . وقتي آمدند ديگر يخ بسته بود. 

شربت به شان داد. حنابندان هم مرا بردند حمام. دو سه نفر هم با من آمدند. دو پام را حنا بستند، مثل بته جقه ، 

گل به گل ، کله قندي کله قندي . يک چيزي بود شاخي بود، سوراخ سوراخ داشت . با نخ مي بستند. هر کسي داشت . 

سوراخ سوراخ داشت مثل آخوند تسبيح . مي پيچيدند دور پا. کنده کاري بود. جاي اين بته ها حنا مي گرفت ، بقيه اش 

نمي گرفت . سوراخ هاش يک کم بزرگتر از آخوند تسبيح بود. با نخ مي بستند. مي خواباندند روي پا، دورتادور پا 

همين طور نقش بته جقه مي شد، قشنگ مي شد. اما بابات که نديد، هيچ وقت نديد. فقط کارش را مي کرد و 

خورخورخور. عمه هات هم ، صبح که مي شد، مي گفتند: «اين هنوز شعور ندارد، شوهري نيست .» راستي ، دست ها 

را هم سرانگشتي حنا مي بستند، با نوک انگشت و نوک انگشت ، نقطه به نقطه . اگر کسي کار و بارش خوب بود، 

حمام را براش قرق مي کردند. ما خيلي که نبوديم . سربينه هم دايره و تنبک مي زدند، نه براي من . خود حمامي ها، 

دلاک و اوستاي حمام مي زدند. بعدها ديدم که مي زدند. براي من نزدند. پول مي خواستند، کله قند مي خواستند. ما 

نداشتيم که بدهيم . مُقَلِد و اين ها توي حمام رسم نبود. مقلد براي مردها بود، وقتي داماد را حمام مي بردند. هيزند 

از بس اين مردها. سر در حمام را هم چراغان مي بستند، آينه و قرآن مي گذاشتند.  

ساکت مي شود، روسري اش را برمي دارد، تا مي زند و مي گذارد توي ساکش . موهاش را هم با دو پنجه اش خار 

مي کند، پابه پا مي شود: بايد بروم ، مادر. حالا اين علي مي آيد هار و هور، انگار که کوه کنده .  

ـ بابا که هست .  

ـ خوب ، هست ، اما همه اش چشمش به در است . حالا اسير من شده ، ديگر از ها و هوس افتاده . حقش است ، 

مادر. چقدر خوب است از دستش کشيده باشم ؟  

ـ بعدش چي شد، مادر؟  

ـ بعد چي ؟  

ـ بعد از حنابندان ؟  

ـ از حمام که آمديم بيرون ، نان مان را خورديم . برف هم آمده بود. اين ها که حالا مي آيد، برف نيست . آن قدر برف 

مي آمد که توي اندروني دايي ميرزاعلي ، اگر مي خواستيم از اين طرف برويم به آن طرف ، از وسط ديوارهاي برف 

مي رفتيم . يک دسته عصر آمدند، يک دسته صبح آمده بودند. دستـۀ مردها آمدند و يک دسته زن . من را بردند،عروس 

بودم يعني . مرده شورم ببرد! بعدش من را بردند، از بازارچـۀ صراف ها مي بردند. مردها يک آينه قدي جلوجلو 

مي بردند، يک شمع بلند هم جلوم بود. شمع گچي همين هاست که حالا هم هست . شمع هاي آن روزها همه اش 

200                                                                                                                                

از پيه بود و چربي . توي همين صندوق خانه گذاشته بودمش . ما خوابيده بوديم . هي تيليک و پيليک صدا مي آمد. بابات 

رفت از همين مهتابي رضا را صدا زد. شب بود؟ نصف شب بود؟ نمي دانم . از پايين آمدند گشتند، مهتابي را گشتند، 

روي آن يکي پشت بام را نگاه کردند. تا صبح باز صدا مي آمد. صبح نمي دانم چه کار داشتم ، رفتم در صندوق خانه را 

بازکردم. گربه هه پريد بيرون . بابات که براشان تعريف کرد، همه شان خنديدند. شمع قدي را خورده بود، مادر.  

مي گويم : مادر، از عروسي ات مي گفتي .  

ـ خوب ، من که داشتم مي گفتم .  

ـ بله ، برف بود ...  

ـ آره ، ديگر. يک کوه برف بود. من کفش پاشنه بلند پام بود، قدم شده بود اندازۀ علم يزيد. سر راه مي گفتند: «واي ، 

عروس چه قدي دارد!» مادرجون گفت : «عصا، موسي ، کير کوکومه ، تو چش همه .» اين را مي گفت تا کسي 

چشمم نزند. بعدش هم يکي از جوان ها که روي پشت بام بود، برف پارو مي کرد، گفت : «حالا يک پارو برف مي ريزم 

سر عروس .» ننه ام گفت : «آخر چرا، بي مزه ؟» من هم خنديدم ، يواشکي . خوب شد کسي نديد، اگر نه مي گفتند: 

«عروس مي شنگد.» يا شايد: «حتماً با اين جاهل جوان ها سر و سرّ دارد.» حالا بالاخره رسيديم اين جا، توي آن اتاق 

پسرعمه رضااين هات که تقي با زاد و رودش رفته نشسته که من را مثلاً بزک کنند. خانـۀ عروس حنابندان بود، 

اين جا بزک کردند که مثلاً اتاق داماد است . الکي . اتاق بابات همين بود که هست . همه اش را زده به کير گاو يا آن 

عموحسين ات خرج آن کوکب کرد. تنبان سرخه بود ديگر.  

مي گويم : مادر، با کوکب ديگر کاري نداشته باش .  

ـ راست مي گويي ، مادر. او هم کشيد، خيلي از دست عموت کشيد.  

ـ از بزک مي گفتي .  

ـ رسم بود، مادر. پيشاني را، از اين جا تا اين جا يک تخته آبي مي کردند، ابروها را هم وسمه مي گذاشتند، بعد هم 

خال و نيم خال سفيد و صورتي اش مي کردند. اول لنگه به لنگه کردند. دوست داشتند پيوسته باشد، کماني 

درستش مي کردند. نمي دانم کدام عمه ات خبرش را برد براي بابات . آمد دم در، داد زد: «من اين طور دوست ندارم. 

پاکش کنيد!» آن ها باصابون و پنبه پاک کردند، بعد هم بردند سر همان منبع پشت چاه ، توي آن سرما، صورتم را 

شستند. اما عوضش موهام را فر زدند. فر دسته چوبي بود، مي گذاشتند توي آتش و پايين موها را فر مي زدند. 

پشت گيس هام را بافته بودند، زلف هام را فر زدند. سر بافه ها را هم زنگوله مي گذاشتند. خيلي که قر داشتند، 

سرگيسي مي گذاشتند: موهاي خودشان را مي بافتند، و بعد موي يکي ديگر را مي بافتند سرش ، تا موها بلند 

بشود. دورتادور هم زنگوله مي گذاشتند. دورۀ من ديگر زنگوله رسم نبود. خاله شازده ات يادم است که زنگوله داشت ، 

دورتادور. من سه چهار سالم بيشتر نبود. يادم است . حاجي که مرد، او هم تنها شد، دق کرد، مادر. وقتِ نداريِ ما 

خيلي کمک حال مان بود، صلـۀ ارحام سرش مي شد. عروسي که برگذار شد آمديم توي همين اتاق ، يعني مثلاً 

حجله . تا ده پانزده شب هم تصرف نشدم. هر روز صبح هم اين عمه کوچکه ات سرکوفتم مي زد که : «به تو هم 

مي گويند زن ؟» مي ترسيدم و نمي گذاشتم ، او هم تا بگويي چه ، تمام بود؛ خرش که از پل مي گذشت مي رفت 

مي گرفت مي خوابيد. خورخورخور! چهل و چند سالش بود، کون دنيا را سوراخ کرده بود، آن وقت گناه او را گردن من 

مي انداختند، گوشه و کنايه مي زدند، آن هم به يک دختر معصوم که هنوز عادت هم نشده بود. بعدها زن شدم ، خيلي 

بعد از اين که خير سرش کارش را کرد و رفت خوابيد. من خون خالي بودم. دلاک يا مادرم ، يادم نيست کي ، به م 

گفته بودند وقتي مرد مي آيد طرفت ، بايد زود بلند شوي بنشيني و سرفه کني ، وگرنه خون مي رود بالا، آن وقت 

مي گويند: «دختر نبود.» من هم کردم ، از ترسم . باز خدا خيرش بدهد که مثل اين پسر خواهرش ، رضا، نکرد. اين 

عروس عمه ات که پس و پيشش يکي شده . نشسته مثلاً حرف مي زند، يک دفعه باد ازش درمي رود. دخترش حتي 

مي خندد. او هم شروع مي کند به رضا بد و رد گفتن که : «الهي به زمين گرم بخوري مرد، که ناقصم کردي .» حالا تا 

بگويي چي ، دنبال کونش راه مي افتد، مي رود خانـۀ اين و آن تا وقتي رضا ختنه اش را کرد يک چيزي هم پر چادر اين 

بگذارند. پولش خوبه ، اما آن جاش نه .  

201                                                                                                                                

مي گويم : مادر، همه اش همين بود؟  

ـ پس مي خواستي چي باشد؟ ساز و نقاره بزنند؟  

ـ يعني همه همين طورها بودند، همـۀ عروس ها؟  

ـ خوب ، يک طورهاي ديگر هم بوده ، حتماً. مثلاً سر عروسي همين عالم با اين درويشِ شما، من تو را داشتم و 

حسن مادرمرده را. تو همه اش چهل روزت بود. گذاشته بودمت پشت آينه قدي عروس . خواب بودي . وقتي همه را دِه 

و دِه بيرون کردند، من دست حسن را گرفتم آمدم بيرون . بعدش فهميدم که تو توي اتاق عروس و داماد مانده اي . به 

ننه ام گفتم . گفت : «اگر گريه بکند، عروس و داماد فجئه مي کنند.» فجئه مي گفتند. بعد مادر خدابيامرزم چهار 

دست وپا شدند و من پام را گذاشتم روي پشتش و رفتم بالا که ببينم تو کجايي . از بالاي پرده که نگاه کردم ، از يک 

شيشـۀ اين پنجره خورشيدي ها که سفيد بود، ديدم عالم نشسته روي اين صندلي و جناب اتابکي هم روبه روش ، 

روي اين صندلي . بعد داماد جوراب عالم را درآورد، انداخت روي شانه اش .  

ـ چرا؟  

ـ رسم بود، شايد هم مزه مي انداخت . بعد هم آن يکي را دولا شد و درآورد و انداخت روي آن يکي شانه اش . تا که 

مثلاً رفتند که نمي دانم چي ، من جستم پايين . دلاکه که آمد بيرون ، ننه ام به ش گفت ، او هم گفت : «خدا کند بيدار 

نشود.» بيدار نشدي ، مادر.  

مي گويم : مادر، پس کي عادت شدي ؟  

ـ کي اش درست يادم نيست . سرد بود، آب همين منبع که پشت چاه بود، يخ بسته بود. يادت که هست ؟ چاه را 

حالا کور کردند. رضا هم دم به ساعت پيغام مي دهد که لوله کشي کرديم سهم بدهيد، برق کشيديم سهم بدهيد.  

مي گويم : من اين جام ، مادر. مي دهم .  

ـ خدا عمرت بدهد، مادر. من که ندارم. دستم تنگ است . آن حسن هم که آن جاست . من ام و اين شندرغاز علي . باز 

به غيرت اين يکي .  

مي دانم دست آخر آمده است تا براي درد بي درمان دخترهاش چيزي بگيرد. مي گويم : باشد، مادر. من که حرفي 

ندارم. جز شما که کسي را ندارم.  

ـ خدا خودش چارۀ اين مرد را بکند، همه اش دنبال کون اين لوشني ها بود.  

ـ لوشني ؟  

ـ همين بچه مزلف ها را مي گويم . براي همين هم نمي توانست . انگار که تا آن وقت با زن جماعت طرف نشده بود. شايد 

هم شده بود. خودش مي گفت : «نشدم.» بعد گفت : «شدم.» خدا خودش عالم است . ما که از کار اين مرد سر 

درنياورديم .  

مي گويم : مادر، حجله ات کجا بود؟  

ـ همان جا، توي آن سه دري رضا. مال عموحسين ناکامت بوده ، بعد اين رضا هي به ش پول دستي داده ، نمي دانم زير 

و رو کشيده ، حساب و کتاب براش ساخته ، از چنگش درآورده . اما خوب ، دل رحم هم هست ، به خاطر آبروي فاميل 

داده بود به بابات که مثلاً اتاق داماد است . حالا هم که داده به اين تقي ، مفتي هم نداده ، کرايه اش را مي گيرد. اين 

بانو هم که حالا پس مي رود، پيش مي رود مثل گربه براش هي بچه مي زايد. باباشان کي است ؟ خدا عالم است . از 

تو که انگار خيري نديد.  

202                                                                                                                                

ـ مادر!  

ـ به تريج قباتان برخورد؟  

ـ از حجله تان مي گفتي ؟  

ـ آخر مادر، اين ها به چه درد تو مي خورد؟  

از دهانم درمي رود: مي خواهم بنويسم شان .  

ـ روزنامه اش کني ؟ کتابش کني ؟  

مي گويم : مادر، مي بيني که ؟ من باز برگشته ام به اين جا. چرا؟ حسن مان هم آن جاست . نبايد بفهميم که چه 

مرگي اش هست ؟ خوب ، مي خواسته دنيا را عوض کند، نمي دانم با جبر تاريخ همسو شود، آن هم با يک قبضه ... لا 

اله الا الله !  

ـ اين حرف ها چيه که مي زني ؟ اسلحه اش کجا بود بچه ام؟  

ـ خوب ، نداشت . قبول . اما مگر فقط اين يکي است ؟ عموحسين چي ؟ کجا رفت ؟ يا آن کوکب که حالا، آن هم شايد، 

توي ديوانه خانه است ؟ عمه ها هم هستند، آن عمه رباب که تا بگويي چي ، مي آيد گوش مي ايستد و هي هم از بابا 

بد مي گويد که جهاز و جامه براش نگرفته و همه اش دوره بوده و خودش با دوخت ودوز يک مس و تسي جور کرده .  

ـ غلط کرده ، مادر! بيايد جلو من بگويد تا بگذارم کف دستش . پس آن پول قلنبه ها که مي گذاشت کف دستش چي 

بود؟  

ـ وقتي دختر سرخانه بوده چي ؟  

ـ آن را من نمي دانم . بابات هم که ماشاءالله ، صد ماشاءالله ، اهل حرف و نقل نيست ، هيچ وقت نمي گويد که چي بود 

يا چي شد.  

ـ خوب ، حالا اول از اتاق حجله ات بگو.  

ـ يعني جواب اين نمي دانم چي ها را مي خواهي از حجلـۀ من و بابات دربياوري ؟  

فرود مي آيم ، مي دانم که اگر بو ببرد که چه مي خواهم بکنم ، ديگر نخواهد گفت . مي گويم : آن حرف ها را ول کن ، 

مادر.  

بعد آرام مي گويم : داشتي مي گفتي .  

ـ چه حجله اي ، مادر؟ کاش گورم مي شد. ننه اماين ها آمده بودند آن اتاق رضا را ديده بودند و براش پرده دوختند، دو تا 

هم قاليچه به م دادند. بابات هم داشت . بعد همه اش را فروخت . يکيش را خودم دادم به همين رضا. حالا هم هنوز 

دارد، همان بود که مثل يک تکه جل مي انداختند توي ايوان ، زير پاي عمه ات . همين ها بود. اتاق فرش بود. مرا که 

آوردند بردند توي همان اتاق ، بزکم کردند، يک تور نقده هم سرم انداختند. اصل بود. نقده مثل مليله است . اصلش 

هست ، بدلش هم هست . مال من اصل بود. حالا مال کي بود؟ يادم نيست . چادر مشکي هم سرم بود، کدري . 

پيرهن هم تنم بود. ما پيرهني بوديم ، مادر. مَشتي بوديم ، شليته نمي پوشيديم . عمه و همين عروس عمه صغرات 

شليته مي پوشيدند. کوچک بود، شلوار زيرش مي پوشيدند. اما پيراهن شان کوتاه بود،آستين نداشت ، چاک داشت . 

وقتي راه مي رفتند نافشان پيدا بود، وقتي هم مي نشستند، ناودان شان . چاقچور هم مي پوشيدند. نصفه اي داشتيم 

203                                                                                                                                

و بلند که تا زير ران مي رسيد. پارچـۀ دبيت مشکي بود. ننـۀ خدابيامرزم داشت . وقتي مي آمد سرم بزند، مي گفتم : 

«مادر، چاقچورتان را دربياوريد.» مي گفت : «من که بايد زود بروم.» من نداشتم . کت و دامن هنوز رسم نبود، 

نيامده بود. من آن بالا که نشستم ، چادرم را برداشتند. روسري سرم بود، با سنجاق ته مهره زير گلو مي بستيم . يک 

نفر هم اين طرفم بود، يکي هم آن طرفم . بعد آن تور نقده را انداختند سرم. هي هم مي زدند و مي خواندند: «يار 

مبارک بادا.» مرده شورم را ببرند! جهاز و جامه ام را دورتادور چيده بودند. از هرچي بگويي داشتم . ميز پايه بلند داشتم ؛ 

سماور زرد. دو تا جام داشتم . يکيش را دادم به همين اختر. شوهرش برد فروخت . حالا نمي خواهد حرفي به ش 

بزني . مرد است ، غرور دارد. آينه هام را هم بند کرده بودم به ديوار. يک قوري قرمز داشتم ، آن را هم دادم به اقدس . 

گمانم گذاشته براي دخترش . اين يکي حواسش جمع است ، به خودم رفته ، مادر. لحاف داشتم صوف . صورتي بود. 

سبک تر از ساتن است . يک دست هم رختخواب داشتم ، يک جفت پشتي . روي رويه اش زري بود، رنگش سبز بود، 

مثل ماهوت . با زري روش ــ گفتم ــ گل و بته انداخته بودند، مثل شاخه هاي جعفري . ديگر چه بگويم ، مادر؟ هر تکه اش 

يک طوري شد.  

مي گويم : مي دانم ، مادر، آن دفعه گفتي . دو تا ليوان يخي هات را که مانده بود همين پري بلاگرفته برداشته و برده 

که : «سهم من چي مي شود؟»  

ـ همين ها که نبود، مادر. يک دست ليوان داشتم ، آنتيک بود، کهنه چين ها خوب مي خريدند، ندادم. دادمشان به اختر. 

آن ها را هم شوهرشان بردند فروختند. مجري نقره داشتم ، ميز نقره . قرض کرده بودند، از زن ميرزاعلي . بعد که بابات 

سر سه ماه گذاشت و رفت ، ننـۀ خدابيامرزم آمد بردشان . يک چراغ يخي هم داشتم که نمي دانم کي خودش را 

همان شب عروسي زد به ش ، افتاد جيرينگي شکست . همين عمه رباب ات بود، گمانم . دل شان بد شد. از کرمش 

شکستش . از بس حسود است . قليان هم داشتم . هنوز دارمش . گاهي که ياد مادر خدابيامرزم مي افتم ، 

مي شورمش ، آبش مي کنم ، دو تا برگ گل مي اندازم توي آبش . تنباکوي حَکام هم که دارم ، براي روز مبادا. دو تا گل 

آتش با آتش گردان خودم که توي آن گنجه است ، روشن مي کنم و مي نشينم دو تا پک مي زنم به ياد مادرم. من که 

دودي نيستم . اما خوب ، دل آدميزاد است ، گاهي هوس مي کند. گريه مي کنم . مي گويم :«کجايي ببيني ؟» براش 

مي گويم که چي شده ، تو چه کار مي کني ؛ يا آن حسن که حالا خدا عالم است کجاست ؛ يا چي مي کشم از دست 

اين علي که سر به جانم کرده ، ازم زن مي خواهد.  

مي گويم : مادر، حالا را ول کن !  

مي گويد: همين قليان که نبود. سرش نقره بود، کيويجـۀ نقره داشت . اين ها را هم دادم به همين اختر، عرضه 

نداشت ، داد به شوهرش ، برد فروخت .  

ـ کيويجه ديگر چي بوده ؟  

ـ پس شماها توي اين دانشکده ها چي خوانده ايد؟ (انگشت اشاره اش را به دو لب مي گيرد) اين که مي گذاريم توي 

دهان سر ني است . خوب ؟ بعد پايين ترش يک چيزي است ، قد يک بند انگشت ، طلايي است ، نقره طور است . مال 

من نقره بود.  

مي گويم : از عروسي ات مي گفتي .  

ـ خوب ، شام دادند. يک شب که بيشتر نبود. مردها خوردند و رفتند. توي اتاق عروس عمو خوردند. بعد هم براي زن ها 

سفره انداختند، از اين سر اتاق تا آن سر. راستي شش تا هم سيني داشتم . عصر بندرتختي ، فرداش ، که بابات چاي 

مي ريخت ، من استکان نعلبکي ها را مي گذاشتم توي همان سيني ها و دوره مي دادم. دادم به همين اقدس . خدا 

خيرش بدهد. هنوز هم دارد. بابات چاي مي ريخت و من با سيني چاي را دوره مي دادم. هر کس که چاي را 

مي خورد يک پولي مي گذاشت گوشـۀ سيني . يک عالمه پول جمع کردم. بابات يک هفته نشده زد به جيب . بي کار 

بود ديگر. عصر به عصر که مي شد سماور را من زغال مي کردم و دو تا گل آتش مي انداختم توش ، تنوره هم سرش . 

حضرت آقا هم قوري چيني گل سرخي من را لب به لب چاي مي کرد و کس و کارش را صدا مي زد. من هم هي بايد 

چاي مي ريختم ، مي گذاشتم جلو آن ها. گز تعارف مي کردم به عمه هات ، به اين رضا و يا شوهر خدابيامرز رباب . يک 

گرام هم داشت ، از آن قديمي ها که روش عکس سگ بود، کوک مي کرد و صفحه مي گذاشت ، هي قمرخانم يا 

204                                                                                                                                

نمي دانم کي برامان مي خواند. اين عمه هات هم چپ و راست به من گوشه مي زدند که : «فقط هيکل بزرگ کرده ، 

زن که نيست !»  

ـ آخر چرا؟  

ـ چه گفتن دارد، مادر، اين چيزها؟  

ـ که هنوز دختر بودي ؟  

ـ من که گفتم .  

ـ آخر چرا؟  

ـ چه مي دانم ، مادر. رسم بود دلاک مي آمد عروس و داماد را دست به دست مي داد، نمي دانم آن جاي دخترها را 

نشان مي گذاشت با يک ذره پنبـۀ گلاب زده . عروس عمه صغرات از بس اين رضا هول بوده ، پيش و پسش را يکي 

کرده بود. چکيدۀ گل سرخ به بدنش ريخته بودند تا جوش بخورد. دکتر که نبرده بودندش . حالا هم که داماد دارد، آبرودار 

است ، هي ازش صدا مي آيد، هر چي پاشنـۀ پاش را مي گذارد آن جاش ، چاره اش نمي شود. خدا حکم اين رضا را 

بکند! يکي بگويد: «آخر مرد، خير سرت ، مگر يک الف دختر، مثل برگ گل ، پري بلنده است که هنوز هيچي نشده 

مي خواستي ...؟» خدا از سر تقصيرش نگذرد! بابات هم يک طور ديگر، مادر. کارهاشان را مي کنند، بعد مي افتند به 

فکر زن گرفتن . تازه ، بابات دلاک را هم بيرون کرد، يعني که بلدم. خوب ، بعد از عقد هي گفته بودند: «عروس نبايد داد 

بزند، جيغ بزند. آدمها پشت در ايستاده اند، مي شنوند.» بعد اين عمه رباب ات تا من را مي ديد گوشه مي زد که : 

«نکند عروس ، دختر نيستي که اين قدر ناز مي کني ؟» کسي هم نبود که ازش بپرسم چطور مي شود زن شد. 

دايزه محترم هم فقط دو شب ماند، بعد هم رفت . بابات هم که حرف نمي زد. هنوز هم هيچ چي نشده ، اسم من را 

گذاشته بود، ننه حسن ، يا اصلاً حسن . بالاخره يک شب ديگر شد، شايد هم گفته باشم : «بگذار هرچي مي خواهد 

بشود، بشود.» از بس اين عمه هات مي گفتند: «زن که نيست ، پستان هم که ندارد.» بعد من هم جلدي بلند شدم 

نشستم و سرفه کردم. صبح هم دستمال ها را پيچيدم توي بقچه انداختم توي اتاقش . نمي دانم چرا شش تا 

دستمال حتماً مي گذاشتند. مي گذاشتند توي سوزني . بردم انداختم جلوش . بازش کرد و وقتي ديدشان ، خون 

خالي بود، کل زد و بلند شد بوسيدم و هي قربان صدقه ام رفت و هي کل زد. من فقط گريه مي کردم. خوب ، من هم 

شدم زن . ديگر هم کسي برام تاقچه بالا نگذاشت ، اما زخم زبان ها باز هم بود.  

ـ بعدش چي شد؟  

ـ خوب ، دلاکه را خبر کردند، آمد برداشت رفت خانـۀ ما به ننه ام نشان بدهد. شش تا دستمال بود: چهار تاش را تا 

مي کردند، يعني مال عروس . دو تاش هم سه گوش بود. سه گوش هاش مال آقاداماد بود، مثلاً يک سوزني هم 

داشت که اين ها را مي گذاشتند توش تا به لحاف پس ندهد.  

ـ بعدش چي شد؟  

ـ بعد کي ؟  

ـ بعد شب عروسي ؟  

ـ فرداش که گفتم ، بندرتختي بود. روز بعدش هم دايزه محترم رفت . ما هم آمديم توي همين اتاق . چيزهام را من توي 

همين اتاق چيدم ، همين جا هم زن شدم ، گفتم که . پيش از ظهرش همه آمدند اتاق ما، همين بالا، دورتادور 

نشستند، جواهر هم مي برد نشان شان مي داد. حالا هم همين طور است . مي برند نشان مي دهند که اين ها مال 

عروس است . گل گاوزبان با نبات دم کردند دادند خوردم. ديگر از خاگينه با عسل که از خانـۀ عروس بايست مي آوردند 

خبري نبود. من اين کارها را براي خواهرهات کرده ام ، سه بار. اما اين جا راستش اشتباه شد، مادر. جواهر، همان 

دلاکه ، عصرش انگار برده بود خانه مان و مُشتُلُق اش را گرفته بود. خوب ، ديگر چيزي نمانده ، مادر. تو را من توي همين 

205                                                                                                                                

اتاق زاييدم. اختر هم آبادان به دنيا آمد. حسن مان کرمانشاه به دنيا آمد، خانـۀ ننه مصري . خوب ، ديگر براي امروزت 

بس است . من حالا ديگر بايد بروم. اين علي تا حالا حتماً آمده ، هار و هور. طلبکار هم هست . خوب ، نان آور من حالا 

اوست . بابات که براي بازنشستگي اش چيزي نمي گيرد، کون نشيمن که نداشته ، که مثلاً سي سال سابقه داشته 

باشد. اين هم از بخت من است .  

پا دراز مي کند، شلوارش را توي جوراب سياهش مي کند و بند جوراب هاش را مي کشد تا بالاي زانوهاش . بلند 

مي شوم ، هفتگي اش را از توي جيبم درمي آورم و با هزار خواهش مي گذارم توي مشتش . مي گويم : «مواظب بابا 

باش ، حالا ديگر گذشته .»  

ـ آخرش همين برام مي ماند، مادر.  

و مي رود، اول هم باز سري به عمه بزرگه مي زند و بعد به عمه رباب . چيزي هم به او مي دهد. خودش گفته است : 

«ثواب دارد، مادر. از بابات که خيري نديده . بيوه هم هست ، اسير دست عروس هم شده .» باز هم سفارش مي کند: 

«نان به عمه بزرگه ندهي ، مادر. براش زهر است ، همـۀ تنش باد کرده . ولي حتماً برو سري به ش بزن .» به سه دري 

هم سرمي زند، يکي يک مشت هم نخودچي کشمش توي جيب زاد و رود بانو مي کند، با تقي هم حتماً جر و منجر 

مي کند که : «اين چه شکل و قيافه اي است به خودت گرفته اي ؟ برو معالجه کن ، مرد!» و بالاخره هم مي رود که باز 

پاي پياده برود تا ميدان پهلوي . از آن جا هم مي اندازد توي اين کوچه و آن کوچه تا برسد به خانه اي که اجاره کرده اند 

از پسرعمو غلامرضاش و حالا ديگر خودش است و ميرزامحمودش و اين علي که سر به جانش مي کند که بروند 

براش خواستگاري ، روآور هم نمي شود که خود آقا، به قول مادر، بالاخره دختر کدام گداگشنه را زير سر گذاشته .  

من هم مي روم بيرون ، يکي دو سيخ کباب کوبيده مي خورم. بعد هم برمي گردم. اول هم سري به عمه بزرگه 

مي زنم . پسرعمه رضا هم هستش با زاد و رودش . خودش چاق شده ، سرخ و سفيد. يک عرقچين هم گذاشته مغز 

سرش . کنار عمه مي نشينم . حالي مي پرسم . فقط سري تکان مي دهد، لحافش را هم پس مي زند و پاهاي 

بادکرده اش را نشانم مي دهد، بعد هم شکمش را. عروس عمه صغرا مي گويد: آب آورده ، حسين آقا. از بس نان 

مي خورد. تا من پام را بگذارم بيرون ، مي رود سر سفرۀ نان و يک نصفه نان مي خورد، يک نصفه هم مي برد زير 

لحافش قايم مي کند.  

عمه فقط سري به نفي تکان مي دهد. مي پرسم : مگر مي تواند تا آن جا برود؟  

به راهرو آن طرف و بعد به صندوق خانـۀ ته اش اشاره مي کنم .  

ـ چرا نتواند؟ خودش را مي سراند روي زمين . تازه ، نان که کش و مني نيست ، دانه اي مي خريم .  

به عمه نگاه مي کنم . باز سر تکان مي دهد. تا يک پياله چاي بخورم ، يکي مي آيد دنبال رضا. حتماً باز بايد برود ختنه 

بکند، يا سر بيماري را اصلاح کند. کيفش را برمي دارد، و کتش را به دست مي گيرد. هنوز هم پا توي کفش هاي 

پاشنه خوابيده اش نکرده که عروس عمه صغرا تر و چسب دنبالش راه مي افتد. دختر دمبخت شان هم بلند مي شود، 

چادر سر مي کند، مي گويد: پس من هم رفتم خانـۀ آبجي ام.  

مي مانم من و عمه و آن توله سگ رضا که هي از در و ديوار بالا مي رود و غش غش مي خندد. مي گويم : بيا، اين را 

بگير، برو يک چيزي بخر.  

تا مي رود، عمه اشاره مي کند که کمکش کنم . مي کشمش بالا تا پشت به ديوار بدهد، يک متکا هم مي گذارم 

پشتش . سري تکان مي دهد و لب مي جنباند.  

بعد هم دست مي کند آن زير، نمي دانم کجا، يک کاسـۀ لعابي پر از خرده نان مي دهد به من و به بيرون اشاره 

مي کند. نان ها را مي برم ، مي ريزم براي گنجشک ها. مي آيند و هي توي سايـۀ انار نک به زمين مي زنند. ننشسته 

عمه اشاره مي کند به بيرون و اون اوني مي کند. مي دانم باز کلاغي آمده که بايد کيش اش بدهم .  

206                                                                                                                                

مي روم و کلاغ را فراري مي دهم ، حتي خم مي شوم که مثلاً مي خواهم سنگي بردارم تا از روي کنگره هم بپرد و 

برود. هنوز ننشسته ام که باز مي آيد. گنجشک ها هم هستند. عمه باز اوني مي کند و با ابروهاش اشاره مي کند به 

زير درخت انار. مي گويم : آخر عمه ،کلاغ هم به اندازۀ شکمش مي خورد، بيشتر که نمي تواند.  

سر تکان مي دهد و نچ نچ مي کند. نگاه مي کنم و مي بينم که حق با عمه است . چه تندتند هم مي خورد. از پهلو 

تکاني مي خورد، بالي تکان مي دهد و گنجشک ها را مي پراند. باز مي روم و مي پرانمش . کارم همين است . بعدش 

هم باز توله سگ رضا پيداش مي شود و من هم بايد بلند شوم سري به عمه کوچکه و پسرعمه احمد بزنم . 

عمه کوچکه مي گويد: اين هم آخر عاقبت يک عمر نماز و روزه .  

به اتاق خواهرش اشاره مي کند. پسرعمه مي گويد: کفران نعمت نکن ، ننه . خدا هر چي بخواهد همان است .  

سبزي فروشي دارد، زير بازارچـۀ مسجد حکيم ، اما پسرهاش کاري اند. هر کدام را سر يک کاري گذاشته . دخترش 

هم که رفته سر خانـۀ بختش . حالا آن ها هستند و اين زنگولـۀ پاتابوت ، به قول عمه ، که آن طرف پتـۀ چادر به سينـۀ

عروس عمه چسبيده است . مي گويم : عمه ، چرا عمه بزرگه حرف نمي زند؟  

ـ بازي اش است ، حسين جان . از اولش هم همين طور بود، مثل بابات . اين دو تا نه انگار زبان دارند. تمام سر و سوت 

مردم را شب که مي شد، خدابيامرز رجبعلي به ش مي گفت ، صبح که مي پرسيدم : «خوب ، چه خبر خواهر؟» فقط 

مي گفت : «خير.»  

پسرعمه مي گويد: پس مي خواستي به تو بگويد، تا تو هم به عالم و آدم خبر بدهي ؟  

ـ من ؟ مگر بي کارم؟  

مي پرسم : عمه ، بالاخره نفهميديد اين عموحسين ما چي شد؟  

آه مي کشد: من از کجا بفهمم ، عمه ؟ خودش بايد ردي مي گذاشت که نگذاشته . اين ها هم که مي بيني . آن بابات 

هم ماشاءالله ، ماشاءالله نه انگار برادري داشته . اگر آن ناکام ، عمو اسدالله ات ، بودش حتماً پيداش مي شد.  

ـ خوب ، شما بگوييد کجا دنبالش بگردم ، من مي گردم.  

آه مي کشد و باز يک چاي جلو من مي گذارد: حالا ديگر که حتماً هفت تا کفن پوسانده !  

ـ کوکب چي ؟ آن که هستش .  

ـ روز روزانش هوش و حواس نداشت ، چه برسد به حالاش .  

بعد هم بالاخره سري به پسرعمه تقي مي زنم . دو تا پسر و سه تا دختر دارند. پسرها آن روبه رو، دست ها روي زانو، 

نشسته اند. دخترها مي روند توي صندوق خانه و هي صداي پچ پچ شان مي آيد. عروس عمه بانو يا اين آخري را شير 

مي دهد يا پشت پتـۀ چادرش چيزي مي خواند و با آن دست گهوارۀ بچه را تکان مي دهد. وقتي بلند مي شود، 

مي بينم که حسين کرد مي خواند. چاپ سنگي است به قطع وزيري . کتاب هاي عموحسين است حتماً. تقي هم 

گلستان مي خواند يا بوستان و هر به چند دقيقه هم قوطي سيگارش را باز مي کند و يک نصفه سيگار مي زند سر 

چوب سيگار و فرت فرت دود مي کند. من هم سيگاري روشن مي کنم ، منتظر تا کي پسرعمه شروع کند. مي گويد: 

خوب ، بلند بشويد برويد دنبال بازي تان . دور نرويد، توي خرابه هم نرويد.  

به ساعتش نگاه مي کند: سر پنج بايد بياييد و بنشينيد سر درس و مشق تان .  

دخترها هنوز توي صندوق خانه اند. گاهي پقي مي زنند زير خنده . پسرعمه داد مي زند: خفه !  

207                                                                                                                                

بالاخره هم مي پرسد: خوب ، چه خبر، پسردايي ؟ چطور شد ياد ما فقير فقرا کرديد؟  

ـ وظيفه مان بود، پسرعمه .  

ـ بله ، معلوم است . اما اگر اين عصمت نگفته بود، عين خيال تان نبود.  

ـ اختيار داريد.  

باز هم سرفه مي کند. بانو غر مي زند: باز هم بکش ، پشت هم .  

ساکت مي نشينم و به گل قالي نگاه مي کنم و يا دست هام ، اين دست هاي گناهکارم که همين طور مي رفت از اين 

نرم و گرم و زنده تا آن جا که مي رسيد به ... بلند مي گويم : لا اله الا الله !  

مي گويد: بر منکرش لعنت ، پسردايي !  

مي گويم : بيش باد!  

و پابه پا مي شوم ، يعني که خيال دارم بلند شوم. پسرعمه مي گويد: بلندشو، زن . اين کتاب ها را اين قدر نخوان ، آخر و 

عاقبت ندارد.  

ـ پس بروم اين کتاب هاي جديد را بخوانم که همه اش از لنگ و پاچه حرف مي زنند، يا نمي دانم مي خواهند دوباره 

زمين را بکنند مرکز عالم ؟   

جا مي خورم. خوانده است يعني ؟ اين ها را من آن شب ها يا گاهي روزها توي آن دالان  تاريک که حالا ديگر يک لامپ 

به سقفش هست ، براي او نگفته باشم ؟ صداي پسرها که مي آيد، پسرعمه بلند مي شود، ترکه اي از توي تاقچه 

برمي دارد و مي رود توي حياط . حتماً هم اول ، پرس وجو نکرده ، يکي چهار ترکه مي زند کف دست شان . صداي جيغ و 

ويغ پسرها که بلند مي شود، مي پرسم : سر نوشته هاي من که نرفتي ؟  

صورتش را مي بينم : سرخ و سفيد است و باز روي پل بيني و کنار لپ راستش کک مک  افتاده ، انگار که باز آبستن 

باشد و باز هم با همان دو چشم سياه درشت نگاهم مي کند. سينه اش هم باز است . اما پتـۀ چادرنمازش را به 

مشت دارد و يک چشمش هم به در است . مي گويد: مگر نوبرش را آورده اي ؟ اين همه کتاب توي آن گنجه داريم .   

ـ خواهش مي کنم به اتاق من نرو.  

ـ اگر نروم که گند و گه از سرت بالا مي رود.   

ـ خواهش مي کنم .  

صورت و سينه اش را که با پتـۀ چادرش مي پوشاند، مي فهمم که بايد تمامش کنم . پسرعمه هنوز غر مي زند: 

پدرسوخته ها! ما هم بچه بوديم ، صبح تا شب فقط توکوني مي خورديم و صدامان درنمي آمد.  

هنوز ننشسته است که مي پرسم : عمواسدالله چي شد؟  

ـ من که يادم نيست ، نبودم اصلاً. مثل اينکه سرطان مي گيرد و به شش ماه نمي کشد که مي ميرد. يکي ، نمي دانم 

کي ، شايد هم پدر همين دخترعمو (اشاره مي کند به اتاقش که مدتي است درش بسته است ) انار براش مي آورد، 

مي گويد: «نمي خواهم ، مي روم آن جا مي خورم.» طفل معصوم.  

ـ از همين درخت که حالا هست ؟   

208                                                                                                                                

نگاهم مي کند: پس تو چي خوانده اي ؟ مگر يک درخت انار چند سال عمر مي کند؟ اين حرف ها مال پنجاه سال پيش 

است .  

مي پرسم : شما فکر مي کنيد کوکب هنوز زنده است ؟  

ـ من از کجا بدانم ؟ نرفته ام که . اين عمه ات رفته ، بعد که ديوانه ها تف انداختند توي صورتش ، ديگر نرفت . شايد هم 

بعدش باز رفته ، اما به ما روآور نشده . حرف که نمي زند. فقط هم من مي توانم به حرفش بياورم. يک دروغي سر هم 

مي کنم تا لجش در بيايد و راستش را بگويد. اين طور نگاهش نکن . همين يک پاره استخوان از همـۀ سر و سوت اين 

شهر باخبر است . وقتي بابام زنده بود، هر خبري مي شد فقط به او مي گفت . حالا هم که اين رضا هست . مي رود 

توي آن راهرو پشتي مي خوابد و هي با صغرا پچ پچ  مي کند. خيال مي کند که ننه اش خواب است . ما که مي داني 

امين مردمايم ، تا مي نشينند روي صندلي که مثلاً سري اصلاح کنند يا حتي ريش شان را بزنند، نمي دانم چرا ياد 

غم هاشان مي افتند. اين سينـۀ ما ...   

عروس عمه مي گويد: البته اگر شما بگذاريد.  

ـ مي دانم داغ دلت از کجاست ، خانم . من حرافم ، اين را خودم هم مي دانم ، ولي راز مردم را توي دلم نگه مي دارم. 

باورکن (به عروس عمه اشاره مي کند)، کشتيارم مي شود، لام تا کام اگر حرفي بزنم .  

عروس عمه مي خندد. کتابش را مي بندد، بلند مي شود، سري به بچـۀ توي گهواره مي زند، بعد هم مي رود توي 

صندوق خانه . تا مدتي فقط صداي کرکرشان مي آيد. پسرعمه مي گويد: خوب ، چه خبر؟  

ـ خبرها پيش شماست ، پسرعمه .  

ـ خوب ، بله . اما از آن پيرزن که آن جا خوابيده غافل نشو. همين حالاش هم مي داند توي اين شهر چه خبرست ، مثلاً 

دختر کي نمي دانم کجا لايي داده يا زن کدام مادرمرده اي کجاي پشتش يک خال گوشتي دارد اين هوا. مي خواهي 

همين حالا بروم به حرفش بياورم؟  

نصفه نيمه بلند مي شود. مي گويم : من که بايد بروم سر کارم.  

ـ حالا چي مي نويسي ؟  

صداي بانو از صندوق خانه مي آيد: چرت و پرت ، اوستاتقي ، غيبت .   

پسرعمه داد مي زند: تو از کجا مي داني ؟ مگر اين بچه است که به اتاقش مي روي ؟   

حالا توي درگاهي صندوق خانه ايستاده ، با صورت و سينـۀ پوشيده : مگر زن دايي همين چند ساعت پيش نگفت که 

هي از گذشته ها مي پرسد؟   

نفسي از سر فراغت مي کشم . چه جلتي شده اين بانو. هنوز هم خواستني است ، اما نه براي من که بايد 

احضارش کنم . پاک بايد بشوم و بعد که چهل روز و چهل شب چله نشستم و قوتم را رساندم به روزي يک بادام ، من 

مي دانم و اين دنياي دون . اين حرف ها حالا باشد تا بعد.   

باز هم مي روم دفتر. سندي مي نويسم . خرجي ام مي رسد، چيزي هم مي ماند براي پول دستي به مادر و يک صنار 

و سه شاهي هم براي روز مبادا. اين کارها که من بايد بکنم خرج دارد. قيد مليح را ديگر زده ام. حتماً باز نشاندۀ

کسي شده است که سري نمي زند. چه بهتر. گرچه دلم براش يک ذره مي شود، ياد آن آدابش که مي افتم ، هي 

مي روم توي کوچه ها قدم مي زنم و هي با خودم نه نه مي گويم تا خسته شوم. البته اگر خودش بيايد، ديگر 

نمي توانم نه بگويم . سري هم به مادر مي زنم يعني که ديگر نمي خواهد بيايي . هفتگي اش را هم مي دهم ، اما باز 

209                                                                                                                                

صبح جمعه پيداش مي شود، نرسيده مي رود به عيادت عمه ، بعد مي آيد بالا، اول هم جاروش را خيس مي کند و 

مي افتد به جان آن صندوق خانه ، تا بعد بيايد سروقت اين اتاق و آن راهرو و بعد هم هرچي آشغال جمع کرده ببرد تا 

پايين پله ها. اين بار دستداني را هم جارو مي کند. يک گل آب پاش هم کف اش آب مي پاشد تا بالاخره بيايد بالا  و 

بنشيند و روسري اش را بردارد، پنجه اي در موهاش بکشد، عينکش را با همان پتـۀ روسري اش پاک کند و حبـۀ قندي 

گوشـۀ لپش بگذارد و جرعه اي چاي بخورد. مي گويم : چه خبر، مادر؟  

مي گويد: اي مادر!  

مي گويم : کي ها را ديده اي توي اين هفته ؟   

ـ مگر مي رسم ؟ فقط رفتم خانـۀ دخترها. يک سري هم زدم به عالم خانم و آن جناب درويش شما. عمه خانم مريض 

است ، رفتتي است ديگر. حيف ! چه زني است ، مادر.  

و شروع مي کند از عمه خانم گفتن ، انگار که همـۀ سند وُبنچاق خانوادۀ آن ها پيش اوست و من که دل توي دلم 

نيست تا بکشانمش به همين ريشه اي که به آن بازگشته ام ، همين خانـۀ پشت بارو که از پشتش اصفهان من 

شروع مي شده و مي رفته تا نزديکي هاي پل شهرستان که انگار مانده از عهد ساساني است ، و جلوتر که مي آييم 

قلعـۀ طبرک است که انگار پوست نوشته هاي اوستاشان را آن جا مي گذاشته اند. جلوتر هم که طرف چپ من ، پشت 

به آن جا که بنشينم  ــ که نشسته ام ــ مسجد جامع است که هر تکه ايش مال دوره اي است : از ديوار بازمانده از 

آتشگاه گرفته تا برسيم به سلاجقه و خوارزمشاهيان ، نطامالملک و تاج الملک ، و بالاخره محراب الجايتو و محراب 

شاه سلطان حسين و حتي همين حالا که هي  دارند تعميرش مي کنند. ميدان شاه هم هست و آن دو تا پل . همه 

هم درون زهدان بارويي بوده که حالا اين آدمهاي رونده بر خط مستقيم از هم درانده اند، آغوش گشوده بر هرچه هرز. 

ديوار را هم بعدش بايد بکشم و ديواري هم به گرد هر آدم ، همان طور که به زهدان مادر بوده ايم ؛ نه اين طور عريان که 

هستيم يا من هستم که اين بانو مي تواند بيايد و بخواندم ، مرا بخواند. علامت گذاشتم و فهميدم. حالا ديگر 

نمي تواند، براي اين در وسط قفل تازه خريده ام. اگر يادم برود چي ؟ نبايد يادم برود.  

مي گويم : مادر، چرا هيچ وقت از بابات برام حرف نزده اي ؟  

ـ من که خيلي ازش حرف زده ام.  

ـ چه کاره بود، مادر؟  

ـ دلال قند و چاي و توتون بود. حجره داشت . ده دوازده تا شريک بودند. يکي مي گفت : «من توتون مي خواهم .» 

اين ها مي رفتند براش نمونه مي بردند، توي يک دستمال . دستمال توتون يا قند را مي آوردند توي خانه . اين دستمال 

ديگر مال خودشان بود. وقتي محتاج مي شدند، مي بردند مي فروختند، چه آن بابا مي خريد يا نمي خريد. بابام  انگار 

داماد سرخانه بود. اولش ما دروازه نو مي نشستيم ، وقتي که حسين ناکام مرد. من بچه بودم. وقتي زنده بود، حاجي 

براش يک چيزي آورد. لگن هم دست شان بود. بعد ديگر جانور از حلقش آمد. گمانم من که گريه کردم ننه ام بغلم 

کرد، اما ديدم که در خلوت را چفت کردند. خانه اندروني و بيروني داشت . ما توي خلوتش مي نشستيم . مال پدر و 

مادر مادرم بوده . نصف بيروني هم مال دايي ميرزاعلي بود. دورتادور خانه هم خيلي ها نشسته بودند: زن عموکوچکه 

بود، دايزه آغابي بي بود، دايي بود. همه داشتند از اين خانه . بعد رفتيم پشت بارو نشستيم . ما شبانه رفتيم 

نشستيم . به شما عرض کنم ، شبانه رفتيم نشستيم توي آن خانه . مدرسه بود. دو دست خانه بود. جوان هاي 

فاميل اثاث و  صندلي و ميز و تابلو و همه چيز را ريختند توي حياط بزرگه . ما هم پرده ها را زديم و قالي ها را پهن 

کرديم و نشستيم . صبح که آمدند ديدند، محصل ها ديدند که مدرسه نيست . دعوا شد، آن ها پيش بردند، مدير و 

معلم ها و فراش ها. به جاهاي مهم کشيده بود. آن وقت بود که رفتيم صراف ها. عمه اين هات همان جا آمدند 

خواستگاري من . همه اش هم مي گفتند: «پيشاني ات بلند بوده که تا ديديم پسنديديم .»   

مکثي مي کند، مي گويد: راستي اين مدرسه که گفتم بعدها مردم ريختند خرابش کردند. عموت انگار باعث اش بوده .  

مي گويم : داشتي مي گفتي .  

210                                                                                                                                

پا به پا مي شود، مي گويد: از اين گوشه و کنايـۀ عمه ات من خيلي برزخ بودم. تا يک شب که بابات يک پاکت آجيل ، 

پسته و اين ها، گرفته بود و آمد خانه . زير کرسي که  نشسته بوديم ، گفت : «اين پسته ها را مغز کن ، بگذار دهن من .» 

من هم گفتم : «خجالت نمي کشي با اين چروک هاي توي پيشاني ات .» همين شد، مادر. آقا باد کردند، قهر کردند. 

گفت : «فردا صبح با ربابه روانه ات مي کنم بروي خانه تان .» بعد هم تشريف بردند اتاق عمه رباب ات . من را مي گويي ؟ 

خيلي ترسيدم که ننه ام حتماً دعوام مي کند. مثل چيزي که به ميرزانصرالله عمه ات هم گفته بود، شکايت کرده بود. 

من هم از ترسم که مبادا اين ها باز گنده بارم بکنند، بلند شدم از پله ها رفتم پايين توي اتاق عمه ات . هنوز 

ننشسته بودم که ميرزا، خدا بيامرز، دعوام کرد که : «پانزده روز نشده ، خوب دُم درآورده اي ؟» بعدش  هم گفت : «تو 

که خوب دختري بودي . يک دختر خوب که نبايد به مردش اين حرف ها را بزند.» عمه ات هم باد کرده بود. خود بابات 

هم همين طور. خوب ، ما هم شاممان را خورديم و آمديم بالا. همان شب انگار تصرف شدم. صدا ندا که نکردم. 

مي ترسيدم. همين بود ديگر، مادر. ديگر چطور و چونش به چه درد مي خورد؟   

ـ ناراحتت مي کند؟  

ـ حالا ديگر که نه ، گذشته . اما خوب ...   

حرفي نمي بايست بزنم . سيگاري روشن مي کنم . آب سماور را مي بينم . بالاخره مي گويد:  

ـ بله ، ديگر. من را گذاشت آن سه کنجي (با دست اشاره مي کند) که سرم را اين طرف و آن طرف نکنم . همان شد، 

کارمان تمام شد. اما من نگران بودم ، فکري بودم که حالا که کارش را کرد، ولم مي کند و مي رود، مثل آن زنش .  

ـ کدام زنش ؟ مگر بابا قبل از تو هم زن داشته ؟  

ـ بله ديگر. من از حرف و نقل عمه بزرگه ات يک چيزهايي فهميده بودم. اسمش نمي دانم خديجه بوده ، يا سليمه . حالا 

هرچي . سه ماه نشده ، اين باباي خيرنديده ات مي گذارد و مي رود. يک خرجي هم براش مي گذارد. زن بيچاره هم هر 

روز صبح اين اتاق و آن راهرو را  جارو مي کرده . اسباب جهيزش را هم گردگيري مي کرده . بعد هم يک ديگ کوچولو بار 

مي گذاشته ، مثل خود من ، وقتي بابات گذاشتم و رفت . يک روز نمي دانم داشته چه کار مي کرده که چشمش 

مي افتد به يک تکه کاغذ که پشت آينه بوده . مي برد مي دهد به اين رضا که براش بخواند. آن وقت مي فهمد که بله ، 

طلاقنامه است . مهرش را هم رجبعلي ، شوهر آغاباجي ، مي دهد و زن بيچاره هم مي رود سي خودش . خوب است 

من ، بابات که سه ماه بعد از عروسي گذاشت و رفت ، چند دفعه پشت آينه هام را نگاه کرده باشم ؟  

مي گويم : مادر، اين ها باشد براي بعد، بعد که بابا مي رود.  

ـ مي دانم ، اين ها را نمي خواهي بشنوي ، هيچ مردي دوست ندارد.  

مي گويم : روز بعد از آن شب چي شد؟   

ـ من که گفتم . به عمه اين هات نشان داديم و جواهر هم برد به ننه ام نشان داد. روگُشان گرفت و يا خلعتي ؟ حالا 

يادم نيست . من را هم بردند حمام. بعدش هم که گفتم ، هرروز عصر اين جا، توي همين اتاق ، گراماش را روشن 

مي کرد و عمه ها و عروس عمه و آن دخترعمو مي آمدند بالا. تا يک روز که گفت : «بايد بروم طلبم را بگيرم و بيايم .» 

مي خواست برود آبادان . يک روز که رفته بود پايين ، توي اتاق آغاباجي اين ها، من هم آهسته رفتم پايين و پشت 

درشان گوش ايستادم. ديدم آغاباجي مي گويد: «خير نمي بيني ، داداش . نکن !» بابات گفت : «مگر مي خواهم چه کار 

کنم ؟ مي روم و زود برمي گردم. طلب دارم.» عمه ات گفت : «نکند اين را هم مي خواهي مثل آن يکي بگذاري و 

بروي ؟» من هم  سرم را کردم توي اتاق و گفتم : «آغاباجي ، مگر داداش تان يک زن ديگر هم داشته ؟» آغاباجي 

گفت : «خاک به گورم ، کي اين حرف را زده ؟» گفتم : «شما خودتان همين حالا مي گفتيد.» آغاباجي گفت : «مار 

مي رود توي گوشت ، عصمت ، اگر ديگر پشت در گوش بايستي .» بعد من آمدم بيرون و از پله ها دويدم بالا، از ترسم 

که دوباره قال چاق نشود. فرداش هم رفتم خانه مان و به مادرم گفتم که انگار يک زن ديگر هم داشته و حالا هم 

مي خواهد برود. گفت : «خودش رفته دخانيات و به بابات گفته ، بايد برود و طلبش را بگيرد. خوب ، برود. طوري که 

211                                                                                                                                

نيست . پول که دستش باشد، مي تواند دکان باز کند.» بعد هم گفتند: «نمي گذاريم برود.» آغاباجي اين ها رفتند 

پيش فالگير. درست که يادم نيست . اما ديدم که چهار گوشـۀ اتاق را ميخ کوب کردند. يک دعايي خواندند و بعد کاغذ 

دعا را گذاشتند زير قالي و با ميخ کوبيدند به زمين . بابات را به حساب ميخ کوب کردند. بابات هم يک روز مي گفت 

مي روم و يک روز مي گفت نمي روم. يک روز هم نمي دانم چه کار داشت ، شايد هم مي خواست قالي من يا خودش 

را ببرد بفروشد که کاغذ دعا را ديد. من رفتم به عمه اين هات خبر دادم که داداش تان فهميد و ميخ ها را کند. راستي 

يادم مي آيد که يک روز ننه ام آمد سرم که «ننه ، براي عيدت يک پالتو نازک مي خواهم بدوزم ، اين رو صندوقي ات را 

مي برم ، عوضش آستر براي پالتوت مي خرم ، پول دوختش را هم مي دهم .» بابات که شب آمد، فهميد، رفت پايين به 

عمه هات گفت . يک روز هم همين پسرعمـۀ من ، دياني ، آمد. دو تا آينه بود. يکيش را به آن ستون بند کرده بودم و 

يکيش هم روي اين بخاري بود. آن ها را برداشت . نه ، نشد. من که پسرعمه ام را ديدم ، فکرکردم آمده ديدنم . منقل را 

گذاشتم پايين که حالا يک پياله چاي براش درست مي کنم . اما دياني ، خدا خيرداده ، دست برد اين آينه را و بعد هم 

آن آينه را برداشت . يک دستمال چاچبي هم پهن کرد روي زمين و آينه هام را گذاشت توش و ده برو که رفتي . گفت : 

«خداحافظ .» و رفت . من هم بقچه ام را برداشتم که يعني مي خواهم بروم حمام. دروغي گفتم . حالا کدام حمام؟ 

حق وردي . حمام که احتياج نداشتم . رفتم خانـۀ ننه اماين ها و به ش گفتم که دياني آمده و اين و اين را برده . شب که 

اين ميرزامحمود بيايد، باز قال چاق مي شود. گفت : «خدا بگويم چه کارش کند. تقصير بابات بود که از حمالي نجاتش 

داد.» حمال بوده ، مادر. بابام ضامنش شده بود تا شاگرد يک بابايي بشود. او هم خوب مزد باباي ما را گذاشت کف 

دست مان . مادرجون هم گفت :  «بلند شو دست و صورتت را خوب بشور، موهات را هم خيس کن و سرخشک کن را 

ببند به سرت و برو خانه تان ، يعني که حمام بوده اي . عصر خودم مي آيم سرت .» ما هم همان کارها را  کرديم . 

سرخشک کن بستيم و آمديم اين جا. از پله ها رفتيم بالا. عصر که شد، مادرجون آمد  و رفت توي اتاق 

عمه آغاباجي ات و حال و قضيه را براشان گفت . راست و دروغ اش را  نمي دانم . مادرجون گفت : «اين محمدعلي آمد 

خواستگاري عصمت ، باباش گفت : من تابوت  دخترم را روي دوش اين پسره نمي گذارم. حالا از لجش آمده اين کار را 

کرده که آبروي ما را ببرد.» بعد دست کرد از زير چادرش يک جفت آينه درآورد، گفت : «بفرماييد، اين هم آينه هاش ، از 

آن ها بهتر است .» بعد هم سفارش کرد که به بابات نگويند. عمه ات گفت : «خودش فهميده بود، آمد به ما گفت .» 

همين بود، مادر، جهاز و جامـۀ من را يا ننه و بابام تکه تکه بردند فروختند، يا همين بابات خرج اتيناش کرد، يا خودم از 

ناچاري فروختم .  

مي گويم : بابا کي رفت ؟  

ـ سه ماه بعد از عروسي . ننه ام هم آمد و چيزهاي من را برچيد، هي هم مي گفت : «قربان حجله خانـۀ حضرت 

قاسم بروم ، دختر جوان من حجله اش را چيد و ورچيد.» و رود مي زد. بعدش مجري ها را که مال زن دايي ام بود، 

مجري هاي نقره را گذاشت زير بغلش ، ميز را هم گذاشت زير بغل من ، همان ميز نقره را. يک بقچه و سوزني هم بود 

که آن ها هم مال زن دايي ام بود. اين ها را برديم داديم به زن دايي . بقيه اش را هم ضبط و ربط کردند. پرده هام را هم 

بازکردند آوردند. بعدش تازه زخم زبان ها شروع شد. دايزه سلطنت گفته بود: «مگر دخترگي اش توي تنبانش زيادي 

کرده بود که برديد شوهرش داديد؟» به مادرم گفته بود. عموم مريض بود. رفتيم ديدنش . خدابيامرز به قول قديمي ها 

سلاطون داشت . يک بار از روي پشت بام ، سه کنج کنگره ها، خودش را انداخته بوده پايين که يعني خودکشي کند. 

دوبار هم توي بازار خواسته بوده ترياک بخورد که يک بارش را باباي خدابيامرزم با چند تا از تاجرها از توي مشتش 

درآورده بودند. ما که رفتيم بودش هنوز. خدابيامرز روش را کرد به من و گفت : «اين کي بود عمو به ش شوهرت 

دادند؟» گفتم : «نمي دانم .» ننه ام براش گفت که چي شده که : «پنجم ماه رمضان مهرش را بريدند و اين ها ده و ده 

و ده آخر ماه رمضان بردندش . گفتند، بعد از ماه رمضان دکان باز مي کند، حالا هم گفته مي روم طلبم را مي گيرم و 

مي آيم و دکان باز مي کنم . خوب ، حالا رفته ، مي آيد. قسمت اش بوده .» عموفتح الله هم که از اراک آمد، من و ننه ام 

رفتيم ديدنش . ننه ام ازش پرسيد: «ميرزامحمود نيامد در دکان شما؟» گفت : «البته ، چه جور هم . خيلي هم سرحال 

بود. گفت رفتيم اصفهان و دخترگي بچـۀ برادرت را برداشتيم و آمديم .» ننه ام هم بنا کرد به هاي هاي گريه کردن . توي 

راه هم گريه مي کرد. آمديم خانه مان . حالا مگر خانه مان چي هست ؟ خلوت بود، اندروني مثلاً. بيروني هم داشت که 

آن ها مي نشستند. ما توي خلوت مي نشستيم که يک پنج دري بود (با انگشت بر گليم نقطه اي را نشان مي گذارد و 

باز ...)، اين جا هم يک دالان بود. بعدش اين جا يک سه دري بود که اثاث مان را گذاشته بوديم . در رو به کوچه اين جا 

بود. توي حياطمان هم ، اين جا، يک چاه بود. اين يعني خلوت که ما مي نشستيم که يک در هم به بيروني 

دايي ميرزاعلي داشت که بسته بود که ما مثلاً نرويم آن جا. توي بيروني هم حالا دايي هست و زن دايي . دايزه 

آغابي بي هم هستش و زن عمو کوچکه . جده مان ، مادرجون ، هم هست . توي خلوت هم پدر و مادرمان هست و ما 

دخترها و اين ماشاءالله . راستي (باز نقطه اي را نزديک جايي که بايست پنج دري مي بود نشان مي گذارد) اين جا هم ، 

212                                                                                                                                

پشت همان پنج دري يک صندوق خانه داشت . فرداش يا پس فرداش هم من رفتم سر قالي . بعد هم زد و مريض 

شدم و تخت و بخت خوابيدم. باد آورده بودم ، اين (دست هاش را در دو سوي بالاتنـۀ باريکش باز مي کند) قدر 

شده بودم ، طوري که کفش توي پام نمي رفت . اين ها هم زير بال ام را گرفتند، پابرهنه ، بردندم پيش حاج آقاحسن 

حکيم که چهارسوق عليقلي آقا مي نشست .  

مي پرسم : دکتر امروزي بود، يا مثل آن طبيب هاي قديمي ؟  

ـ امروزي بود، مادر. کت و شلواري بود، روي صندلي نشسته بود و يک ميز پايه کوتاه هم جلوش بود که قلم و 

قلمدانش روش بود. کلاه شاپو هم سرش بود. روي همان ميز هم ، مثل همين عسلي که تو داري و نمي دانم روش 

چي مي نويسي ، نسخه مي نوشت .  

ـ خوب مي گفتي ، مادر.  

ـ مطبش حوض خانه بود، وسط اش حوض داشت ، دورتادور حوض هم نيمکت بود. همه  نشسته بودند، زن و مرد. ما 

که رفتيم تو، حاج آقاحسن گفت : «خوب ، چي شده ؟» اين ها هم حال و روزم را گفتند که شوهرش داديم ، سر سه 

ماه گذاشته و رفته . حاج آقاحسن هم دعواشان کرد که مگر دخترتان را سر راه جسته بوديد و از اين حرف ها. بعد هم 

گفت که اين غمباد آورده . دوا هم داد. حالا دواش چي بود؟ رنگ تربت بود، مثل يک تکه چوب . مي شکستند و 

مي کوبيدند و مي ريختند توي سکنجبين که من مي بايست همين طور سفت سر بکشم . پايين نمي رفت ، مادر. نان 

هم نمي بايست مي خوردم. فقط شير. من هم حالا از شير بدم  مي آيد. اين ماشاءالله هم هي مي خواست ماچم 

کند، ننه ام نمي گذاشت ، مي ترسيد که درد و مرضم واگير داشته باشد. يکي يک دانه بود، سر چهار دختر، دو تا هم که 

مرده بودند، شش تا دختر. يک روز که ننه ام رفت ، از بس تو فکر بود، يک پاش را چاقچور کرده بود، يک پاش را 

نکرده بود. همين طوري رفته بود بيرون . بعدش به من گفت . من به ماشاءالله گفتم : «اگر آن کاسه شير را بريزي ، 

مي گذارم ماچم کني .» او هم رفت و ريخت . ننه ام که آمد ده بدو دنبال ماشاءالله با يک تکه چوب . من هم گريه کردم. 

گفتم که من به ش گفتم . يک تنگ هم داشتم که از آن آب مي خوردم. ماشاءالله که مي آمد ماچم کند، نمي گذاشتم . 

مي گفتم : «تو  چرا از تنگ من آب خوردي ؟ من هم نمي گذارم ماچم کني .» بعدش رفتند يک گوسفند خريدند، نذر 

من کردند که خوب بشوم. نمي دانم به خورد، چي خورد که کارد آمد. ها، يادم آمد. رفته بودند باغ به آورده بودند يک 

عالمه . بعدش ريختند جلو اين گوسفنده . هي خورده بود. شب که شد، خرفت کرده بود.  

مي پرسم : خرفت ديگر يعني چي ؟  

ـ نمي دانم . کارد آمد، از بس به خورده بود. پشکل پشکل بيرون نمي رفت ، شل شل بود، بي ادبي مي شود، 

شکم روش گرفته بود دربه در. شب و نصف شب هم مرد. ننه ام خودش را مي زد، گريه مي کرد که : «حالا که 

گوسفندش مرده ، عصمت هم مي ميرد.» باز بردندم پيش حاج آقاحسن . پوستين دوشش بود. اين دفعه ديگر پا برهنه 

نبردندم. آن دفعه ، انگار عقل شان نرسيده بود يک جفت کفش بزرگ تر پام کنند. حاج آقاحسن خنديد و گفت : «هان ، 

خبري داريد؟» ننه ام گفت : «نخير، حاج آقا.» يعني که از بابات . حاج آقا حسن گفت : «از فراق آن مرد اين زن 

آلوچه خشکه شده .» يعني که من آلوچه خشکه شده بودم. باز نسخه نوشت . بالاخره ما هم خوب شديم و رفتيم سر 

قالي مان . يک روز آمدند گفتند، چه کار کنيم ، چه کار نکنيم . گفتند برخيزيم برويم پيش رمال . آن وقتش يک کوره بود، 

دعانويس بود، طاس مي ديد. منبر گلي مي نشست . من را برداشتند بردند پيش او. دورتادور اتاق آدم نشسته بود. 

کوره هم آن بالا نشسته بود، يک طاس پر از آب هم جلوش با يک آينه اين ورش . همه که رفتند، ننه ام گفت که چي 

شده ، که اين شوهرش رفته . گفت : «بايد ببينم ستاره شان جفته يا نه .» بعدش پرسيد: «چي براش فرستاده ايد؟» 

براش گفتند. يک جفت گيوه بود، چاي پرسفيد، گز، يک پيراهن و زيرشلواري . من هم يک نامٔەکوچولونوشتهبودمو

انداخته بودم کنار آن صندوق يعني که کسي نفهميده که من نوشته ام. خودشان گفتند،  بنويس . من هم دادم 

پسرخاله احمد نوشت . همه اش هم مزه مي انداخت که : «از گنجشکه هم بگو.» همين ها بود. آن وقت که شد، اين 

رمل اندازه گفت : «چرا درست نمي گوييد؟ پس چي براش فرستاده ايد؟ همزادش دارد نشان مي دهد.» به طاس 

اشاره مي کرد، مي گفت : «يک  چيز گرد گرد است .» حالا هم حتي مي ترسم ، مادر. شب نيايد به خوابم .  

عينکش را برمي دارد، دستي به چشم هاش مي کشد، پابه پا مي شود. باز يک چاي ديگر براي خودم و مادر مي ريزم ، 

قندان را جلوش مي گيرم. قندي برمي دارد و همين طور که جرعه جرعه چاي را داغ داغ مي خورد، ادامه مي دهد:  

213                                                                                                                                

ـ يک دفعه به آينه و طاس اشاره کرد و يک چوب دراز که پهلوش بود برداشت و زد به زمين که : «اين ها مي خواهند 

بيايند بريزند به جان من . چرا درست نمي گوييد چه سوغاتي براش فرستاده ايد؟» ننه ام گفت که به براش داديم ، 

چاي داديم و چي و چي . گفت : «چرا همان اول درست نگفتيد؟» خيلي دعوامان کرد. بعد گفت : «برويد يک قرآن را 

برداريد، بگذاريد توي دستمال زير بغل يک پيراهن .» آن وقت ها بلد نبودند زير بغل را  سه گوشه دربياورند، آن وقت يک 

دستمال طور کوچولو مي چيدند و مي دوختند زير بغل که دستمال بالا پايين مي رفت ، يک کيسه مي شد. مي گفت : 

«بقچـۀ زير بغل شوهر اين دختر را درآوريد و قرآن را بگذاريد توش ، ببريد از ناودان خانه تان رو به قبله آويزان کنيد. اگر 

هم ناودان نداريد، ببنديد توي همان بقچـۀ زير بغل و بگذاريد توي يک قوطي و بگذاريد يک جايي . خيلي طول 

نمي کشد که قرآن مي زند پشت کله اش و راهي اش مي کند.» بعدش هم يک شيشـۀ کوچک بود، مات بود، مثل 

همين قنددان . به ننه ام گفت : «اين شيشه را با دو انگشت بلندش کن .» ننه ام هم بلندش کرد، گفت : «واي چه 

سنگين است !» گفت : «من چند تا از آن ها را گرفته ام کرده ام توي اين شيشه که به تان آزار نرسانند.» مي ترسم به 

خدا، مادر. خوب ، ديگر حکم زور است پس يا يزيد! ما هم آمديم خانه . ناودان که نداشتيم ، يا داشتيم ؛ اما ننه ام گفت : 

«مردم نمي گويند اين چيه از ناودان آويزان کرده اند؟» قرآن را گذاشت توي بقچـۀ زير بغل بابات و بعد هم گذاشت 

توي يک قوطي و برد گذاشت توي صندوق خودش . بعدش هم گفت : «برويد روي پشت بام ، اسفند آتش کنيد، کندر 

هم توش باشد، رو به قبله . شام يک شنبه و سه شنبه ، يعني شب دوشنبه يا چهارشنبه و  بگوييد: "کندر تو 

روانه اش کن ، شوخ و مهربانش کن ، پشت به ديگرانش کن ."» بعدش ديگر يادم نيست . ما هم همين کارها را کرديم . 

يک هفته نشد که بابام هي هر شب مي آمد دست خالي . نه ناني مي آورد و نه آبي . مي گفت : «چند وقت است 

کاسبي نمي کنم ، از هر راهي مي روم ، در رو به من بسته مي شود. هي نمونه مي گيرم مي برم دم اين تيمچه و آن 

تيمچه ، نمي خرند. نمونه ها همين طور مانده روي دستم .» چند نمونه هم داد به ننه ام که : «بيا بيگم آغا، اين چند 

نمونه را ببر بفروش .» فرداش ، شبش ، هم همين طور. تا يک روز ننه ام رفته بود سر صندوق و قرآن را درآورده بود، 

بوسيده بود. مي گفت : «نه من اين را حبس کرده ام؟ خدا هم غضب مان کرده .» همان بود، شب که بابام آمد، کاسبي 

کرده بود. چاي و نبات دستش بود و گوشت و نان . يک بشکن و بريزي مي کرد که بيا و ببين . حالا که يادم مي آيد 

مي فهمم که همين خبرها بوده . آن وقت ها که سرم نمي شد. گوشت و دنبه سيخ مي کرد، زغال هم توي منقل 

ريخته بود اين هوا. بعدش هم هي سربه سر مادرمان مي گذاشت که برات چي مي خواهم بخرم. شب هم که شد 

هي صداي پچ پچ شان از صندوق خانه مي آمد. ما دخترها هم حالا بيداريم ، هر چهار تامان . ننـۀ بيچاره ام هي 

هيس هيس مي کرد و چراغ را خاموش مي کرد يا پايين مي کشيد، بابام هي بالا مي کشيد. بعد ننـۀ خدابيامرزم 

گفت : «پس بايد يک چادر حرير برام بخري .» بابام هم قول داد که مي خرد، حتي گفت که ديگر نمي دانم چي و چي 

برات مي خرم. بعد ديگر من خوابم برد. خاله شازده ات صبح که شد سربه سر مادرمان مي گذاشت  که : «ياالله ، حالا 

که بابا مي خواهد برات چادر حرير بخرد، بايد سلطان حقي مرا بدهي .» او هم غر مي زد که : «شب مي خرم چادر زر، 

صبح مي رينم سربه سر.» خوب ، اين هم از ننه و بابامان . ديگر چه بگويم ؟  

باز روسري اش را تا مي زند، جورابش را بالا مي کشد و خداحافظي اش را مي کند و مي رود تا هفتـۀ بعد. کدام هفته 

بود يا ماه يا حتي فصل ؟ وقتي بر دايره بگردد که مي گردد، روز و ماه و حتي سالش مهم نيست . مي آمد و مي رفت ، 

و مي گفت و هفتگي اش را مي گرفت . مي گفتم :  مادر، بعدش چي شد؟  

ـ بعدِ چي ؟  

ـ خوب ، آمدش ، يک سال و هشت ماه يا نه ماه بعد پيداش شد. ننه و بابام هر شب دعواشان بود. بابام مي گفت : 

«عصمت آينه اش ديوار است .» همين بود، وقتي چراغ را روشن مي کردند سايه ام که مي افتاده به ديوار، موهاي 

پريشانم را مي ديده ام و به قول بابام گفتني يک دستي به موهام مي کشيده ام. يک شب مي گفت : «يکي گفته که 

اين مرتيکه ــ يعني بابات ــ مي رود توي اين قهوه خانه ها و اين ــ چي مي گويند؟ــ گنگرافش را روشن مي کند و پول 

مي گيرد.» همه اش همين حرف ها بود. از سر قالي که آمدم ، ننه ام مي گفت : «بلند شو برو، دست و صورتت را 

بشور، سرت را هم شانه کن . بابات حالا مي آيد.»  

مي پرسم : بابا خرجي هم مي داد؟  

ـ اولش که نه . هنوز صداش بلند نشده بود. اين عمه هات هم ، بيچاره ها، خودشان را قايم مي کردند، يا آهسته 

مي آمدند، يک چيزي هم براي من مي آوردند و مي رفتند، تا بعد که بابات خرجي فرستاد، روزي يک ريال . وقتي شما 

214                                                                                                                                

سه تا را گذاشت و رفت ، بعد که از آبادان آمديم ، روزي سه ريال مي داد. آن وقت ديگر نمي رفتم سر قالي ، شما را 

داشتم ديگر.  

مي گويم : خوب ، مي گفتي ، مادر.  

مي پرسد: کجا بوديم ؟  

ـ مي گفتي روزي يک ريال خرجي مي فرستاد، تو هم مي رفتي سر قالي .  

مي گويد: خوب ، پول هاي من را جمع کردند و دادند يک سه اشرفي برام خريدند. دوزنجيره بود، (به سينـۀ پيراهن 

چيت اش اشاره مي کند، روي جناق سينه ، بالاتر از خط پستاني که ندارد) يک اشرفي اين جا بود، دو تا اشرفي هم 

اين جا. اين دو تا به هم زنجير بودند. يک زنجيرش هم مي افتاد دور گردنم . اين را هم بردند فروختند. کم مثلاً خرجي 

که مي کردند. اين طوري به من گفتند. خوب ، دست شان تنگ بود. دختردار بودند. همين خاله تهراني ات را 

مي خواستند شوهرش بدهند. هر روز بفرماييد، بنشينيد آن بالا. من که نمي ديدم. سر قالي بودم. تازه سر من هم 

مي ترسيدند. مثلاً وقتي جمعه ها مي رفتم حمام و يک سري هم شانه مي کردم ، اين ها همه اش دستپاچـۀ من 

بودند، نمي گذاشتند بروم خانـۀ آبجي شازده ات . از حاج ابوالقاسم مي ترسيدند. حاجي ، خدابيامرز، همـۀ ما را 

دوست داشت . چشم پاک بود. اما خوب ديگر، مي ترسيدند که يک دفعه هوس نان زير کباب بکند که مثلاً من . 

آبجي شازده ات که عروس شد، عين عروسک چيني بود. حاجي لختش مي کرده ، مي گذاشته توي تاقچه ، مي گفته : 

«بغل بغل .» بعد هم مي گذاشته اش روي يک کيسه گوني ، توي مطبخ و غذاپختن يادش مي داده . خيلي زنش را 

دوست مي داشت . گفتم که . چشم پاک بود. آن وقت که شد، همين دخترعمه ات ، خواهر رضا و تقي آمد که : «چه 

نشسته ايد که دايي محمود آمده .» من هم رفتم حمام ، لباس هام را عوض کردم. يادم هست که همين صغرا بندم 

انداخت ، بعد از دو سال آزگار. نمي بايست بندم مي انداختند. بد مي دانستند، يقين از ترس حرف مردم ، آن هم يک 

الف بچه که هنوز عادت هم نشده بود. نه ، غلط شد. راستش يک هفته جلوترش ، قبل از اين که بابات بالاخره بيايد، 

من و ننـۀ خدابيامرزم رفته بوديم سر جوي آبخشان که رخت هامان را بشوريم . من يک دفعه ديدم يک طوري شدم. 

رفتم پشت درخت ها خودم را ديدم. آمدم به ش گفتم : «من انگار يک طوري شده ام.» گفت : «مگر چطور شده اي ؟» 

گفتم : «پر و پام خوني شده .» گفت : «مادر، چرا به من گفتي ؟ مي خواستي به آب روان بگويي ، به نمک ، به قوطي 

سرخاب بگويي .» يعني حالا که به ننه ام گفته ام ، خوشگلي ام را داده ام به او، اما اگر به آب و نمک و قوطي سرخاب 

مي گفتم خوشگل تر مي شدم. بعدش ننه ام مرا برداشت آمد خانه ، دو تا تخم مرغ شکست و با آرد و چند قاشق 

خاکه قند خوب قاطي کرد و پخت و داد به من که بخورم. من که دوست نداشتم . بعدش بود که انگار با ننه ام يا 

نمي دانم کي آمديم اين جا. من هم آمدم همين اتاق . بابات هم رفته بود حمام. وقتي آمدش ، گفتند، برو جلوش . تا 

بابات پاش را از پله ها گذاشت بالا، ديدم دست هاش سرخ است ، کله اش هم سرخ . حنا بسته بود. گفتم انگار؟  

ـ بله ، مادر. بعدش هم رفتي توي صندوق خانه و بابام که آمد دستت را بگيرد، زدي زير دستش و آمدي بيرون .  

ـ بله ديگر. همين شد. باز ما شديم زن آميرزامحمود. ايشان هم تا آمد توي همين اتاق ، به ننه ام گفت : «ده روز ديگر 

مي برمش کرمانشاه .» او هم گريه کرد، بعدش به من دلداري داد که : «هرچه مقدر خودش است .» فرداش بابام آمد 

ديدنم که : «اين را مي خواهي اش ؟» گفتم : «نمي دانم .» گفت : «حالا اين شوهر تو چه کاره هست ؟» گفتم : 

«نمي دانم . يک صندوق دارد، يک چيزهايي توش هست .» همان صندوق که مال بابات بود و حالا جنابعالي صاحبش 

شده ايد. درش را بازکردم و نشانش دادم. ماله بود و تيشه و ديگر شاقول و گونيا و از اين چيزها. بابام گفت : «اين 

انگار بناست . خوب ، بد هم نيست . خدا را شکر که يک کاسبي بلد هست .» وقتي مي رفتيم کرمانشاه ــ يادم 

است ــ ننه ام يک چارک کويچ زرد خوب گرفته بود. يک لنگ هم به من داد، گفت : «بيا مادر، اگر يک وقت باز همان طور 

شدي ، اين را پاره پاره کن به خودت ببند.» آخر اولين عادت من فقط يک روز طول کشيد، بعدش انگار که قهر کند، بند 

آمده بود.  

باز پابه پا مي شود. به چانـۀ باريکش دستي مي کشد، چشم مي بندد، مي گويد: رفتيم کرمانشاه ، مادر. شب که 

رسيديم ، بابات گفت : «اين ننه مصري ننه ات است .» وقتي ننه مصري آمد بالا، ديدم چه ننـۀ گنده اي . يک عبا به 

دوشش بود و يک عمامـۀ گنده هم سرش بود. لبه هاي جليقه اش هم پول آويزان بود، دورتادور. پايين دامنش هم 

سکه بود. بعد که رفتش ، بابات گفت : «حواست باشد که يک دفعه حرفي از عمر و اين ها نزني هان .» چند شب که 

215                                                                                                                                

گذشت ، بابات رفت بيرون . ديروقت بود. من هم گرفتم خوابيدم. يک زيرپيراهن تنم بود. آستين نصفه اي بود، دور 

يخه اش تور بود. دور کمرش هم دورتادور تور داشت . يک دفعه ديدم تق تق صداي در ما مي آيد. يک راه پله بود که 

مي رسيد به يک راهرو، مثل همين راهرو خودمان . در ما اين طرف بود، مثلاً، روبه روش هم يک در ديگر بود. همکار 

بابات آن جا مي نشست . ديدم صداي تق تق مي آيد و يکي دارد به در اتاق ما ور مي رود. گفتم : «کيه ، کيه ؟» صدايي 

نيامد. بابات که آمد من حرفي به ش نزدم. گفتم : «شايد يکي بوده ، رفته .» فردا شبش که باز بابات رفت ، باز از در 

همين جور صدا مي آمد. بازگفتم : «کيه ؟ پيشت !» باز هيچ کس صدا نکرد. شب بعدش وقتي آمد پشت در، در را طوري 

کشيد که ديدم حالاست که چفت در کنده بشود. رفتم در را گرفتم و داد زدم : «کيه ؟» بعد که صدا آمد، رفتم زدم به 

ديوار اين طرف ، طرف همين صندوق خانه . يک زني بود که شوهرش دم دروازه از خر و گوسفند مردم پول مي گرفت . 

اسم زنه ميمنت بود. بابات گفته بود: «باش حرف نزن ، اين زنه بد است ، من باش بودم.» او هم آمدش . گيوه هاش را 

يا کفش هاش را گرفته بود دستش . وقتي در را براش باز کردم ، ديدمش . گفتم که چي شده ، که اين عموقيصر ــ 

اسمش عموقيصر بودــ سه شب است مي آيد مزاحم من مي شود. گفت : «تو اشتباه مي کني ، حتماً گربه بوده .» 

گفتم : «اگر گربه است ، پس چطور تا ميرزامحمود مي رود، مي آيد مي زند به در؟» به ش هم گفتم که امشب نزديک 

بود که چفت در را از جا دربياورد. بعدش سفارش کرد که : «نمي خواهد به محمود حرفي بزني .» گفتم که مي گويم . 

شب که بابات آمد، به ش گفتم . هر وقت مي آمد از توي کوچه ، از پشت همان پنجرۀ رو به کوچه ، مي گفت : «ننه 

حسن ، بيا در را باز کن ببينم .» اسمم را نمي آورد. من هم در اتاق را باز مي کردم ، از پله ها مي رفتم پايين و در خانه 

را روش باز مي کردم. صداش را مي شناختم . حالا يادم نيست که آن شب من باز کردم يا اين ميمنت . گمانم اين 

عموقيصر فکر کرده بود اگر به در وربرود، من فکر مي کنم بابات است ، در را باز مي کنم . به بابات گفتم که چي شده ، 

هر سه شب را. بابات هم رفت و از راه پله ها داد زد: «ننه مصري !» ننه مصري نيامد. رفت پايين و آوردش بالا. به ش 

گفت که : «مگر من به ت نگفتم که اين زن من دٌت تو است ؟» بعد هم تعريف کرد که اين عموقيصر اين سه شب 

چه کار کرده . ننه مصري رفت در اتاق عموقيصر را زد. در که باز شد بنا کرد به کردي يک چيزهايي گفتن . عموقيصر 

همه اش دستش را مي زد روي يک کتاب گنده که : «من ؟ استغفرالله !» بابات هم پاش را گذاشت آن طرف و رفت 

يخه اش را گرفت و زدش سينـۀ ديوار و يک کتک سيري به ش زد. فردا هم رفت «پي او دي » شکايتش را کرد. بيچاره 

را اخراج کردند و يا فرستادندش يک جاي ديگري ؟ نمي دانم . گفته بوده : «اين ميرزامحمود رفته اصفهان يک عروسک 

آورده .» بعد که از آن جا رفت ، بابات کرايـۀ آن اتاق را هم مي داد تا بعدش که خانم تهراني آمد. چه زني بود! شوهرش 

هم خوب بود. آن ميمنت پاک نبود. بابات مي گفت : «باش بودم ، نرو پيش او.» يک بار هم گفت : «نبودم.» هر دفعه 

يک حرفي مي زد. من که نفهميدم کي باش بوده . يعني وقتي که با هم رفتيم کرمانشاه ؟ شايد هم قبل از من باش 

بوده . مي گفت شنيدم نجار مي خواستند، من هم رفتم گفتم نجارم. بعد هم نجارها زياد آمدند، گفتند: «بنا 

مي خواهيم .» گفتم : «اصلاً من بنا هستم .» استخدامش کرده بودند. حالا هم آمده بود اين جا، کرمانشاه ، من را هم 

آورده بود. يک غذا قوتي بود مي خوردم ، يک جايي هم بود که مي خوابيدم ، يک سقفي هم بالاي سرم بود، ديگر به 

خوب و بد بابات کاري نداشتم .  

پس پدر مي شود بنا، بناي دودکش ها و برج هاي شرکت نفت ، آن هم با آجرهاي سرخ لندني . دست هاش بزرگ بود و 

سنگين . هنوز هم هست . هنوز هم بيم آن دارم که بزند، ناگهان و با آن دست هايي که انگار صورت آدم آجر لندني 

است و آن دست تيشه ، و تيشه فرود مي آيد با ضربي که بتواند آجر را نصف کند و روي ديوار بگذارد و با يک مشت 

ديگر در سيمان ماله کشيده بر رديف پايين تر فروش کند، و با گونيا و يا شاقول طراز بودنش را بسنجد.  

مي خندم ، مي پرسم : حالا اين عموقيصر چند سالش بود؟  

ـ خيلي پير بود، پيرتر از بابات .  

ـ انگار تو اقبالت همين ها بوده ؟  

ـ باز هم هست . صبر داشته باش ، اما راستش بساز بودم.  

باز مي گويد که چه رفته است بر او:  

ـ خانم تهراني ــ گفتم ، ماد ــ خيلي زن خوبي بود. شوهرش اسمش حسين بود، توي «پي او دي » بود. با اين 

خانم تهراني خيلي خوب بوديم . بابات مي رفت يا نمي رفت بيرون ، ما با هم بوديم . شب ها ــ هرشب ، مادر ــ يک 

216                                                                                                                                

مردي مي آمد از همين کوچـۀ ما مي رفت ، ساعت هشت يا هشت و نيم رد مي شد، مي خواند: «خوم فيض آبادي ، 

دوسٌم قصري . خاطرخواش ام ، تقصيرم چيه ؟» هر شب کارش همين بود. من و خانم تهراني مي نشستيم تا بيايد و 

بخواند و برود. دل مان هم براش مي سوخت . روزها هم با هم چاي مي خورديم ، نان مي خورديم . ديگر کم کم سر 

حسن من آبستن شدم. انگار گفتم که اولين بار کي عادت شدم ، بعدش بند آمد. کرمانشاه که رسيديم ، چند وقت 

بعدش ، من باز عادت شدم. بابات مي گفت : «چرا آبستن نمي شوي ، چرا باز ...؟» نمي دانم کي گفت بايد بروم سر 

قبر يهودي ها، هفت تا سنگ بردارم ، از هر قبري يک سنگ . يک ننو هم بايست مي بردم توي قبرستان يهودي ها 

مي بستم . يک عروسک هم درست کردم گذاشتم توش . بعد آن هفت تا سنگ را بردم با خودم حمام. چهار تاش را 

چهار گوشـۀ حمام گذاشتم و سه تاش را هم انداختم توي خزينه ، آب هم ريختم سرم ، غسل کردم يعني که 

چله بري . من همـۀ اين کارها را کردم. با خانم تهراني رفتم . آبستن نشدم. يکي به بابات گفته بود: «گل زرد را بايد بعد 

از عادت شدنش دم کند و بخورد.» بابات هم يک دوچرخه داشت ، رالي بود. پشت اين دوچرخه اش يک عالم گل زرد 

گذاشته بود. من هم پاک کردم و دم کردم و خوردم. سه روز خوردم. خيلي هم بدم مي آمد ازش . باز عادت شدم. 

نشده بود. بعدش ... همه اش هم مي گفت : «ننه حسن !» من هم غصه ام بود که چرا همه اش صدام مي زند 

ننه حسن . باز يک شب ... (نگاهم مي کند) يعني همه اش را بگويم ؟  

ـ خوب ، بله ديگر. اگر آن عروسک يادت رفته بود چي يا مثلاً همان پيچيدن قرآن توي کيسـۀ زير بغل ؟  

ـ شايد، مادر. من که از کارهاي شماها سردرنمي آورم. آن از حسن ، اين هم از تو.  

ـ خوب ، بعدش چي شد، مادر؟  

ـ يک شب بيدار مي شدم ، مي ديدم که يک چيزي زير لحافم تکان مي خورد. بعد مي ديدم يک پسره اي خوره اي 

است ، پاره پوره . مي گفتم : «اين کيه ديگر؟» مي گفت : «توي گاراژ بود، جا نداشت بخوابد، آوردمش خانه .» يا يک بار 

يکي ديگر را آورده بود که آمده صندوقم را درست کند، همان صندوقش که تيشه و ماله اش را توش مي گذاشت . من 

را هم فرستاد اتاق خانم تهراني . وقتي هم رفتم پشت در گوش ايستادم ، ديدم صداي تيليک و پيليک در صندوق 

مي آيد. خانم تهراني مي گفت : «غصه نخوري ها. خرش بياد، خورش بياد، خودش مي خواد بياد، مي خواد نياد.» يا 

مي گفت : «مثل معروفه که مي گن : اين که تو خلا آويزان مي شه ، حالا اونجا آويزون بشه . کمش که نمي آد.» بعد 

هم مي گفت : «فکرش را هم نکن ، بچه که پيدا کنند، سرشان مي خورد به سنگ .» آخرش هم زد و آبستن شدم 

سر همين حسن مان که حتماً حالا توي زنداني ، چيزي است .  

مي گويم : مادر، يعني واقعاً نمي فهميدي که اين پسرها را براي چي مي آورد توي جل و جاي تو، يا توي اتاق تو؟  

ـ نه ، مادر. مرده شورم را ببرد که اين قدر خر بودم !  

ـ شايد هم نمي خواستي باز برگردي پيش پدر و مادرت ؟  

ـ فکر نکنم . اصلاً فکر مي کردم راست مي گويد. تا کم کم سر اين حسن آبستن شدم ، شش هفت ماهم که شد 

رفتم حمام ، بعد که برگشتم دردم گرفت . بابات هم رفت اين ها را خبر کرد. همه آمدند. گفتند حتماً ماهش را اشتباه 

کرده . ريختند دورم ، آب گرم کردند. ماما هم آمد. هي هم خشت مي آوردند و مي چيدند روي هم و من هم مي رفتم 

بالاشان و زور مي زدم ، باز خرد مي شد، باز مي آوردند. اين ماما هم عمري بود، هي مي گفت : «بگو يا عثمان يا 

عمر.» من هم نمي گفتم . هي هم دست به م ور مي کرد. نمي شد. بعدش که شد خواباندندم ، فهميدم همـۀ جانم 

زخم و زيلي است . خانم تهراني ... (مکثي مي کند، نم اشکي از گوشـۀ چشمي به نوک انگشت مي گيرد) مرده 

حالا. خدا بيامرزدش . زن نبود، جواهر بود. آمد پيش من گفت : «برو به اين شوهر بي غيرت ات بگو، مگر من را 

نمي خواهي ؟ اگر گفت بله ، بگو اين ماما چيه براي من آورده اي ؟ من ماماي دولتي مي خواهم .» حالا سه روز و سه 

شب شده بود. من هم مردن مردن رفتم آن تو، چهار دست وپا. همين را به ش گفتم . رفت ماماي دولتي آورد. من حالا 

خوابيده بودم ، دورم هم آن ها بودند که يک دفعه در وا شد و يک خانم شيک ، کيف به دست ، آمد تو. من را کنار ديوار 

واستاند و شکمم را چرب کرد، گفت : «اين که دو ماه يا سه ماه ديگر مي زايد، اين بلاها چيست سر اين طفل 

معصوم آورده ايد؟» بعد هم دعواشان کرد. خانم تهراني رفت به ش رساند که ما با اين ها بايست زندگي کنيم . اين هم 

گفت ، خشت ها را ببرند، من را هم برد خواباند، گفت : «بگذاريد تا هروقت مي خواهد بخوابد.» من هم خوابيدم. 

217                                                                                                                                

نمي دانم يک روز و يک شب يا شايد بيشتر خوابم برده بود، بيدار که شدم ديدم خانم تهراني بالاي سرم نشسته ، 

گفت : «بس ات نيست ؟ چقدر مي خوابي !» من سلام کردم به ش و بلند شدم نشستم . حالم خوب شده بود. تا بعد 

که زاييدم ، نه مثل اين بانوجان تان که هي باد زاييد تا بالاخره راهش را پيدا کرد.  

از دهانم پريد که : مگر تو هم ...؟  

گفت : نه ، مادر، از اين خبرها نبود. من بودم و همين يک تکه استخوان که حالا هم هستش . همدم من است ، مادر. 

نکند يک دفعه به روش بياوري .  

ـ مگر بچه ام ، مادر؟  

ـ خدا عمرت بدهد، مادر.  

ـ خوب ، بعدش ؟  

ـ بعد که شد، گفتم که ، ما با هم خوب بوديم ، چاي مان را با هم مي خورديم . يک روز او قندان مي گذاشت ، يک روز 

من . يک روز او چاي مي ريخت توي قوري ، يک روز من . ناهار هم با هم مي خورديم . يک روز گوشت و آبگوشت 

داشتم . خانم تهراني بزباش پخته بود، تعارفي آورد. گفت : «چاي داري ؟» گفتم : «آره . قوري ام را گذاشته ام زير 

کرسي .» پرسيد: «دم کشيده ؟» گفتم : «بله .» تا که دولا شدم و دستم را دراز کردم که مثلاً قوري را بردارم ، ديدم 

يک دفعه اين جاي دلم درد گرفت . قوري را گذاشتم روي زمين کرسي . بعد باز دستم را دراز کردم که قوري را بردارم ، 

ديدم واي ، دوباره دلم درد گرفت . گذاشتم روي پايـۀ کرسي . بعد از کرسي قوري را آوردم بيرون و گذاشتم روي 

کرسي . ديگر چاي را نريختم ، نمي توانستم . حالا ديگر درد دارد هي تابم مي دهد. داد و بيدادم هوا رفت . آن وقت 

خانم تهراني رفت در آن طرف را باز کرد و از اين بالا داد زد: «ننه مصري !» گفتند: «بله .» گفت : «بياييد بالا.» گفتم : 

«خانم ، مي ترسم مثل آن روزي بشود.» گفت : «نه ، ديگر مثل آن روزي نيستي . دردت است .» پشتش فرستادند 

دنبال همان ماماي عمري . آمدش . خاک و خشت را آوردند و گذاشتندم سر خشت . دخترش و عروسش مي گرفتند 

زير بالم را و هي راهم مي بردند. آن دفعه هم راه بردند، خيلي راهم بردند که نشد. گفتم که . بعدش که شد باز 

بردند سر خشت و باز راهم بردند تا بچه بيايد به دنيا. بعدش گذاشتندم سر خشت . من هيچ چي نمي گفتم . هي 

سرم را همچين اين ور و آن ور مي بردم (سرش را با آن موهاي خاکستري و نقره اي آويخته بر شانه ها به اين سو و 

آن سو خم مي کند)، دست هام را هم اين طور به هم مي ماليدم (دست بر دست مي مالد و درد را با لمس کند اين يا 

آن دست و پيچش اين کف دست بر انگشتان آن يکي نشان مي دهد)، يک دفعه ننه مصري گفت : «عيسي به دين 

خود، موسي به دين خود. بگو، يا علي !» من هم گفتم يا علي ، جيغ زدم يا علي . تا گفتم يا علي ، حسن مان به دنيا 

آمد. ماما هم عمري بود. آن وقت که شد، حسن را پيچيدند لاي يک چيزي . من نگاهش کردم و ديدم يک چيز 

سياهي به اين جاي دستش هست ، گفتم : «واي سوسکه را به دستش ، سوسکه را به دستش !» و از حال رفتم . 

خال اش بود، مادر. ديده اي که ؟ بميرم براش . حالا معلوم نيست کجاست . خوب ، آن وقت که شد، گذاشته بودندم توي 

رختخواب . از اين طناب سياه ها ــ چي به ش مي گويند؟ــ آهان قاتمه ، از اين قاتمه سياه ها دور دستم و دور مچ پاهام 

بسته بودند. يک شال سبز هم مال عمر انداخته بودند دور گردنم و يک طناب هم دورتادورم بسته بودند و سرش را هم 

بسته بودند به يک ميخ طويلـۀ بالاي سرم. يک سيخ هم هفت تا پياز توش کرده بودند و گذاشته بودند بالاي سرم. حالا 

من يعني هنوز به هوش نيامده بودم. بابات هميشه ساعت چهار يا چهار و نيم مي آمد. در اين بين بابات آمده بود. آن 

خانم دکتر هم آمد. من به هوش آمدم. به هوش که آمدم ديدم زير پام ... خوب ، ديگر اين ها را بابات از زير پام جمع 

کرد برد بيرون . زير سرم يک بالشي بود، اين خانم برداشت . ديگر بعدش ، فردا پس فرداش ، من خوب شدم. شام به 

شام هم بابات يکي از اين پيازها را از توي سيخ درمي آورد و مي انداخت روي پشت بام و مي گفت : «نان خور داريم ، 

آب خور داريم ، شيرخور نداريم .» يعني که مثلاً آل نفهمد که ما شيرخور داريم که يک دفعه بيايد دل و جگر من را ببرد. 

همه اش هم سر حسن که آبستن بودم مي گفت ، اين بابات مي گفت : «يک زني زاييده ، آل آمده دل و جگرش را 

برده .» من هم همه اش مي ترسيدم که بيايد جگر من را هم ببرد. اين پيازها را يکي يکي مي انداخت که نيايد. يا 

مي گفت : «يک دفعه هم آل آمده ، يک کيسـۀ بزرگ هم به پشتش بوده ، پر از دل و جگر زائوها. آن وقت به زنه گفته ، 

بچه ات را مي دهي يا دل و جگرت را؟ زائو هم گفته ، بچه ام را نمي دهم . بعدش آل دل و جگرش را برداشته و رفته . 

يک بويي هم مي آمده که نگو.» يک بار ديگر مي گفت : «يک زنه همين که آل آمده ، دست دراز کرده و يک تار موش را 

کنده . هرچه آل خواسته تار مو را ازش بگيرد، نداده . بالاخره دل و جگر زنه را پسش داده . قول هم داده تا هفت پشت 

218                                                                                                                                

به شان کاري نداشته باشد. تار موش را هم پس گرفته و رفته .» همه اش همين چيزها را مي گفت . من که به هوش 

آمدم ، بچه را که ديدم ، فکر کردم ، خوب ، آله آمده و دل و جگر من را برده . بعد که شد ديدم زير پام خيس است و آن 

خانم دکتر هم که آمد، فهميدم که نه ، دل و جگرم هست ، حسن هم هست . اسمش را از قبل گذاشته بود. گفتم 

انگار. بعدش ترازو آوردند و حسن مان را توي يک کفه اش گذاشتند، توي آن کفه هم نقل ريختند، هم وزنش نقل 

ريختند و کشيدند. بعد هم خوردند و زدند و خواندند. بعدش قاتمه ها را از دور دست و پاهام باز کردند، اما طناب بود تا 

ده روز. ننه مصري اين ها همه اش بالا بودند، خودشان مي پختند و مي خوردند. برنج هم بود و نان و گوشت و ديگر 

نمي دانم چي . بابات مي خريد و آن ها مي پختند. خانم تهراني هم بود. بابات هم ديگر همان سر چهار مي آمد، 

نمي رفت ، مثل شب هاي ديگر که مي رفت توي قهوه خانه ها و بوق سگ مي آمد و از پشت پنجرۀ رو به کوچه داد 

مي زد: «ننه حسن !» ديگر هم کسي را نمي آورد توي جل و جاي من . باز خدا پدرش را بيامرزد که بالاخره حيا سرش 

شد.  

باز پابه پا مي شود، دستي به چانـۀ باريکش مي کشد، دو چشم مي بندد، مي گشايد، مي گويد: سر هفت روز که 

شد، رفتم حمام با همين خانم تهراني . يک پياز هم که مانده بود، گفتند بايد توي دهانـۀ در حمام پات را بگذاري روش 

و رد بشوي . من هم همين کار را کردم. از حمام که آمديم ... چادر که نداشتم . آره چادر نداشتم . وقتي آمديم 

کرمانشاه چادر سرم بود. اين جا، قبل از به دنيا آمدن حسن چادر نداشتم . حکم شده بود که با بابات برويم نمي دانم 

کجا. يک روز که شد چند تا توپ پارچه روي خر گذاشته بودند و بعد هم آوردند توي خانه . گفت : «کدام را 

مي پسندي ؟» من قهوه اي را پسنديدم. بابات هم داد خياط برام کت و دامن دوخت . يک پالتو هم از ماهوت مشکي 

برام دوختند. پالتو من کراواتي بود، يک باريکه از پارچـۀ خود پالتو (به يخه اش اشاره مي کند) زير اين يخه داشت و 

يکي زير آن يخه . به هم گره شان مي زديم و قشنگ ول شان مي کرديم پايين . دگمه هاش هم ، از زير يخه تا پايين ، 

صدف بود. دم آستين ها دگمـۀ صدف داشت . شيک . دو تا هم کلاه داشتم . تابستاني اش از همين حصيري ها بود که 

حالايي ها کنار دريا مي گذارند سرشان . ربان اش اما قرمز بود. آن يکي هم از ماهوت آبي بود، قشنگ . اين طوري .  

دست هاش را دو سوي انبوهي از خاکستري و گاه نقره اي موهايي که حالا ديگر خرمن نيست مي گيرد، بالا و پايين ، 

بعد، پنجه اي هم در آن ها مي کشد، مي گويد: ننه مصري اين ها خيلي خوب بودند. عروسش بود و دخترش . عروسش 

بچه نداشت . ناف اين حسن را روي مچ پاش هم که بريدند باز بچه دار نشد. خوب ، ديگر تمام شد. بعد تو را زاييدم ، 

بعد هم اين اختر را. اقدس و اين علي و پري را هم که خودت ديگر يادت هست .  

مي گويم : مطمئني که بابا ديگر دنبال آن لوشني ها نمي رفت ، بچه مزلف ها؟  

ـ کي گفتم نمي رفت ؟ گفتم خانه نمي آورد، توي جل و جاي من نمي آورد، اما باز هم بود. مثلاً من حسن را داشتم ، 

سر تو هم آبستن بودم. کباب هم پخته بودم ، سر چراغ . بعد از توي کوچه يکي داد زد: «اوستا محمود!» اين هم 

کباب ها را گذاشت لاي يک نان سنگگ و رفت توي کوچه . من از کنار پرده نگاه کردم ، ديدم باز يک پسره است 

خوره اي . اين هم نشاندش پشت دوچرخه اش و ده برو که رفتي . يک دفعه هم يکي آمد، گفت ــ نمي دانم کي بودــ 

توي کوچه دعواش شده . من رفتم توي کوچه ، ديدم زير تاقي چند تا ريخته اند سرش و دارند مي زنندش . من را که 

ديدند، ولش کردند. اين هم دوچرخه اش را برداشت آمد، گفت : «يکي ديگر به ش خوش باش زده ، پدر و برادرش به 

خيال شان من بوده ام.» يا يک وقت که مهماني مي رفتيم ، من سوار درشکه بودم ، بابات هم با دوچرخه مي آمد دنبال 

درشکه . يک دفعه ديدم يک پسره دست انداخت گردن بابات و ماچش کرد. باز هم هست . يک روز که داشتم گريه 

مي کردم ، خانم تهراني فهميد، گفت : «چرا به ش حرفي نمي زني ؟» من ، شب که شد، به ش گفتم . اولش که حاشا 

کرد، بعدش گفت : «همين است که هست . من هم عروس توي خانه مي خواهم ، هم داماد سر کوچه .» به 

خانم تهراني که گفتم ، گفت ... يادم که نيست . همه اش شوخي مي کرد، مي خواند، سرم را گرم مي کرد تا يادم 

برود. براي همين چيزها هم بود که رفت سابقه اش را گرفت ، شايد بعد از اين بود که توي کوچه زده بودندش که با 

پسر ما چرا حرف زده اي ، استعفا داد و من را آورد اصفهان . تو هم توي شکم من بودي که آمديم . يک قالي خودش را 

فروخت و مس و تس هاي من را هم فروخت . گفت : «اين ها به چه دردمان مي خورند.» تشت داشتم ، لگن و ديگ ، دو 

تا، يکي هم کوچک . همه اش را فروخت .  

گفتم : مطمئني که بعد از همان دعوا بود که آمديد اصفهان ؟  

ـ من که قبل و بعد چيزها يادم نمي آيد، اما يادم هست بعد از آن که گفت من هم عروس مي خواهم هم داماد، 

219                                                                                                                                

فرداش ، رفتيم باغ ابريشم . من سر حسن آبستن بودم ، دو ماهم بود؟ نمي دانم سه ماهم بود؟ وقتي مي رفتيم باغ 

ابريشم ، يک جوي بزرگ بود. اين پسر ننه مصري خواهر و مادر و زنش را شير مي کرد و مي برد آن طرف . خانم تهراني 

گفت : «نگذار شيرت کند، خودمان مي رويم . اين حتماً مي خواهد لاس خشکه بزند.» ما هم آن قدر رفتيم تا رسيديم به 

يک جايي که آبش کم بود، پاچه هامان را بالا زديم و رفتيم آن طرف . به باغ که رسيديم ، چيزهامان را گذاشتيم تا 

خشک بشود. بعد که من و عروس و دخترشان رفتيم که مثلاً سيب بچينيم ، چند مرد گنده ، از اين مردهاي 

هيکل مند، گفتند: «اين جا چه کار مي کنيد؟» گفتيم : «آمديم سيب بچينيم .» يکي شان گفت : «اين جا که سيب هاش 

خوب نيست . برويد آن طرف تر.» ما هم رفتيم . باز گفتند: «اين جا را که نگفتيم . بايد برويد آن بالاتر. آن درخت ها سيب 

دارند به اين درشتي .» يک دفعه حرف مادرجون يادم آمد که مي گفت : «هيچ وقت شورتت را روي بندِ بيرون ننداز.»  

مکثي مي کند، دستي به پيشاني مي کشد، مي گويد: شورت نمي گفتند آن روزها، تنکه مي گفتند. خدا بيامرزدش ! 

مي گفت : «يادت باشد مادر، رخت هات را بنداز روي بند، اما تنکه ات را ننداز! اگر يک نامردي ببيندش ، مي رود به 

شوهرت مي گويد، من باش بودم ، اين هم نشاني اش .»  

نگاهم مي کند، دو چشم مي بندد و مي گشايد، مي گويد: اين هم از تنکـۀ ما. خدا خودش به راه راست هدايت ات 

کند. امروز ديگر خيلي ديرم شد.  

باز جوراب هاش را مي پوشد، مي کشد روي دو پاچـۀ شلوار همچنان دبيت مشکي اش . بند جوراب هاش را هم 

مي کشد روشان . خفتي هم مي زند به بندها تا محکم ترشان کند، مي گويد: بلند بشوم که روزم شام شد.  

پشت پاي مادر پايين مي روم. مي دانم که چندين و چند روز است عمه بزرگه شکم اش بند آمده است . قوت هم 

نمي خورد. فقط مردمک هاش تکان مي خورند. انگار تنها صورت آدم را ببينند، و تا ننشيني ثابت نمي شوند. مي فهمم 

که حالا دارد نگاهم مي کند. مي گويم : چطوري ، عمه ؟  

فقط دو لبش تکان مي خورد.  

صغرا مي گويد: حتي اگر نان هم به ش بدهيم ، نمي خورد.  

مادر دست مي برد زير لحاف عمه بزرگه ، مي گويد: بادش زيادتر شده .  

صغرا مي گويد: از بس نان مي خورد، چپ و راست ، تا مي گفتي چي ، يک نان تافتون را دو لقمه مي کرد. دکتر هم 

گفت براش بد است . مگر به خرجش رفت ؟  

تقي هم مي آيد، زنگولـۀ پاي تابوت را بغل کرده ، مي گويد: خوبي ، ننه ؟  

مردمک ها حالا رو به صورت پسرعمه تقي است . پسرعمه مي گويد: حالا که ديگر رفتني است ، هرچي مي خواهد 

به ش بدهيد.  

صغرا مي گويد: پابيرون پيدا مي کند، من که خسته شدم از بس جل و جا شستم .  

تقي مي گويد: خوب ، بياوريدش توي اتاق ما، چهار طرفش را بگيريم ببريمش . بانو از خدا مي خواهد ازش پرستاري 

کند. کم که به ش محبت نکرده .  

بانو از پشت سر من مي گويد: من که دست تنها نمي توانم کاريش بکنم . تازه ، بچـۀ شيرخوره دارم.  

مادر به چشم و ابرو اشاره مي کند. کنارش مي نشينم . آهسته توي گوشم چيزي مي گويد. فقط هندوانه اش را 

مي شنوم. از اتاق که بيرون مي زنم ، مي شنوم : از آن کوچک هاش بگير. رسيده ترند، مادر.  

از صندوق خانه ام کيسه اي هم برمي دارم و به دو مي روم سر خيابان و چهار پنج تا هندوانه مي خرم. به مشهدي 

220                                                                                                                                

عباس سفارش مي کنم که رسيده باشند. تا برسم ، ديگر اتاق پسرعمه اين ها حسابي شلوغ است . تقي باز دارد 

خاطرات دوره مي کند: حالا مگر من چند سالم بود؟ شش سال ، يا شايد هفت سال . آن هم توي آن سرما. آن وقت 

داداش رضامان دستور فرمود بروم نان بخرم. دم دکان شاطرحسين هم تا وسط بازارچه پشت هم مشتري 

ايستاده بود. پول هاشان را توي گره بسته مي گذاشتند و از آن دريچه پرت مي کردند توي دکان و بعد داد مي زدند، دو 

چارک بده ، يا سه تا. حالا هوا آن قدر سرد بود که سنگ مي ترکيد. من از لاي دست و پاها رفتم جلو. يک نره خري از 

پشت گردنم را گرفت و کشيدم عقب .  

مادر مي گويد: اوستاتقي اين حرف ها که مال بعده ، وقتي طياره ها رفتند بالا، من که يادم است . آن وقت شما 

ماشاءالله ، هزار ماشاءالله بزرگ بوديد.  

تقي مي گويد: زن دايي ، اين ها را که مي گويم مال خيلي قبل تر است ، وقتي من شش هفت سالم بيشتر نبود.  

بچه را مي دهد به بانو، بعد سرفه اي مي کند، هون هوني هم از ته گلوش درمي آورد، انگار که دارد يادش مي آيد. مادر 

دارد ته يک ديگ مسي گل هاي هندوانه را با ته يک  ليوان له مي کند. تقي رو به من مي کند: وقتي برگشتم 

نگاهش کردم ، ديدم چه قدي دارد. سر من به نافش هم نمي رسيد. تا ديدم شلوغ شد، با آرنجم زدم تو آبگاه اش .  

مادر مي گويد: حالا باشد تا بعد. اول بيا زير بال مادرت را بگير، بنشيند تا من دو تا قاشق از اين آب هندوانه را بريزم ته 

حلقش .  

من هم کمک مي کنم . مادر اول دهان بي دندان عمه را با دم يک قاشق چاي خوري باز مي کند و بعد هم 

قاشق قاشق آب هندوانه را به دهانش مي ريزد. عمه حالا دارد به سقف نگاه مي کند. مادر توي حياط آهسته 

مي گويد: اگر داري ، مادر، ده بيست تومان بگذار کف دست اين صغرا تا به عمه ات برسد. اين زن بيچاره دارد از 

گشنگي مي ميرد.  

کيفش را زير بال چادرش مي گيرد، مي گويد: آدم براي مردن هم بايد جان داشته باشد.  

و بازمي رود تا به يک پاره استخوانش برسد. من هم مي آيم بالا و همين ها را مي نويسم که دارم مي نويسم .  

فرداش است که مليح مي آيد. اول هم مي آيد به اتاق من و هي سر و سينه نشان مي دهد. مي گويد: نکند زير 

سرت بلند شده ، ميرزاجان ؟  

چه جاني هم مي گويد!  

مي گويم : والله ، شما انگار خرج تان خيلي زياد است . من هم که يک منشي بيشتر نيستم .   

ـ خيلي خري ، والله !  

مي گويم : برو ديگر، آقا حالا پيداش مي شود.  

ـ پس بگو! به اين پيرمرد حسادت ات مي شود.  

مي گويم : چه حسادتي ؟ تو که فقط نشانش مي دهي ، هر دفعه هم يک جا. راستي امروز کجا را مي خواهي 

نشانش بدهي ؟  

توي دلش را باز مي کند، مي گويد: بفرما، اين جا را.   

دگمه هاش را هم باز کرده . سينه بند هم ندارد. چه سينه هايي دارد! سرم را مي اندازم پايين . اما مگر مي توانم ؟ 

دستش را مي آورد جلو و مچ دستم را مي گيرد و دستم را  مي برد به طرف سينه اش ، مي گويد: ببين قلبم چطور دارد 

221                                                                                                                                

مي زند.  

نمي گذارم باز سحرم کند. گرچه صداي سرفه هاي آقا نجاتم مي دهند. من نبايد باز تسليم شيطان شوم. شيطان 

است اين مليح . نمي گذارد بخوابم ، حتي در خواب مي آيد، مي گويد: مگر نمي بيني کرم ماليده ام؟  

تمام تنش را، از پيشاني تا انگشت کوچک اين يا آن پا، کرم مي مالد و من هم بايد منتظر بمانم تا خوب به خورد 

پوستش برود. مي گويد: پوست من خشک است ، اگر مواظب  نباشم ، چروک برمي دارد.  

بلند مي شوم. توي اين سن و سال ديگر شرمآور است . مي گويم : «اهم برهما سمي » من ام برهما، يکصد و يازده 

بار، به هر دم و بازدم يک بار. افاقه اي نمي کند. اين بار به جاي اناالحق يا هرچه از اين دست مي گويم : «مليح 

شيطان است .» بعد هم به همين تعداد و پشت سر هم هر دو روي چند صفحه را سياه مي کنم : حسين تسليم 

مليح نخواهد شد.   

فردا هم سري به خانـۀ مادراين ها مي زنم . يک چوب زيربغل هم براي پدر مي خرم ، مادر تلفن کرد که بخرم. پدر لگن 

خاصره اش مو برداشته . داشته با دوچرخه اش پيت نفت مي آورده که چرخ لنگر برداشته و مشتي محمود، به قول 

مادر، خورده زمين . عمه رباب هم هستش ، مي گويد: خواهر بيچارۀ من رو به قبله است ، آن وقت هي مي شنويم که 

داداش ما را سر پل ديده اند، نمي دانم تخته پولاد ديده اند که داشته پسته مي خورده .  

مادر مي گويد: بشنو و باور نکن ، ربابه خانم . اين بيچاره دندان پسته خوري اش کجا بود؟  

پدر ناله اي مي کند، مي خواهد بلند شود. کمکش مي کنم . يادش مي دهم که چطور از چوب زيربغل استفاده کند.  

مادر تا ايوان دنبال مان مي آيد، از بابا مي پرسد: چيزي که پر ليفه ات نيست ؟  

پدر فقط سري به نفي تکان مي دهد. تا توي مستراح هم با پدر مي روم. مادر زودترخودش را رسانده و چهارپايـۀ

چوبي که يک تخته از جاي نشيمن اش برداشته اند، روي دهانـۀ مستراح مي گذارد. باز هم اشاره مي کند به ليفـۀ

خودش که يعني مواظب پدر باشم که اين صنار سه شاهي اش را توي مستراح نريزد. تا صداي هومهوم پدر بلند 

شود توي حياط قدم مي زنم . علي مان هم مي رسد. خوب ، براي خودش مردي شده . تازگي ها از حسن مان خبري 

ندارد. با هم کمک مي کنيم و پدر را چند دور توي حياط راه مي بريم . جليقـۀ پدر صدا مي دهد. پول خرده هاش را حتماً 

ريخته توي اين دو تا جيب . دو تا جيب بغل هم مادر براش دوخته براي اسکناس هاش . مادر تا در حياط دنبالم مي آيد، 

مي گويد: ديدي ، مادر؟ صنار سه شاهي اش انگار به جانش بسته .  

قول هم مي دهد که باز پس فردا بيايد به بازديدم. مي پرسم : چرا بابا نرفته عيادت عمه بزرگه ؟  

ـ آخر آغاباجي دو يا سه سال از بابات کوچکتر است .  

ـ خوب ، کوچک تر باشد.  

ـ اگر آغاباجي بميرد چي ؟  

ديگر مي فهمم . از روز جزا يعني مي ترسد؟ دست مي کنم توي جيب کتم و هفتگي مادر را توي جيب کتش ، که کت 

کهنـۀ حسن است ، مي گذارم ، مي گويم : تو که انگار خيلي کار داري ، باشد تا هفتـۀ بعد.   

ـ من که بايد به آغاباجي سر بزنم . يک تک پا هم مي آيم اتاق تو.  

اگر آغاباجي اش مريض نباشد، باز يک بهانـۀ ديگري پيدا مي کند. از حرف هاي علي مان مي فهمم که نگران چيست . 

نمي دانم چرا، به سر خيابان نرسيده ، ياد مليح مي افتم .  وقتي هم يک صد و يازده بار منتراي اهم برهما سمي را 

مي خوانم ، باز مي بينم که هستش . جزء به جزء به يادش مي آورم ، و هربار که چشم مي بندم و مي گشايم جايي 

222                                                                                                                                

ديگر يادم مي آيد، انگار به من هم همان طورها نشان مي دهد که به آقا. همين طور هم بايد بنويسم اش ، 

سلول به سلول احضارش کنم تا همين طور بماند و ديگر نرود با هرکس که سر راهش پيدا مي شود. مي دانم تا 

نبينمش اين خارخار راحتم نمي گذارد: به تمامي و خفته بر تشک تخت تک نفره اش ، همان طور که دراز مي کشد و من 

ديگر مأذون ام که دست بر پوست او بکشم و يا آن نوک قهوه اي سوخته را به دو لب بگيرم و دست بکشم بر آن 

حجم لرزان و لغزنده که دانه هاي ريز، انگار که نرمه باراني به ناگهان بر انحنايي از همان آرد بيده باريده باشد و حالا 

پوست تا قطره قطره ها را بچشد، جابه جا دو لب غنچه کرده اند ...  

نه ، اين طورها نمي بايست بنويسم . او مي نويسد که در من است و روزي بالاخره مهارش مي کنم . تا از همين 

مشهودات که هست ياري بجويم ، از ميدان پهلوي به خانـۀ درويش ها زنگ مي زنم . وقتي پشيمان مي شوم که ديگر 

دير شده . عالم است و اول هم حال خاله عصمت را مي پرسد، بعد هم حال بقيه را، يک به يک ، به جز حسن که انگار 

هيچ وقت با آن ها آب ش توي يک جو نرفته است . صالح هم باز حال همه را مي پرسد. وقتي از عمه مي پرسم ، لحن 

عوض مي کند، مي گويد: سر شما به سلامت باشد، پسرخاله . چهلم اش ديروز بود.  

ـ من ، باورکنيد، خبر نداشتم .  

ـ فقط شما نيستيد، همـۀ خويشاوندان ما فقير فقرا را ــ به قول رفقاي سابق ــ بايکوت  کرده اند. راستي داداش 

چطور است ؟ تازه خبري ازش نداريد؟  

ـ بي خبر نيستيم . من ، باور بفرماييد، خبر نداشتم و گرنه حتماً خدمت مي رسيدم.  

ـ حالا ديگر گذشته ، زنده ها را بايد دريافت . راستي عمه چند تا کتاب داشت ، دوتاش را گفته بدهم به تو، فرصت 

کردي سري به ما بزن .  

ـ فکر کردم اگر مزاحم نباشم سر راه يک تک پا بيايم خدمت تان .  

ـ بدين مژده گر جان فشانم رواست ...  

يک تک پا چند ساعتي طول مي کشد. شامي هم مي خورم. نمي دانم از کجا فهميده بودند که رفته ام خانـۀ پدري . 

عالم مي گويد: تارک دنيا شده اي ، پسرخاله ؟   

مي گويم : تارک دنيا که نه ، ديگر حرص نمي زنم . دنيا هم که مي بينيد، هستش ، چه ترکش کنيم ، چه بخواهيم 

مالکش شويم ، انگارنه انگار که ما هستيم . داداش ما مي خواست ، يا هنوز هم مي خواهد عوضش کند، آن طوري 

بسازدش که آرزوش را دارد، فعلاً هم آن جاست . من فقط از هي جلو رفتن خسته ام. مي گويم ، مگر نمي شود عقب 

رفت ، اصلاً ايستاد؟  

اتابکي مي گويد: خوب ، خوب ، که مي خواهي منکر ذات اين دنيا بشوي که به سوي معبود در حرکت است ، هر 

ذره اش رقص کنان مي خواهد به منبع نور برسد، يا به درياي احديت ؟  

مي گويم : ظاهرًا که مدام دارد چرخ مي زند، برمي گردد به همان اول .  

ـ احسنت ، من هم همين را مي گويم .  

ـ پس جلو رفتني نيست ، همه اش دور خودش تاب مي خورد؟  

اتابکي مي گويد: نمي شود با چرخ زدن ، رقص رقصان جلو هم رفت ؟  

مي گويم : جلو برويم که چي ؟ مگر آن منبع نور يا آن ذات احديت از جايي که شروع کرده ، دورتر رفته که بايد هي 

برويم جلو؟ فکر نمي کنيد که بايد عقب برويم تا مثلاً برسيم به همان جا که آمده ايم ؟  

223                                                                                                                                

و مي فهمم که ديگر داريم پرت وپلا مي گوييم ، به قول خودم ، چرخ مي زنيم . با اين همه خيلي محبت مي کنند، حتي 

مي خواهند آستين بالا بزنند و برام فکري بکنند. مي گويم : من همين طور بهترم ، تازه ، خانواده حالا به من احتياج دارد.  

کتاب ها دو تا است . عمه پيچيده است توي يک کاغذ کادو و روش نوشته : براي پسر عصمت .  

پياده مي آيم به طرف خانه . همين طور خوش خوشک راه مي آيم و تمام راه هم به مليح فکر مي کنم و تا راهم نزند، 

هي مجسم مي کنم که حالا با کيست و باز که مي سازمش ، ذره ذره ، باز مي خواهم . بالاخره از ترسم با تاکسي 

مي آيم خانه و تخت و بخت مي خوابم . صبح مي فهمم که عمه ديروز عصر تمام کرده . اول به دفتر تلفن مي کنم و به 

ميرزاحبيب مي گويم که عصر مي آيم . جنازه را برده بودند گذاشته بودند مسجد دروازه نو. از همان جا هم تابوتش را بلند 

مي کنند و باز مي آورند توي خانه . دور خانه چرخي مي زنيم و بعد مي گذاريم اش توي نعش کش و ما هم با اتوبوس يا 

ماشين هاي خويشاوندان مي رويم تخته پولاد. پسرعمه رضا قبر خودش را به مادرش مي دهد. من هرچه مي کنم 

گريه ام نمي گيرد. بانو و عروس عمه صغرا قيامت مي کنند. مادر و علي هم آمده اند. دخترها هم با زاد و رودشان و 

دامادها. من باز مي زنم به راه و به دنيا فکر مي کنم و اين عاقبتش و باز به ياد مليح مي افتم . لعنت بر مليح که هي 

مي رود از اين مرد به آن يکي و سيري هم ندارد! تا انصراف خاطري پيدا کنم مي روم تا بازار کفاش ها و يک جفت 

گيوۀ تخت آجيدۀ نوک برگشته مي خرم و از بازارچـۀ کهنه چين ها هم يک شلوار دبيت مشکي و يک پيراهن مشکي 

يخه حسني .  

وقتي به خانه مي رسم و جاي عمه را ديگر نمي بينم گريه ام مي گيرد. رفته است . مي روم بالا و اول گيوه و لباس ها 

مي گذارم توي يک بقچه و بعد هم مي نشينم و هي گريه مي کنم به حال خودم و به حال عمه ، اصلاً براي همـۀ

مردم دنيا. بايد کاري بکنم .  بعدش نمي دانم چه مي شود که ياد کتاب هاي عمه خانم مي افتم . کاغذ کادو را باز 

مي کنم ، جر مي دهم . يکي شان همان طلسم اسکندر ذوالقرنين است که عمو هم دارد. آن يکي تنگ لوشا است 

که نديده بودم. بعد از ظهر هم مي آيم دفتر. کارهاي عقب مانده را مي کنم و شب هم مي روم سراغ مليح . نه ، 

مي برندم ، کش کشان يا بهتر خِرکشان مي برندم.  

تنها است ، و نه انگار که مدتي است نديده امش . باز هم اول وادارم مي کند که دوشي بگيرم و بعد هم مي آيد کت و 

کولم را حسابي مشت مال مي دهد. نمي گذارد ناخنکي بزنم ، مي زند روي دستم که : دست خر کوتاه !  

بعدش هم باز همان آدابش است ، همان روشن کردن چراغ خواب و نمي دانم مراسم کرمماليدن به همـۀ تن و 

بدنش و من براي انصراف خاطر، تنگ لوشا، ميراث عمه خانم ، را باز مي کنم و ورق مي زنم و در نور کم رنگ اما قرمز 

صنايع و بدايع نقاش ناشناس را مي بينم و گاهي طالعم را مي خوانم :  

بر آيد در اين درجه عمعوقاي حکيم به مثال جواني خوب روي سياه موي ، دست کنيزک خوب روي گرفته و با او 

سخن مي گويد، چنان که کسي نشنود و مي خندد. و از جانب راست او (که چپ نقش باشد) برآيد 

صندوقچه اي به قير اندوده که سر ريحاناي ملک برِ عم او در صندوقچه فرستادند. چون سر بديد در حال بمرد 

و آن صندوقچه سالي بماند و کسي دست بدو نبرد و در آن خانه بسته بودند تا آن گاه که مردي بيامد از 

ولايت فارس و در آن خانه رفته ، آن صندوقچه و سر با هم بسوخت و از جانب چپ (که راست نقش باشد) 

سفره اي است پرِ نان خوردني از جهت سفر، حمالي بر گردن نهاده تا او را به مجمع برد. هرکه بر اين درجه 

زايد در نعمت خدايان زيد و آرزوهاي خود بيابد و گمنامي اختيار کند و در آن سعادت بماند.  

مليح يک دفعه نسخـۀ خطي را از دستم قاپ مي زند. مي گويد: احمق ، حالا وقت کتاب  خواندن است ؟  

مي گويم : مليح جان ، تو کارت را بکن ، چه کار به من داري ؟  

ـ پس براي کي دارم اين کارها را مي کنم ؟  

کتاب را پرت مي کند به طرف من و پشت به من مي نشيند، دوزانو. همان کنيزک است يعني ؟ گريه مي کند. من 

اين جا چه مي کنم ؟ اما مي روم و دست به شانه اش مي زنم . خودش را عقب مي کشد: مگر نگفتم دست به من نزن !  

224                                                                                                                                

باز مي چرخد و پشت به من مي نشيند. مي داند که اين طور بيشتر خواستني است ، با آن خال روي شانـۀ راست . 

مي گويم : معذرت مي خواهم .   

ـ معلوم است که ديگر مرا دوست نداري .  

ـ مزخرف نگو!  

بعد هم مي گويم : تو را به خدا کارت را تمام کن !  

باز صداي هق هقش بلند مي شود. کتاب را باز مي کنم . درجـۀ نهم از برج قوس را براش مي خوانم . توضيح هم 

مي دهم ، مي گويم ببين من در قوس به دنيا آمده ام ، در ماه آذر يعني . مادرم فقط يادش است که سرد بود و انارها به 

چه درشتي بود. اگر نهم آذر باشد، خوب من مي شوم اين عمعوقاي حکيم و تو هم اين کنيزکي که دارم با او حرف 

مي زنم و چيزي مي گويم که کسي نمي شنود. اين سر هم که توي اين سبد است شايد سر حسن ما است که 

آن جاست ، زندان است . عمو هم عموي من است که ديگر نيستش ، مرده است ، حتماً. بقيه اش را  ديگر نمي دانم 

چيست يا چه مي شود. اما آخرش معلوم است که من گمنام خواهم بود و البته سعادتمند.  

مي گويد: تو را به خدا جمعش کن ، من مي ترسم .   

باز آدابش را از سر مي گيرد، نمي دانم همان جايي را که دست زده ام کرم مي مالد و صبر مي کند تا خوب به خورد 

پوست برود. بعد هم مي نشيند روبه روي آينه و سرش را برس مي کشد و من هي دلم مي خواهد و هي به نفس 

اماره هي مي زنم که صبور باش . بالاخره هم موهاش را دسته مي کند، از يک حلقـۀ لاستيکي رد مي کند و بعد هم 

مي رود پيراهن خواب آستين کوتاه نارنجي اش را مي پوشد و بالاخره مي آيد و مي رقصد، براي من مي رقصد و هي از 

تن و بدنش کوزه مي سازد و دسته براش مي گذارد و بعد دست هاش ، انگشت هاش ، ريزريز بازي بازي مي کنند، يکي 

را رقصان رقصان جلو مي دهد تا آن هاي ديگر به نوبت بيايند و نازش کنند و من دلم هي غنج مي زند که بلند شوم و 

آن انگشت ها، نوک شان را، يکي يکي ببوسم . بعد بالاتر مي آيند تا شانه ها و بعد هم سر و بالاخره بالا مي روند، مثل 

دو ساقـۀ لرزان ريواس و يا دو شاخـۀ بي برگ و بار و تازه رستـۀ انار از تنـۀ تنش که در نرمه بادي مي لرزد. بالاخره آن 

بالاها مي لرزند، انگار به دعا برافراشته باشند و من با دو چشم اشک آلود روي يک سيني همراهي اش مي کنم و 

ريزريز ضرب مي گيرم. بعد تازه پابازي اش شروع مي شود: پايي جلو و پايي عقب مي گذارد و به دستي موهاش را از 

حلقـۀ گيسوش رها مي کند و دو دست را زير موها مي برد و پريشان شان مي کند و بر شانه و پشت مي ريزد و آن 

زير، تا ريشـۀ موها انگشت هاش را مي سراند و پوست گردن را ناز مي کند و پايين مي آيد و دل من را در قند و عسل 

غلت و واغلت مي دهد تا وقتي سر مي نهم ، و بلند مي گويم : خودم چاکرت ام ، مليح !  

بالاخره هم مي رود طرف تاقچه و من مي گويم : نه ، خواهش مي کنم ، من ديگر نيستم ، توبه کرده ام.  

گوش نمي دهد ملعون . با شيشـۀ روي تاقچه بازي بازي مي کند و بالاخره مي ريزد توي يک استکان کمر باريک و 

مي گذارد روي تختـۀ پيشاني اش و سر خمانده به پشت و با دو دست چرخان و لرزان مي آيد رو به من و من که 

دل نگرانم که مبادا بريزد، به دست هاش که انگار بال بال زدن کبوتري سفيد باشند نگاه مي کنم تا کي بيايد و پشت 

به من شود و کمر خم کند تا من هم بگيرم و باز توبه ام را بشکنم و هي اسکناس بگذارم ميان شکاف سينه اش و 

هي در دل باز به خودم تف و لعنت بکنم و باز بخواهم و بي مزه هي بخورم تا وقتي که ديگر خودش بيايد و بنشيند 

روي زانوي من و بگذارد فقط شانه اش را ببوسم و گونه اش را. بعد هم برود توي آن يکي اتاق و بالاخره صدام بزند 

که : ميرزاحسين جان !  

مليح ملعون !  

نصف شب هم مي آيم بيرون ، خراب و خرد و هي از اين کوچه به آن کوچه تاب مي خورم. يک جايي هم کنار يک 

مادي ، از بس مستم ، مي گويم کاش بيفتم آن تو و تمام و هي هم لعنت به خودم و به مليح و به اين نفس که افسار 

من را مي کشد و مي برد و باز که توبه مي کنم ، بازم مي برد. بالاخره مي رسم به دروازه نو و يک راست مي روم حمام ، 

225                                                                                                                                

غسل مي کنم ، يک ليف و صابون هم مي گذارم مش رحيم به م بزند. بعد هم مي آيم خانه و جانمازم را مي اندازم و دو 

رکعت نماز حاجت مي خوانم و پس از سلام سر مي گذارم بر مهر و مي گويم : خدايا کمکم کن ، تو مندل من باش از 

دست اين مليح !  

و به هاي هاي گريه مي کنم . بعد هم نماز صبح را مي خوانم و باز لباس مي پوشم و مي آيم دفتر و هي سند نقل و 

انتقال توي اين دفتر و آن دفتر وارد مي کنم و هي رونوشت مي دهم از سندهاي قديمي و چندغاز چندغاز جمع 

مي کنم تا وقتي مادر مي آيد و آن صندوق خانه را جارو مي کند و بعد اين اتاق و آن راهرو را و بالاخره با چشم گريان 

مي آيد و  مي نشيند که : «اين عمه ات هم راحت شد، مادر»، خجالتش را نکشم .  

يک چاي تازه دم براش مي ريزم و مي گويم : خوب مي گفتي ، مادر.  

مي گويد: از کجاش بگويم ؟   

مي گويم : از باغ مي گفتي ، رفته بوديد با عروس و دختر ننه مصري باغ .  

مي گويد: اين ها را ننويسي ، مادر.  

مي گويم : بعدش چي شد، بعد که آمديد پيش ننه مصري اين ها؟ آن مردها چه کاره بودند؟  

ـ هيچ چي . صاحب باغ بودند، يا شايد آشناي ننه مصري اين ها. من که بو بردم که اين ذليل شده ها مي خواهند گول مان 

بزنند، به عروس و دختر ننه مصري گفتم که نبايد برويم بالاتر. اين ها خيالات برامان دارند. بعدش که شد ما برگشتيم ، 

مثل اسب هايي که مي دوند،ٌرپ ٌرپ شروع کرديم به دويدن . وقتي رسيديم ، نفس زنان ، و براي ننه مصري گفتيم که 

چي شد، او هم شروع کرد بد و بيراه گفتن که باباشان را درمي آورم. شوهرش هم بود، کور بود. يک تکه چوب 

برداشته بود و داد و بيداد مي کرد. بعدش مردها آمدند، يک عالمه سيب و گيلاس برامان آورده بودند. وقتي ننه مصري 

به شان گفت ، حاشا کردند که ما راستش  را به شان مي گفتيم ، غرضي نداشتيم . دروغ مي گفتند، مادر. غرض 

داشتند. خلاصه به خيرگذشت ، آن هم توي ولايت غربت . غروب که برگشتيم ، بابات از دماغ مان درآورد، که باغ رفتن ات 

ديگر چيه ؟ بعد هم ، سر تو که آبستن بودم ، اخراج کرد. فينيش مي گفتند. ما هم چيزهامان را فروختيم و آمديم 

اصفهان . وقتي وارد اصفهان شديم توي يک درشکه من نشسته بودم ، توي يک درشکه هم بابات . خيلي هم چيز 

آورده بوديم . من سر باز بودم. درشکه چي گفت : «حالا که مي رسي خانه تان ، کس و کارت مي ريزند دورت و تکه تکه ات 

مي کنند. چيزي نداري سرت کني ؟» گفتم : «چرا.» روسري ابريشمي داشتم ، درآوردم و انداختم سرم. کلاهم 

دستم بود و کيف و نمي دانم اين چيزها. پالتو شيک هم تنم بود. همين طوري وارد همين خانه شدم. اين ها هم 

ريختند دور ما، مي خواستند من را قيمه قيمه کنند. جلدي همين عمـۀ خدابيامرزت رفت و يک چادرنماز آورد انداخت 

روي سر من .  

مي پرسم : مگر توي اصفهان زن ها هنوز حجاب داشتند؟  

ـ آره ، مادر. چادرنماز سرشان مي کردند، يا اگر مي خواستند بروند بيرون به پالتوهاشان يک کلاه طوري مي دوختند (به 

پشت گردنش اشاره مي کند) به اين پشت ، مي کشيدند سرشان ، تا پاسباني کسي مي ديدند، مي انداختند پشت 

سرشان . خوب ، من واردخانه شدم با دو تا کلاه ، يکي آبي ، يکي سفيد. نمي دانم کلاه هام را چه کار کردم. خلاصه ، 

رفتند ننه مان را خبر کردند. فرداش که شد، نه ، چند وقت بعدش بابات رفتش آبادان و باز آمدش . گفت : «گرم بود، 

خرماپزان بود.» و آمدش . حالا من سر تو آبستن بودم ، چهار ماهم بود يا پنج ماهم ، يادم نيست . بعدش يک روز 

روضه خوان داشتند، من هم نشسته بودم بالاي اين منبع و يک کم تخمه خربزه داشتم يا تخمه هندوانه . همين عمه ات 

بو داده بود، عمه رباب ات . يک دفعه ديدم زير دل و کمرم درد مي کند. من هم رفتم بالا. شب که شد بابات انگار 

مي خواست يک گه کاري بکند. من نگذاشتم ، زدم زيرش . بلند شدم چراغ را روشن کردم. عمه آغاباجي ات رفت دنبال 

ماما. صغرا آمده بود بالا، از حسادتش گفت : «حالا شبي کي مي رود دنبال ننه اش ؟» من هم شاخ را گذاشتم توي 

جيب بابات ، گفتم : «آن جا که ولايت غربت بود، همه را دورم جمع کرد، اين جا نمي رود ننه ام را بگويد؟» ديگر عقل 

به هم رسانده بودم. بابات هم از توي جاش بلند شد و رفت دنبال ننه ام ، آوردش . از قضا آن ها آن شب يک کارهايي 

کرده بودند، ننـۀ خدابيامرزم انگار تنبانش دستش بوده ، وقتي بابات در زده . من که حواسم نبود، اما تا درد امانم را 

226                                                                                                                                

مي بريد، يا علي و يا خدا، دست دراز مي کردم که ننه ام را بغل کنم ، خودش را عقب مي کشيد. من هم با 

خودم  مي گفتم : «يعني چه ؟ توي ولايت غربت خانم تهراني مي گذاشت بغلش کنم ، سرم را بغل مي کرد، ماچم 

مي کرد، اين جا ننه ام نمي گذارد.» باز که درد زور مي آورد، مي رفتم  که ننه ام را بغل کنم ، دوباره خودش را عقب 

مي کشيد. بعدش ديدم ننه ام نيست . حالا سرد هم هست ، مثل چي . وقتي آمد، ديدم خيس خيس است . من را 

که بغل کرد، ديدم تنش مثل يخ سرد است . شستم خبردار شد. خوب ، رفته بود سرش را کرده بود زير آب منبع . چون 

مي گويند تا حضرت فاطمه حاضر نشود، بچه نمي آيد به دنيا. گفتم : «ننه ام رفته توي آب منبع .» ننه ام هي حرف توي 

حرف آورد. من هم يک پالتو داشتم ، آوردم دادم به ش . پوشيد و ديگر من را سفت گرفت توي بغلش . بعد ماما را 

آوردند و من را کردند سر خشت . در اين بين آبجي شازده ات آمد. من که زاييدم ، همين که از سر خشت بلندم کردند، 

به آبجي ام گفتم : «از ننه ام سلطان حقي بستان ، ديشب رفته حمام.» ننـۀ بيچاره ام هم  گفت : «خفه شو، حرف نزن ! 

چشمت مي کنند.» من رفتم توي رختخوابم . آغاباجي آمد بالا،گفت : «صغرا خيلي غصه اش است ، نه تا دختر زاييده . 

اوستارضا که آمد، پرسيد، چي زاييده ؟ گفتند، پسر، به همين خاطر صغرا تب کرده و خوابيده .» از نه تا دختر، مادر، 

همين دوتا براش مانده بودند. بعدها، الحمدلله پسردار هم شد، همين خل و چلي که حالا  دارند. صغرا که آمد بالا، 

ننه ام گفت : «پسر چيه ، عروس ؟ اين عصمت من را ببين ، فقط اين ، موقع پيري و کوري ، به فرياد من مي رسد. 

حالاش هم آقاماشاءالله ، به خدا، روزگارم را سياه کرده .» هي ريشخندش مي کرد، اما صغرا که گوش نمي داد. ديگر 

هي اين ها مي آمدند و مي رفتند. روز پنجم که شد، مشتي محمود تشريف شان را بردند، زدند به چاک . 

باباي خدابيامرزمان هم آمدند، يک درشکه گرفته بودند. يک جفت قاليچه ، همين نوره کشيده ها را که حالا داريم ، و 

تشت و رختخواب هامان و ديگر آت و آشغال را ريختند توي درشکه و ما هم با بابا و ننه مان و دو تا بچه ، تو به کول و 

اين حسن مادرمرده به دنبال مان رفتيم خانـۀ بابامان ، منبر گلي . خوب ، با هم بوديم . يک روز که مي شد بابات خرجي 

نمي داد، اين ننه و بابامان دعواشان مي شد. اصلاً روزي سه ريال برامان قرار گذاشته بود. با پست مي آمد، توي 

پاکت هاي گنده بود، دورتادورش هم تمبر زده بودند. هر دفعه پنجاه تومان مي فرستاد. بعدش ديگر پول نداد. بابام 

مي گفت : «هي پيغام مي دهد که  پول دادم ، من هم گفتم به ش بگوييد آن هايي را که فرستادي ، خوردند و پاي 

خربزه هم ريختند.» يعني که خوردند و رفتند خلا و حالا هم کودش را ريخته اند پاي اين خربزه گرگاب ها. همين 

حرف ها بود ديگر. دعواشان که شد، همين منقل که من حالا دارم بابام پرت کردند وسط حياط ، سماور را پراند بيرون ، 

استکان و نعلبکي ها را پراند بيرون ، توي حياط . من هم از حمام آمده بودم. خاکسترها دود شده بود رفته بود هوا. سر 

خرجي دعواشان شده بود ديگر. بابام مي گفت : «هي پولک و قند مي بري مي گذاري توي آن اتاق ، تمام مي شود.» 

اين حسن مادرمرده ، نه به تو شير مي دادم ، همه اش پولک مي خورد. تا پولکي اش تمام مي شد، ممه اش را همچين 

(زبان درمي آورد) مي داد بيرون . ما هم يک پولک ديگر به ش مي داديم . او هم مي گذاشت گوشـۀ لپش و ممه اش را 

هم مي گذاشت دهنش . باز که تمام مي شد، يکي ديگر. حالا هم من دارم مي شنوم. ننه ام که مرا ديد، هيس هيس 

کرد. يک روز هم رفته بودم نقل خلال گرفته بودم ... (دستي تکان مي دهد) خوب ديگر همه اش دعواشان بود. يک روز 

هم ننه ام نبود. دو تا آقا آمدند در خانه که سجل مي دهيم . يک کيف گنده هم دست شان بود. من هم رفتم يک 

قاليچه کنار حياط براشان پهن کردم. شناسنامـۀ خودم و بابام را بردم و براي شما دو تا شناسنامه گرفتم . ننه م که 

آمد، ديده بود در باز است ، آهستگي سرش را آورده بوده تو، اين ها را ديده بود، هول کرده بود که نکند من يکي را 

آورده ام توي خانه يک گِلي به آب بگيرم. گفت : «عصمت ، اين ها کي اند آورده اي توي خانه ؟» گفتم ،  اما باز دعوام کرد 

که : «چه معني مي دهد که دختر جوان دو تا مرد را توي خانه راه بدهد؟» باز هم همان بگومگوها بود. من هم با 

خودم گفتم : «مي داني يا نه ، من بايد بروم خانـۀ خودمان .» اما به ننه ام نگفتم . شما را برداشتم و آمدم همين بالا. 

شب اش هم نرفتم . آن ها هم چيزهام را آوردند. آباجي ام ، شازده ، مي آمد سرم. توي يک کيسه يک خرده ماش 

مي ريخت ؛ توي يک جوراب يک خرده برنج . مي بست به کمرش ، يعني يک بند مي بست به کمرش و اين ها را 

دورتادور، کيسه کيسه ، مي بست به آن بند. قند بود، چاي بود، زردچوبه بود. از هرچي که بگويي . گاهي هم يک 

چيزهايي مي فروختم . سوزني ام را فروختم ، استکان نقره هام را. چيز و چون مي گرفتم براي شماها. جلدي هم تمام 

مي شد. يک تنگ دانه نشان داشتم فروختم . از بس گراني بود، پولش به يک هفته هم نکشيد. شما را هم گذاشتم 

سر کار. تو را در دکان آن اوستاقاسم ، اين حسن را هم در دکان همين رضا. چيزي که به تان نمي دادند. يادم است 

که يک روز ظهر هيچ چي نداشتيم . حسن که از سرکارش آمد، من يک هويج تراشيدم دادم دستش . خورد. يکي 

ديگر هم تراشيدم دادم که توي راه بخورد. آن وقت شب که مي شد، اين عمه رباب ات اين ها دور هم مي نشستند و 

غذاشان را مي خوردند. پسرعمواين ها هم آن طرف حياط . اين رضااين ها هم اين طرف . آن وقت ما چي داشتيم ؟ 

هيچ چي . فرداش باز من دوره مي افتادم يک چيزي ام را مي فروختم . يه پنج متر ساتن داشتم فروختم به همين 

عمه ات . رخت هاي اختر مادرمرده را فروختم به آبجي شازده ات . همين طورها بود و بود. اين ها هم مي آمدند سرم. 

بابام آمد سرم ، براي شما گندم برشته آورده بود و نمي دانم ديگر چي . آبجي شازده ات هم ــ گفتم ــ مي آمد سرم. 

توي جيب هاش هم نخود و لوبيا مي کرد از ترس حرف و نقل آدمهاي حاجي خدابيامرز. ننه ام هم مي آمد سرم. بابات 

227                                                                                                                                

هم که مردن مردن خرجي مي داد يا اصلاً نمي داد. من هم گاهي يک تکه از چيزهام را مي فروختم و با خوب و بد 

دنيا مي ساختم . تا يک روز آمدش . نه ، اين طور نشد. من خانـۀ ننه ام اين ها بودم که خبرم کردند آمده است . اين 

عمه رباب ات هم يک بچه اي را داده بود بغلش که اين پسر تو است ، يعني که مزه . در اين بين بابات تا من را ديد و تو 

را بغلم ديد، بچه را گذاشت زمين و گفت : «اين بچـۀ من است .» يعني تو. يک ده روزي ماند و بعد ما را برداشت و 

برد آبادان . رفتيم خانـۀ خواهر شوهر فاطمه خانم ، يعني مثلاً آستين پوستين باخواجـۀ بابات . يک اتاق گرفتيم و 

نشستيم . چه اتاقي ، مادر؟ از بس نم  و نا داشت و از در و ديوارهاش گچ و خاک مي ريخت . من هم هر دفعه اين گچ 

و خاک ها را مي کردم توي يک تکه کاغذ و مي گفتم : «مي خواهم اين ها را ببرم اصفهان و نشان ننه ام بدهم .» 

غصه دار بودم از بس . بعدش کم کم که من اين کارها را مي کردم ، بابات سر غيرت آمد، رفته بود دنبالش . يک روز آمد و 

گفت : «خانه به مان دادند.» سه اتاقه بود، توي گواتر سرخ ها. هر دفعه هم اين فاطمه خانم تشريف مي آوردند. خدا 

مي داند چرا. من که گفتم از کار اين مرد سر درنياوردم. تا زد و ما سر اين اختر آبستن شديم . تو هم هر دفعه که 

مي شد غش مي کردي . اولش هم هميشه تب مي کردي . سه روز بود تب کرده بودي . يک روز لامپ اين اتاق مان 

سوخته بود، بابات هم يک چهارپايه گذاشت که برود بالا، لامپ را عوض کند. من هم چهارپايه را گرفته بودم. تو هم آن 

کنار خوابيده بودي . من که نگاهت کردم ، ديدم يک طوري شده اي : چشم هات پيدا نبود، دهنت هم يک وري و 

دست ها اين جوري (دست هاش را کج مي کند)، پاهات هم يک طوري بود. خيلي بد شده بودي . من را مي گويي ، 

گفتم : «بيا ببين بچه ام چه اش شده .» اين همان پيروني اولي ات بود. آن ها مي گفتند پيروني ، ما مي گفتيم ليسه . 

من تو را بلندت کردم. به حسن گفتم : «برو، ننه ، به اين ها بگو بيايند ببينند بچه ام چه اش شده .» او هم رفت . درشان 

را زد. کوچولو بود. به شان گفته بود. همسايه ها هم آمدند و تو را انداختند روي کول شان و غيه کشان رفتند به طرف 

مستراح . بردند توي مستراح ، يعني که آن هايي ها عوضت کرده اند و اين ها دارند مي روند که تو را پس بگيرند. من هم 

رفتم تو را ازشان گرفتم و بردمت توي اتاق و تو را گرفتم توي بغلم . کم کم کف از دهنت آمد و شاشيدي ، توي بغل 

من . من حايلت را داشتم و به حساب ته ات را گرفته بودم که  جان از آن جات در نرود. چشم هات که آمد سر جاش ، 

فهميدم که به خير گذشته . نگاهت کردم ، ديدم الحمدلله ، عوضت نکرده اند که مثلاً تو را ببرند و بچـۀ خودشان را 

بگذارند جاي تو (مي خندد). شايد هم عوضت کرده اند، وگرنه اين کارها چيه که مي کني ؟  

مي گويم : خوب ، بعد؟  

ـ آن ها يک تکه پارچه سوزاندند و گوشه اش را ماليدند به پيشاني ات . گل گاوزبان هم درست کردند و از گوشـۀ دهنت 

ريختند توي دهنت . در اين بين ديدم بابات نيستش .  کجاست ، کجا نيست ؟ بعد که سرحساب شديم ، ديديم رفته بود 

 ــ مرد بي عقل ــ تمام گل هاي اطلسي را کنده بود. آن قدر گل اطلسي داشتيم که نگو. همه را کنده بود و گفته بود: 

«حالا که گلم رفته ، گل مي خواهم چه کار؟» همسايه ها گفتند. دعواش کرده بودند. دو سه روز که گذشت ، نه ، انگار 

دو هفته بعدش دوباره تو تب کردي و من همه اش چشم به راه بودم که حالا تب کرده ، دوباره همان طور مي شود. 

آن وقت بابات نذر کرده بود، يک گوسفند برات خريده بود. گوسفنده هم سياه بود. حسن مي رفت پوسته مي ريخت 

جلوش . دوباره تو همان طور شدي . اين ها آمدند گفتند: «پس چرا نبرديدش دکتر؟» ما هم بلند شديم ، بابات گفت ، 

آمديم خانـۀ دخترخالـۀ بابات . انگار گوسفنده را هم برديم . آن ها گفتند بايد تو را بگذاريم توي پالان خر. بعدش پالان 

آوردند و تو را گذاشتند توش و يک زنگوله هم  گرفتند بالاي سرت و هي تکان دادند. اما تو که نمي شنيدي . بيهوش 

بودي ، انگار. بعد هم برديمت دکتر. دکتر هم يک آبي ، شربتي داد. به ت مي دادم. نمي دانم ، روز گذشته ، آمپول هم 

به ت زديم يا نه . کم کم بهتر شدي . بابات يک شب ، نصف شب بود ــ درست يادم است ــ بلند شد گفت : «گواترمان 

تنهاست . يکي مي آيد چيزهامان را برمي دارد و مي برد.» و رفت . خيلي هم ترسيده بود. ما هم آمديم خانه مان . حالا 

من هفت ماهم است ، سر اين اختر. داشتم باغچه مان را آب مي دادم. باغچه هم باز شده بود باغستان گل . دستنبو 

هم داشتيم دورتادور باغچه . سر لولـۀ آب يک تکه آهن بود، سنگين بود، تا آمدم برش دارم که بگذارم آن طرف ، 

يک دفعه يک چيزي زير دلم افتاد پايين . من هم دولادولا آمدم رفتم توي اتاق مان . بابات که آمد، گفت : «چه ات است ؟» 

گفتم . دخترخاله هم باش بود انگار. سرش را مي زدي ، ته اش را مي زدي ، همه اش خانـۀ ما بود. چه سرّي بود؟ من 

که نفهميدم. آن ها هم ما را برداشتند و بردند پيش يک ماما. من را خواباند و زير دلم را، رگ و پي هاي زير دلم را، 

پس و پيش کرد، اما درست نشد. ما هم آمديم خانه ، همين طور هم من مي تابيدم ، مي تابيدم. حالا اين دخترخاله 

هم هستش . شب هم ماند. شوهر داشت و سه تا بچه . بعد هم رفت . من هم همان طورها بودم ، دولادولا کارهام را 

مي کردم تا وقتي که درست و حسابي دردم گرفت . بابات رفت ماما آورد، دخترخاله اش هم آمد با زاد و رودش . بعد 

هم يک ماماي ديگر هم آوردند. گفتند بايد تاقباز بخوابي . من اين طوري بلد نبودم بزايم . آن ها خشت مي گذاشتند و 

خاک مي ريختند، اين ها من را خواباندند. يکي شان يک دستش را مي گذاشت اين جا (به پايين سينه اش اشاره 

مي کند) و يک دستش را هم اين جا و هل مي داد رو به پايين و آن يکي آن پايين ديگر نمي دانم چه کار مي کرد تا 

228                                                                                                                                

بالاخره بچه به دنيا آمد. همين اختر بود. بعد که مي خواستند بروند پول نداشتيم مزد ماما را بدهيم ، يکي شان دست 

برد و روپوش اختر را با سرپيچ اش برداشت و رفت . ساتن بود، خيلي قشنگ بود. داده بودم براش دوخته بودند. برد. 

بعدش بابات رفت از يک جايي پول گرفت و برد دادش و آن ها را گرفت و آورد. سر اين اختر، مادر، من خيلي سخت 

زاييدم. پدرم درآمد. هفتم هم رفتم حمام ، توي خانه . همين دخترخاله بردم حمام. تا هفتم بودش با زاد و رودش . 

مي پختند و مي خوردند. من را  برد حمام و زير دلم را چرب کرد و گفت : «صاف بايست !» من هم به هر مردن مردني 

بود صاف ايستادم. انگار زير دل و کمرم صدا هم کرد. اما راستش باز هم دولا بودم. بعد ديگر خوب شدم. چهل روزش 

نشده بود که بابات آمد و گفت : «جمع کن که بايد برويم .» طياره رفته بود بالا، صداي بمب و اين ها مي آمد. مي گفتند: 

«توپ در مي کنند.» خلاصه دوباره اخراج کرد، فينيش کرد. چيز و چون مان را برداشتيم و آمديم اصفهان ، از راه اراک . 

اول ننه ام آمد، بعد هم بابام. بابام حسن را برداشت و ــ دور از حالا ــ بوسيد، بعد تو را و بعدش هم اختر را. گفت : 

«بيگم آغا، اين دخترت ، اين هم حسن ، آن هم حسين ، اين هم که زياد کرده اند.» من چاي و نان خشکه گذاشتم 

جلوش ، يک لقمه گذاشت دهنش و رفت . ظهر نشده ، يا عصرش آمد ــ درست يادم است ــ رفتم توي دالان جلوش . 

انگار ديروز است . گفتم : «چرا نمي آييد بالا؟» گفت : «کمرم درد مي کند، بابا. از اين پله ها نمي توانم بيايم بالا. برو 

ننه ات را روانه اش کن بيايد.» ننـۀ بيچارۀ ما هم رفتش . چند روز بعدش من اختر بغلم بود و تو و حسن هم به دنبالم . 

اين عمـۀ خدابيامرزت هم انگار آمد. رفتيم ديدن بابام. يک قندان بود، کنار بابام ، پر از نان شيريني بود، هي اين 

حسن کون سرک مي رفت جلو که بردارد، اين ننـۀ ما به ش چشم غره مي رفت . بابام هم هي با چشم و ابرو اشاره 

مي کرد که بردارد، ننه ام نمي گذاشت . حتي نگذاشت شماها را ببوسد. بابام نمي دانم چي گرفته بود که مي گفتند 

واگير دارد. خوب ، هي مي رفتيم و مي آمديم تا يک روز اين خاله عزت ات آمد که : «آبجي اگر مي خواهي بابات را يک 

دفعـۀ ديگر ببيني همين حالا بايد بيايي .» من هم جلدي شما را برداشتم و با عمه هات راه افتاديم و انداختيم از 

آب بخشان رفتيم منبر گلي ، خانـۀ باباماين ها. من که نديديمش . روش را پوشانده بودند (دستي بر صورتش 

مي کشد). زار و زيلون بود.   

مي گويم : چه شکلي بود، مادر، بابات ؟  

ـ يک ته ريشي داشت ، ريش سفيدي داشت و شابگاه هم سرش مي گذاشت . رسيد به بابات . قدش هم ــ دور از 

حالا ــ قد بابات بود. اما باباي من لاغرتر بود، تر و فرز بود، شوخ بود. ديگر نمي دانم بشکن هايي مي زد که صداش 

هفت تا خانه مي رفت . خيلي هم مؤمن بود، نجس و پاکي سرش مي شد. مريض که بود، يک روز من و ننه ام زير 

بالش را گرفتيم و آورديمش که مثلاً دم درگاه پيشابش را بکند. حاضر نشد. هومهوم کرد و با دستش اشاره کرد به 

باغچه . وقتي هم ننه ام مي خواست زيرشلوارش را بکشد پايين ، باز هومهوم کرد ــ حرف که نمي توانست بزند ــ و 

به من اشاره کرد. من که رفتم عقب ، ننه ام درش آورد و او هم پيشابش را کرد. يک چکه اش که چکيد به ش ، باز 

هومهوم کرد. همين طورها بودند قديمي ها، نه مثل حالايي ، که جنب راه مي افتند توي خيابان ها. نجس و پاکي 

سرشان نمي شود.  

مي گويم : خوب ، مي گفتي ، مادر.  

ـ اصلاً همه اش دوازده روز طول کشيد. مادرجون هنوز زنده بود، ننـۀ بابام. يادم است  که وقتي داشتند مردۀ بابام را 

برمي داشتند دايزه آغابي بي تکه مي گرفت مي گذاشت دهن مادرجون . خلاصه ، آبجي شازده ات آمد، گريه کرد، رفت 

پيش حاجي ابوالقاسم که : «کم مِهرم مردۀ آقام را بردار.»  

مي گويم : مگر بابات خودش نداشت ؟  

ـ خوب ، دست به نقد که نه . اين ها ده دوازده تا شريک بودند. يک حجره داشتند توي قيصريه ، آن گوشواره هاي بالا. با 

دخانيات کار مي کردند. دخانيات حتماً يک چيزي مي داد به شان ، اما حالا کو تا يکي برود دخانيات ؟ خلاصه ، مردۀ بابام 

را حاجي خدابيامرز برداشت . سر دست تا چهارسوق عليقلي آقا بردندش ، بعد هم بردندش تخته پولاد خاکش کردند. 

باز اين اش خوب بود که من بودم. ننه ام که مرد من ولايت غربت بودم. نديدمش . خبرش را برام آوردند. به شماها که 

نگفتم . رفتم توي حمام ، يعني که مي خواهم سرم را بشورم. همان جا آب دوش را باز کردم و نشستم به گريه کردن 

و بعد هم سرم را گرفتم زير آب که يعني حمام بودم.  

مي گويم : بعدش چي شد؟  

229                                                                                                                                

ـ خوب ، بعد که بابامان را خاک کرديم ، آمديم خانه . من سه روزي ماندم. نه که آبادان بودم و کرمانشاه ، عقلم 

نمي رسيد که بايد يک هفته بمانم . شماها را گذاشته بودم پيش يکي . وقتي رسيدم اين بالا، ديدم بابات تب کرده و 

لرز کرده . از عمـۀ خدابيامرزت پرسيدم ، گفت : «اين داداش ما همين طور است ، يکي که مي ميرد، تب و لرزش 

مي گيرد.» چهلم بابام نشده رفتش آبادان . ما هم دوباره آمديم سر خانه و زندگي  خودمان . من هم يک سيني 

ورشو داشتم ــ اين ها چيه من دارم مي گويم ؟ ــ خلاصه سه سيني کوچک هم داشتم ، بنا کردم به چيز فروختن . 

پيراهن هاي شيک شيک داشتم ، گل مخملي . اصلاً، جان تو، دستم را توش نکرده بودم. يک پيراهن ساتن سفيد 

داشتم ، باز دستم را توش نکرده بودم. يک گل مخملي سفيد داشتم ، دستم را توش نکرده بودم. همه را، يکي يکي ، 

فروختيم و خورديم . اين ها، همه را، کرمانشاه دوخته بودم ، خياط دوخته بود، يا آبادان دوخته بودند. هي مي بردم بازار، 

مي فروختم . اين عمه هات هم خيلي اذيتم مي کردند، عمه بزرگه ات نه ، همين ربابه . من آدمدار بودم ، رفت وآمد 

داشتم . سه تا بچه هم گِل دستم بود، بي خرجي . بابا هم که ديگر نداشتم . مي رفتم نان مي گرفتم و مي آمدم. قند 

و شکر هم مي رفتيم با اين رباب ، مثل صف نماز پشت هم مي نشستيم و هي ورجه ورجه مي کرديم مي رفتيم جلو 

تا برسيم به يک جايي تا قند و شکر به مان بدهند.  

مي گويم : نان چي ، مادر؟ تقي راستش را مي گفت ؟  

ـ پرت وپلا مي گفت ، مادر. سربازي بود آن وقت . شايد هم شنيده . من که نمي توانستم نان بگيرم ، از بس شلوغ بود. 

تازه بعدش چي ؟ مي قاپيدند. اوستارضا برام مي گرفت . پول را توي يک گره بسته مي گذاشتند و پرت مي کردند توي 

دکان نانوايي . گاهي هم عموکريم ، باباي اين دختر عمو، نان مي آورد، همه اش هم تکه پاره . تا بعد که ديگر به اين جام 

(به گلوش اشاره مي کند) رسيد. شما را گذاشته بودم يعني سر کار، تو که پيش آن اوستاقاسم مسگر بودي . چيزي 

که به ت نمي داد. بعد که آن کار را کرد، ديگر نگذاشتم بروي . همان که مثلاً خواب بوده و تو نخ را مي کشيدي ، يعني 

که ساز مي زني . خودت که بايد يادت باشد؟  

ـ خيلي خوب يادم نيست ، مادر. اما پسرعمه تقي تعريف کرده ...  

مي گويد: من همه اش يادم است ، مادر، انگار همين ديروز بوده ...  

ـ حسن مان هم انگار شاگرد اوستارضا شده بود؟   

ـ آره ، ديگر، مادرمرده . صبح مي رفت تا شب . موها را جارو مي کرد، چاي مي آورد. نمي دانم قيچي ها و ماشين هاي 

اصلاح را مي گرفت روي چراغ الکلي . ظهر به ظهر هم مي آمد خانه . اول هم سري به مطبخ مي زد. اگر روي اجاق ما 

ديگي بود خوش و خرم مي آمد بالا. وگرنه مي رفت دم خانه ، روي سکوي در خانه مي نشست . گاهي همين 

دخترعمو سربه سرش مي گذاشت ، دم آمدن حسن ديگ ما را از لاي خل درمي آورد و نمي دانم کجا مي گذاشت . من 

مي ديدم بچه ام نيامد، مي رفتم پايين که مثلاً ببينم کجاست . مي ديدم نشسته روي سکوي در خانه . بعدش ديگر 

چيزي نبود که بفروشم . بابات هم خرجي نمي فرستاد. حسن هم فهميده بود  که ديگر ديگي در کار نيست . گفتم : 

«بايد خودم بروم آبادان .» همين شوهر دخترخالـۀ بابات که آمد، گفتم ، من هم مي آيم . اين خانه را گرو گذاشتم 

پيش رضا و با شوهر فاطمه خانم راه افتادم. ننـۀ خدابيامرزم که آمده بود گاراژ، يک دمراهي هم براي شما گرفته بود، 

مي گفت : «حالا که نان ارزان شده ، داري مي روي ؟» جلو اين شوهر دخترخاله اين ها را مي گفت . من پنجه کشيدم به 

صورتم که آبروم را بردي . خدابيامرز دنبال ماشين مي دويد و مي گفت : «بميرم الهي ، عصمت خودش را زد.» همين 

بود، مادر، ديگر من مادرم را نديدم.  

گريه نمي کند، اما دست مي برد جورابش را مي کشد بالا، باز خفتي به بند جورابش مي زند و مي گويد: بلند بشوم 

بروم ، روزم شام شد.  

يک راست ، حتماً، به خانه نمي رود. اول مي رود تخته پولاد و مي نشيند سر گور مادرش و رود مي زند: کجايي که 

ببيني ، مادر، که چي به سر عصمت ات آمده ؟ آن از شوهرم که تخت افتاده ، هي هم مي گويد هاي واي اما باز بلند 

نمي شود. حسن هم که آن جاست . حسين هم که زده به سرش و نمي دانم چرا ته بنـۀ ما را مي خواهد دربياورد.  

230                                                                                                                                

فردا شب که مي روم عيادت بابا، علي مي گويد که مادر عصر جمعه پيداش شده با چشم هاي سرخ . مي گويم : مادر، 

باز رفتي سر قبر ننـۀ خدابيامرزت ؟  

ـ غير از آن جا کجا را دارم بروم ، مادر؟  

پدر هنوز هم مي کلَد و راه مي رود. حرفي هم نمي زند، هيچ وقت . لب ايوان کنارش مي نشينم ، سيگاري براش 

روشن مي کنم ، مي گويم : چطوري ، بابا؟  

ـ خوبم .  

ـ چه خبر؟  

ـ خير.  

مي گويم : وقتي رفتي آبادان ، ما سه تا بچه را گذاشتي و رفتي ، کجاها زندگي مي کردي ، اصلاً چه کار مي کردي ؟  

ـ کار مي کردم ، بابا.  

ـ کجا؟  

ـ شرکت نفت ، بنا بودم ، بنج مي ساختم .   

ـ کجا زندگي مي کردي ؟  

ـ يادم که نيست ، بابا. از ننه ات بپرس ، يادش است .   

مادر مي گويد: مي بيني ، مادر؟ هميشه همين بوده ، يادش نيست .  

پدر هم بلند مي شود نالان مي رود توي اتاق نشيمن دراز مي کشد فقط يک بار مي گويد: «هاي واي !» و پتو را 

مي کشد روي سرش .  

مادر مي گويد: يک سري بزن به اين برادرت ببين مرده است ، زنده است ؟  

مي گويم : من که حرفي ندارم ، اما اين ها که مي داني فقط به پدر و مادرها اجازۀ ملاقات مي دهند.  

مادر را راهي مي کنم تا با علي مان برود، فقط مادر توانسته بود ببيندش . ده سال به ش داده اند. قرار هم هست 

منتقلش کنند به شيراز يا نمي دانم مشهد. مدام مي چرخد. آن وقت مي شنوم که باز روش اعتراف کرده اند. يا 

مي شنوم هرچه داشته گفته است . باورم که نمي شود. مي دانم زير سر اين کيواني است ، دوست سابق 

حسن مان . هر شب هم يک ميخانه اي مي رود و همين طور پشت سر حسن صفحه مي گذارد. بالاخره پيداش 

مي کنم ، حتي باش دست وروبوسي مي کنم . بعد هم با هم مي رويم به يک ميخانه ، همان ستاره آبي . من اول سير 

و پر مي خورم. ماهيچه اي چرب و چيل مي خورم و بعدش هي به سلامتي اش مي خورم. اول هم توي دلم مي گويم : 

«خدايا، مرا ببخش که به حساب اين خبيث همين طور بايد رسيد.» ودکا را با پپسي مي خورم و براي او سِک 

مي ريزم. مي گويم : «حسن مان از طريق مادر پيغام داده که اگر کاري داشته باشيم بياييم سراغ تو.» مدام هم شاخ 

توي جيبش مي گذارم که دوستي بالاتر از اين حرف هاست و هي ليوانش را لبالب پر مي کنم . بيرون که مي آييم روي 

پاش بند نيست و همه اش هم مي گويد: «من که مي بيني کاره اي نيستم .» مي بوسمش و هي از مردانگي 

مي گويم و نمي دانم از عقد رفاقت که توي زندان سال ها پيش بسته بودند. يک جايي هم کنار پياده رو مي افتد به 

استفراغ . شانه اش را مي مالم و بعد کمکش مي کنم تا دست و صورتش را بشويد. آخرش هم  مي برمش تا کنار 

رودخانه و از آن جا تا روي سي وسه پل و همه اش هم از آن روزها مي گويم که به خانه مان مي آمدند و بحث مي کردند 

231                                                                                                                                

و من از پشت در گوش مي دادم. مي گويم : «من از همان وقت ارادتمند شدم.» به دلم هم برات مي شود که از توي 

غرفه بيندازمش پايين و تمام ، اما عقل مي کنم و باش راه مي آيم و به حرف هاش گوش مي دهم که از آن روزها 

مي گويد و از آرزوهاشان و اين که با اين چريک بازي ها مخالف بوده و اين حسن گوش نمي داده . باز هم حالش به هم 

مي خورد و پياده رو وسط چهارباغ را به گند مي کشد تا بالاخره مي رسيم به جلو خانه شان که توي شيخ بهايي است . 

هنوز هم زنگ در را نزده که مي گويم : «مادرم سلام رسانده و گفته ، اين تقاضانامه را برساني به مسئولش تا بلکه 

حسن را منتقلش کنند به همين زندان اصفهان .» و بعد که پاکت را از جيب بغلم در مي آورم و مي دهم به دستش ، 

باز مي بوسمش و هي هم جلو خودم را مي گيرم که درست توي صورتش استفراغ نکنم . بعد هم هي مي زنم به 

قدم و ده برو که رفتي . بعد هم که معلوم است : مي روم پيش مليح خودم و باز که مي بيند مستم وادارم مي کند اول 

دوشي بگيرم تا آن وقت آدابش را شروع کند.  

دو روز بعدش است که احضارم مي کنند، تلفني . مي بايست بگويم : «با سرهنگ نادري کار دارم.» فقط گوشي را 

مي دهم دست علي که اگر گرفتاري پيش آمد مواظب پدر و مادر باشد. صبح راه مي افتم و با تاکسي مي روم تا 

ميدان مجسمه و بعد پياده تا جلو در ساواک . به در ماشين رو تقه اي مي زنم تا دهان و بيني کسي را از دريچه 

مي بينم . مي گويم که با کي کار دارم. راهم مي دهند و مي برندم توي يک اتاق که فقط يک صندلي دارد و جام 

پنجره اش هم مات است . اول مي نشينم و يک سيگاري مي کشم و بعد مي افتم به راه رفتن و باز سيگاري مي کشم 

و مي نشينم . تا بالاخره يکي مي آيد نام و نام خانوادگي ام را مي پرسد و مي رود. و باز يکي ديگر مي آيد و بعد از نام و 

نام خانوادگي ، نسبتم را با حسن مان مي پرسد و توي يک پرونده مي نويسد و مي رود. باز  سيگاري مي کشم و 

همين طوري راه مي روم و بعد بالاخره مي نشينم که يک دفعه در باز مي شود و نادري مي آيد تو با همان قد بلند و 

دست هاي آويخته . من هم بلند مي شوم و سلام مي کنم که خندان جواب مي دهد و دست دراز مي کند و من هم 

دست دراز مي کنم که يک دفعه پاش را مي بينم که توي دست من است و کشيده را هم خورده ام. فحش مادر هم 

مي دهد که : «کي اجازه داد سيگار بکشي ؟» بعد هم به يک کاشي اشاره مي کند که بايد بروي همان جا بايستي ، 

تکان هم نخوري تا من بيايم .  

وقتي بالاخره مي رود، سر بالا مي کنم و مي گويم : خدايا، شکرت که من را هم بي نصيب نگذاشتي .  

ساعت يک است که بالاخره مي آيند و سوار يک ماشينم مي کنند و توي راه هم چشم بندم مي زنند تا مي رسيم به 

يک جايي که پياده ام مي کنند و دستم را مي گيرند و مي برندم و وقتي چشم بندم را باز مي کنند، يک پاسبان جيب و 

بغلم را مي گردد و هرچه دارم مي گيرد، اما پاکت سيگارم را که چند نخ بيشتر ندارد، پس مي دهد. بعد هم مي بردم 

و ته يک راهرو مي اندازدم توي يک سلولي که کف اش يک زيلو است و دو تا پتو هم گوشه اش هست . بعد گمانم 

ناهاري مي خورم. چلو و کباب است . وقتي مي خواهم سيگاري بکشم مي بينم کبريت ندارم. هرچه هم به در 

مي زنم کسي نمي آيد. باز مي زنم و مي گويم بايد بروم دستشويي . بالاخره يکي مي آيد و مرا مي برد. وقتي 

برمي گردم ، خواهش مي کنم که سيگارم را روشن کند. مي گويد: «کبريتم کجا بود؟» بالاخره نادري پيداش مي شود، 

استکاني چاي به دست دارد. مي گويد: چطوري ميرزاحسين جان ؟  

مي لرزم ، مي گويم : بد نيستم .  

مي گويد: يک ميرزاحسين جاني ازت بسازم تا خودت حظ کني .  

ـ اختيار با شماست ، جناب سرهنگ .  

ـ امشب مي خواهم با هم برويم ستاره آبي . چطوره ؟  

ـ هر جا شما دستور بفرماييد.  

مي گويد: حالا فعلاً بيا اين چاي را بخور، تا بعد.  

دست دراز نمي کنم ، اما مي بينم که چه خوش رنگ است . بخار هم از روش بلند مي شود.  

232                                                                                                                                

ـ نترس ، بگير.  

مي گيرم و کف دستم را حايل اش مي گيرم. هنوز داغ است . داد مي زند: سرکار، بيا  سيگار اين ميرزاحسين ما را 

روشن کن .  

و مي رود. نشسته ام روي آن دو پتوي سربازي ، استکان هنوز دستم است ، جرعه جرعه مي خورم و پکي هم به 

سيگارم مي زنم . هنوز به نصف نرسيده که باز در باز مي شود. اين يکي انگار سرباز وظيفه است . مي گويد: بفرماييد، 

جناب سرهنگ کارتان دارد.  

منتظر است ، انگار. پشت ميزي نشسته است . سيگار را توي راه با دو انگشت خاموش کرده ام که بهانه دستش 

ندهم . مي گويد: پس سيگارت کو، به اين زودي کشيدي ؟ نکند عملي هم هستي ، پسر؟  

استکان نيم خورده را مي گذارم روي ميز. مي گويد: برو بنشين روي آن صندلي .  

به صندلي طرف راست ميز اشاره مي کند. مي نشينم . فندک روي ميزش را برمي دارد، جعبـۀ سيگاري هم از جيبش 

درمي آورد، تعارف مي کند. يکي برمي دارم. روشنش مي کند و مي گويد: خوب ، تعريف کن ببينم .  

مي گويم : از چي ، جناب سرهنگ ؟  

ـ خودت بهتر مي داني ، اصلاً از بچگي بگو، بگو کي ابنه اي ت کرده ؟   

حرفي نمي زنم . مي گويد: پس اقلاً از مليحه خانم تان تعريف کن . از کرمماليدن اش برام بگو تا ما هم ياد بگيريم .   

باز حرفي نمي زنم . ناگهان مي زند، سوت زنان چيزي مي آيد و مي خورد به دستم و سيگار را پرت مي کند. بعد بلند 

مي شود، داد مي زند: دستت را بگير ببينم .   

انگار که همان ناظم دبيرستان فرخي باشد، ده بيست تايي کف هر دستم مي زند، اگر هم دستم را پس بکشم به 

پام مي زند که چندان هم درد نمي آيد. بعد مي گويد: برو روي آن صندلي بنشين ، آن سه کنج ، همه چيز را بنويس ، از 

اولش هم بنويس .  

يک صندلي مدرسه اي دسته داراست ، يک دسته کاغذ مارک دار هم روش . اول هم نام و  نام خانوادگي و بعد 

تحصيلات و بعد نمي دانم اولين آشنايي با افکار مارکسيستي و همين طور کتاب هايي که خوانده ام و نمي دانم چه 

کسي تبليغ ام کرده است و از اين مزخرفات . خنده ام مي گيرد. ويرم مي گيرد که از تنگ لوشا بنويسم و يا از اکسير 

اعظم يا صورالدرج ، اما جلو خودم را مي گيرم. مي نويسم که من با تکامل و نمي دانم ترقي مخالفم چه برسد به اين 

که مارکسيست باشم . بالاخره هم از زمان آشنايي با کيواني مي پرسند. مي نويسم از دوستان دورۀ جواني 

حسن مان است و من هم ارادت دارم و از کمک هاش براي رفع گرفتاري خانواده ممنونم . هي هم چربش مي کنم و از 

خجالت اش درمي آيم . باز هست و من باز چيزهايي مي نويسم و اغلب هم صفحه سياه مي کنم ، همه اش هم 

نگرانم مبادا بفهمند که چه مي خواهم بکنم و نگذارند. نمي توانند، مطمئنم . بعدش ديگر شلوغ مي شود، داد و بيداد 

است . يکي است که انگار با اسلحه دستگيرش کرده اند، شايد اصلاً زده باشد به کوه ، اما او از شکار مي گويد و از 

رسم ايلات که براي زدن گرگ و دفاع از احشام ايل بايد تفنگ داشته باشند. يک بار هم مي برندش و بعد مي آورند. 

حالا ديگر با ناله و گاهي حتي آخ و واخ حرف مي زند. باز صداي کشيده مي آيد و بعد سوت شلاق . بالاخره 

جناب سرهنگ مي گويد: حالا برو خوب فکرهات را بکن تا بعد.  

بعد هم مي آيد سروقت من ، کاغذ را مي گيرد و مي برد، هي مي خواند، بلندبلند و فحش مي دهد و گاهي حتي 

مي خندد، تهديد هم مي کند. بالاخره فرياد مي زند: بيا پسر، اين را ببرش زيرزمين ببينم .  

نمي برندم. باز برم مي گردانند به همان سلول . شب هم چيزي مي خورم و همه اش هم مشکل سيگار و حتي 

کبريت است . شب هم تا آه سحر خوابم نمي برد. تازه بعدش جنب مي شوم. مليح ملعون ! توي خواب هم راحتم 

233                                                                                                                                

نمي گذارد. تازه خودش نبود، سليطه خانم بود. اين هم از اقبال من . صبح هم هرچه مي گويم که به حمام احتياج دارم 

کسي گوش نمي دهد. ناچار با آب خالي شورتم را مي شويم و با تيمم نمازم را مي خوانم . بعد از تشهد هم گريه 

مي کنم ، با تن ناپاک از خدا مي خواهم که کمکم کند تا نگويم که چه مي خواهم بکنم و مهم تر اين که اين ها را که 

مي نويسم و طومارهاي عمو و کتاب هاي خطي و چاپي اش و يا آن دو کتاب عمه خانم را حفظ کند. بعد پاسباني 

مي آيد، دفتر به دست . اين يکي کوتاه قد است و خنده رو، مي گويد: از بيرون چي مي خواهي برات بخرم؟   

فقط سيگار سفارش مي دهم و کبريت . مي گويد: کبريت قدغن است . ديگر چي ؟  

شورت هم مي خواهم ، اما نمي گويم . شورت تر را پوشيده ام. باز نادري احضارم مي کند، باز تهديد مي کند، بالاخره 

هم مي خواهد دلالت ام کند و از محاسن ترقي و دنياي پيشرفته مي گويد. الحمدلله که چنين ملاعيني طرفدار رفتن 

به جلو هستند. من از محاسن ايستادن و از اتقان و ثبات براش مي گويم و از کمال و جمال دايره ، از انحنايي که دايره 

دارد. بالاخره ذاتش را نشان مي دهد و حرف را مي کشاند به مليح و انحناهاي زن ها و همه اش هم مي خواهد براش 

دقيقاً تعريف کنم که چطور و کي . اسم من را هم گذاشته است : شيخنا حسين جان .  

ملعون ! بعد هم يکي را صدا مي زند تا بيايد و شلوار مرا بکشد پايين و بعد هم دست مي زند به شورت خيس من و 

هي تهديد پشت تهديد که اگر نگويي ديشب چه خوابي ديده اي ، مي کشم پايين و همين چوب را ... هر روز صبح 

هم اول سري به من مي زند که : «چطوري ، شيخنا حسين جان ؟» و بعد هم مي رود سر بحث تغيير و نمي دانم تکامل 

و هي دليل مي آورد که : ببين ، شيخنا حسين جان ، من هيچ شباهتي به پدرم ندارم ، پدرم هم به پدرش . من حالا 

ماشين سوار مي شوم ، جدم احتمالاً سوار الاغ مي شده ، فکر هم مي کرده زمين مرکز سيارات و  ثوابت است ...   

از دهانم درمي رود که : هنوز هم هست .  

ـ بله ، چي فرموديد؟  

ـ عرض کردم ، زمين مرکز همـۀ هستي است ، مسطح هم هست و اين کوه ها هم مثل ميخ اند، به نص مٌنزَل وتدند 

که زمين را نگه مي دارند.   

ملعون مي خندد: مرگ من ، ما را گرفته اي ، شيخ ؟  

بعد هم ديگر ول کن نيست . يک روز هم اجازه مي دهد که بستـۀ مادر را تحويلم بدهند. لباس زير است و نمي دانم 

مسواک و خميردندان و ده بيست پاکت سيگار شيراز. خود نادري هم حضور دارد، مي گويد: اين هم مادر است تو 

داري ؟  

بخـۀ پالتوش را نشانم مي دهد که : ببين !  

از بالا تا پايين جر خورده است . باورم نمي شود. مي گويم : يک پيرزن که جان اين کارها  را ندارد.  

مي گويد: خودش هم همين را مي گفت . گرفت که مثلاً راضي ام کند اين ها را بدهم به تو، بعد نمي دانم چي شد که 

جر خورد تا پايين .  

گمانم خنده ام مي گيرد، که مي گويد: يک خنده اي نشانت بدهم .  

فردا هم باز مي آيد، لباسش فرق مي کند، راه راه است اين . مي گويد: خوب ، شيخنا  حسين جان ، ديشب در خواب 

خدمت کدام جنده رسيدي ؟  

مي گويم : مليحه خانم جنده نيست ، به اصطلاح تک پران است . صيغه مي شود، صيغـۀ هرکس که بپسندد.  

ـ مبارک است ، مبارک است ، شيخ .   

234                                                                                                                                

باز هم بحث را مي کشد به مسطح بودن زمين که : پس اين کشتي ها چي که وقتي به ساحل نزديک مي شوند، 

اول نوک دودکش يا مثلاً دکل شان را مي بينيم ، بعد پايين تر را؟  

مي گويم : ما اول قبول کرده ايم ، بعد دنبال دلايل اش گشته ايم ، وگرنه قدما هم همين چيزها را مي ديدند.  

نمي فهمد، باز دليل مي آورد و من شب رو به کعبه مي ايستم ، نه آسمان و يا کهکشاني که نمي دانيم هست يا 

نيست و از ته دل مي گويم : خدايا، خودت کمکم کن .  

چند روز بعد باز براي بازجويي صدايم مي زنند. به اتاق ديگري مي برندم و چشمم را باز مي کنند. يکي ديگر هم 

هست . نادري هم بالاي سرش ايستاده است و نعره مي زند: که رفته بودي شکار پازن با رضا و دو تا از خويشاوندان ؟   

همان زنداني قبلي است ، از صداش مي شناسمش . مي گويد: بله ، جناب سرهنگ . هرسال مي زنيم به کوه ، گاهي 

ده روز بيست روز کوه مي مانيم .   

که مي زند پشت گردنش . مرا که مي بيند، انگار گل از گلش بشکفد، خندان مي گويد: صباح الخير، يا شيخنا 

حسين جان .  

بعد هم مي گويد، به زنداني : نگاهش کن ، اين همان است که گفتم به ت ، مأمور ما را برده ، مستش کرده ، بعد هم 

خواسته از بالاي سي وسه پل بيندازدش پايين .  

مي گويم : دروغ گفته ، جناب سرهنگ . باور بفرماييد.  

بازمي رود سراغ زنداني که اسمش يا نام خانوادگي اش انگار الله قلي است ، همه اش هم مي خواهد وادارش کند 

بنويسد که زده اند به کوه که مثلاً جنگ چريکي راه بيندازند و از طريق نمي دانم دهات شهر را محاصره کنند. نگاهش 

مي کنم . باورم نمي شود. جثه اي ندارد. مدام هم نادري تهديدش مي کند که باز مي بردش زيرزمين و دستبندش 

مي زند. مي گويد: مثل بچـۀ آدم بنويس ، از اول هم تعريف کن . سيف الله همه را نوشته . خوب است نشانت دادم.  

ـ دعواي ايلي داشتيم ، من که عرض کردم.  

باز مي زند، اين بار با شلاق و درست بر دو دست نهاده بر ميز. خط قرمز را مي بينم و  بعد که سياه مي شود. بعد 

مي آيد سراغ من ، و باز دلقک بازي اش گل مي کند، حتي براي الله قلي تعريف مي کند که با کيواني چه کرده ام ، يعني 

که مستش کرده ام و خواستم از بالاي پل بيندازمش پايين . يک جندۀ نشانده هم دارم و تازه معتقدم که زمين مرکز 

عالم است .  

فکر هم مي کند اين طورها مي تواند خجالتم بدهد. مي گويم : اعتقادات من ربطي به  اتهامم ندارد. من هم هرگز 

نخواسته ام اين کيواني ملعون را از توي غرفه ها بيندازم پايين .   

يک دفعه دست دراز مي کند و يخه ام را مي گيرد: چي گفتي ؟  

ـ عرض کردم من فقط خواستم به حرمت دوستي قديم کمک کند داداش حسن را منتقلش کنند به اصفهان ، همين .  

ـ نه ، همان را بگو، همين حالا هم بنويس ، همين را که حالا گفتي .   

به الله قلي هم مي گويد: تو که شنيدي که گفت نمي خواسته از غرفه بيندازدش پايين ؟ اين جا که ما حرف از غرفه 

نزديم .   

الله قلي مي گويد: من متأسفانه حواسم جمع نوشتن بود.  

235                                                                                                                                

باز مي زندش با همان شلاق دستش که مدام دور دستش تاب مي دهد. چه آخ و واخي مي کند اين چريک 

کوهستان ! مرا هم مي فرستد پايين تا به قول خودش براي پاهام کفش راحتي بدوزند. خودش هم مي آيد و مدام 

مي گويد: بايد راستش را بنويسي .  

ـ من که عرض کردم ، جناب سرهنگ .   

تهديد مي کند که اگر اعتراف نکنم که مي خواسته ام کيواني را از بالاي پل بيندازم پايين ، باز شلوارم را مي کشد 

پايين . هرچه عجز و التماس مي کنم به خرجش نمي رود. مي گويم : حالا که زور است پس يا عمر!  

ـ بله ؟ چي فرموديد؟  

داد مي زند: بده ببينم اين کابل را.  

خوشبختانه با آمدن يکي ديگر، دوست کوهستاني الله قلي حواسش مي رود به او. فردا باز همين بساط است و باز 

پس فردا. مي گويم : خداوندا، مرا ببخش .  

بعد که باز پيله مي کند به شلوار بنده ، حرفي نمي زنم . وقتي هم مي کشد پايين و نمي دانم با چوب اشاره مي کند 

به مقعد بنده ، دندان سر جگر مي گذارم. مي گويد: پس بگو، اصلاً خوش ات مي آيد.  

شب هم الله قلي را مي آورند پهلوي من . لام تا کام حرفي نمي زند، همان ها را مي گويد که به نادري هم مي گفت . 

مي پرسد: تو اين جا چه کار مي کني ؟  

مي گويم : دعا مي کنم به جان شما.  

ـ جدي پرسيدم.  

ـ من هم جدي جواب دادم.  

ـ عجب جّلتي هستي تو ديگر.  

ـ مقصود؟  

ـ همين ديگر که زمين مسطح است و نمي دانم تغيير و حتي تکامل توهم است و ما همه اش دور مي زنيم .  

مي گويم : ببين جوان ، من اين ها را از برادر تني ام خيلي شنيده ام ، پس فکر نکن فقط تويي که مي خواهي دلالتم 

کني که من هم نمي دانم بزنم به کوه و پازن شکار کنم .  

مي گويد: بله ، مي دانم . موفق باشي ، شيخنا حسين جان .  

وقتي هم صداي گريه هاي پس از نماز شبم بيدارش مي کند، غلتي مي زند، پشت به من ، مي گويد: بابا، تو ديگر کي 

هستي ؟  

من هم سر بر مهر مي گذارم و با سوز دل مي گويم : خداوندا، اين ها را، برادرم حسن و اين الله قلي را و حتي آن 

جناب سرهنگ نادري را دلالت کن تا اين دنيا را که تو به بهترين وجه آفريده اي خرابش نکنند.  

غرمي زند: تو را به خدا مسخره بازي هات را نگه دار براي همان جناب سرهنگ نادري ، بگذار من بخوابم .  

236                                                                                                                                

حرفي نمي زنم . نماز صبح را که مي خوانم باز دراز مي کشم ، ولي مگر مي گذارد بخوابم ؟ همه اش ناله مي کند، 

دنده به دنده مي شود. صبح از حرف هاي نادري مي فهمم که سه ماه است اين جاست . باز هم مي برندش و بيست و 

چهار ساعت بعد مي آورندش . پاهاش را مالش مي دهم ، دلالتش مي کنم که استغفار بطلبد، مي گويم : ببين ، مثلاً 

اگر اين انگشت هاي من همه مساوي بودند، من حتي نمي توانستم يک قاشق را به دست بگيرم ، چه برسد به 

اين که اين پاهاي آش و لاش تو را مالش بدهم . آدمها هم همين طورند، خدا همين طور خواسته . مثل افلاک که 

سلسله مراتب دارد، آدمها هم سلسه مراتب دارند. در خلقت خداوندي که نمي شود دست برد، معصيت دارد.  

مي گويد: بله ، مي دانم . حالا لطفاً يک دستي بکش به اين پشتم ، کتفم گمانم در رفته باشد.  

پس اين ملاعين دستبند هم مي زنند، يا شايد ــ همين طور که شايع است ــ دستبند قپاني . در دل مي گويم : 

خداوندا، مرا امتحان نفرما، اگر هم مقدر است ، راضي ام به رضاي تو؛ اما کاري نکن که جلو اين يک پاره استخوان 

شرمنده بشوم.  

مقدر نکرده اند. جناب سرهنگ بالاخره موافقت مي کند که فقط بنويسم که خواسته ام جناب کيواني را ــ به قول 

خودش ــ مچل کنم . مي نويسم و در انتهاي هر پاسخ هم امضا مي کنم . اما مگر ملعون ول کن است ، باز از مليحه 

مي پرسد و باز مي خواهد که با شرح جزئيات بنويسم که آداب جماع ما مثلاً چيست ، انگار که بخواهد نسخه کند و 

بفرستد جايي تا بر اساس آن عامل شوند. بالاخره هم مي فرستد به زندان شهرباني ، بند يک . اين ها ــ به قول مادر 

ــ گفتن ندارد. اما اگر ننويسم ، نخواهند بود، موکل مثلاً مريخ و زهره و زحل نمي بينند که چه کشيده ام از دست اين 

اعوان ظلمه که حالا مي خواهم بايستد هرچيز و فقط چرخ زنان بگردد به گرد اين خاک که بر عزت اوست که به 

طوافش لبيک گويان مي چرخند. پس منطقي هم بايد باشم .  

بند يک همه اش هشت در دوازده متر است ، با هفت سلول : چهار سلول اين طرف و سه تا هم روبه روشان . 

دستشويي و مستراح هم همان روبه رو است . يک منبع آب هم توي حياط و چسبيده به ديوار دستشويي هست . 

هر سلول را به گمانم مخصوص يک نفر ساخته اند، اما حالا در سلول اولي طرف چپ من ام و اين قادر که کرد است و 

چه هيکلي هم دارد. بعدش غلامرضاست که زده است با مشت چشم يکي را در آورده است و بعد هم يک دزد است 

و در آن آخري هم يک ابدي است . طرف راست سلول رضاست که هم پروندۀ الله قلي است و يک هفته اي است که 

در را به روش بسته اند و هي صداي ناله اش مي آيد و گاهي هم در آهني را تکان تکان مي دهد تا بيايند و بلکه ببرند 

دستش را گچ بگيرند. در سلول بعدي مجتهد يا مجتهدي است که همه مجتهد صداش مي کنند و بعد هم الله قلي 

است که تا صلات ظهر مي خوابد و فقط وقت غذا پيداش مي شود. يک هفته بعد از من الله قلي را آورده اند.  

ما چند نفر، من و اين قادر و مجتهد و الله قلي هم خرج ايم و آن سه تاي ديگر هر کدام جداجدا غذاشان را روي اجاق 

زغالي گرم مي کنند و مي خورند. ما چند نفر هم توي اتاق ما سفره مي اندازيم و صبح و ظهر و شب دور يک سفره 

غذا مي خوريم . رضا ــ به قول قادر ــ پنج روز است که دستش مو برداشته يا حتي شکسته . مي گويم : چرا؟ کي 

شکسته ؟  

ـ با پاسبان ها که آمده بودند براي تفتيش سلول ها درگير شد، آن ها هم بردندش زير هشت و ريختند سرش و با باتوم 

و مشت و لگد به حسابش رسيدند، حالا هم انگار دستش مو برداشته ، اما نمي آيند ببرندش اورژانس .  

مي روم دم در و با کف دست مي زنم به پنجره پنجره هاش . بالاخره کليددار مي آيد، مي گويم : چرا اين زنداني را 

نمي بريد اورژانس ؟ ما که از دست ناله هاش شب و روز نداريم .  

ـ ببينم شيخ ، نکند تنت مي خارد؟  

ديگر چه مي توانم بکنم ؟ فقط صبح و ظهر و شب مي برندش دستشويي و باز در را روش مي بندند. الله قلي فقط سر 

ناهار و شام پيداش مي شود ــ گفتم انگار ــ بعد هم مي رود توي سلولش . ما مي رويم توي آفتاب ، پتويي پهن 

مي کنيم . من يک صرف و نحو عربي به قادر درس مي دهم و از روي قرآن مجتهد نمونه هايي براش پيدا مي کنم . 

مجتهد فقط زير نظر من تمرين خط مي کند و اين غلامرضا يا طناب مي زند و يا مدام از ميلـۀ بالاي در دستشويي تنـۀ

لش اش را مي کشد بالا، هر دفعه هم سيصد چهارصد بار. گاهي هم مي نشيند کنار دست مجتهد و با هم پچ پچ 

237                                                                                                                                

مي کنند. طناب زدن اش هم شده است عذاب اليم براي همه . يک بار از من ساده دل قول مي گيرد که بشمارم. از 

هزارتا هم بيشتر مي زند و من از نفس مي افتم و او باز ورجه ورجه مي کند. بالاخره هم مي شود هم خرج ما، آن هم 

به پيشنهاد مجتهد. من هم حرفي ندارم. قادر مي گويد: يک زنداني عادي درست نيست با ما هم خرج شود.  

مجتهد مي گويد: خودش خواسته .  

قادر مي گويد: به ضرر خودش است ، يک پروندۀ سياسي هم مي گذارند زير بغلش .  

مي گويم : من هم که جرمم ، حتي اگر جرمي داشته باشم ، سياسي نيست .  

الله قلي مي گويد: تو را به آن خداي نيمه شب هات ، ما را ديگر سياه نکن .  

مي گويم : تو برو بگير بخواب ، جانم .  

حتي صبح ها حاضر نيست بيايد با هم ورزش کنيم . يک بار که من و قادر مي رويم و پتو را از سرش مي کشيم ، باز 

بلند نمي شود. پتو را مي کشد روي سرش و مي گويد: با من کاري نداشته باشيد.  

شبش تا نصفه هاي شب خوابم نمي برد. همه اش هم تقصير اين مليح ملعون است که به يادم مي آيد و هي آدابش 

را دوره مي کنم و نمي دانم به ياد اين يا آن گوشـۀ آشکار يا حتي پنهان اش مي افتم و هرچه هم لعنت به شيطان 

رجيم مي فرستم ، باز ول کن نيست . چرتم که مي برد، کار دستم مي دهد و من بيچاره را مجبور مي کند در آن شب 

دي ماه بروم توي آب منبع و بعد بيايم توي سلول مان و پتو را بکشم سرم و تا طلوع صبح سگ لرز بزنم و بالاخره هم 

نمازم قضا شود.  

صبح هم از سر و صداي اين الله قلي بيدار مي شوم. داد مي زند: من مي خواهم افسر نگهبان را ببينم .  

تا من لباسي تنم کنم ، ديگر دير شده است . با افسر انگار حرفش مي شود و وقتي پا از سلول مي گذارم توي حياط ، 

مي بينمش که از پنجره پنجره هاي در دارد مي رود بالا. حتي اين قادر و آن غلامرضاي کشتي گير به زحمت مي توانند 

از آن بالا بکشندش پايين . از همان بالا مي گويد: مگر دستم به ت نرسد.  

آخرش داد مي زند: من اين بابا را نمي شناسم ، تا همين جا هم نديده بودمش ، اما درست نيست که مدام درد بکشد. 

نمي گذارد ما بخوابيم .  

رنگ افسر مثل گچ سفيد است . حتماً وقتي اين يک پاره استخوان چنگ در اين پنجره پنجره ها مي اندازد و خودش را 

مي کشد بالا چيزي مي بيند که ما نمي توانيم ببينيم . من که يک آن فکرکردم ببر است و نه اين الله قلي و اين 

پنجره پنجره ها هم صخره اند. توي اتاق که مي نشانيم اش و يک پيالـۀ چاي دستش مي دهيم ، تازه مي بينم که 

چکمه هاش را هم پوشيده و شلوار خاکي مدل سربازي اش را.  

تازه شب اين قادر کرد که نمي دانم جرمش چيست ، مي گويد: يک ماه بعد که آوردندشان اين جا، انفرادي ، تازه لو 

رفتند. يکي از بچه هاشان که حالا عمومي ، بند چهار، است روشان اعتراف کرده و جاي اسلحه ها و نمي دانم چي را 

نشان داده .  

باز فردا هم همچنان تا لنگ ظهر مي خوابد و وقتي هم رضا را مي برند اورژانس ، حتي نمي آيد بيرون که دستش را 

ببيند که شده است اندازۀ يک متکا. با خودم مي گويم : اين ها ديگر کي هستند؟  

حالا هم مي گويم : دنياي ساکت و جمع وجور ما را همين ها خراب کرده اند، نظمش را به هم ريخته اند.  

اين مجتهد هم لنگـۀ همان هاست . مي گويد: تو شيعـۀ صفوي هستي ، جانم . دنيا عوض شده است ، رو به تکامل 

است ، آن وقت تو مي خواهي با اين افکار ارتجاعي ات دنيا را برگرداني به عصر بطلميوس .  

238                                                                                                                                

مي گويم : بگو ببينم کعبه کجاست ؟  

با اشارۀ چانه اش جايي را در طرف جنوب غربي فرضي خودش نشان مي دهد و مي گويد: مقصود؟  

مي گويم : و دنيا هم کروي است ؟  

ـ البته که کروي است .  

مي گويم : خجالت نمي کشي ، جناب شيعـۀ علوي ؟  

ـ چرا خجالت بکشم ؟  

مي گويم : من که حاضر نيستم رو به آسمان و نمي دانم افق خالي اين زمين تو نماز بخوانم .  

سفسطه مي کند و مرا دلالت مي کند به رسالـۀ نماز در قطبين . مي گويم : حضرت استادي ، اشتباه به شرف 

عرض تان رسانده اند: من نمي گويم اين زمين کروي نيست ، مي گويم نبايد کروي باشد. حالا فهميدي ؟  

جناب آقا به جاي جواب پقي مي زند زير خنده . شيطان مي گويد بلند شوم و همين دوات جوهر پر از ليقه را بزنم به 

گري مغز سرش . استغفراللهي مي گويم و بلند مي شوم و مي روم به سلول خودمان . مي بينم که قادر کتابي وسط 

زانوش هست . مي دهدش پايين . مي گويم : ممنون . يعني ما هم غريبه ايم ؟  

دستپاچه مي شود، چهارزانو مي نشيند و کتاب را مي گذارد پشتش : فکر نمي کردم تو باشي .  

ـ پس چرا به من نمي دهيد بخوانم ؟  

ـ فکر نمي کرديم علاقه داشته باشي .  

ـ حالا چي هست ؟  

جلدش را نشانم مي دهد. خانـۀ قانونزده است . مي گويم : نوشتـۀ ديکنز است ترجمـۀ يونسي . بد نيست .  

ـ پس تو هم علاقه مندي ؟  

ـ من از اين افسانه ها خيلي خوانده ام. دواي درد بي خوابي اند.  

مي گويد: افسانه ؟ اين ها، نوشته هاي ديکنز، حقايق جامعـۀ سرمايه داري است .  

مي گويم : حقايق ازلي و ابدي اند، اين ها فقط برش هاي فرضي اند از يک جامعـۀ فرضي .  

ـ بالاخره ، مي خواهي بخواني يا نه ؟  

بهتر از هيچ است ، وقتي نشود المدخل الکبير را خواند يا مطالب العاليه ، به همين ها هم مي شود قناعت کرد. چند 

تايي بيشتر نشانم نمي دهد. زير تخته هاي کف سلول پنهان کرده اند. مي گويد: اين ها را زنداني هاي قبلي جاسازي 

کرده اند. روزي چند ساعت بيشتر به هرکس نمي رسد.  

قرار هم مي گذاريم من بعد از ظهر بخوانم از سه تا پنج و وقتي نوبت اوست يا الله قلي و يا مجتهد يک چشمم به در 

باشد. توي هر سلول هم چند تايي جاسازي کرده اند، حتي توي سلول ابدي که نه مي خواند و نه حتي با ما حرف 

239                                                                                                                                

مي زند و از صبح تا شب فقط بافتني مي بافد. حاضر نمي شود به من هم ياد بدهد، مي گويد: تو چند وقت است 

اين جايي ؟  

مي گويم : سه ماه آزگار.  

ـ من با اين امروز يازده سال و سه ماه و دو روز است که در خدمتم .  

مي گويم : مقصود؟  

ـ مقصودم اين است که وقتي دادگاه رفتي و از ده سال بيشتر به ت دادند، من در خدمت حاضرم.  

بالاخره چشم ما هم به جمال رضا روشن مي شود. بلندقد است و سياه سوخته . دست چپش را گچ گرفته اند. با ما 

هم هم خرج مي شود و همه اش هم از سبيلش مي گويد که از کجا تا کجا بوده و همين نادري از بروجن تا اصفهان تار 

به تار کنده است . مي گويم : رضاجان ، حيف شد که ما نتوانستيم از جمال سبيل بي مثال تو فيض ببريم .  

مي گويد: امشب ، نصف شب ، دعا کن دادگاه فقط يک سال به ت بدهد، حتماً فيض مي بري .  

مي گويم : هرچه خودش بخواهد، همان است .  

خودش حالا مقدر کرده تا مرا ببرند و بياورند که مثلاً پرونده ام را تکميل کنند. همـۀ اين ها را من از برادر عزيزم دارم. 

بازجوي جديد هم شهيدي نامي است که مدام فقط بلد است از معجزه هاي انقلاب سفيد بگويد. من از شيخ اشراق 

مي گويم و انوار اسفهبدي ، آن وقت ايشان از حق رأي زنان برايم سرقدم مي رود. مي گويم : جناب شهيدي ، شما 

واقعاً معتقديد که ما خوشبخت تر از پنجاه سال پيش ايم ؟  

مي گويد: پس چي ؟ هر گوشـۀ اين مملکت دست يکي بود: آذربايجان غربي سيميتقو، شمال ايران ميرزا 

کوچک خان . خوزستان هم که دست شيخ خزعل بود.  

مي گويم : حالا اگر همـۀ جهان دست يک نفر باشد، فقط يک حکومت چي ؟  

ـ باز که زد به کله ات ؟  

ـ جدي عرض کردم ، بايد بر همـۀ جهان فقط ...  

فحش مي دهد و با پشت دست مي زند توي صورتم . باز هم مي رود بر سر بيان مواهب انقلاب شان . مي گويم : من 

اصولاً با هر انقلابي مخالفم ، حاضرم بابت اين اعتقاد هم هرچه دادگاه حکم کند با رضا و رغبت زنداني بکشم .  

بالاخره هم دادگاهي ام مي کنند که بيشترين ادله شان مخالفت است با انقلاب سفيد و تبليغ بازگشت به گذشته . 

شش ماه هم بيشتر زندان نمي برند که فقط ده روزش مانده است . دو روز آخر الله قلي اعلام اعتصاب خشک مي کند 

و روز بعدش هم رضا. براي خداحافظي به ديدنش مي روم ، دلالتش مي کنم که يک بار هم شده ، به جاي شنا 

برخلاف جريان آب و يا با جريان ، خودش را رها کند بر آب تا ببيند چه کيفي مي دهد.  

با همه دست مي دهم و روبوسي مي کنم و مي آيم بيرون . مادر و دامادمان ، شوهر اختر، و اکبر اختر منتظرند. سوار 

ماشين دامادمان مي شوم و اول هم مي روم خانـۀ مادر. پدر حالا ديگر راست راست راه مي رود، عصا به دست البته . 

هنوز هم ننشسته ، عروس ، زن علي ، مي آيد و سلام مي کند. همکار علي بوده و دوماه پيش ــ به سلامتي ــ 

ازدواج کرده اند و در اتاق مهمانخانه و آن بالا، قرينـۀ اتاق حسن ، جهيزه و جامه اش را چيده اند. امشب هم انگار قرار 

گذاشته اند که اتاق عروس بيفتيم . اما من که نمي توانم بمانم ، هنوز هم شب نشده ، يک چنگه اسکناس از علي مان 

به قرض مي گيرم و مي روم که سري هم به مليح بزنم . نيستش . تا کي هي توي کوچه قدم مي زنم تا بالاخره 

پيداش مي شود، دوان دوان مي آيد و جلو در و همسايه مي بوسدم. مي گويم : اين کارها چيه ، مليحه خانم ؟  

240                                                                                                                                

گونه ام را با دو انگشت مي گيرد: باز که شدم مليحه خانم ؟ بگذار پات برسد بالا، يک مليحه خانمي نشانت بدهم که 

هفت تا مليح از کنارش دربيايد.  

در راه پله ها مي گويم : اگر حاضر بشوي آب توبه سرت بريزي ، خودم عقدت مي کنم .  

توي روي من مي گويد: خر نشو، خرج من زياد است . تازه ، من با يک مرد بارم بار نمي شود.  

وقتي هم مي بيند که دمغ شده ام ، قول مي دهد اين يک ماه را فقط مال من باشد. باز بهتر از هيچ چيز است . 

مي گويم : پس اقلاً يک امشب را بي هيچ آدابي برويم توي آن اتاق .  

انگشت اشاره اش را به اين سو و آن سو تکان مي دهد و نچ نچي مي کند که از عسل هم شيرين تر است . بالاخره هم 

مي فرستدم که ليف و صابوني بزنم . بعد هم مي آيد و به قول خودش کوفت بدنم را مي گيرد و باز مي رود سر آداب 

خودش و من باز مي گويم : «خودم چاکرتم ، مليح !» و مليح باز نمي گذارد ناخنک بزنم تا وقتش برسد و به وقتش 

من ام و آن همه نعم الهي بر سفرۀ آن تخت تک نفره که نمي دانم شست پاش را اول ببوسم و يا باز نوک زبانم را در 

گودي نافش بلغزانم و هي باز بيشتر بخواهم و مليح بخندد و بگويد: خرجت دارد زياد مي شود، ميرزاجان .  

سه روز و سه شب ، به قول مليح ، کنگر مي خورم و لنگر مي اندازم. بعدش صبح اول تيرماه پنجاه و سه مي روم دفتر. 

ميرزاحبيب آبپاش به دست خشکش مي زند. بالاخره مي آيد بغلم مي کند و سر بر شانه ام مي گذارد و گريه مي کند. 

من هم گريه ام مي گيرد، اما جلو خودم را مي گيرم. از حال و احوال آقا مي پرسم . مِن و مِّني مي کند که مي فهمم . 

مي پرسم : ببينم ، ميرزا، آقا منشي تازه گرفته ؟  

ـ هنوز که نه ، ولي خوب ، يکي هست که مي آيد. کار که بلد نيست ...  

منشي تازه صفايي زاد است ، بيست وسه ساله و نجف آبادي . يک سالي هم دفتر ١١ سابقه داشته . پسر بدي 

نيست ، مي گويد: کو تا من بتوانم جاي شما را پر کنم .  

بعد هم مي رود روي نيمکت مي نشيند. مي روم سر جاي خودم مي نشينم ، دفتر آقا را ورقي مي زنم و بعد هم آن 

يکي را. خط اين محمد صفايي زاد تعريفي ندارد، ولي حداقل اش اين است که خواناست . مي گويم : بد نيست ، 

مي شود خواندش .  

ـ ممنون ، اميدوارم با راهنمايي هاي شما روز به روز بهتر بشود.  

آقا هم بالاخره پيداش مي شود. شاپو و کت و شلوار پوشيده است و کرواتي از عهد شاه وزوزک زده . عصا به دست 

دم درگاه اتاق ايستاده و نگاهم مي کند. سلام مي کنم و بلند مي شوم مي ايستم . مي گويد: سلام ، جانم .  

سرفه اي مي کند و دستمالش را از جيب شلوارش درمي آورد و دو لب پاک مي کند: خوب ، اين چه سفري بود که 

اين همه طول کشيد؟ نکند (باز سرفه مي کند، دستمالش را با دست چپ تکاني مي دهد، بيني اش را مي گيرد و 

يکي دو بار بيني و دهان پاک مي کند) پاي زن و مني درکار بوده که ما را پاک فراموش کردي ؟  

مي گويم : نايب الزياره شديم ، آقا.  

ـ خدا قبول کند، پس بيا تعريف کن ببينم کجاها رفتي ، کي ها را ديدي .  

بالا هم که مي روم ، باز از توفيق زيارت و نمي دانم قصد مجاورشدن ثامن الحجج مي گويد. مي گويم : من که زيارت 

نبودم ، آقا.  

ـ ولي به من گفته اي که رفته بودي مشهد مقدس و بعد که ديده اي کار نيست و نمي دانم دلت هواي وطن کرده باز 

241                                                                                                                                

برگشته اي سر خانـۀ اول . حالا هم برو، کار را به دست بگير، هرچه روزي مان باشد، با هم مي خوريم . اين پسره را 

هم کار يادش بده ، تا اگر باز ناغافل خواستي بروي زيارت ، دست تنها نباشم .  

آقا دارد لسه و پوستـۀ گوشت ها را مي گيرد که حاج تقي پيداش مي شود، ننشسته مي رود پاي دستگاه و از جيبش 

قوطي کوچکي درمي آورد و دو بست پشت سر هم قلاج مي کشد، بعد هم يک چاي شيرين پشت بندش مي خورد. 

مي گويم : چي شده ، حاجي ؟ نکند باز با مادر بچه ها حرف تان شده ؟  

ـ حرفم شده ؟ کجاي کاري ، حسين جان ؟ اصلاً در به روم باز نکرد. قفل در را هم عوض کرده بود. از پشت در هم گفت : 

«برو همان جا که ديشب بودي .» همه اش هم تقصير آقاست که خامام کرد.  

آقا سرفه مي کند، اما تا دست مي برد که دستمال را درآورد، به صرافت دست هاي چرب و چيلش مي افتد، فقط 

سينه صاف مي کند: من کي گفتم ديگر پيازداغش را زياد کن ؟  

مي پرسم : حالا چي شده ؟  

حاجي مي گويد: مي خواهي چي بشود؟ آمديم ابروش را درست کنيم ، زديم چشم و چارش را درآورديم .  

باز بستي مي چسباند. مي گويم : انگار، حاجي ، خرج تفنگ ات هم زياد شده ؟  

ـ همين است ، ديگر. سه شب است مي روم مسافرخانه . تازه شب اول مجبور شدم توي گاراژ بخوابم . اين ناني 

است که همين دوست سي وچندساله توي سفره مان گذاشت .  

آقا مي گويد: من فقط گفتم يکي دو شب دير برو، يکي را هم بگو زنگ بزند به خانه تان ، اگر خانم برداشت سکوت 

کند. همين .  

رو به من مي کند: خودش ، حسين جان ، تن اش مي خارد. آقا رفته حمام بيرون ، بعد هم نمي دانم يک عطر 

مکش مرگ ما هم زده به سر و سينه اش . تازه ، بعدش نشسته پهلوي تلفن ، هرکس زنگ زده ، پريده جلو که با من 

حتماً کار دارند.  

حاجي مي گويد: حالا که اين طور شد، من هم مي روم يکي را صيغه مي کنم . مگر من از کي کمترم؟  

آقا مي گويد: مرغي که انجيرخور است ، نوکش کج است .  

حاجي مي چرخد رو به من ، مي گويد: حالا تو چه مي گويي ، حسين جان ؟ من بايد چه کار کنم که برگردم سر خانه و 

زندگي ام؟  

مي گويم : برويد راستش را بگوييد، همه اش را تعريف کنيد.  

ـ راستش را بگويم تا بشوم مسخرۀ سرکارخانم . نه ، جانم . خودم مي دانم ... (مکثي مي کند) والله اگر بدانم چه کار 

بايد بکنم .  

بعد انگار ناگهان يادش آمده باشد، مي گويد: خوب ، شما تعريف کنيد، کجاها بوديد؟ سفر بودي يا نمي دانم رفته بودي 

ماه عسل ؟ ما که والله ، از حرف هاي آقاي جناب نفهميديم که چرا نيستي .  

مي گويم : رفته بودم آبادان ، ديدن خويشاوندان ، بعد ديگر پابند شدم. يک دخترخالـۀ پدري بود، عقدش کرديم و 

آورديمش .  

ـ پس شيريني اش کو؟  

242                                                                                                                                

شب هم باز مي روم خانـۀ مليح . کليد دارم. مملي برگشته است ، يعني يک تک پا آمده است که برود. مي ماند، حتي 

شب . مي گويد: باباحسين ، چرا اين ننـۀ ما را عقدش نمي کني ، تا بنشيند سر خانه و زندگي اش ، تا ما هم يک باباي 

راست راستي پيدا کنيم ؟  

مي گويم : من ، والله ، اگر حرفي داشته باشم .  

مليح مي گويد: مي بيني ؟ اين هم لنگـۀ آن باباي هيچي ندارش شده . فقط وقتي پول مي خواهد، پيداش مي شود. 

حالا هم سر پيري بابا از من مي خواهد.  

جاي مرا هم مي اندازد توي اتاق خودش . اما وقتي مي روم زير لحافش ، بهانه مي گيرد که : من که گفتم پوستم 

حساس است .  

چهارشنبه ، صبح اول وقت هم سري مي زنم به مادر. پدر انگار پابيرون پيدا کرده . به کمک اکبر اختر و مادر مي بريمش 

بيمارستان . پنج شنبه شب هم مي روم سر زندگي خودم. عمه رباب چه گريه اي مي کند، مي گويد: به خدا، يک دفعه 

فکر کردم داداش حسيني .  

وقتي هم دارم اين دو برگ کاغذ را که از ما بهتران پر و پرت اتاق کرده اند، مرتب مي کنم ، پسرعمه تقي مي آيد و در 

و بي در مي گويد که : «همان صبحش يکي اول دشت آمد که : "من کاره اي نيستم ، ولي اگر بتوانم گره از کار بندۀ

خدايي باز کنم ، دريغ ندارم." من هم گفتم ، شايد راست بگويد، نشاندمش و سرش را اصلاحي کردم که گفت ، اي 

والله . بعدش هم حتي نگذاشتم دست توي جيبش بکند. قول هم داد که سفارش کند زياد سخت نگيرند. وقتي هم 

مي خواست برود، پرسيد: "حالا مگر چه کار کرده ؟" گفتم : "والله ، من فقط مي دانم همه اش سرش توي کتاب و 

دعاست ، صنار و سه شاهي هم که پيدا مي کند، مي برد مي گذارد کف دست اين شيخ عبدالرزاق و يکي دو نسخـۀ

خطي مي خرد يا چاپ سنگي ، بعد هم مي برد مي چيند توي آن صندوق خانه اش ، همه اش هم به قول اين مادر 

بچه ها کيميا و ليميا و سيمياست و يا نجوم و تنجيم ." گفت : "اين ها را شنيده ام ، ولي غير از اين ها چي ؟" گفتم : 

"همين هاست والله ." باز سر دو هفته نشده ، سر و کله اش پيدا شد که : "تا حالا که به خير گذشته ، اما اگر راستش 

را نگويد، براش بد مي شود." باز من سرش را اصلاح کردم ، ريشش را دوتيغه کردم و او هي ناخن مي زد که ببيند 

کي خانـۀ تو مي آيد. گفتم : "والله اين پسردايي ما از عالم و آدم بيزار است . حتي با ما که يعني خويشاوندش ايم ، 

رفت و آمد نمي کند، چه برسد به غريبه ها." باز هم آمد، هر دفعه هم يک چيزي مي گفت تا وقتي عمه ات گفت که 

آزاد شده اي . باز که آمد، من هي دعا به جان شاه کردم که فقط دو سال به ت داده اند. حتي ، جان تو، تشکر هم 

ازش کردم. مردک که از رو نرفت . از وکيل تسخيري ات گفت که چه ناخن خشکي است و اگر سفارش بعضي ها نبود 

حتماً دو سال که هيچ ، اقل اقلش ده سال روي شاخش بود (مي خندد)، من هم سري براش درست کردم که تا ده 

روز نتواند از خانه بيرون بيايد. اين جاش را ...»  

مي گويم : ممنونم که به فکر من بوديد.  

ـ تازه اين را برات نگفتم ...  

بالاخره بانو ميان جانم مي رسد، مي گويد: پس اين جمال و جلال چرا دير کردند؟  

فردا صبح هم مادر مي آيد، باز هم اول مي رود سر وقت صندوق خانه ، بعد هم مي آيد آن راهرو و اين اتاق را جارو 

مي کند، دستمال مي کشد به تاقچه ها و اسباب چاي را مي برد پايين ، تا بالاخره بيايد و اين يک پياله چاي را که 

براش ريخته ام بردارد. مي گويم : مي بيني ، مادر، به قول حاج تقي آمديم ابروش را درست کنيم ، زديم چشم و چار 

خودمان را درآورديم .  

ـ حاج تقي ديگر کيست ؟  

ـ دوست آقاي جناب است ، گاهي مي آيد دفتر.  

243                                                                                                                                

بعد هم مي گويم : خوب ، مي گفتي ، مادر.  

ـ باز که شروع کردي ، بس ات نبود اين بلا که سرت آمد؟  

مي گويم : يادت است که ايستگاه يازده وقتي شب ها مي رفتيم توي حياط مي خوابيديم چه آسماني داشتيم ، يا 

احمدآباد وقتي شب ها روي پشت بام مي خوابيديم و صبح خورشيد به قاعده از طرف مشرق طلوع مي کرد ...؟  

ـ البته که يادم است . من هيچ چيز يادم نمي رود.  

ـ خوب ، نمي خواهي اين ستاره ها و يا آن ماه و خورشيد همان طور که بود دور اين زمين بگردند و ما شب ها باز برويم 

روي پشت بام و به آسمان نگاه کنيم و به هفت خواهران و به ستارۀ قطبي ، رأس الجدي و آن راه شيري و يا به 

خوشـۀ پروين و فکر نکنيم که بسياري از اين ها در واقع امر ممکن است نباشند، و فقط نورشان است که به ما 

مي رسد؟  

ـ من که سر در نمي آورم تو چي مي گويي . من فقط نگران اين ام که اين باباي بيچاره ات را فردا صبح دست تنها چطور 

ببرمش دکتر. پابيرون پيدا کرده ، مادر.  

مي گويم : به يکي از اين نوه هات بگو، به اکبر يا به شوهر اين اقدس .  

ـ خودم يک کاريش مي کنم . اين بابات چشم ندارد اين نوه هاش را ببيند.  

مي گويم : ببين ، مادر، من فقط مي خواهم ببينم چرا به اين جا رسيديم ، چرا من يکي همه اش بايد دور بزنم و بالاخره 

به همان جايي برسم که عموحسين ام رسيد.  

مي گويد: خدا نکند، مادر. آن بيچاره اسير کوکب شد، شايد هم چيزخورش کردند.  

مي گويم : خوب ، مي گفتي .  

ـ به کجا رسيده بودم؟  

ـ ما را داشتي مي بردي آبادان ، من و حسن و اين اختر را.  

ـ اي مادر، اين ها چه گفتن دارد؟ حالا که حکم زور است ، باشد. ما سر راه رفتيم اراک ديدن عموم. اين هم من را برد 

سر صندوق لباس بچه هاش که : «ببين اين را براي غلامرضا خريده ام ، اين را هم براي محمدرضا، اين يکي هم مال 

حميدرضاست .» حالا هي لباس درمي آورد و نشان من مي دهد. گفتم : «عمو، اين ها را چرا نشان من مي دهي ؟ من 

که مي دانم شما، الحمدلله ، وضع تان خوب است .» گفت : «اين ها را نشانت دادم تا ببيني من چقدر به فکر آبروم 

هستم ، تو هم اگر به فکر آبروي کس و کارت بودي يک چيزي تن بچه هات مي کردي که در و همسايه نگويند اين 

غربتي ها ديگر کي هستند؟» همين بود، مادر. من هم دست شما را گرفتم و از در خانه اش آمدم بيرون و يک راست 

رفتم ايستگاه قطار، آن قدر نشستم تا خداعمرداده ، شوهر دخترخاله ، پيداش شد. بعد هم سوار شديم و رفتيم 

اهواز. از آن جا هم با يک ماشين رفتيم آبادان و از فرداش هم افتادم دوره که بابات را پيدا کنم با همين اوستارمضان ، 

يا نمي دانم اوستامرتضي . شما هم به دنبالم . بالاخره احمدآباد توي يک قهوه خانه اي پيداش کرديم . شوهر دخترخاله 

گفت : «نگاه اش کن ، آن جا نشسته . من ديگر مي روم. نمي خواهم بفهمد من شماها را آورده ام.» من هم حسن را 

فرستادم ، گفتم : «بابات را که مي شناسي ، برو صداش بزن .» اين هم رفت تا پهلوي بابات و آهسته زد روي زانوش . 

بابات نمي دانم ــ روز گذشته ــ به نقل گوش مي داد يا به راديو. حسن هم برگشت مرا نگاه کرد. اشاره کردم 

(دستش را نزديک دهان مي برد و يکي دوبار تکان مي دهد) که حرف بزن ، بچه . باز حسن زد روي زانوي بابات . حرف 

که نمي توانست بزند، مثلاً بگويد بابا. بابات اول با دستش بچه را پس زد، بعد نگاهش کرد، بلند شد. ما را که ديد، 

آمد بيرون . اول هم رفت سراغ دوچرخه اش . تو را نشاند روي تنه ، حسن را هم ترک دوچرخه . گفتم : «آميرزامحمود، 

244                                                                                                                                

اين هم ناسلامتي بچـۀ توست .» گفت : «حالا باشد تا بعد.» يا اصلاً حرفي نزد، فقط به تاخت رفت ، من و اين اختر 

هم که بغلم بود، به دنبالش تا رسيديم به اتاقش . بالاي يک قهوه خانه بود. بعدش هم رفتيم يک جاي ديگر.  

پابه پا مي شود، آبي توي سماور مي ريزد. مي گويد: چه اتاقي ، مادر! قفس . بالاخانه بود. حتي کوچکتر از اين بود. 

پايين هم ، دورتادور حياط ، اتاق اتاق بود. توي هر اتاق هم يکي دو تا جوان بودند، همه هم عزب . من هم جوان . من 

که مي رفتم پايين که سر شير ظرف هام را بشورم يا رخت شماها را، يا سوت مي زدند، يا نمي دانم قربان صدقه ام 

مي رفتند. بعدش يک روز ديدم توي تاقچـۀ مستراح يکي يک صابون عطري گذاشته ، زيرش هم يک تکه کاغذ. کاغذ را 

که مچاله کردم و انداختم آن تو، بعد هم آمدم بالا و صابون را از همان بالا پرت کردم وسط حياط . يک روز ديگر دو تا 

صابون بود، يک طور ديگر، اما باز عطري . اين ها را هم انداختم پايين . چند تا فحش هم دادم به هرکس که صابون 

گذاشته توي مستراح . بعدش ديگر حتي نمي توانستم بروم پايين . همين بالا ظرف هام را مي شستم و عصر هم 

رخت هام را برمي داشتم و با خودش مي رفتم سر شير مکينه . تا يک روز يکي از آن دريده هاش جلوم را گرفت که : 

«حالا که اين طور است ، يک شب مي آييم بالا و سرش را مي گذاريم روي سينه اش .»  

مي گويم : چرا به بابا نمي گفتي ؟  

ـ مي ترسيدم ، مادر. يک پاره استخوان که بيشتر نبود. اگر آن ها دست به يکي مي کردند، کي مي توانست جلوشان 

دربيايد؟ من هم رفتم خانـۀ دخترخالـۀ بابات . به ش گفتم که چي شده ، بعد هم دعوت شان کردم که فردا بيايند خانـۀ

ما، ازش هم خواهش کردم چند تا نره خر از دوست و آشناهاشان بردارند و بياورند خانـۀ ما تا اين ها فکر نکنند ما 

بي کس و کاريم . يکي شان يخي بود، مش رمضان بود اسمش . يخ آقا به ش مي گفتند، رفته بود پايين و يکي شان را 

صدا زده بود که : «تو براي آبجي ما صابون عطري گذاشته بودي ؟» طرف هم گفته بود: «نه ، جان يخ آقا، ما نبوديم .» 

مش رمضان هم گفته : «حالا بچـۀ خوبي باش ، برو به ش بگو بيايد براي من هم بگذارد، من جان اين سبيل هات عادت 

دارم آن جام را با صابون عطري بشورم.» خودش براي شوهر دخترخاله گفته بود. انگار هم نيش چاقو را گذاشته بوده 

روي (به سيب آدم نداري اش اشاره مي کند) اين جاي طرف که : «فقط بشنوم که کسي به خواهر ما نگاه چپ کرده ، 

خودم مي آيم شيردون اش را درمي آورم.» همين شد، مادر. ديگر تا من را مي ديدند راه شان را کج مي کردند. بعدش 

ديگر ما رفتيم ايستگاه شش ، روبه روي گيت ، يعني که دروازۀ شرکت نفت ، بعد هم ايستگاه يازده ، همان خانه هايي 

که حياطشان دراز بود. بعد هم چهار و آخرش هم که ايستگاه يک فرح آباد بوديم . خوب ، ديگر بقيه اش را هم که خودت 

بوده اي و ديده اي .  

باز لچکش را باز مي کند، مي گذارد توي ساکش . هفتگي اش را که مي گذارم توي جيب کت کهنـۀ حسن ، مي گويد: 

مادر، يک سري به بابات بزن . ديگر حتي ناي هاي واي گفتن هم ندارد.  

سه روز بعدش بود انگار که پدر مرد. تا علي خان تلفن بکند و من صبر کنم تا آقا از اتاق خلبان نزول اجلال کند، و 

بالاخره خودم را برسانم ، تمام کرده بود. بعد هم برديمش تخته پولاد، خاکش کرديم . چه راحت و چه زود مرد!  

مادر حالا ديگر سياه پوشيده ، عروس دار هم شده . اما ديگر خودش است و خودش . باز صبح جمعه پيداش مي شود. 

مي گويم : مادر، بابا هم رفت .  

مي گويد: همدمام بود، حالا که مرده مي فهمم . اين آخري ها خيلي اذيت شد. تا همين چند سال پيش صبح به صبح 

تيشه و ماله و نمي دانم شاقولش را مي ريخت توي خرجين ترک دوچرخه اش و بي صدا مي رفت بيرون . تيليک و 

پيليک ، تيليک و پيليک مي رفت کجا؟ سر پل خواجو، يا بگير جلو مسجد چهارباغ . خودم يک روز سياه به سياهي اش 

رفتم ، ديدم نشسته آن جا. همين اکبر ــ بچه بود، مادر ــ ديده بودش که نشسته روي يکي از اين نيمکت هاي وسط 

ميدان شاه . دوچرخه اش هم پهلوش . حالا يعني رفته سر کار. کسي ديگر نمي بردش . بنايي که بلد نبود. فقط با آجر 

لندني کار کرده بود و سيمان . پشت بامها را بلد بود کاهگلي کند. نه که مثل سيمان است ، بلد بود. اما حالا ديگر 

براي اين يکي هم نمي بردندش . پير بود ديگر. خوب ، خدابيامرز، چه کار کند؟ بنشيند ور دل من تا به ش غر بزنم ؟ 

مي رفت مي نشست يک جايي . هي اين طرف را نگاه کن و هي آن طرف را. حالا ظهر چي مي خورد، خدا مي داند. 

بعد هم تيليک و پيليک راه مي افتاد به طرف خانه . در را با کليدش باز مي کرد، مبادا من را بيدار کند. بعدازظهرها من 

يک چرتي مي زنم ، براي اين که شب خوابم نمي برد. هي بايد بلولم از اين دنده به آن دنده . خوب ، مشتي محمود هم 

اول دوچرخه اش را قفل مي کرد، از ترس نوه ها. بعدش ، مي برد چيزهاش را مي گذاشت توي صندوق بنايي اش و باز 

245                                                                                                                                

مي رفت سر خيابان ، آن طرف دکان اين علي ماست بند. يکي دو تا از آشناهاش هم مي آمدند، همه شان هم 

خوره اي . چي مي گفتند با هم ، خدا مي داند. هرچه مي گفتم : «نرو با اين ها بنشين »، مگر به خرجش مي رفت ؟ 

غروب هم يک هندوانه مي گرفت اين قدر (دو دستش را طوري مي گيرد که فقط يک هندوانه توش جا بگيرد، اما 

بالاخره آن قدر گرد و کوچکش مي کند که انگار توپ کوچکي را گرفته است .) آره ، مادر، هميشه آن خدابيامرز دوست 

داشت يک چيزي را تنها بخورد. باز آهسته مي آمد. حالا من ديگر بيدارم. مي رفت توي آشپزخانه .  

هندوانه را مادر حالا به يک دست گرفته است . تلنگري به حجم خيالي هندوانـۀ پدر مي زند، بعد هم با کونـۀ دست 

به آن مي کوبد و به تقليد پدر مي گويد: «آهان !» و مي گويد: بعد هم چاقوش را درمي آورد و مي خورد. هسته هاش را 

همان جا توي پوسته اش مي ريخت ، بيرون نمي ريخت . اما مگر من مي گذاشتمش . خدا ببخشدم. پاورچين مي رفتم 

توي آشپرخانه ، مي گفتم : «توپ بخورد توي اين شکمت !» به خرجش که نمي رفت . يا مي آمد، حالا مثلاً جمعه 

است ، سماور را روشن مي کرد، چاي را دم مي کرد. اول هم ــ عادتش بود ــ يکي براي خودش مي ريخت ، مي گفت : 

«اول ساقي ، بعد باقي .» و باز غيبش مي زد. کجا؟ آن طرف دکان علي ماست بند با همان خوره اي ها، يا اصلاً باز 

تيليک و پيليک مي رفت چهارباغ . باز غروب پيداش مي شد. يک دستمال گره بسته هم به فرمان دوچرخه اش بود. 

دستمال را باز مي کرد. با همان کاردش دو جاي باغچه را مي کند و دو تا بوته گل ميمون و يا اطلسي اين جا و آن جا 

مي کاشت . کارش بود، پول بابت اين چيزها نمي داد. هرچه هم داد و بيداد مي کردم به خرجش نمي رفت . به باغچه 

که آب مي داد، مي آمد مي نشست تنگ دل من که : «بلند شو، زن ، اين چيزها براي فاطي تنبان نمي شود. شاممان 

را بکش بخوريم . نمي خواهيم بخوابيم که ، اما غذامان هضم مي شود.» اما تا دو پياله چاي روش مي خورد، جاش را 

پهن مي کرد و خورخورخور. خواب هم که نداشت . بگير دو ساعت ، سه ساعت بعدش بيدار مي شد، هي دور حياط 

مي گشت ، سيگاري مي کشيد و باز مي آمد چرتي مي زد. تازه که من چشم هام گرم مي شد، نمازش را خوانده و 

نخوانده ، چاي را دم مي کرد و من را صدا مي زد که : «بلند شو نمازت را بخوان ، زن !» اول از همه هم براي خودش 

چاي مي ريخت : «اول ساقي ، بعدش باقي .» نمازم را که مي خواندم ، يکي هم جلو من مي گذاشت . خوب ، هرچه 

بود، همدم بود. رفت . من باش خوب تا نکردم ، اين آخري ها را مي گويم . خاک براش خبر نبرد، او هم همه اش به فکر 

خودش بود.  

مي گويم : مادر، اين چند سال آخر که ديگر نمي رفت ، من که يادم است .  

ـ من نگذاشتم . شبش رفتم يک قفل گنده زدم به در صندوقش . هرچه دنبال کليد گشته بود پيدا نکرده بود. تمام شد، 

ديگر آميرزامحمود نرفت سر کار.  

مي گويم : بعدش چي شد، مادر؟  

ـ شماها که دست تان بند شد، شد اسير دست من . درست است که پيرمرد همه اش به فکر خودش بود، اما 

کمک حال من هم بود. خريدي مي کرد. نان را که خودش مي خريد، قند و چاي مي خريد، يا مثلاً، اگر تابستان بود، 

خربزه اي ، چيزي مي ريخت توي خرجين اش ، نان ها را مي گذاشت ترکش . يک دفعه همين علي مان دويده بود جلوش . 

کوچک بود. حالا يادش نيست ، فکر مي کند از اولش همين قد بوده . تنبان سرخه را که ديده ، مادر يادش رفته . ما هنوز 

کوچـۀ پناهي مي نشستيم . زمستان بود، آره زمستان بود. پالتو بابات يادم است ، شده بود گل خالي . علي مان 

دويده بود جلوش از ذوقش . بابات هم هي اين ور کرده بود، آن ور کرده بود (با دو دست فرمان دوچرخـۀ پدر را اين طرف و 

آن طرف مي دهد) براي اين که نخورد به بچه . خوب ، افتاده بود توي مادي جلو خانه ، با سر. پيرمرد با سر و صورت گلي 

آمد خانه . حالا که براي عروس تعريف مي کنم ــ اگر حالش را داشته باشم ــ علي هم مي خندد. علي هم گلي 

شده بود. خدايي بود که با سر نيفتاده بود توي مادي . حسين يادش بود، مي گفت : «مادر يک دسته نان گرفته بود 

دستش ، خمير خمير، مي گفت ، حالا چه کار کنم ؟» بعد فهميدم که قند هم خريده بوده ، يک کله قند. حسين همه اش 

اداي من را درمي آورد که يک تکه قند، لجن خالي ، دستم گرفته بودم و مي گفتم : «اين هم از کار کردن ميرزامحمود!» 

يادش که نبود. باباي بيچارۀ من مثلاً بگير ده نار قند مي آورد توي يک تکه کاغذ (انگشت شست را بر دو بند وسط 

انگشت اشاره و ميانه مي گذارد تا من از فاصلـۀ آن ها تا سرانگشت ها بفهمم که ده نار قند چقدر مي شود) نخ پيچ 

شده ، نيم مثقال چاي هم از جيبش درمي آورد، مي گفت : «بابا، بلند شو اين را براي من دم کن ، يک پياله چاي 

بخورم ، بروم سر کارم.» خدابيامرز مي خواست من و نوه هاش يک پياله چاي بخوريم . من اين ها را ديده بودم. حسين 

هروقت يادش مي آمد، مي گفت : «مادر پاکت چاي را از توي خرجين درآورد و گفت ، چه کار کردي ، مرد.» خوب ، بابات 

ديگر پشم و پيلي اش ريخته بود، اگر آن روزها بود، حتماً جفت مان را چپ و راست مي کرد. حسين مي گفت : «مادر 

246                                                                                                                                

يک تکه قند گلي به اين دستش گرفته بود، يک پاکت لجني هم به آن دستش و مي گفت ، من با اين ها که نمي توانم 

چاي درست کنم .» حالا کجاست که ببيند بابا نيستش ديگر.  

مي گويم : خودم رفتم شهيدي را ديدم. قول داده منتقلش کنند به اصفهان .  

ـ اين ها، مادر، حرف شان حرف نيست .  

مي گويم : خوب ، بعدش ؟  

ـ باز يک روز ديگر، همين پارسال ، تا بابات غافل شده بود اين اکبر دوچرخه را برداشته بود و رفته بود توي کوچه . بعد که 

ديده بود بابات با يک تکه چوب دنبالش گذاشته ، هول کرده بود و افتاده بود توي مادي . بابات هم رفته بود درش بياورد، باز 

شده بود گل و لجن خالي . هردو تاشان مي لرزيدند. خوب ، دوچرخه اش را دوست داشت ، نمي خواست کسي 

سوارش بشود، حتي بچه هاش . حالا کجاست که ببيند دوچرخه اش افتاده دست اين مرتضي يا آن اصغر اختر؟  

مي گويم : مادر، باز که دور زدي ؟  

ـ من که گفتم ، هرطور که يادم بيايد، مي گويم . خوب ، نداشتيم ، وقتي شما دو تا بچه بوديد. بعدش آبادان که بوديم ، 

بد نبود. بابات کار مي کرد، من هم يک کر و کري مي کردم. البته رفاه و رسا نبود، اما آن قدر بود که گرسنه نمانيم . 

اين جا که آمديم ، کوچـۀ پناهي ، شماها رفتيد سر کار. بابات را هم يک روز نه يک روز مي بردندش سر کار. يک چيزي 

هم از بازنشستگي اش مي گرفت . اما خدابيامرز عوض بشو نبود. همين پري يک روز داشته سر مادي ظرف ها را آب 

مي کشيده که يک دفعه مي بيند که يکي از ظرف ها را آب مي برد. حالا چي بود؟ پلاستيک . بابات از داد و بيداد دختره 

مي آيد بيرون و مي بيند که آب دارد بشقاب را مي برد. پاچه اش را مي زند بالا و مي رود توي آب . پري هم به دنبالش . 

من که رسيدم ، ديدم بابات آن دورها دارد مي رود، و اين پري هم هي داد مي زد: «بابا، رفت که رفت ، بيا بالا. آبرومان 

را نبر.» مگر به خرجش مي رفت ؟ تا نگرفتش ول نکرد. حالا مگر يک بشقاب چند بود؟ شش تاش را مي خريديم 

ده تومان . اين طوري بود ديگر.  

مي گويم : مادر، اين که اين قدر از مرگ مي ترسيد، پس چرا اين قدر زود مرد؟ عمه بزرگه ــ من که يادم است ــ يک 

سال يا يک سال و نيم به رختخواب افتاد. تا آن آخر هم هوش بود.  

ـ نمي دانم ، مادر. حکمت هاي خدا است . ده روز بود که مريض بود، پابيرون داشت . سه روز و دو شب هم بيمارستان 

بوديم . سه روز هم توي خانه . همه اش پانزده ، نه شانزده روز بيشتر طول نکشيد، يا اصلاً سه روز. ولي راستش 

شش ماه قبلش ، تو را که گرفته بودند، يک روز نشسته بوديم توي ايوان . پري هم بود با بچه هاش . يک دفعه ديدم که 

لب هاي بابات ، هان (دو لب را غنچه مي کند، مي لرزاند. چانـۀ باريک و پرچين اش را هم به جاي چانـۀ پهن پدر 

مي لرزاند. مادر غبغب ندارد، پدر داشت که ديگر پوست بود و آويزان .) همين پري گرفتش . بعدش خوب شد. تا اين 

آخري ها که اسهال گرفت . زردي گرفت . دکترها مي گفتند يرقان . ديگر جان نداشت روي پاش بلند بشود. سٌرسٌرکي 

تا لب ايوان مي آمد. عصاش را اگر کسي به دستش مي داد، خودش مي رفت ، يا دستش را مي گرفت به لب ايوان 

بلند مي شد و به هر مردن مردني بود خودش مي رفت مستراح . همه اش هم يک قاشق چاي خوري پيشاب مي کرد، 

آن هم خون خالي .  

دستي به چند تار آويخته بر پيشاني اش مي کشد، موهاي نقره اي را زير لبـۀ روسري اش مي برد، مي گويد: شبش ، 

راستش را بخواهي ، کثيف کرده بود. من که خواب بودم. از دم ايوان تا مستراح را ــ بي ادبي مي شود ــ کثيف 

کرده بود. خودش زيرشلوارش را کنده بود. خودش را هم شسته بود. شستن که نه ، گربه شوري . زيرشلوارش را هم 

مچاله گذاشته بود کنار باغچه . بعد آمده بود توي اتاق . زيرشلواري هاش را مي دانست کجاست ، يکي را جسته بود و 

پوشيده بود. صبح که رفتم دست نماز بگيرم ، ديدم چه خبر است . بي ادبي مي شود، سبز بود و زرد. دل و جگرش بود، 

مادر. قوت نمي خورد. از گلوش پايين نمي رفت . سِرٌم به ش مي زديم . مي برديم به ش مي زديم و بعد برش 

مي گردانديم . شلنگ را برداشتم و از اين سر حياط تا آن سر را شستم . روز بعدش ، انگار بعدازظهر بود، از دم بشکـۀ

نفت تا دم مستراح را کثيف کرده بود. خون ازش مي رفت . داشتم مي شستم که پري آمد، فهميده بود. خوب ، جوان 

بود. تازه ، بچـۀ گمب گلش چي ؟ در را روش باز نکردم. گفت : «بابام است ، باز کن ! » گفتم : «خودم مي دانم با بابات ، 

247                                                                                                                                

تو برو سر خانه و زندگي ات .» از حمام آمده بود، ترسيدم واگير باشد. علي هم زنش را برده بود خانـۀ خواهرزنش . 

رحيم آقا که آمد، هي گنده و گوشه زد که : «اگر باباي من بود، مي بردم مي خواباندمش .» گفتم : «من که حرفي 

ندارم ، داماد بزرگتري ، برو راضي اش کن ، همين حالا ببريمش .» باز آن يکي آمد، گفت : «خرجي که ندارد، ببريمش 

بيمارستان امين .» بعدش خودت آمدي ، سه شنبه بود، نمي دانم يا چهارشنبه ، با رحيم آقا برديمش بيمارستان . 

سه شنبه بود، صبح . خدابيامرز نمي خواست . نمي گذاشت پيراهنش را تنش کنيم . نمي دانم چي بود به آستين اش ، 

گيره بود يا سنجاق ، نفهميدم. يک دفعه پوست دستش هان و هان (با دست راست پوستي از پشت بازوي خيالي 

پدر مي کند) ورآمد. خون که نيامد، آب خالي بود. يادت که هست ؟ خوب ، اکبر رفت از زن دايي اش دوا گرفت و زد به 

دست بابات . نبستيمش . نمي دانستيم که . خدايي بود که کسي نگرفت . اما خوب ، خون که نيامد. دکتر گفت : «فقط 

خونش واگير دارد.» بلندش کرديم گذاشتيمش توي ماشين رحيم . تو نمي خواستي من بمانم پهلوش . بدش را که 

نمي خواستي . خدايي بود که گفتند يکي بايد پهلوي بيمار بماند. براي من هم لباس بيمارستان آوردند. لباس پيرمرد 

را هم عوض کردند. بعد شما رفتيد. حالا من چي کشيدم ، بماند. دو روز که بيشتر طول نکشيد. صبح چهارشنبه 

رفتيم ، عصر پنج شنبه برگشتيم . شما که رفتيد، عباس عزت آمد. گفت : «عباس ، من را ببر از اين جا.» گفت : «من که 

ماشين نياورده ام. فردا صبح با ماشين مي آيم ، مي برمتان .» بعدش دکتر آمد. اول هم سرم زدند. شب پيرمرد 

همه اش مي گفت : «آب .» يا مي گفت : «صداشان بزن به من قرص و دوا بدهند.» مي گفتم : «بگير بخواب ، مرد!» 

چشم به هم نگذاشت . باز مي گفت : «برو صداشان بزن .» صبح هم اين اکبر آمد. گفت : «بابا، تو پسر خوبي 

هستي ، بيا من را ببر.» گفت : «ماشين که دست من نيست . مي روم به بابام مي گويم بيايد ببردت .» شب که شد، 

همه اش مي گفت : «اي اکبر نامرد!» يا مي گفت : «اين هم نوه ات !» نمي دانم سر آن قضيه بود و يا فقط اين 

ماشين نياوردن بود. تو که نمي داني . يک شب ، همين چند ماه پيش ، صبح سحر بيدار شد. حالا اکبر آن جا، توي اتاق ، 

خوابيده ، روي تخت . من و بابات هم اين جا، توي نشيمن . بابات مي لرزيد، صورتش شده بود رنگ اين پيرهن تو، سفيد 

سفيد. مي گفت : «به خيالت نفهميدم ، تو شب رفته بودي پهلوي اکبر.» حالا مگر اکبر چند سالش بود؟ چهارده سال ، 

نه پانزده سال . گفتم : «خجالت بکش ، مرد!» گفت : «اين ديگر مأذون نيست بيايد اين جا.»  

دست به صورتش مي گيرد، چشم بسته ، مي گويد: اين ها چيه من دارم مي گويم ؟  

مي گويم : بعدش چي شد، مادر؟  

مي گويد: از همان وقت به نوه اش شک برداشت . خواب ديده بود؟ نمي دانم . شايد هم داشت تقاص پس مي داد، 

تقاص همـۀ آن بلاهايي که سر من آورد. گفتم که يک پسرۀ خوره اي را آورده بود توي جل و جاي من . تا همين ده 

سال پيش هم دنبال همين کارها بود. يک بار حسن ديده بودش . گمانم يک پسرۀ لوشني ترک دوچرخـۀ بابات بوده ، 

که حسن دست مي اندازد ترک دوچرخـۀ بابات را مي گيرد. بابات که مي افتد، مچ دست پسره را مي گيرد، چپ و 

راستش مي کند، بعد هم حتماً يک درکوني به ش زده . به من که همه اش را نگفت . شب که آمد با بابات حرفش 

شد، گفت : «يک بار ديگر ببينم از اين کارها بکني ، درجا مي کشمت .» باباي خدابيامرزت ازش مي ترسيد. حسن 

وقتي عصباني مي شود، هيچ کس ديگر جلودارش نيست . سر پول بازنشستگي بابات ، جلو من زدش . توي کوچـۀ

پناهي مي نشستيم . بابات رفته بود، ديده بود صندوقش نيست . حالا من نادان برداشته بودم گذاشته بودم توي 

صندوق خانه . فکر کرده بود من برده ام خانـۀ يکي از دخترهام. دست بزن داشت . حسن يک دفعه ديده بود که دارد من 

را مي زند. من هم که نمي خوردم ، اما آن خدابيامرز دستش سنگين بود. افتاده بودم زمين که يک دفعه رسيد. من ديگر 

نفهميدم ، فقط ديدم که بابات پخش زمين شد. بعد هم حسن گفت : «نبينم ديگر دست روي مادر من بلند کني !» 

همان شد، ديگر دست روي من بلند نکرد. بعدش هم ديگر زيردست من شد. داداشت هرجا هست ، خدا براش 

خوب بخواهد. کاش تو هم به جاي بست نشيني ، باز مي رفتي پهلو اين شهيدي ، ببيني چرا بچـۀ من را منتقل نکرد 

به اصفهان . من که مي بيني نمي توانم .  

دست بر کاسـۀ زانوش مي کشد و بعد زير چفتـۀ زانوش را مالش مي دهد. تازگي ها يک چيزي ــ به قول خودش ــ 

مثل توپ زير زانوش قلنبه شده . انگشتي هم زير شيشـۀ عينکش مي برد، نم اشکي ، اگر هست ، مي گيرد.  

مي گويم : مي گفتي .  

ـ به دامادهاش هم اطمينان نمي کرد، اگر مي رفتيم خانـۀ اختر و رحيم ، شب که مي شد، خودش جاش را 

مي انداخت سر راه ، توي راهرو. من هم توي اتاق مي خوابيدم. مگر تا صبح چشم به هم مي گذاشت ؟ مي گفتم : 

248                                                                                                                                

«برو بگير بخواب ، مرد.» مي گفت : «مي خواهي من بخوابم اين لندهور بيايد توي جل و جاي زن من ؟» اين رحيم را 

مي گفت . اگر مي شنيد واويلا مي شد. صبح مي گفتم : «تو برو خانه ، من بعد مي آيم .» مي گفت : «مي خواهي من 

بروم ، تو با اين لندهور تنها باشي ؟»  

مي گويم : چرا به من نمي گفتي ؟  

ـ تو کجا بودي ، مادر؟ حسن هم که ده بود. علي هم که جوان و جاهل بود. هنوز هم بچه است ، تا مي گويي چه 

مشتش را مي زند به ديوار.  

مي گويم : آخر اين کارها را چرا مي کرد؟  

ـ خدا مي داند، مادر. شايد تقاص پس مي داد تا پاک شود، تقاص همـۀ آن بلاهايي که سر من آورد. حالا مي فهمم 

که سر دخترخاله اش هم مي رفته . عوض اش خيلي هم کشيد. بهتر است آدم همين دنيا تقاص پس بدهد تا آن دنيا. 

براي همين هم بابات راحت مرد، مثل برگ که از درخت بيفتد، افتاد و مرد، تب و مرگ .  

مي گويم : مادر، اين که انگار با اکبر خوب بود، همه اش مي گفت : «اين نوۀ من از همه شان بهتر است .»  

ـ تو که خبر نداشتي ، مادر. يک تک پا مي آمدي و مي رفتي . خوب ايد، خوش ايد؟ بعد هم خداحافظ . براي من فقط اين 

نوه ها مانده بودند. يک روز که ديدم پاي اين اکبر را از خانـۀ ما بريده ، به ش گفتم : «اکبر گفته ، حالا که باباجون اين 

حرف ها را زده ، يک روز مي روم دنبالش و با يک پاره آجر مي زنم توي سرش .» گفت : «مگر من چي گفتم ؟ بگو به ش 

بيايد، هروقت دلش خواست بيايد.» حتي دوچرخه اش را مي داد سوار شود. مي گفت : «اين اکبر بهترين نوۀ خودم 

است . مرد است .» اما شب اگر مي ماند که مثلاً کمک حال من باشد، باز خاطرش جمع نبود و جاش را مي انداخت 

دم در اتاق من . يک دفعه هم اين عباس آمد، يعني ديدن خاله اش . تازه پام اين طور شده بود. براش گفتم که پام چي 

شده . پاچه ام را بالا زدم که نشانش بدهم . عباس که مي داني لش است ، شوخ است ، گفت : «خاله چه پوست 

سفيدي داري . بند مي اندازي ؟» بابات گفت : «خجالت بکش ، زن . بس است ديگر.» اما بعدش ديگر روآور نشد. اما 

من مي فهميدم که چه مي کشد. شب ها خوابش نمي برد تا وقتي که افتاد به رختخواب . اولش خودش مي رفت 

مستراح . بعد بود که نتوانست ديگر جلو خودش را بگيرد، تا تو آمدي و برديمش بيمارستان امين . شب دوم که 

عمه ات هم آمد، اختر گفت : «عمه ، يک امشب را شما پهلوي برادرتان بمانيد تا مادرم بيايد خانه استراحت کند.» 

عمه ات گفت : «شوهر من که مرد، مگر داداش ام يک بار آمد سراغ ام؟» بعدش باز شروع کرد که بابات همه اش سفر 

بوده و نمي دانم جهيزه براي خواهرش نگرفته و خود عمه ات هي نخ کلاف کرده و يک مس و تسي خريده . من که 

ديدم همين حالاست که جلو دامادها همـۀ سَر و سرّمان را بريزد بيرون ، گفتم : «ربابه خانم ، من که جايي ندارم بروم. 

تازه همدم من بوده ، خودم مي مانم .» همه که رفتند، گفت : «پس کو اين اکبر نامرد؟» خوابش که نمي برد. هي هم 

مي گفت : «دکتر را خبرکن .» مگر دکترها نوکر ما بودند؟ تازه دولتي بود. گفتم : «اگر نخوابي ، با همين عصات مي زنم 

توي سرت .» خدا ببخشدم. خيلي به ش ظلم کردم. اما مگر خوابش مي برد؟ همه اش تلاطم بود. ده دفعه بلند شدم 

زيرشلوارش را عوض کردم. هي هم مي گفت : «اکبر نامرد!» صبح هم دست و پاهاش را شستم . لگن آوردم و پر و 

پاش را صابون زدم و هي آب ريختم . باز عوضش کردم. باز دستش را نجس کرد. نمي دانم چه اش بود که تا پيشابش 

مي گرفت دستش را مي برد به خودش مي زد و نجس مي کرد. شايد هم دردش مي گرفت . آخر پيشابش خون خالي 

بود. آخرش رفتم ملافه آوردم ، چهارلا کردم ، نصفش را گذاشتم زيرش و نصفش را روش ، بعد هم زيرشلوارش را تنش 

کردم. فرداش بود نمي دانم يا پس فرداش که دکتر آمد. آره ، چهارشنبه صبح بود که دکتر آمد، گفت : «مادر، چرا اين 

پيرمرد را اين طور زجرش مي دهيد؟» گفتم : «مگر چه کار کرده ايم ؟» گفت : «شما فقط با ضرب اين سرم زنده نگه اش 

داشته ايد. فايده که ندارد.» گفتم : «آقاي دکتر، آدم که پير مي شود، عروسش ، حتي بچه هاش مي اندازندش بيرون .» 

گفت : «اين حرف را نزن ، مادر.» گفتم : «من پيرم ، امروز نباشد، فردا رفتني ام ؛ اما نوه هام چي ؟» گفت : «مادر، اين 

واگير ندارد. اگر سوزن بزني به اين مرد، بعد بزني به خودت واگير دارد، ديگر هيچ چي .» من که نفهميدم بابات چه 

مرضي داشت . گفتم : «حالا مي گوييد چه کار کنيم ؟» گفت : «ببريدش خانه ، ديگر هم به ش سرم نزنيد. هرچه بيشتر 

بماند، بيشتر زجر مي کشد.» علي که آمد به ش گفتم . باز با مشت زد به ديوار. خوب ، تقصير زنش بود. آبستن بود. 

گفت : «تو اين ها را مي گويي ، تا بياريش خانه .» عصر اختر و بچه هاش آمدند. به اکبر گفتم : «برو به بابات تلفن کن ، 

ماشين اش را بياورد، ببريمش خانه .» نمي دانم کي به ش گفته بود که باباجان همه اش مي گويد: «اکبر نامرد!»  

249                                                                                                                                

باز جرعه اي چاي مي خورد. مکث مي کند. حالا دارد به جايي در بالاي سرم نگاه مي کند. ديوار است . مي گويم : من 

که آمدم ، پس چرا حرفي نزدي ؟  

نگاهم مي کند، مي گويد: خوب ، چي بايد به ت مي گفتم ؟ که بابات بهتر است توي خانـۀ خودش بميرد؟ به علي هم 

بي خود گفتم .  

مي گويم : خوب ، بعد؟  

ـ همه که رفتند، ديدم دهنش سفيد سفيد شده . رفتم يک تکه چوب پيدا کردم ، مثل چوب بستني ، گاز هم گرفتم و 

بعد کشيدم به دور لب هاش و توي دهنش . چند بار هم دهنش را شستم . بعد هم آب ليمو گرفتم و قاشق قاشق 

دادم به ش . خيار هم تراشيدم و با ته ليوان آبش را گرفتم و به ش دادم. همه اش (اندازه اش را بر سرانگشت اشاره تا 

يک بندش مي سازد) اين قدر شده بود. به چه خوشمزگي مي خورد. اما باز چشمش به در بود که کي اين اکبر يا 

رحيم پيداشان مي شود. بعد هم آب سيب گرفتم و دادم به ش . مي گفت : «دستت درد نکند.» آب انار هم به ش دادم. 

مي گفت : «چه خوشمزه بود!» بعدش که شد، پرسيد: «پس کو اين نوه ات ؟» باز آب خواست ، يا مي گفت : «حالا که 

به شان احتياج هست ، پيداشان نيست .» بعد هم خودش را کثيف کرد. دستش را هم به خودش زده بود. پنبه آوردم و 

لگن و تمام پاش را شستم . فرداش دامادها آمدند. عباس هم بود. گفتم : «ديگر نمي خواهم به ش سرم بزنند. خودم 

هرچه بخواهد به ش مي دهم بخورد.» رحيم گفت : «خانم بزرگ ، دستي دستي که نبايد بکشيمش .» گفتم : 

«مي داني يا نه ؟ اصلاً از دست حرف مردم بود که آورديمش اين جا.» بالاخره ، راضي شدند و رفتند رضايت دادند. بعد 

پيچانديمش و گذاشتيم توي برانکار و تا دم ماشين عباس برديمش و خوابانديمش عقب ماشين . من هم نشستم 

پهلوش و سرش را گذاشتم روي زانوم. مي گفت : «ممنون ، عباس آقا.» شناخته بود. توي ماشين هم که چشم هاش 

را باز کرد، من را شناخت ، گفت : «خيلي ممنون . راحتم کردي .» انگار مي خواست توي خانـۀ خودش بميرد. شايد 

هم يادش نبود. وقتي رسيديم به خانه ، رو به قبله خوابانديمش . ميرزاعموت ، شوهر خاله عزت ، که آمد، حديث کسا 

خواند، بابات هم مي گفت ؛ اما زبانش درست نمي گشت . بعد به اکبر گفت : «بيا من را بلند کن ، امام که مي آيد بايد 

جلوش بلند بشوم.» بعدش هم گفت : «پير بشوي ، بابا.» بخشيده بودش . حالا ساعت هفت است . خواهرهات يک 

چيزي پخته بودند، خورديم . تو هم که بودي . بعد که شماها رفتيد، عمه ات ماند. من و اختر و اقدس هي کشيک 

مي داديم . دم به ساعت به ش سر مي زديم . باز که خودش را کثيف کرد، من شستمش . عمه ات گفت : «مي خواهي 

جليقه ات را دربياورم؟» گفت : «گرمم نيست ، آباجي .» فرداش گفت : «اين جليقـۀ مرا دربياور.» درآوردم. گفت : «ببر 

بگذار توي گنجه ات ، درش را هم قفل کن .» گفتم : «مي خواهي پول هات را بگذارم زير سرت ؟» گفت : «پانصد تومان 

است ، مال خودت . حلال ات باشد.» همين بود، فهميدم ديگر دارد مي رود. فرداش بود که گفت : «من که رفتم ، نصف 

بازنشستگي من را مي دهند به تو. پول کفن و دفن را هم مي دهند.» گفت ، نمي دانم ، برويد کجا و کجا. علي که 

رفت ، ندادند. باز فرداش ميرزاعموت آمد که حلال بودي ازش بطلبد. گفت : «آميرزامحمود، از حسن ات رضايي ؟» گفت : 

«بله .» بعد اسم تو را برد، بعد هم علي را، يکي يکي همه را پرسيد، اختر و اقدس و پري را. بعد هم دامادها را 

پرسيد. نوه ها را پرسيد، يکي يکي . گفت : «بله .» آخرش پرسيد: «از زنت ، عصمت خانم ، دختر ميرزانعمت الله مغاره ، 

راضي هستي ؟» تا آمد بله را بگويد، يکدفعه ديدم چشم هاش يک وري شد، اين طوري .  

نگاهش نمي کنم . تا مرا نبيند، چشم هايم را، به ناخن هايم نگاه مي کنم . بلند شده اند. بايد بچينم شان . يادم باشد. 

مي گويم : بعدش ؟  

مي گويد: دستش هم اين جوري افتاد. خواستم عمه ات را صدا بزنم ، ترسيدم کولي گري بکند. البته ، اول همه را 

فرستادم بيرون . خودم دو تا دستش را جمع کردم. چشم هاش را اين طوري بستم و روش را انداختم . بعد ديدم دلم 

راضي نمي شود، رفتم دستکش دستم کردم ــ علي خريده بود ــ هرچه کهنه پيله دور تنش بود، برداشتم و يک کهنه 

خيس کشيدم به تنش تا جلو مرده شور آبرومان نرود. يک زيرشلوار نو نو هم تنش کردم و روش را انداختم .  

باز روسري را باز مي کند، تا مي زند و مي گذارد توي ساکش . با آن چين هاي توي پيشاني ، ابروهاي باريک و دماغ 

قلمي نوک تيز و اين دو لب باريک بي خون و چانـۀ باريک ، گونه هاي فرورفته نگاهم مي کند، مي گويد: همين بود. فردا 

صبح علي که از خانـۀ خواهر عروس آمد، قال و قيامت کرد. بعدش دخترخاله سادات آمد، روضه خواند. زلزله شد. 

خوب ، بقيه اش را هم که خودت بودي . برديم خاکش کرديم . قبرش را خريده بوديم هفتصد تومان ، صد تومان ديگر هم 

گذاشتند روي دست مان . حالا هم فقط من ماندم. خدا عاقبت همه را به خير کند!  

250                                                                                                                

مجلس پنجم 

من مي گويم : روزي بالاخره اتفاق خواهد افتاد. هميشه همين را گفته ام ، همين را مي گويم ، و هربار که مي شنوم 

که اتفاقي افتاده است ، سعد يا نحس ، مي گويم که اين همان نيست که بايد باشد، که اگر بود از اين و آن 

نمي شنيديم ، يا نمي گفتند که در روزنامه ها نوشته اند و يا از اين صورهاي خر دجال که شب و روز دارند مي دمند. 

آري ، نمي شنيديم که نه خبر که حضور آن قِران سعد را بي واسطـۀ کلام و نقش بايد ديد، حتي اگر چون مني به 

دفترخانـۀ اسناد رسمي باشد و يا به اين صندوق خانه نشسته ، پشت به اين در بسته و ميان اين کتاب هاي کهنـۀ

خطي و چاپ سنگي و حتي سربي . حالا هم در نور اين پيه سوز يا چراغ موشي که از عمه رباب به قرض گرفته ام 

مي نويسم تا مبادا يادم برود که اگر آن واقعـۀ عُظمي يکي از همين اتفاقات است که هر روز از سر اتفاق اتفاق 

مي افتد، چرا پس اين مشت خاک مثل توپي معلق مي گردد و مي گردد و ما ــ همـۀ ماــ مثل ساس يا کک بر پس و 

پهلوي آن مي پلکيم و نه آن طور که عموحسين مي خواست و يا من مي نويسم تا بشود: مثل جنيني به زهدان مادر 

يا بچه اي خفته به قنداق و در آغوش نه مادر، که او که هموست ؟ و ايدون باد خاک و ايدون تر باد به ميان دواج ها، 

غلتان به ميان حرير در حرير، پوسته در پوسته : خاک به بلور آب و آب به ميان ننوي باد و باد در تنور کرۀ اثير و اين همه 

در زهدان کرۀ قمر و بعد هم فلک در فلک تا برسيم به فلک الافلاک و آن که اوست ؛ نه اين گونه که مي گويند هست با 

آن همه سنگ که مدام از منجنيق فلک مي بارد و اين هواي رقيق گرد بر گرد و آن همه جاذبه هاي متقاطع و سرانجام 

هم همان باشد که رواقيان گفته اند که همه چيز در آتش خواهد سوخت و ديگر هيچ نخواهد بود. يادم باشد بنويسم 

به خاطر حرث و نسل هم شده نبايد گذاشت که نباشيم تا مبادا حرف آن زنديق درست درآيد که مي گفت : «آمد 

مگسي پديد و ناپيدا شد.»  

پس يادم باشد که آن واقعه بايد مختار ما باشد، به اختيار ما که اشرف مخلوقات ايم و نه کک و ساس . بايد هم کاري 

کرد تا همان بشود که بوده است به عمل من و همت عموحسين و نظر قاطع آباي علوي ــ به تسخير موکل شمس 

هم بکشد، بکشد ــ به رغم َاْنف اين کک ها و ساس ها که همه اش چشم به سبب ها دوخته اند تا مگر به 

مسبب الاسباب برسند، باشد که هر چيز به زهدانش برگردد و در ننوي گرم و نرم و حتماً مخملي اش آرام گيرد، و ما 

هم باز بشويم اشرف مخلوقات و هر چيز به طفيل ما و بر گرد ما بگردد تا ابدالاباد.  

اينک من ام اشرف مخلوقات ، حسين محمود، که صندوق به من رسيده است و مرکز من بوده است و هر جا رفته ام ، 

دور يا نزديک ، به صرافت خاطر مي دانسته ام که آن جاست در همان صندوق خانـۀ کنده از دل بارويي که مندل شهر 

من بوده است و هر شب که مي آيم باز مجموعم مي کند و چون فردا مي روم به ميان آشوب آن همه خريد و فروش ، 

صلح و مصالحه ، سندهاي رهن و اجاره ، مي دانم که هست حتي وقتي سر به سجده بر زمين مي گذارم بر قدم 

مليح و مفتون اين فتنـۀ عالم ، تجسد ابليس بر خاک . پس باز منطقي مي مانم و عاقل و بالغ و يادم هم نبايد برود که 

اين در و آن در وسط را قفل کنم تا مبادا دو چشم سياه و البته نامحرم اين بانو به اين خطوط بيفتد و آن نقش ها که 

نسخـۀ صحيح عمل من خواهندبود در آن قران سعد که خواهدآمد.  

براي اين عمه رباب هم بايد فکري بکنم ، مثلاً سر شب من آمده ام اين جا، توي همين صندوق خانه و دارم ميان اين 

طومارها دنبال چيزي مي گردم ، مثلاً عمل مجرب منسوب به هرمس و يا سليمان نبي ، در را هم پشت سرم 

بسته ام ، چفتش را هم انداخته ام که به حس بشري مي فهمم که يکي پشت در است و گوش ايستاده . چيزهايي را 

به هم مي زنم ، بلند بلند حرف مي زنم و ناگهان چفت در را به يک ضرب پايين مي کشم و در را باز مي کنم ، مي گويم : 

چرا اين جا ايستاده ايد؟ بفرماييد تو.  

مي گويد: تو که بيداري ؟ فکر کردم کسي آمده اين بالا.  

مي گويم : عموحسين هم تا صبح علي الطلوع بيدار بود؟  

ـ مگر کسي جرئت داشت اين بالا بيايد؟  

بعد هم مي گويد: فردا شب تشريف بياوريد اتاق ما، يک چيزي هست با هم مي خوريم .  

پنج شنبه شب است . چه برفي مي آيد. کرسي را نمي دانم کي براي من ، به قول عاملان هندنشين تسخير، «تيار» 

251                                                                                                                                

کرده . قفل را هم در ريزه کرده و بسته است . نکند اين بانو هم کليد دارد؟ بعدازظهر جمعه هرچه در دالان پابه پا 

مي مالم پيداش نمي شود. سري به اتاقش مي زنم . زير کرسي نشسته است و کتاب مي خواند و به دست ديگر ننو 

را تکان مي دهد. مي گويم : باز که رفتي توي اتاق من ؟  

از جا مي پرد و به طرف صندوق خانه مي دود: خدا مرگم بدهد!  

چادرنماز به سر برمي گردد، روش را هم گرفته است ، مي گويد: شما هنوز ياد نگرفته ايد يا الله بگوييد؟  

ـ جواب من را بده ، چرا باز رفته اي توي اتاق من ؟  

جلو چادر را باز مي کند و مي بندد، مي گويد: بفرماييد تو، پسردايي . تقي همين حالا ديگر پيداش مي شود.  

به برآمدگي بيش و کم آشکار شکمش اشاره مي کنم ، مي گويم : باز انگار خانـۀ مامان تشريف برده بوديد؟  

ـ چشم هاتان انگار آلبالو گيلاس مي چيند. تازه فضول را بردند جهنم ، گفت هيزماش تر است .  

مي گويم : خواهش مي کنم ديگر توي اتاق من نرو.  

ـ واه واه ! من را بگو که خواستم آقا از سرما يخ نزنند.  

ـ جدي گفتم . من کار دارم. نبايد زن ، آن هم آبستن ، توي اتاق من برود.  

ـ کي گفته من آبستنم ؟  

ـ مگر نيستي ؟  

ـ گفتم که ، فضولي اش به شما نيامده .  

ـ خواهش مي کنم .  

ـ بله ، مي دانم . چهل روز هم بايد صبح علي الطلوع برويد روي پشت بام و به خورشيد، وقت طلوع ، خيره بشويد تا پي 

چشم هاتان آب بشود. اين ها را حالا ديگر هر ننه قمري بلد است . داداش رحمتم مي گويد ...  

و من مي گويم : حيف که نبايد به زن جماعت نزديک بشوم.  

ـ چشم ، چشم ! مي گويم به تقي . ولي راستش آن وقت که آتش تان تند بود، چه شکري خورديد، که حالا بخوريد. تازه 

(باز توي دلش را باز مي کند و مي بندد. شکمش را انگار تو داده . از سرخي گونه هاش مي فهمم ) آقا حيوانيات هم 

نمي خورند، آن وقت فکر مي کنند مي توانند شق القمر کنند.  

ـ اين ها را بايد ديگر از مليح جون بپرسيد.  

چنان جوني مي گويم که مي دانم تا يک هفته مثل تخمـۀ توي تابه ورجه ورجه مي کند. بعدش هم گوش نمي دهم ، 

برمي گردم و با يکي دو شلنگ تا راهرو مي روم و تا سر ميدان را با تاکسي مي روم و بعد هم مي اندازم توي کاوه و 

خوش خوشک مي روم تا تيمارستان . باز درش بسته است . چند تقه به در مي زنم و از دريچـۀ بسته دورتر مي ايستم . 

دريچه همچنان بسته است . باز مي زنم و دورتر مي ايستم . بالاخره صداي خش خشي مي آيد و بيني و يک چشم در 

قاب دريچه پيدا مي شود. مي گويم : سلام عرض کردم.  

چه زگيلي بر پل بيني دارد! نمي توانم از اشراف بر ضمير استفاده کنم . پيشاني حريف را حتماً بايد ديد. مي گويد: 

252                                                                                                                                

فرمايش ؟  

ـ مي خواستم آقاي دکتر را ببينم .  

ـ کدام آقاي دکتر؟  

الله بختکي مي گويم : آقاي دکترگل محمدي .  

ـ خواب اند.  

مي بينم که با لب هاي غنچه کرده حرف مي زند و گوشـۀ گونـۀ راست اش دارد باد مي کند. عقب تر مي کشم . 

مي گويم : تو کوکب را مي شناسي ؟ اسم مادرش گمانم فخرالنسا باشد.  

ـ سيگار خدمت تان هست ؟  

جعبـۀ سيگار را نشانش مي دهم و يک نخ اش را درمي آورم : اگر راستش را بگويي ، سه تاش را به ت مي دهم .  

حالا فقط با دو چشم نگاهم مي کند و پلک مي زند يا شايد اشاره مي کند. مي گويم : برو عقب تا بيندازم تو.  

ناگهان تف اش را پرت مي کند که درست مي خورد به چانه ام. صداي خنده اش را هم مي شنوم.  

همين است ديگر. بايد هم بکشم . اين ها همه امتحان است ، صافي مي کنندم. تا خانه پياده مي آيم و دست و 

صورتم را سر منبع مي شويم . خم شده ام و آب مي ريزم به صورتم و چانه ام را دست مي کشم که پشتم مي سوزد. 

سوزني انگار در پشتم فرو مي کنند. بانو است . دارد مي رود به طرف اتاق رضااين ها، مي گويد: محمدحسين جان ، بيا 

قربانت برو ببين اين تقي چرا اين قدر دير کرده .  

آهسته مي گويم : مي دانم کجات مي سوزد.  

برمي گردد پتـۀ چادر چيت کشيده بر بيني و دهان . مي گويد: سلام ، پسردايي . حال شما؟  

ـ مگر دستم به ت نرسد.  

آهسته مي گويد: بالاتان را ديديم ، پايين تان را هم مي بينيم .  

و بلندتر ادامه مي دهد: داداش رحمتم سلام رساندند، گفتند حتماً بايد به دکتر نشان بدهيد. اين سوزش هاي 

موضعي بالاخره کار دست آدم مي دهند.  

نبايد دهن به دهنش بدهم . کش کش هم مي روم تا اتاق عمه اين ها. محمدحسين براي خودش يلي شده است . 

پسرعمه احمد نماز مي خواند. وقتي يا الله مي گويم ، عروس عمه بتول مي دود توي صندوق خانه تا چادري روي 

سرش بيندازد. مي گويم : عمه ، شما انگار زحمت را خوش داريد؟  

ـ چه زحمتي ، عمه ؟  

هنوز نماز پسرعمه تمام نشده ، باز حرف را مي کشم به عموحسين . عمه مي گويد: به آن ستون (به ستون راست 

صندوق خانه انگار اشاره مي کند) تا همين چند سال پيش جاش بود. روش را رنگ زديم . آمده بود يعني ديدن من . من 

نادان رفتم توي مطبخ که نمي دانم چه کار کنم . وقتي برگشتم ديدم دارد مي رود. گفتم : «داداش ، کجا به اين زودي ؟ 

اقلاً صبر مي کرديد يک پياله چاي درست مي کردم.» گفت : «بايد بروم در دکان . اگر مشتري بيايد، کسي نيست .» 

من شستم خبردار شد که حتماً باز يک دسته گلي به آب داده . آمدم توي همين اتاق . اينجا را بگرد، آنجا را بگرد. 

253                                                                                                                                

خير، خبري نبود. شب که ميرزا، خدابيامرز، آمد، گفت : «پس اين آينه ات کو؟»  

بلند مي شود، مي رود به طرف صندوق خانه ، وسط پرده را مشت مي کند و مي اندازد روي ميخي که هست . 

مي گويد: پرده را اين طوري انداخته بود گَلِ اين ميخ . خدا خيرش بدهد. حالا بعدش چه کشيدم؟ بماند. ميرزا که حرفي 

نمي زد، اما خوب ، من چند تا طاس و پلاس که بيشتر نداشتم . باباي شما هم که نبود ...  

پسرعمه بلند مي گويد: الله اکبر!  

عمه مي گويد: بله ، فهميدم. شما هم بهتر است حواس تان به نمازتان باشد.  

مي آيد مي نشيند، دستي به گره روسري اش مي زند، مي گويد: خلاصه ، آقا شب که نيامد، هيچ چي ، اصلاً يک هفته 

پيداش نشد که نشد. وقتي هم تشريف آوردند، يک راست رفتند بالا. يک درويش هم به دنبالش بود، شايد هم نقال 

بود. لندهوري بود، سر اين جا پا آن جا. تا بوق سگ هم بالا بودند و هي نمي دانم آيه و حديث مي خواندند. وقتي 

رفت ، يک تک پا رفتم بالا، در زدم. مگر باز کرد؟ آخرش هم گفت : «چرا اين وقت شبي مردم را بيدار مي کني ؟» فردا 

صبح هم آقا نبودش . اصلاً دو سه روز پيداش نشد که نشد. باز که پيداش شد، انگار نه انگار. تا مي آمدم حرفي 

بزنم ، دست مي گذاشت روي دهنم که : «نگو که مي دانم .» من هم افتادم به گريه . آينه سنگي بود، حالا اگر بودش ، 

خدا مي داند چه قدر قيمتش بود. مسخرگي درمي آورد، شکلک درمي آورد، قلقلکم مي داد. وقتي ديد چاره ام 

نمي شود، نعره اش بلند شد که : «بهترش را مي گيرم برات . صبر داشته باش ، خواهر.» اين هم از اين داداش ما.  

پسرعمه باز بلند گفت : الله اکبر!  

عمه گفت : حسين آقا خودش پرسيد، من هم گفتم .  

پسرعمه نمازش که تمام شد، گفت : ننه ، مي شود فقط يک امشب مرده هامان را توي گور نلرزاني ؟  

ـ خوب ، يادم که مي آيد آتش مي گيرم. تازه ، مگر فقط همين آينه بود؟ (رو به من مي کند) يک مجري داشتيم ، 

شيشه اي ، چفت و بست دار. مال مادر خدابيامرز ميرزا بود. اگر حالا بود ...  

پسرعمه مي گويد: مي گذاري امشب دو تا کلمه حرف حساب با اين پسردايي مان بزنيم يا نه ؟  

چه حرفي ؟ که بايد سر و ساماني بگيرم؟ که اين کارها نهي شده و آدم نمي تواند سرنوشت را تغيير دهد و بي اذن 

او برگي حتي از درخت نمي افتد؟ مگر براي من هم وقتي مانده است و آن هم وقتي دو سه ماه ديگر کسوف کلي 

خواهدبود و مي توان کاري کرد؟ بله ، درست نهم ارديبهشت ١٣٥٥ خورشيدي ، مطابق با ٢٩ ربيع الثاني ١٣٩٦ قمري 

خورشيد مي گيرد. عمو را اول بايد حاضر کنم . براي احضار اوست که به اتاق عمه اين ها مي روم ؛ نه اين طور که 

نويسندگان مي کنند: چيزي از اين و آن مي گيرند، از تجربـۀ خود هم به خميرمايه اش مي زنند. من به اين کارها، 

به خصوص دربارۀ عموحسين ، احتياجي ندارم. عموحسين من ام. اين را حتي کوکب هم فهميد، آن هم دم مرگ . اين 

را بعد مي نويسم . اما يادم باشد که عموحسين سال ١٣١٣ يا بهتر ١٣١٤، درست سي سال پيش ، برمي گردد. 

کوکب اش را نتوانسته بود پيداکند. قبا به تن و عبا به دوش با محاسن بلند و موهاي بلند ريخته بر شانه ، ناگهان از 

دالان پا به همين حياط اين طرف مي گذارد، مي گويد: زياد نمي مانم ، نترسيد.  

فردا صبح هم همين تقي را مي اندازد دنبال خودش و مي رود حمام. اول هم تيغ را از دلاک مي گيرد و مي دهد دست 

همين تقي و مي گويد: بزن ريش من را ببينم . اما واي به حالت اگر يک خال از صورتم را ببري .  

بعد هم همـۀ لباس هاي تنش را مي بخشد به دلاک ها، فقط هم سفارش مي کند که حتماً حتماً توي آب خوب 

بجوشانند، مي گويد: ديگر بس شان است ، تا حالا با هم بوديم ، درست ؛ اما بهتر است ديگر به تن هيچ بنده اي 

نيندازيم شان .  

بعد هم دست مي کند توي بقچه اش يک کت و شلوار نو نو در مي آورد و به آداب تمام به تن مي کند. بعد هم کلاه 

254                                                                                                                                

شاپو به دست مي رود در دکانش را باز مي کند و خودش آب و جارو مي کند. به قول پسرعمه احمد: «چيزي که 

نداشت ، چند تا چراغ گردسوز بود و يکي دو دست کاسه و قاب قدح .» سر شب هم ، مثل بقيـۀ کاسب هاي زير 

بازارچـۀ دروازه نو، در دکانش را مي بندد و راهي خانه مي شود. نان و پنير و هندوانه اي هم مي گيرد و يک بسته هم 

قند و چاي و يک راست هم مي آيد به همين اتاق و وقتي هم به قول عمه کوچکه رضا سر و کله اش پيدا مي شود که 

حساب و کتاب هاش را بکند، مي گويد: خيلي خوب ، داداش ، آن سه دري مال تو. من فقط همين يک قفس اتاق برام 

بس است . خودم مي دانم با محمود.  

از فردا هم مي افتد دور و کهنه چين ها را مي بيند تا براش عتيقه پيدا کنند. خوب ، کارش رونقي نمي گيرد.  

يادم باشد که کاري نکنم تا آن آب باريکه را از دست بدهم . دست خالي ـ به قول عمه کوچکه ــ فقط براي توي 

سرزدن خوب است . با اين همه مگر يک آدم تنها چقدر خرج دارد؟ کافه مافه هم که نمي رفته ، مثل من که ديگر 

نمي روم. اما اين رف ها پر بوده  ــ به قول پسرعمه تقي ـ از کتاب هاي خطي و چاپ سنگي و حتي نوشته هاي 

حجازي ــ زيبا و هما و پريچهر ــ و نفيسي ــ فرنگيس ــ و ربيع انصاري ــ جنايات بشر ــ و مسعود ــ تفريحات شب . باز 

هم بوده . خودم هم ديده ام که اين بانو مي خواند يا هي حرفش را مي زند مثل مظالم ترکانخاتون حيدرعلي کمالي 

يا دليران تنگستاني رکن زادۀ آدميت و نمي دانم سايه روشن و زنده به گور هدايت . ترجمه هاي رنگ وارنگ هم داشته که 

حالا اين بانو مدام از گنجه درمي آورد و مي خواند. آن صندوق خانه هم اختصاصي عمل احضار و تسخير و تسديس و 

تکسيرهاش مي شود.  

همه اش هم همين هاست . گاهي هم آشنايي ، درويشي و يا حتي رمالي را مي آورده ، دمي هم به خمره مي زده اند 

يا شايد هم چرس و بنگي هم مي کشيده اند و احتمالاً دود و دمي هم راه مي انداخته اند. نبايد اين کارها را کرد، 

عاقل بايد بود و منطقي .  

خوب ، باز هم ـ تا احضارش کنم و نه مثلاً از درون بسازمش ، کاري که همين نويسنده ها معمولاً مي کنند ــ هست . 

اسم کوکب را ديگر علناً نمي آورده ، کسي هم مأذون نبوده حرفش را بزند؛ اما راستش هر شب توي همين 

صندوق خانه از نصف شب به بعد کارش همه منحصر به همين عزيمه خواني و طلسم سازي بوده . عمه کوچکه 

مي گويد: نمي دانم چه کار مي کرد که همه اش از اين بالا بوي کندر و عود و اسفند مي آمد.  

مسئلـۀ اصلي براي من البته همان ماه هاي آخر عمو است ، قبل از اين به اصطلاح غيبت کبراش . مي ماند علت اين 

تقيه ، اين به رنگ زمانه درآمدنش . حتي حالا در زير اين به اصطلاح فلک قمر ــ ارواح مردگان به کنار ــ زندگان در 

خواب هاشان هم شده با حضور قالب مِثالي شان آدم را راحت نمي گذارند. مثلاً من مربع نشسته ام در اين مندل 

خودم ، چشم هام را هم بسته ام ، دو دست بر زانو، و چيزي به سبکي مه و به باريکي نخ از ميان دنده هاي چپم 

بيرون مي آيد، انگار که بند نافي باشد متصل به مويرگي ، تا مگر ببينم که عمو نشسته است به ميان دايرۀ مندل 

خودش که باز حس انساني به من مي گويد که کسي دارد به من و به اين صندوق خانه مي انديشد. نمي شود. 

عزيمـۀ ترک مندل را مي خوانم و چشم و دهان ارواح خبيث را مي بندم و خلوت مي شکنم و با ضعف آدمي زخمي که 

خون بسيار از او رفته باشد برمي خيزم ، مي آيم بيرون ، مي روم روي مهتابي . نه ، در آن پايين هيچ چراغي روشن 

نيست . هوا هم انگار يخ بسته است و هانفسم ميان دهان و بيني معلق مي ماند. مي گويم : مي بيني ، عمو؟  

صدايي نمي آيد. باز بايد صبر کرد. اين ها را مي نويسم و مي روم که بخوابم . ساعت شماطه اي را هم مي گذارم روي 

پنج تا صبح ، قبل از طلوع ، بروم روي پشت بام. و باز فردا شب طبق نسخه دست به کار مي شوم. مي دانم که اگر در 

اين احضار يا تسخيرها گلي به دست بگيرم ، مي پلاسد. پيرم دارد مي کند اين کار. موهاي شقيقه ام دارد دانه دانه 

سفيد مي شود. مهم نيست ، بالاخره بايد از جايي شروع کرد.  

عمه کوچکه مي گويد: مگر ديگر کسي جرئت داشت به اتاقش برود، يا باش حرف بزند؟  

حالا ديگر با من هم ــ بانو به کنار ـ هيچ کس کاري ندارد. گوش ايستادن ها مهم نيست .  

عمو هم حتماً همين کارها را کرده است . پيش از او البته ابزار کار بيشتر فراهم بوده . مي رفته اند بر سر مناره يا 

گلدسته اي و به خورشيد در لحظـۀ طلوع خيره مي شده اند. عمو حتما بر سر همين بام خود من مي رفته . در 

255                                                                                                                                

حاشيـۀ يک نسخه به خط نستعليق نوشته : السلام عليک يا الشمس .  

مي رفته سر ساعت مقرر و بر طبق استخراج استاد رياضي ، که در روزنامـۀ ايران روزبه روز اعلام مي شده ، به آفتاب 

خيره مي شده .  

لازم است . پي چشم را بايد آب کرد. چهارزانو يا، بهتر، مربع مي نشينم . اين نوع نشستن را اغلب عاملان توصيه 

کرده اند. نيروهاي موجود در تن آدمي به بيرون منتقل نمي شوند، دور مي زنند و مثلاً باز از سرانگشت پاها 

برمي گردند به تن . ذکر هم لازم است . به ذکر خفي قانع شده ام. معلوم است که چرا. با هر دم و بازدم مي گويم و 

فقط از بيني چپ نفس مي کشم ، و انگار که گل آفتاب گردان باشم همـۀ نيروي خورشيد را ذره ذره ، حواس خمسه به 

کنار، با همـۀ مساماتم به اصطلاح مي اوبارم ـ رفتن به دانشکده اين جا به دردم مي خوردـ تا وقتي که کسوف کامل 

باشد، ديگر تسخيرش کنم و بکنم آنچه بايد بشود.  

شب ها هم به نسخه اي از زبدةالارواح عمل مي کنم . اين ها را دقيقاً مي نويسم تا ديگران ــ اگر من نتوانستم همه 

چيز را سر و سامان بدهم ــ کار را تمام کنند.  

نقطه اي با مرکب بر کاغذي بکشند و به گِردش دايره اي و بعد به ديوار روبه رو به فاصلـۀ  يک ارش ، از 

سرانگشت شهادت تا آرنج ، بچسبانند. پس عامل مربع بنشيند و به نقطـۀ سياه نگاه کند.  

من هم مربع مي نشينم و به نقطـۀ سياه خيره مي شوم. عامل بايد آن قدر به نقطه خيره شود تا سياهي نماند و 

دايره تماماً سفيد شود و اگر به کرّات عمل کند، دايره همه نور مي شود به مثال ماه شب چهارده يا خورشيد.  

پسرعمه تقي مي گويد: اين خرابـۀ آن طرف کوچه را مي بيني ؟ دست پخت عموي جنابعالي است .  

مي گويم : عمو چه کار به اين کارها داشته ؟ عمه بزرگه مي گفت : «مدرسه بوده . بعد مردم ريختند و خرابش کردند.»  

مي گويد: من هم که همين را عرض کردم. اولش البته دبستان بود. عمو هم کاري به کارشان نداشت . بعدش کم کم 

کلاس هاي متوسطه هم داير کردند، هر سال يک کلاس . خوب ، اين هم که به جايي برنمي خورد. تا زد و نمي دانم 

عموحسين جنابعالي شنيد که دبير طبيعي سر کلاس گفته : «جد بزرگ آدم ميمون بوده .» اول آمد سراغ همين 

آقاداداش ما که مثلاً راضي اش کند با هم کاري بکنند. رضا مي گفت : «حکم دولت است ، حتماً. با دولت که نمي شود 

درافتاد.» دايي حسين مي گفت : «کي دلش مي خواهد جد جدش بشود يک عنتر؟ آن ها حتماً خبر ندارند.» بعدش راه 

افتاد رفت ادارۀ معارف . گمانم دست به سرش کرده بودند. يک روز هم يک راست رفت سراغ دبير بيچاره . من که نبودم 

بشنوم چي ها گفتند. تا آن روز که من را فرستاد بروم براش زهرماري بگيرم. بعد که آوردم ، ديدم با آقاي مستوفي 

نشسته اند توي همين اتاق و هي آيه و حديث براش مي آورد، ضمناً هم داشت ماست و خياري درست مي کرد. 

سفره هم پهن بود. دايي حسين همين جاي تو نشسته بود، آقاي مستوفي هم آن بالا، پشت به ديوار. دايي که من 

را ديد، بلند شد، آمد کيسه را از دستم گرفت ، گذاشت توي تاقچه ، بعد هم نمي دانم يک ريال يا ده شاهي گذاشت 

کف دستم ، گفت : «حالا برو بگير بخواب .»  

باز نصفه سيگاري روشن مي کند، سرفه اي مي کند، مي گويد: من که نرفتم . فکري بودم که چه بلايي مي خواهد سر 

جوان مردم بياورد. بعدش شنيدم که گفت : «اول ساقي بعد باقي .» آقاي مستوفي گفت : «چي ، شما؟» يا شايد 

گفت : «من فکر نمي کردم که شما هم ...» خوب ، دقيق که يادم نيست . دايي گفت : «بي خود فکر مي کرديد.» بعد 

هم به گوش خودم شنيدم که مستوفي گفت : «پس اين جاروجنجال ها سر داروين و عنتر براي چي بود؟» دايي 

گفت : «به خاطر آن بچه هاي مُصحف بي گناه است و اين کره خري که توي راه پله ها گوش ايستاده .» من را مي گويي 

پله ها را چهارتا يکي کردم و جستم پايين . بعدش که سيني غذاشان را که ننـۀ خدابيامرز ما پخته بود بردم بالا، ديگر 

سرشان حسابي گرم شده بود و آن جوان بيچاره هم کتابي را باز کرده بود و براي عموت مي خواند. خودم شنيدم که 

گفت : «بيا جوان ، اول اين را بريز توي خندق بلا؛ بعدش تو بخوان ، تا من هم سر تا پا گوش بشوم.» سر من هم داد 

زد که : «بگذار زمين ، پسر. بعد هم بنشين ، معقول گوش کن . هرچي هم شنيدي ، به کسي نگو.»  

256                                                                                                                                

صداي بانو از راه پله ها مي آيد: اوستاتقي ، به خدا من که از دست اين دو تا ذله شدم.  

پسرعمه مي گويد: مي بيني ؟ از من مي شنوي زن جوان نگير.  

بعد هم از همين بالا، از مهتابي همين اتاق داد مي زند: مگر دستم به تان نرسد.  

تا بيايد و بنشيند، يک چاي ديگر براش مي ريزم ، بعد هم مي گويم : مي فرموديد.  

مي گويد: درست که يادم نيست . اين تخم سگ ها هم که هوش و حواس براي آدم نمي گذارند.  

ـ خلاصه اش را بفرماييد.  

ـ خلاصـۀ چي ؟ هنوز که انگار سر خانـۀ اولي ، پسردايي ؟  

خسته ام مي کند، اما مجبورم. مي گويم : بله ، درست مي فرماييد.  

ـ خوب ، نمي خواهد لب وربچيني . برات مي گويم .  

پابه پا مي شود، مي گويد: کجا بوديم ؟ آهان ، جانم برات بگويد، من نشستم همان پايين ، کنار آن سماور. آن ها هم 

همين بالا نشسته بودند و هي آن زهرماري را به سلامتي هم مي خوردند. دايي حسين مي گفت : «من هم اول فکر 

مي کردم اگر اين کره خرها بفهمند که دنيا کروي است و دور خورشيد مي چرخد و مدارش هم بيضوي است ، 

مي توانند از دست اين خرافات افلاک و عقول راحت شوند، مي توانند بهتر فکر کنند. بعد ديدم بدتر شده است . قبلاً 

دنيا پر بود از آن همه غول و نسناس و ازمابهتران . همين دالان ما پر بود از هزار چيز ناشناخته . حتي سايـۀ اين بطري 

چيزي توش چنبره زده بود. حالا چي شده است ؟ سايه فقط فقدان نور است ، يعني که نور از جسم نمي گذرد. دالان 

ما هم فقط خشت و گل است با بوي نا و مدفوع . مي بيني که چه دنياي بدي درست کرده ايم ؟ خيلي خالي است . 

من خودم در اين دنيا زندگي کرده ام ، حالا ديگر دلم نمي خواهد امثال اين تقي هم گرفتار اين برهوت بشوند. اولش 

سرم را با اين معجون گرم کردم. بعد ديدم فرقي نکرد. حالا مي خواهم کاري کنم تا باز برگردد. ولي اگر معلوم بشود 

که ما از همان ريشه پرت مي گفته ايم که اصلا و ابدا اشرف مخلوقات نيستيم ...»  

بانو باز صدا مي زند: من که ديگر زبانم مو درآورد ...  

پسرعمه مي گويد: همين حالا مي آيم .  

و رو به من مي گويد: از من مي شنوي زن نگير. من را ببين ، فکر مي کردم چند تا کور و کچل که دورش بريزم ، دست 

از سرم برمي دارد، مي نشيند سر خانه و زندگي اش . حالا، بفرما!  

مي گويم : مي فرموديد.  

پسرعمه مي گويد: هنوز که عجولي ! باشد، مي گويم . اين عموي تو، والله ، از آن مِنطيق ها بود.  

تعجبم را که مي بيند، مي گويد: پس اين همه عربي خوانده اي که چي ؟  

مي گويم : داشتيد از عمو مي گفتيد.  

ـ فکر نکن که آن مستوفي ساکت بود، نه ،َببَو نبود که . زبانش البته يک کم مي گرفت ، سر دال هي دِ دِ دِ مي کرد. 

شايد هم مست بود. يک خروار کتاب با خودش آورده بود. باز مي کرد و مي خواند؛ اما مگر عموت مهلت مي داد، 

مي گفت : «ول کن ، جانم . من هم خوانده ام. نمي گويم مثل تو فوت آبم ، اما خوب ، مي دانم . تو نانت توي همين 

حرف هاست ، ولي آخر دور و برت را هم نگاه کن . اين کره خرها، مادرهاشان جمعه ها مي روند درب امام نان و ماست 

257                                                                                                                                

نذر مي کنند. فردا صبح برو ببين . آن وقت تو مي خواهي توي کله شان فرو کني که از اين تحول ها يا بگيريم تکامل تک 

سلولي انسان به وجود آمده ؟ تازه ، قشنگ هم نيست . تو خودت فکرش را بکن ، کدام قشنگ تر است : اين که بگوييم 

از ميلياردها اتفاق يکيش ، فقط يکيش ، شده آن تک سلول زندۀ اوليه ؛ يا اين که نيرويي شاعر و قادر اين کار را کرده ؟ 

من يکي که عاشق آن عقول و افلاک و انفاس عَلوي هستم ، خيلي هم قشنگ تر است . از همان عقل اول هي تنزل 

پيدا مي شود تا مي رسد به اين عقل دهم که هستي مادون فلک قمر را خلق مي کند.»  

مي گويم : شما مطمئن ايد که عمو دقيقاً اين حرف ها را مي زد؟  

ـ البته که نه . اما من اين حرف ها را صد دفعه از دايي حسين شنيده ام. مي گفت : «ببين ، پسر، بچسب به همين 

سرتراشي ، گول زمانه را نخور.»  

مي گويم : بعدش چي شد؟  

ـ بعدي که ندارد. وقتي رفتم که نمي دانم چي بياورم ، ديدم همين عمه ربابت توي راه پله ها گوش ايستاده . رضا و ننـۀ

ما هم توي همين ايوان پايين ايستاده بودند. داداش رضا پرسيد: «چيه ، تقي ؟ چرا حسين داد مي زند؟ همسايه ها 

بيدار مي شوند. ما آبرو داريم .»  

مي گويم : من مي ترسم باز عروس عمه بانو صداش دربيايد.  

ـ نخير، شما عجول تشريف داريد، وگرنه بانو آن قدر کتاب نخوانده دارد که نمي تواند سر بخاراند. فقط گاهي جيغي 

مي زند تا بچه ها را سر جاشان بنشاند.  

بلند مي شود، به مهتابي همين اتاق مي رود، نگاهي به حياط و همين ايوان پايين مي اندازد، مي گويد: عموت 

مي گفت : «چرا مي خواهي بچه هاي مردم را بدبخت کني ؟ من را نگاه کن ، ببين چه روزگاري پيدا کرده ام. مثلاً يعني 

کاسبم ، اما نمي توانم دل به کار بدهم . حتي نمي توانم يک اشکدان بي قابليت را بفروشم . حيفم مي آيد. شب هم 

که مي آيم توي خانه ، هي اين کتاب و آن کتاب . اين هم شد زندگي ؟ حالا البته راهش را پيدا کرده ام.»  

باز مي نشيند، مي گويد: رفت توي صندوق خانه و همين کنزالحسيني چاپ هند را که پهلوي توست آورد، بعد هم با 

هم نشستند به خواندن .  

مکث مي کند، مي گويم : خوب ؟  

مي گويد: من ديگر خوابم مي آمد، رفتم پايين که بخوابم . صبح از حرف هاي رضا و ننه ام فهميدم تا سياه سحر اين بالا 

بوده اند و نمي دانم وقتي از همين مهتابي آن طرف مي رفته اند، دست گردن هم انداخته بودند و مي خوانده اند: «ما دو 

تا ميمونيم ، زادۀ ميمونيم .»  

مي گويم : پس بالاخره عموحسين جا مي زند؟  

ـ خيال کردي . اگر جا زده بود که آن خرابه حالا نبود. يک ماه بعدش گمانم مردم ريختند و مدرسه را خراب کردند.  

مي گويم : چي ؟ مدرسه را خراب کردند؟  

ـ بله ، همه اش هم تحريک عموي خدابيامرز جنابعالي بود. نمي دانم شب ها مي رفته قبرستان آبخشان ، همين ميدان 

پهلوي فعلي ، که نمي دانم روح کدام بدبخت بيچاره اي را احضار کند که متوجه مي شود که شب ها محصل ها مي آيند 

و از قبرهاي کهنه استخوان مرده ها را مي ريزند توي کيسه هاشان و مي برند. دايي حسين هم مي رود در خانـۀ مردم 

و به شان مي گويد که چه نشسته ايد که دارند استخوان مرده هاتان را مي برند. فرداش چه آشوبي شد. مردم اول 

خدمت محصل ها رسيدند، بعدش هم با بيل و کلنگ افتادند به جان مدرسه و شبانه خرابش کردند.  

258                                                                                                                                

ـ چي ؟ زمان رضاشاه ، مثلاً سال ١٣١٤ يا ١٥؟  

ـ من که سالش دقيقاً يادم نيست .  

ـ خوب ، بعد؟  

ـ بعدش ديگر معلوم است ، وقتي دو تا پاسبان آمدند دنبال دايي حسين ، او هم از همين راه پله ها رفت روي پشت بام 

و بام به بام رفت تا همين سنبلستان فعلي . ديگر هم کسي نديدش .  

باز صداي بانو مي آيد: تمام نشد؟  

پسرعمه مي گويد: آمدم ، خانم .  

اين بار ديگر واقعاً راه مي افتد. و من اين ها را که مي نويسم مي روم توي صندوق خانه . اول هم با پرگار و بر کاغذي 

سفيد دايره اي به شعاع خورشيد طالع رسم مي کنم و بعد با دقت توي آن را با مرکب چين سياه مي کنم و آن را 

مي چسبانم به ديوار پشت به بارو، بعد هم مربع مي نشينم و خيره مي شوم به دايرۀ سياه تا چشمم به اشک 

بيفتد. همـۀ دايره هنوز سياه است و سياهي حتي به بيرون نشت مي کند. فردا شب هم باز کارم همين است تا 

بالاخره و با مداومت در عمل موفق مي شوم زوائد بر قرص سياه را حذف کنم . بعدش هم مي روم به سر وقت خود 

قرص . اول پوسته پوسته اش مي کنم و هر شب فقط بر يک لايه متمرکز مي شوم. ميان هر نقطـۀ سياه تا نقطـۀ

کنارش نقطه اي مي سازم سفيد و به سطح سر يک سوزن و حتي ريزتر، مثل ستاره اي دور در آسماني سياه . بعد 

هم هر نقطـۀ سفيد را نورافشان مي کنم تا سياهي را پس بزند و بشود دايره اي سفيد و به ضحامت همان سر 

سوزن تا وقتي که هاله اي باريک از قرص سياه سفيد مي شود. بعد ديگر آسان است تا لايـۀ بعد را هم نورافشان 

کنم و بالاخره برسم به نقطـۀ سياه مرکزي که اصل ظلمت اين جهان همان است ، مردمک سياه تجسد شيطان بر 

زمين است ، مليح من . مي دانم که اگر او مسخرم کند باز بايد بلند شوم و بروم و هي در بزنم و هي پابه پا کنم تا 

مگر از سر بنده نوازي در بگشايد تا من باز بروم از آن پله ها بالا، مواظب هم باشم که باز سرم نخورد به تيرک سقف 

پاگرد. بعد بروم و بنشينم تا بيايد و رقص رقصان مثل ماري زنگي سحرم کند تا من هم به سجده پيشاني بر خاک 

پاي شيطان مجسم بگذارم و بگويم : «خودم چاکرتم ، مليح !»  

نه ، نبايد بگذارم. نمي گذارم. آيـۀ اني جاعل في الارض خليفة را تا آخر هزار و يک بار عزيمـۀ عمل مي کنم و مربع 

ميان مندلم خيره مي شوم به آن مردمک خبيث . اول هم نقطه نقطه اش مي کنم و ميان هر نقطه تا نقطـۀ کناري 

ستاره اي مي نشانم و وقتي ستاره ها را به درخشش درمي آورم ديگر چيزي نمي گذرد که همـۀ قرص سفيد و 

درخشان شود. اول مثل ماه شب چهارده است و بعد ديگر خورشيد طالع من است که براي من دميده است و آماده 

است تا مسخرش کنم . با اين همه هنوز عمو، گرچه از اين پاره گوشت شلجمي شکل ميان اين دنده ها خون مرا 

مي خورد، همان مه رقيق است ، همان نخ باريک و لرزان و معلق در مندلي که من براش تيار کرده ام.  

مي گويم : عمو، تو را به آن کوکب ات کمکم کن .  

صدايي نمي شنوم. باز مي گويم : عموحسين ، بي دليل راه من هم ذليل خواهم شد.  

به پچپچه حتي صدايي برنمي آيد. گريه مي کنم و باز سعي مي کنم بسازمش . نمي شود. هنوز فقط تکه پاره هايي 

است جدا از هم ، مثل همين چيزهايي که جسته گريخته شنيده ام و سعي کرده ام راوي درست احاديث و واقعات او 

باشم .  

عمه کوچکه مي گويد: من که نرفتم ديدنش ، خواهر خدابيامرزم رفت . او هم ، خدا شاهد است ، لام تا کام حرفي 

نمي زد که چي شد که ديگر نرفت . خوب ، گيرم که يک ديوانه اي تف انداخته باشد توي چشمش ، اين که دليل نشد.  

پسرعمه احمد مي گويد: من که فکر مي کنم تا حالا حتماً ده تا کفن پوسانده . اگر هم زنده باشد شصت يا بگيريم 

شصت و پنج سالي بايد داشته باشد. ديگر چيزي يادش نيست ، آن هم يک ديوانه .  

259                                                                                                                                

پسرعمه تقي مي گويد: فقط من مي دانم چي شده . عمـۀ خدابيامرزت همـۀ سر و سرّش پيش من است .  

مي گويم : خوب ؟  

مي گويد: يک روز سر همين منبع داشت وضو مي گرفت که به گوش خودم شنيدم که گفت : «الهي بگويم چي 

بشوي زن ، که برادر نازنين من را بيابان مرگ کردي .» من گفتم : «تو خودت با آن جادو و جنبل هات آشيانه شان را 

پاشاندي ، حالا گناهش را مي اندازي گردن کوکب دربه در.» اولش ، باور کن ، حاشا کرد که حرفي زده . وقتي پاپي اش 

شدم ، گفت : «تو هم حرف آن سليطه را مي زني ؟»  

بانو مي گويد: اول بگذار پسردايي يک لقمه غذا از گلوش پايين برود، بعد شروع کن به دروغ بافتن .  

قاشق را کنار بشقابش مي گذارد: والله اگر من صدتا دروغ هم ببافم به گرد آقاي دکتر نمي رسم .  

مي گويم : پسرعمه ، شما بزرگتريد، عفو بفرماييد.  

ـ شتر هم بزرگ است . اين که نشد حرف . رحمت الله ، جان خودت نباشد، مرگ اين بچه هام ، هنوز ننشسته ...  

بانو مي گويد: خوب ، حالا. من يک چيزي گفتم . شوخي کردم. شما داشتيد از کوکب حرف مي زديد.  

مي گويد: چي داشتم مي گفتم ؟ والله اگر يادم بيايد.  

بانو مي گويد: داشتيد تعريف مي کرديد که آغاباجي رفته بود ديدن کوکب که ازش حلاليت بطلبد.  

ـ استغفرالله ! من چنين حرفي زدم؟  

رو به من مي کند، مي گويد: شنيدي که ؟ از خودش حرف درمي آورد، آن وقت مي گويد من دروغ مي بافم .  

مي گويم : عمه گفته بود: «تو هم حرف آن کوکب را مي زني ؟»  

ـ نه ، نه ، نشد. ديگر هيچ وقت اسم آن زن را نمي آورد. مي گفت سليطه يا آن زن .  

مي گويم : بعدش ؟  

مي گويد: من که گفتم چم و خم ننـۀ ما دست من بود. بلد بودم که چطور به حرفش دربياورم. خوب ، رفته بود کوکب 

را ديده بود تا ازش بپرسد برادرش حالا کجا مي تواند باشد. اما تا کوکب ننـۀ ما را ديده بود آن قدر جيغ زده بود که 

پرستارها ريخته بودند تو و پيرزن بيچاره را بيرون انداخته بودند. کوکب مي گفته : «چرا اينجا آمدي ؟» يا شايد گفته : 

«چرا دست از سر من برنمي داري ؟» کلي هم دايي حسين را ناله و نفرين کرده .  

بانو مي گويد: بله ، درست است . جيغ مي زده : «اين جادوگر است . بيرونش کنيد.»  

باز پسرعمه براق مي شود: اگر شما بهتر بلديد، پس بقيه اش را هم بفرماييد.  

ـ مگر يادتان نيست ؟ خودتان اين ها را براي من تعريف کرديد.  

پسرعمه مي گويد: خوب ، شايد. اما انگار مي ترسيده ننـۀ من يک چيزي ازش بردارد، مثلاً بدزدد، بعد هم ببرد 

جادوش کند ــ چطور بگويم ؟ ــ دنبه گدازش کند. من که درست نمي دانم . اين بانو اين کتاب ها را خوانده ، بهتر از من 

بلد است .  

260                                                                                                                                

رو به من مي کند، مي گويد: يک عروسک درست مي کنند، يعني مثلاً طرف مربوطه . از خمير يا بگير موم درستش 

مي کنند. بعد هم يک سوزن مي کنند توي قلبش و مي گذارند روي آتش .  

بانو مي گويد: اين چيزها را پسردايي خيلي بهتر از من و شما مي دانند.  

به من هم مي گويد: غذاتان سرد شد، بفرماييد.  

بعد هم تعريف مي کند که داداش رحمتش رفته که اين کوکب را ببيند، اما موفق نشده . مي گويد: از بس من اصرار 

کردم ، رفت . هي گفتم : «جان من ، دکتر، برو. من را کفن کرده اي برو ببين اين کوکب آنجا هست يا نه ، زنده است يا 

اصلاً مرده .»  

پسرعمه مي گويد: تو هم حرف اين دکتر بعدازاين را باور کردي ؟  

سر جمال و جلال هم داد مي زند: چند دفعه به شما دو تا کره خر بايد گفت سر شام اين قدر نلوليد؟  

مي پرسم و از بانو: يعني واقعاً زنده است ؟  

ـ داداش رحمت که مي گفت : «اگر زنده نبود که نمي گفتند، فقط خويشاوندهاي نزديک بيمار مي توانند باش ملاقات 

کنند!»  

پسرعمه مي خندد: بفرما، اين هم از آقاي دکتر خانم . (رو به من مي کند) يکي نمي پرسد پس چطور از آن در 

گذاشتند بروي تو؟  

از بانو مي پرسم : آشنايي ، کسي داشته ؟  

ـ يکي از همين دخترهاي دانشجوي روان شناسي پارتي اش شده بوده ، بعد که دکتر معالج مي فهمد که خويشاوند 

دور است ، اجازه نمي دهد.  

ـ اسمش يادتان نيست ؟  

ـ اسم کي ؟  

ـ همان خانم دکتر، دانشجوي روان شناسي ؟  

ـ گفت انگار خانم سعادتي ، يا نمي دانم ...  

پسرعمه مي گويد: من که فکر مي کنم قورت ناشتا آمده .  

باز هم سر جلال و جمال داد مي زند: غذاتان را که خورديد، پس بلند بشويد برويد سر درس و مشق تان .  

بانو هم بلند مي شود. ديگر وقت تلف کردن است ، اما مي مانم تا نمي دانم ساعت چند. اسم کوکب و نام مادرش در 

نسخه هاي عمو هست : کوکب بنت فخرالنسا. نام پدرش را ننوشته بود. مي روم ، همان صبح فردا. اين بار تا 

تيمارستان را هم با تاکسي مي روم. از همان ميوه فروشي روبه روي تيمارستان يک پاکت ميوه مي گيرم و اسکناسي 

را لوله مي کنم و با همان دست باز چند تقه به در آهني مي زنم . مي دانم که مقدر است که ببينم اش . دريچه باز 

مي شود. دو چشم ريز با ابروهاي پرپشت نگاهم مي کنند. مي گويم : سلام عرض کردم. با خانم دکتر کار داشتم . من 

برادرشان هستم .  

261                                                                                                                                

چيزي شبيه سماواتي مي گويم و يک اسکناس لوله کرده نزديک دريچه مي برم. به دو انگشت مي گيرد، مي گويد: 

دقيقاً بگوييد با کي کار داريد.  

پاکت ميوه را زير بغل مي گيرم و اسکناسي ديگر را درمي آورم و لوله مي کنم . نشانش مي دهم و مي گويم که چرا 

آمدم. مي گويد: من فقط نگهبانم .  

عاشق صغرا هم هست . خودش نمي داند. مي گويم : کوکب زن عموي من است . بيشتر از بيست سال است 

اينجاست . صغراجون به ش مي گويد: «خاله کوکب .»  

ـ مي دانم .  

مي گويم : خوب ؟  

و اسکناس را به دو انگشت درازکرده اش مي سپارم. مي گويد: دکتر کشيک امروز صبح سماواتي يا نمي دانم 

ساداتي نيست ، خانم رستميان است .  

چاق است و موهاي وزکرده دارد و مدام هم نگران دررفتن جورابش است . مي گويم : سلام عرض کردم ، خانم دکتر.  

آن طرف ، پشت ميز، نشسته است و پرونده اي را باز ورق مي زند و بي آن که نگاهم کند سرسري جوابي مي دهد و 

بعد مي گويد: بفرماييد!  

مي گويم که چرا آمده ام و مي خوانم که همچنان نگران جورابش است . شب هم مهمان دارند. پاگشاي زن برادرش 

است . بايد يادش باشد که به سيف الله بگويد بيايد خانه شان و اقلاً ظرف ها را بشويد. مي گويم : بايد ببخشيد، مجبور 

شدم به اين سيف الله يک پولي بدهم . به روش نياوريد. زاد و رودش زياد است ، اما در عوض کاري است . تا بگويي 

چي ، شيشه ها که هيچ ، خانه را مي کند مثل يک دسته گل .  

دارد عصباني مي شود. زياده روي کرده ام. سيف الله ، انگار موش را آتش کرده باشم ، ميان جانم مي رسد، مي گويد: 

خانم دکتر، اين فتحي باز سرش را زده به ديوار.  

پرونده را مي بندد، بلند مي شود: شما بفرماييد بنشينيد. من حالا برمي گردم.  

مي نشينم اين طرف ميز، پشت به پنجرۀ رو به حياط و چشم مي بندم و عزيمـۀ تسخير قلب را از نسخـۀ «جامع » 

مي خوانم : «اللهم لين قلب خانم دکتر فاطمه رستميان ، دختر سادات ، لي کما لينت الحديد لداود.» هفت بار بايد 

بخوانند، اما وضوساخته . البته زکاتش را قبلاً به سيف الله داده بودم. نمي رسم . مي گويد: فرموديد چه نسبتي با 

کوکب داريد؟  

سر راه هم بايد گل بگيرد. به سيف الله سپرده است که يادش نرود. تشر هم زده که : کاري نکن که از اينجا هم 

بيرونت کنند.  

ـ اين صغرا خودش به من پيله مي کند.  

خانم دکتر داد زده : مرد، اين فکر مي کند تو پدرشي يا نمي دانم دايي مرحومش .  

مي رود پشت ميزش مي نشيند. يادش نمي آيد. نگاهم مي کند، مي پرسد: خوب ، مي فرموديد.  

ـ عرض کردم که آمدم ديدن کوکب . زن عموي من است .  

ـ کوکب شوهر ندارد. پرونده اش را من ديده ام.  

262                                                                                                                                

ـ مي دانم . راستش نشاندۀ عموحسين من بوده . به اصطلاح آب توبه سرش ريخته بوده .  

ـ عموحسين شما حالا کجاست ؟  

ـ همين را مي خواهم ازش بپرسم ، اگر لطف کنيد.  

ـ فکر نمي کنم چيزي يادش بيايد. انگار خودش سال ها پيش به پاي خودش آمده . بي آزار است . روزهاي ملاقات از 

صبح مي نشيند روي آن سکوي کنار حوض و همه اش هم چشمش به در است .  

تا حرفش را تمام کند، دوبار ديگر عزيمه را مي خوانم و تا انصراف خاطري پيدا کنم ، مي گويم : واقعاً که چه شغل پر 

مسئوليتي داريد. آدم از دست عاقل هاشان مي خواهد سر به بيابان بگذارد، آن وقت شما ... تازه ، مسئوليت 

خانه داري و پخت وپز ...  

نگاهم مي کند، خيره . مي خوانم که چه فکر مي کند. مي گويم : من باکي ام نيست ، فقط آمده ام ، اگر لطف کنيد، چند 

سؤال از کوکب ، دختر فخرالنسا، بکنم ، با حضور خودتان . پدرم رو به قبله است و دلش مي خواهد براي بار آخر 

برادرش ، يعني شوهر سابق اين خانم ، را ببيند.  

گيج است . برمي گردم و از پنجره به حياط نگاه مي کنم . شلوغ است . گله به گله آدمها نشسته اند. بر لبـۀ حوض هم 

نشسته اند با لباس هاي سورمه اي . زير درخت ها هم کساني راه مي روند، تک تک يا دوبه دو. تندتند مي روند و 

برمي گردند.  

مي پرسم : حالا حالش چطور است ؟  

ـ اغلب بد نيست (دستي به موهاش مي کشد)؛ اما گاهي هم از هرکس که به او نزديک شود، مي ترسد. فکر 

مي کند مي خواهند چيزخورش کنند. بعدش ديگر بحران عصبي اش شروع مي شود که مجبور مي شويم بستري اش 

کنيم .  

مي گويم : ممکن است خواهش کنم شما هم تشريف داشته باشيد؟  

ـ من کشيک شب بودم ، بخش اورژانس . گمانم دکتر بخش ٣ امروز دکتر پيرزاده باشد.  

از مهي که جلو چشم هاش را گرفته ، استفاده مي کنم و بلند مي شوم : پس با اجازه .  

مي پرسد: سيگار داريد؟  

نشانش مي دهم . مي گويد: مقصودم براي کوکب بود.  

باز دستي به موهاش مي کشد، مي گويد: دارم فکر مي کنم قبلاً شما را کجا ديده بودم.  

دگمه هاي روپوش اش را دارد باز مي کند. مي گويم : خيلي وقت پيش مطب خدمت تان رسيده بودم.  

پاکت ميوه به دست راه مي افتم . با سر تراشيده و روپوش آبي با دگمه هاي باز همپاي من مي آيد. چيزي در هوا 

مي پراند که نخ درازي به پشتش وصل است . زنبور است انگار. ما هم همين کار را مي کرديم ، بچه که بوديم . 

سوزني بسته به نخ را به پشتش فرو مي کرديم و در هوا پرش مي داديم . آن روبه رو کنار حوض خالي حلقه بسته اند 

به گرد کسي که مي رقصد. مي خوانند: خرس را به رقص آورديم .  

در زير سايـۀ درخت ها با سر تراشيده ، روپوش آبي به تن ، يکي ايستاده است و با کسي که نيست يکي به دو 

263                                                                                                                                

مي کند. نکند مرا هم اين جا بياورند؟ سيف الله نفس زنان مي رسد: آقاي مهندس ، برگه بايست مي گرفتيد.  

همپاي او برمي گردم. بخش ٣ زنان را نشانم مي دهد. بخش اورژانس شلوغ است . پرستاري مي گويد: بايد بستش 

خانم دکتر، وگرنه خودش را تکه پاره مي کند.  

خانم دکتر مرا که مي بيند، مي گويد: شما با اين خانم برويد، بهتر است .  

و به پرستار مي گويد: برو، جانم . من همين حالا مي آيم بخش .  

برگه اي هم به من مي دهد. شماره اي دارد، يک امضا، و تاريخ و نام مريض کوکب رهنمايي فرزند زمان خان . دو نفر 

دست هاي زني مريض يا شايد ديوانه را گرفته اند. مرد ميان سال مي گويد: ما نداريم ، والله . آدم آبرو دارد. وقتي 

مي زند به کله اش ، لخت مي دود توي کوچه . مردم هم که مي دانيد.  

همراه پرستار بيرون مي آيم . مي گويد: خيلي خانم است . کمک حال ماست . همه هم توي بخش دوستش دارند، اما 

واي به وقتي که آن طور بشود. صرع دارد، آقا. خودتان که حتماً مي دانيد.  

ـ کوکب ، دختر زمان خان ديگر؟  

مي گويد: نام خانوادگي و نام پدرش را که من نمي دانم .  

تا به بخش ٣ برسيم ، هر چه بايد از او مي پرسم . مي گويد: آقا، به ظاهرش نگاه نکنيد. خيلي مريض است . بايست 

عمل مي شد. خودش حاضر نشد شيمي درماني اش کنند، به خاطر موهاش . حالا البته ديگر خيلي دير است .  

متصدي بخش زني است ميان سال ، برگه را مي گيرد، مي گويد: خانم دکتر تلفن کردند. ولي حالا که وقت ملاقات 

نيست .  

پرستار مي گويد: خانم دکتر گفتند: «لازم است . کوکب که مي دانيد جز آن پيرزن سمج ملاقاتي نداشته ، آن هم 

اين همه سال .»  

مي گويد: شما بفرماييد بنشينيد.  

و به پرستار مي گويد: خيلي خوب ، تو برو حاضرش کن .  

و از من مي پرسد: شما چه نسبتي با کوکب داريد؟  

مي گويم . حوصله ندارم که به اشراف بر ضمير رامش کنم . پاکت ميوه را بر صندلي کنارم مي گذارم و مي نشينم ، 

چشم بسته . من با زندۀ کوکب چه کار مي توانم داشته باشم ؟ مي شنوم : بفرماييد.  

همان پرستار است . منتظر مي شوم تا همپا شود. دالان دراز است با درهايي در دو سو. احتياجي به او نبود. در 

انتهاي دالان ، دست چپ و يک در مانده به آخر سري با موهاي سفيد نگاهم مي کند. مي پرسم : خودش است ، نه ؟  

ـ البته .  

ـ ممنون که کمک کرديد.  

ـ قابلي نداشت .  

تا بداند که ديگر به حضور او احتياجي نيست ، پا تند مي کنم . خودش است به همان قامت مادر و عشوه هاي مليح 

264                                                                                                                                

من ، البته اگر مليح جون برسد که اين همه پير بشود. بزک هم کرده است ، آن هم چه بزکي . با دو لب سرخ و هنوز 

قلوه اي و گونه هاي سرخ اما با دو لپ فرورفته به طرفم مي آيد. دامن پيراهن بلند آبي اش را به يک دست 

گرفته است . پابرهنه است . هر دو دستم بي اذن من دراز مي شوند. دست هاي عمو است و اما من ام که پاکت ميوه 

را مي اندازم. هنوز نرسيده ، او هم دست دراز مي کند، در آغوشم مي گيرد، سر بر شانـۀ چپم مي گذارد و مي گويد: 

آخرش ، بالاخره ، پيدام کردي .  

همين ها فقط نيست . هر حرکت درست مثل احضار روح مرده مهم است ، حتي پاکتي که پرستار برامان آورد و بعد 

هم زيرسيگاري به مان داد. اين ها را جزء به جزء بايد بارها بنويسم تا باشند، بمانند، به خصوص حالا که جسم فاني او 

ديگر نيست و روح باقي اش ... نه ، اين ها حالا گفتن ندارد. نوشتن يا گفتن بدي يا شايد خوبي اش اين است که 

تثبيت مي کند، حصار جسم مي شود تا نشود مگسي که به دمي ــ به قول آن زنديق ــ ناپيدا مي شود.   

در اتاقش دو تخت ديگر هم هست . در يکي انگار کسي خفته است . لحاف را کشيده روي سرش . و آنجا، بالاي 

اتاق ، دختري شانزده يا شايد هفده ساله با دو زانوي بغل کرده نشسته است رو به ما و دامن پيراهن بي آستين اش را 

کشيده است به گرد تن و زانوها. دو دست ستون کيسه اي از تن همچنان خم و راست مي شود. کوکب هم مي رود 

و بر لبـۀ تختش مي نشيند، دامنش را صاف مي کند و با اشاره به کنارش مي گويد: بيا ميرزا، بنشين پهلوي خودم.  

مي گويم : آغاباجي مرده . تو ديگر نبايد بترسي .  

با دو لب بسته مي گويد: از تو چي ؟  

مي گويم : از من چرا ديگر؟  

نمي توانم ضميرش را بخوانم . چشم بسته است ، مي گويد: من ديگر خيلي پير شده ام ، حتي به درد ...  

نگاهم مي کند، با دو لپ فرورفته و لب هاي غنچه کرده ، مي گويد: چي مي گفتي ؟ يادم که نيست .  

مي گويم : اگر بخواهي مي شود از اول شروع کنيم . نهم ارديبهشت سال ديگر وقتش است . مطمئن باش من موفق 

مي شوم.    

مه مي آيد، شايد هم ديواري سربي و راهم را سد مي کند. دستم را مي گيرد، مي گذارد روي شکمش : ببين ، چه 

قاروقوري مي کند.    

دستي هم به موهاش مي کشد: به خاطر تو بود که نگذاشتم شيمي درماني ام بکنند. (رو به من سر مي چرخاند) 

قشنگ نيست ؟    

چند دندان بيشتر براش نمانده است . باز دو لب غنچه مي کند، مي گويد: سيگار داري ؟  

جعبـۀ سيگار را جلوش مي گيرم. دو تا برمي دارد و هر دو را به لب مي گذارد. يکي هم من برمي دارم و فندک مي زنم 

و روشن شان مي کنم . بلند مي شود و يکي را به ميان لب هاي دخترک که همچنان خم و راست مي شود، فرو 

مي کند. بعد هم مي رود و مي آيد، از اين ديوار تا دم در و تندتند پک مي زند. يک لحظه فقط به حس بشري مي فهمم 

که دارد مي افتد. مي گيرمش . مي گويم : بيا بنشين .    

نگاهم مي کند: پس تو چرا پير نشده اي ، هان ؟   

نوک سيگار افروخته را تا محاذات چشم چپم مي آورد. دستش را مي گيرم ، مي گويم : من حسين هستم ، پسر 

محمود.  

با آن دستش موهام را چنگ مي زند، جيغ مي کشد: اي جادوگر!   

265                                                                                                                                

نمي توانم موهام را از چنگش بيرون بکشم . چه زوري دارد! اگر دو پرستار مرد از پشت دست هاش را نگرفته بودند، 

حتماً کاري دستم مي داد. متصدي بند مي گويد: شما ديگر بفرماييد.  

صداي جيغ کوکب نه عمو که کوکب سلطان حسين بن محمود را هنوز مي شنوم که مي گويد: اين اکسير جواني 

دارد. نسخه اش را داشت ، خودم ديدم.   

کتابش را من هم دارم ، در مقدمه نوشته است :   

اين رساله اي است عجيبه و غريبه که جميع حکيمان و نديمان و تقويم دانان و کاتبان و جوکيان و مجوسيان 

و تورات خوانان و تعبيرگويان و جادوگران و ساحران بحر و بر به تجربه گرد کرده اند.    

به تجربه مي دانم که مجرب نيست . هيچ کس نمي تواند در هر پنج فن علوم خفيه ماهر شود، مثل اين نسخـۀ مغلوط 

اسرار قاسمي يا بحرالمنافع يا همين کتاب مجعول طب الائمه ، عليهم السلام. خواص اسماءالحسني مستثني 

است ، علمي است و منطقي يا مثلاً مصباح و دفع الهموم و کنوزالنجاح .    

محاسن اين ها را به شرح بايد نوشت و اصح نسخ را با نوع کاغذ و سال تحرير و تجليد ذکر کرد. اگر نمي خواستم 

کاري بکنم که بالاخره مي کنم ، همه شان را به شيوۀ علمي با ذکر نسخه بدل هاشان در زيرنويس چاپ مي کردم. لازم 

است .   

به دفتر دير مي رسم . يک راست هم مي روم سراغ ميرزاحبيب ، مي پرسم : پس اين بد نجف آبادي کجاست ؟  

ـ آقا فرستادندش اداره (و آهسته ادامه مي دهد) دنبال نخود سياه .  

ـ مگر آقا آمده اند؟    

ميرزا انگشت بر بيني مي گذارد و به بالا اشاره مي کند. مي پرسم : سليطه خانم ؟  

 سر را به نشان نفي تکان مي دهد و باز انگشت بر بيني مي گذارد. بالاخره هم چاي به دست به اتاق من مي آيد، با 

بخاري ورمي رود، مي گويد: مليحه خانم است ، حسين آقا. از صبح آمده بود اينجا که امروز بايد تکليفم را با اين ناپدري 

روشن کنم .   

گفتم : بد شد، کاش بودم و به آقا تلفن مي زدم.   

ـ نگذاشت حتي من بروم دم در. گفتم : «جان خودت نباشد، جان سه تا بچه هام مي خواهم بروم سيگار بگيرم.» 

گفت : «من را سياه نکن ، نسناس . تو هميشه ده تا پاکت هم بيشتر ذخيره داري .» بعد هم نشست توي همين 

درگاهي و هي ناخن جويد. هرکس هم زنگ مي زد، خودش مي رفت دم در.    

ـ مي خواستي اين پسره را بفرستي .   

صداي جيغ مليح مي آيد: ديگر فردا بي فردا! يا امروز، يا من مي دانم و تو.   

مي روم توي درگاهي و گوش مي ايستم . نمي شنوم که آقا چه مي گويد. يکي دو سند برمي دارم و يک برگـۀ

استعلام وضعيت و مي روم دم در رو به راه پله ها، اول هم دو تک زنگ مي زنم و بعد يکي . صداي سرفـۀ آقا مي آيد. 

عمدًا هم پا بر پلـۀ سوم مي گذارم تا مليح فکر کند که جدي است . از پشت پرده مي گويم : من ام آقا، ببخشيد که 

مزاحم شدم.  

266                                                                                                                                

آقا مي گويد: بيا تو، جانم .    

مليح با سر باز نشسته است روبه روي آقا. مي بينم که چشم هاش سرخ است . مي گويم : عذر مي خواهم ، 

نمي دانستم مهمان داريد.    

مليح من مي گويد: تو ديگر نمي خواهد بازي دربياوري . يا الله ، اگر واقعاً کار فوري و فوتي داري ، زود بگو و برو که آقا 

امروز کار دارند، خيلي هم کار دارند.   

مي گويم : نه ، زياد هم مهم نيست ، اما اين صورت وضعيت را بايد بفرستيم اداره .  

آقا سرفه مي کند، دستمال به لب و دهان مي کشد و بالاخره صورت وضعيت را بر زانو مي گذارد که امضا کند. از بالاي 

سر آقا به مليح اشاره مي کنم که بيايد پايين .  

فقط شانه تکان مي دهد. باز با سر اشاره مي کنم و انگشت شهادت رو به زمين تکان مي دهم . مليح مي گويد: چرا 

گنگ بازي درآورده اي ، پسر؟ حرفت را بزن .   

آقا مرا نگاه مي کند. مي بينم ، اما با چشم و ابرو باز اشاره مي کنم به آقا و به مليح .  

مليح مي گويد: برو بابا، تو وقتي خل شده اي که همه ديوانه اند.  

آقا مي گويد: چيه ، حسين جان ؟    

به دمي تصميم ام را مي گيرم. مي نشينم ، زانو مي زنم کنار آقا و دامن کت اش را مي گيرم و سر انداخته به زير، انگار 

که خجالت مي کشم ، مي گويم : آقا، من را به غلامي قبول کنيد.  

هر دو با هم مي گويند: چي ؟    

مي گويم : من لايق دختر شما نيستم ، مي دانم ، ولي قول مي دهم که خوشبخت اش کنم . هر شرطي هم که 

داشته باشيد ...    

مليح مي گويد: جمع کن ...    

آقا داد مي زند: خفه شو، دختر، ببينم چي مي گويد.   

اول شانـۀ آقا را مي بوسم و بعد، با هق هق گريه ، دست آقا را مي گيرم و خم مي شوم که ببوسم . آقا دستش را 

پس مي کشد. مليح بلند مي شود، چادر به دست . باز به قوۀ باطني صداي گريه بلند مي کنم ، مي گويم : مليحه خانم 

خودش گفته بود به شما مي گويد، اما انگار روش نشده .  

مليح مي گويد: من ، من بيايم زن تو يک لاقباي جن گير مادربه خطا بشوم؟  

آقا داد مي زند: بنشين ببينم ، دختر!   

باز سرفه مي کند، اما اين بار فقط عينک اش را مي گذارد روي پل بيني اش ، مي گويد: پسره آمده ، معقول ازت 

خواستگاري مي کند؛ آن وقت تو به ش بد و رد مي گويي ؟   

دستي هم بر سر من مي کشد، مي گويد: من خودم با مليح جون حرف مي زنم ، راضي اش مي کنم . تو جاي پسر 

مني ، من هم جز اين مليح که بچه اي ندارم. هر چي هست مال شما دو تا مي شود.  

267                                                                                                                                

هر طور هست دست آقا را مي بوسم ، مي گويم : من ندارم آقا، اما قلبم پاک است .  

بالاخره هم پايين مي آيم و پا بر پلـۀ هشتم مي گذارم تا مطمئن بشوند که آمده ام پايين . همچنان سکوت کرده اند. 

بعد که در را پشت سرم مي بندم و گوش مي ايستم صداي خندۀ مليح را مي شنوم. نخودي مي خندد.   

حالا هم مي نويسم همچون شرطي با خود: بخند، مليح من ! چنان خنده اي نشانت بدهم که نه مرغان هوا که 

کلاغ هاي تخته پولاد به حالت گريه کنند!   

بقيه اش ديگر گفتن ندارد، مثلاً اين که مي روم توي صندوق خانه ، پشت اتاق دفتر، در را هم کيپ کيپ پشت سرم 

مي بندم و دو سه بشکن مي زنم ، حتي به رسم فرقـۀ مولوي چرخ و نيم چرخي مي دهم و بعد هم دست جلو دهانم 

مي گيرم و چند جيغ خفه مي کشم يا ... اين ها گفتن ندارد، گفتم . جزو عمل به نسخه نيست . حالا هم خوشحالم 

که مليح اصلاً بو نبرده است : وقتي مي رود، فقط سر توي اتاق مي کند، مي گويد: ساعت هشت و نيم .   

مي گويم : نه .  

ـ هشت و نيم ، سر هشت و نيم امشب .    

و مي رود. نمي روم. تجسم شيطان است اين مليح . آقا هم خوشحال است ، همه اش حسين جان ، حسين جان 

مي کند، حتي بستي مي چسباند، مي گويد: بيا، بگير بکش . برات خوب است .  

مي گويم : من که مي دانيد فشار خونم پايين است .   

نبايد بکشم . منطقي اگر نباشم نمي شود. تازه با همين مقدار اطلاع از خلق و خوي آقا، ديگر چه احتياجي به نشئه 

شدن و حتي استفاده از قوۀ اشراف بر ضمير دارم؟ مي گويد: همه چيز را بگذار به عهدۀ من ، خودم راضي اش 

مي کنم .   

شب هم همه اش روي نسخه هاي اشراف بر ضماير کار مي کنم تا کار را با اين دکترپيرزاده شروع کنم . فردا هم که 

دارم تلفن مي کنم به تيمارستان که مثلاً بگويم خدمت رسيدم ، تشريف نداشتيد؛ مليح مثل اجل معلق سر 

مي رسد، مي گويد: «خيلي خري !» و باز مي رود بالا تا باز يک جاي ديگرش را نشان آقا بدهد. بالاخره پيرزاده گوشي 

را برمي دارد، خودم را هم معرفي مي کنم و مي گويم : اگر اجازه بفرماييد، مي خواهم خدمت برسم .  

ـ اختيار داريد.    

البته که به جا نياورده است . در و بي در حرفي مي زنم و از خانم رستميان و کمک هاشان تشکر مي کنم . بعد هم 

قراري مي گذارم که بروم ببينم اش .   

مي گويد: من روزهاي زوج اينجا هستم ، از صبح تا ساعت چهار.  

غروب هم مي روم بازار و يک قباي قدک کرباسي مي خرم و يک نيم تنـۀ برک . توي تيمچـۀ رحيم خان هم از يک 

دستفروش يک عباي کهنه و بيدزده مي خرم. مردک بد يزدي مي گويد نائيني است . راست و دروغش گردن خودش . 

خوبي اش اين است که سياه است . يک جفت جوراب پشمي هم ازش مي خرم و باز هم مي روم بازار کفاش ها و دو 

تا تکه چرم مِيْشَن مي خرم و به تاخت مي آيم همين جا و همه را تا مي زنم و مي چينم توي بقچـۀ لباس عمل و 

جوراب و چرم به دست سري مي زنم به مادر. اول هم ازش خواهش مي کنم که چرمها را به پاشنـۀ جوراب هام 

وصله بزند. چين هاي ريز بالاي لب و چانه اش زيادتر شده اند. مي گويم : مادر کوکب را ديدم ، انگار سرطان دارد. برو 

ببين اش ، ثواب دارد.  

ـ به جاي اين کارها برو ببين اين شب عيدي برادرت چه بلايي سرش آمده .   

268                                                                                                                                

نمي توانم . کارم را بايد بکنم . عزيمـۀ مندل را مي خوانم و مربع مي نشينم و سعي مي کنم حداقل صورت مثالي عمو 

را بسازم. نمي شود. تا ندانم کجاي اين خاک است ، نمي شود. داد مي زنم : عموحسين ، من پيداش کرده ام ، اگر 

هستي جوابم را بده !  

جوابي نمي شنوم. بعد هم نمي دانم کي يا چه ساعتي از شب است که يک چيزي توي سرم مي شکند، درست 

وسط کاسـۀ سرم. انگار سرم صندوقچه اي است دربسته و چيزي مثل کوزه يا کاسه اي بلور آن تو مي شکند، مثل 

وقتي که سنگي بخورد ميان جام پنجره اي و هزار تکه اش کند. دراز کشيده ام و منتظرم تا اتفاق بيفتد که مثلاً رگي 

جايي ميان کاسـۀ سرم پاره شود، يا قطره خوني در مويرگي لخته شود. ذره هاي تکه تکـۀ کوزه يا کاسه را هم 

مي بينم . نه ، ديدن نيست ، اشراف بر آن هاست از شش جهت و من بيرون اين تکه ها ايستاده ام و منتظر.  

همين است ديگر. مي فهمم که بايد دست به کار شوم. عموحسين با کمبود امکانات کارش را کرده بود، گيرم ناتمام. 

گرچه چاپ نسخ علوم حقـۀ خفيه ممنوع بوده ، يا شايد نادر، باز از هر جا شده ، فراهم کرده . اما بسياري تازه دارند 

چاپ مي کنند، مثل همين آدابالمريدين . دست شان درد نکند، زحمت کشيده اند. بعد باز مي بينم که گير کرده ام ميان 

دو در يا يک در و يک ديوار. از بس تاريک است نمي بينم و از چيزي مثل ديوار مرکب سياه دارد نشت مي کند، انگار 

که کسي بخواهد هاشور بزند، يا مثل نقاش ها سايه بزند آن هم رو به من تا بالاخره مي رسد به من ، و من ميان دو 

ديوار يا ديوار و دري آهني منگنه مي شوم. بدتر اين که صبح فردا مادر نمي آيد. کفش و کلاه مي کنم و به تاخت 

مي روم. زمين انگار نفس دزده اش را کشيده است . از همان توي کوچه مي فهمم که بايد خبري شده باشد. زاد و رود 

پري و اقدس مان توي کوچه پلاس اند. در را اختر باز مي کند و شيون مي کشد. مي فهمم ديگر. حسن مان هم 

مي رود. در زايچـۀ من نيز هست . مادر سياه پوش است ،  ضجه مي زند: ديدي آخر کشتندش ، مادر؟    

اين هم يک امتحان ديگر. حالا ديگر بهانه دارم که سياه بپوشم . شنبه ٢٣ اسفند سال ١٣٥٤، ساعت هشت راه 

مي افتم و مي روم. اين ها که حالا مي کنم از اشراف ضمير گرفته تا احضار عمو و حتي به دام انداختن مليح تا محراب 

عمل تسخيرش کنم ، همه اش تأثير عرضي است ، حلقه حلقـۀ چاه هايي که مرا مي رسانند به مادر چاه . تأثير طولي 

مي ماند پس از چله نشيني ام ، بمّنه و کرمه .    

دريچه که باز مي شود، همان دو چشم ريز و ابروهاي پرپشت را مي بينم . به فال نيک مي گيرم ، مي گويم : سلام ، 

سيف الله خان . گفتي به خانم دکتر؟   

ـ چي را؟  

اسکناس لوله کرده را دراز مي کنم . مي گويد: نه ، آقا. امروز اين عطاريان است . مدتي است با ما چپ افتاده .    

ـ پس بگو يادت رفته . من با خانم دکتر رستميان کار ندارم ، جانم . با دکترپيرزاده قرار دارم.  

ـ پس آن پاکت چيه دست تان .    

ـ انار است ، جانم . براي کوکب است و آن دوست جوانش صغرا. مي خواهم بدهم به خودت به شان بدهي .    

در را باز مي کند، مي گويد: پس خبر نداريد؟   

ـ صغراجون طوريش شده ؟    

ـ آن را که کت بندش کردند. سه روز است ، آقا. مي خواهند دوباره زير برقش بگذارند.  

همچنان دارد همپاي من مي آيد. در محوطـۀ اطراف حوض و زير درخت ها کسي نيست . مي گويم : ببينم ، حالا اين 

صغراي تو کدام بخش هست ؟    

ـ قبلاً که بخش ٣ بود، اتاق ١٣٢، حالا بخش ويژه است .   

269                                                                                                                                

مي گويم : پس چرا وقتي رفتم اتاق شان خودش را زده بود به خواب ؟   

ـ خواب کجا بود، آقا.    

مي ايستم تا برسد. مي گويم : خيلي دوستش داري ، نه ؟   

ـ من زن دارم ، آقا. چهارتا بچه دارم. اين رمضان حرف برام درآورده .  

مي گذارم تا از من جلو بيفتد. زيرچشمي مي بينم که به کدام سمت دارد مي رود. اول مي رسيم به بخش پذيرش . 

بعدش هم راهروي است که بيمارها کنار درهاشان بر نيمکت نشسته اند. پاکت انار را به دستش مي دهم ، 

مي گويم : ممنون ، جانم . خودم پيداش مي کنم .  

به دري اشاره مي کند: آنجاست . آن هم رمضان است . آدم نامردي است . من ديگر  رفتم .  

دربان دِر آقاي دکتر است . ريش تنکي دارد و عينک ذره بيني . آدم سختي است . گران جان است ، به اصطلاح . دور از 

در مي نشينم در صف بيمارها. همراه هم دارند. دلم را آشوب مي کنند، به خصوص اين جوان پاچنبري با اين دهان کج 

آبچکان . نوبتم که مي شود اول تقه اي به در مي زنم . صدايي نمي آمد. در را باز مي کنم ، مي گويم : اجازه مي فرماييد؟  

پشت ميز نشسته است و اين جا، اين طرف ميز، يک صندلي فلزي هست و آن طرف تر، آن گوشه ، ميز گردي با دو مبل 

راحتي . گلداني هم با دسته اي از گل هاي زرد شاداب روي ميز هست . اين ها را حتماً همين صبح کسي توي گلدان 

آقاي دکتر گذاشته است . سلامي مي کنم . سري تکان مي دهد. مي نشينم و نگاهش مي کنم با موهاي صاف و 

بيني قلمه سي و دو سه سالي بيشتر نبايد داشته باشد اين دکتر اکبر پيرزاده ، روان پزشک . مي گويم : ببخشيد که 

بي اجازه نشستم .    

داشت همين فکر را مي کرد. با اين ها بيشتر مي شود کنار آمد. نه آينه که آب روان است اين ذهن . دارد چيزي 

مي نويسد. نمي توانم ببينم ، اما مي خوانمش . نامه اي خصوصي است . دست چپ را حائل نوشته گرفته است . 

پرستار بيچاره ! يک بار هم با هزار من بميرم ، تو بميري راضي اش کرده بچه بيندازد. حالا هم اين انچوچک دارد از سر 

بازش مي کند به بهانـۀ گرفتن تخصص و ... خودش هم نمي داند. مي نويسد: «موش کوچک من ، تو که مي داني ، صد 

دفعه هم به ت گفته ام. من نمي توانم ازدواج کنم . بايد اول تخصص بگيرم. اينجا هم که فايده ندارد ...»    

بقيه اش ديگر ديدن ندارد. چشم مي بندم و منتظر مي نشينم ؛ اما تا مي خواهد امضا کند، مي گويم : اين کار را نکنيد، 

آقاي دکتر.    

سر بلند مي کند: بله ؟  

ـ عرض کردم ، امضا نفرماييد.    

ـ جنابعالي ؟  

خودم را معرفي مي کنم ، مي گويم : من نامـۀ شما را نخواندم ، از اينجا نمي شود خواند؛ فقط نمي دانم چرا 

يک دفعه ... (مکث مي کنم تا نامه را کامل پنهان کند) راستش فکر مي کنم خود اين نوشتـۀ شما سند است ، 

اعترافنامه است . به استناد همين ده بيست جمله اين اشرف خانم سماوات به هر دادگاهي شکايت کند، شما 

محکومايد.  

بعد هم مي گويم : مؤدب باشيد، آقاي دکتر.   

ـ من که حرفي نزدم.    

270                                                                                                                                

تا لاله هاي گوشش سرخ شده است . مي گويم : مادر من ، باور کنيد، هيچ وقت دست از پا خطا نکرده است .  

جعبـۀ سيگارم را درمي آورم ، مي گويم : اجازه مي فرماييد؟   

ـ خواهش مي کنم .    

تعارف هم مي کنم ، گرچه مي بينم که نمي کشد. تمامي خلل و فرج اين کاسـۀ سر خلأ مطلق است ، مثل 

تخم مرغي که با سرنگ خالي اش کرده باشند و از شبنم يا اصلاً هوايي رقيق پرش کنند و بعد هم سوراخش را 

ببندند. حالا هم همين طور در و بي در حرف مي زنم که مثلاً بهتر است اين معشوق سابق را دعوت کنيد تا با اين 

دخترخانم آشنا شود. من خودم هم کشيده ام. زن ها خودشان بهتر مي توانند با هم کنار بيايند.   

کمر راست مي کند، مي گويد: نفهميدم. اولاً بفرماييد شما کي هستيد؛ اين اطلاعات را ...؟  

خودم را باز معرفي مي کنم . به القاي ضمير خاطره اي دور را به تحريف به يادش مي آورم. سر تکان مي دهد، بلند 

مي شود و مي رود در را باز مي کند و به دربان دم در مي سپارد که فعلاً کسي را راه ندهد. بعد هم مي رود 

مي نشيند پشت ميزش . پاهاش به نسبت بالاتنه کوتاه اند. مي گويد: بله ، يک چيزهايي يادم مي آيد. ولي راستش 

اول ترسيدم ...  

فقط دارد مِن مِن مي کند. چه راحت مي شود خوابش کرد. صاحب خوارقالاوليا راست گفته که بايد ستارۀ عامل با 

معمول بخواند. سرش را زير مي اندازد. پرونده را باز مي کند، ورق مي زند. باز مي بندد، مي پرسد: حالا بفرماييد، 

چه کار داشتيد؟   

ـ فقط آمده ام بپرسم کوکب غمديده يا بهتر کوکب رهنمايي دختر زمان خان را کجا خاک کرده اند. خود شما پزشک 

معالج اش بوده ايد.   

ـ بله ، چشم !  

هنوز هم گيج است . پرونده را از روي نامه برمي دارد، مي گويد: درست فرموديد، اين نامه واقعاً سند است .    

دو بار تاش مي زند و پاره اش مي کند و در سطل زير ميز مي ريزد. به سه انگشت نوک بيني اش را مي گيرد، فشار 

مي دهد و بعد دستي هم بر سبيل و چانه اش مي کشد. حتي مي توانم نقش شوهر سابق اشرف را بازي کنم ، اما 

بدي اش اين است که نمي توانم نامش را بخوانم . پيرزاده هيچ وقت او را نديده است . مي گويد: جسد کوکب را برده اند 

دانشکدۀ پزشکي . معمولاً، اگر خانواده اي نداشته باشند، تحويل شان مي دهيم به آن جا. خودشان هم خاک شان 

مي کنند.    

ـ مي دانم . ولي من مي خواستم بدانم دقيقاً کجا خاکش کرده اند.   

دارد به زني فکر مي کند با موهاي سياه پرکلاغي . هم قدند. دانشجوي سال سوم پزشکي است . مي گويم : 

مطمئن ايد اين خانم مي تواند کمک مان کند؟   

براق مي شود: کدام خانم ؟    

ـ اسمش را نمي توانم بخوانم . اگر مي گفتيد چند حرف است ، شايد مي شد.  

ناگهان مي زند زير خنده ، به قهقاه : حالا فهميدم ، پس شما مي توانيد ذهن بخوانيد.  

ـ مبارک است ، آقادکتر.    

271                                                                                                                                

به پشتي صندلي چرخانش پشت مي دهد، و به کوکب عمو فکر مي کند، به آن دهان که تنها چند دندان براش 

مانده بود و حروفش را مي شمارد: چهار حرف است .   

ـ درست حساب کرديد کوکب عمو چهارحرفي است . مليح من هم چهار حرفي است ؛ آن اشرف هم و حتي اين ... 

چي بود اسمش ؟    

بعد هم چشم مي بندم و مي گويم : بله ، زهره . خودش است . ممنونم ، دکتر، که کمکم کرديد. بايد از همان اول 

حدس مي زدم. مجموع اعداد حروفش بيشتر از مليح من است . اين ها همه حسن تصادف نيست ، دکتر؟  

و بلند مي شوم. خسته ام و عصباني ؛ اما، بي اختيار من ، آن که در من است مي گويد: ولي چون بر اساس حساب 

جمل اشرف عددش حتي بيشتر از زهره است ، گمانم طالع شما با او بيشتر بخواند.  

ـ پس شما پاراسايکولوژي مي دانيد. چي بايد به ش گفت ؟ فراروان شناسي .  

ـ نه ، نه ، اشتباه نکنيد، آقاي دکترپيرزاده . من فقط منشي حقير دفتر اسناد رسمي ١٣٣ هستم ، همين . ولي 

راستش ، همان طور که قبلاً تلفني خدمت تان عرض کردم ، به کمک شما و اين زهرۀ ملکوتي نيا احتياج دارم. بايد 

بدانم کوکب غمديده را کجا دقيقاً خاک کرده اند.    

دست دراز مي کنم و دست سرگردان او را در هوا مي فشارم. مي گويد: حالا تشريف داشته باشيد.    

دستپاچه است . مي نشينم و مي گذارم هرچه مي خواهد بگويد. من فقط منتظر آن يک جمله مي مانم . بالاخره 

مي گويد: من به کمک شما احتياج دارم.   

ـ پس اول دستور بفرماييد پروندۀ کوکب را بياورند تا ببينيم جنازۀ شوکولات پيچ اش را دقيقاً کي و به کجا تحويل 

داده اند، تا بعد برويم سراغ بقيـۀ قضايا.  

لبخندي مي زند: پس شما هم اين شوخي پرستارهاي بخش را شنيده ايد؟   

تا انصراف خاطري پيدا شود و يا تجديد قوايي بکنم ، سيگاري روشن مي کنم . دکترپيرزاده مي رود دم در. واقعاً کوتاه قد 

است ، آن هم در مقايسه با اشرف خانم . وقتي مي آيد مي نشيند، مي گويم : مي فرموديد. از همان اولش هم تعريف 

کنيد کجا با هم آشنا شديد، و کي .    

همه را مي گويد. من البته فقط به ناگفته ها گوش مي دهم . چشم هام را به دو مردمک ميشي او قلاب کرده ام و 

مي گذارم تا پرت وپلا ببافد.    

از دهنم مي پرد: دروغگو!    

حرفش را قطع مي کند، چشم مي بندد، مي گويد: حق با شماست . من دا... دا ... داشتم دروغ مي بافتم .  

اين بار ديگر همان را مي گويد که مي خوانم . اشرف خانم سرپرستار بخش سي سي يو دارد همراه برانکارد بيماري 

مي رود. شيشـۀ سرم هم به دست دارد.   

مي گويد: معمولاً دانشجويان پسر لاس خشکه اي مي زنند، يا خودشان را لوس مي کنند. من خجالت کشيدم. 

راستش تا سر شانه هاش مي رسيدم. رفتم کنار که رد بشود. بعد هم انگار سلام کردم. خودش حالا مي گويد: 

«گفتي س س سلام. خانم سَ سَ سَ ...» بالاخره هم نتوانسته بودم بگويم سماوات .  سرپرستار دو تا هيکل من را 

داشت .    

272                                                                                                                                

خانه هم مال خود اشرف بوده ، ارث پدري : خيابان هاتف ، کوچـۀ نسترن ، کاشي ١٦، طبقـۀ دوم. از شوهرش طلاق 

گرفته بوده . يک پسر و يک دختر دارد. پسر پهلوي شوهر سابق است و دختر خانـۀ اشرف . چيزي هم شوهر سابق 

بابت نگهداري اين دختر مي دهد. مي گويد: من اجازه ندارم اواخر هفته آنجا بروم. پسرک چشم ديدن من را ندارد.   

سيگاري از من مي گيرد: به خاطر زهره ترک کردم.    

ـ مبارک است ! پس هنوز نرسيده ، ميخ اش را کوبيده ؟   

ـ من هنوز هم اشرف را دوست دارم. به خاطر من از طرف جدا شد، دو سال طول کشيد تا طلاق گرفت . پنج سال 

تمام خرج و مخارج من را مي داد. بعدش ...   

چه پک هايي مي زند! مي گويم : نکند فقط هوس است ؟   

ـ شما که بايد بهتر از من بدانيد. راستش يک شب خطهاي روي شکمش را ديدم و ديگر نتوانستم ...    

ـ چي را نتوانستي ؟    

ـ همان ديگر. با اين زهره هم البته آشنا شده بودم. دختر خوبي است ، اما آدم را ذله مي کند، نه مثل اشرف . رام 

است و نمي دانم نگفته با آدم موافقت مي کند. گاهي فکر مي کنم هميشه هستش ، آن جاست . ولي در عمق 

شخصيت محکمي دارد، مثل کوه است .  

ـ مگر قبلاً نديده بودي ؟    

ـ هميشه چراغ را خاموش مي کند، عادتش است .   

ماه را مي بينم . بدر کامل است و از کنار پرده مي تابد. مي گويم : مهتاب بود ديگر؟  

ـ شما به خدا نابغه ايد.    

ـ نه ، نه ، پشتکارم خوب است . تازه صدها نسخه دارم.   

ديدن بدر ماه آخرين بارقه است ، يا به اصطلاح آخرين واردات قلبي . حالا همـۀ خانـۀ مغزم را خلأ گرفته است . 

مي گويم : پس اين پرونده چي شد؟   

ـ بايگاني است . گفتم بياورد. از بس اين رمضان کند است .   

خودش مي رود. مي گويد: ده دقيقه اي بيشتر طول نمي کشد.   

مطمئن ام که اول خودش مي خواند. يادش نيست که بارها خوانده است . سرسري نگاهي مي کنند. چشم مي بندم. 

به چه خفت هايي بايد تن بدهم ؟ لازم است . گفته ام. صافي مي شود آدم ، مثل همان چله نشيني يا چهل روز و 

شبي که آب انگور بايد از سر بگذراند تا بشود شراب . تا باز پر شوم ، دو دست را بغل مي کنم و پاها را، همان زير 

صندلي ، در هم مي کنم و سر به زير ذکرم را شروع مي کنم . به بد مخمصه اي دچار شده ام. گاهي پيش مي آيد. 

صياد گاهي اسير صيد مي شود. تا پردۀ سياهي در جلو چشمم بياويزم ، هر چه درخش کمرنگ نور است ، کور 

مي کنم . کم کم جاني مي گيرم و ذکر را به يک دم و بازدم مي گويم که حضور کسي خاطرم را آشفته مي کند. 

ستاره ها و گاهي حتي نقطه اي سرخ ، سرخ جگري ، پردۀ حفاظ را سوراخ باران مي کنند. از زير چشم نگاه مي کنم . 

همان دربان دم دِر مطب است . مي گويد: آقاي دکتر کجا تشريف بردند؟    

به اشارۀ دست در را نشانش مي دهم و باز چشم مي بندم. باز خوبي اش اين است که مي شود ذکر خفي گفت .  

273                                                                                                                                

عامل شب ها مأذون است که به ذکر جلي بگويد: اللهم سخر لنا...   

ـ حتماً باز خودشان رفته اند بياورند. بعد هم غر مي زنند.   

مي گويم : خوب ، بگذاريد روي ميز، وقتي آمدند، مي بينند.   

ـ بيمار نبايد ببيند.    

همچنان هم ايستاده است . حضور سنگين اش را حس مي کنم . انگار همـۀ خلل و فرج خانـۀ مغزش را از سرب مذاب 

پر کرده اند، مثل تکه اي از جاده اي است که راننده هاي بياباني مي گويند سنگين است . تا شب آن جاها نمانند، حتي 

روي پنچري مي روند. موقع رانندگي هم ششدانگ حواس شان را جمع مي کنند که مبادا چرت شان ببرد. جايي ميان 

مورچه خورت و اصفهان يکي از همين تکه هاست . ربطي هم به جنگ نادر با افاغنه ندارد يا ارواح مثله شدگان و 

غريبان . اگر اين حکم درست بود، پس همـۀ اين خاک بايست سنگين مي بود. تلقين هم مي تواند باشد. مي فهمم 

که دارد به پشت گردنم نگاه مي کند. حفرۀ کوچک فوق مهره ها ــ همـۀ اهل علوم خفيه گفته اند ــ مجرب است . 

چشم بسته منتظر مي مانم تا حرفي بزند، تا به قول قدما درَرسَد شروع کنم به معدوم کردن او. چندين نسخه اش را 

قبلاً داشتم . اين آخري را از شيخ عبدالرزاق خريده ام. چه ناخن خشکي است ، حتي هنوز که مرده است . عمو با آن 

بضاعت مزجاة نمي توانسته .   

پس اول بايد گوري بکند پيش پاي او.     

همان جا پشت سرم ، پيش پاي او کاشي ها را برمي دارم. بعد هم چنگ چنگ خاک را مي کنَم و بيرون مي ريزم با 

بيلچه اي که تيار کرده ام. چون مي خواهم به القاي ضمير وادارش کنم که ببيند، مي فهمم که رکاب نمي دهد. سر 

بيشتر خم مي کنم و نوک کفش اش را مي بينم . بيشتر سر مي گردانم و تا مچ پاش را مي بينم . جورابش سياه است . 

يک تکه از پوست ساق پاش ، ميان دمپاچـۀ شلوار فرم و لبـۀ جوراب ، بيرون مانده است . به فال نيک مي گيرم. خيره 

مي شوم و از همان جا شروع مي کنم تا همـۀ قوتش را بگيرم و گوشت و پوستش را فاسد کنم .    

مي گويد: مي خواهيد چاي بياورم خدمت تان ؟   

نفسي به راحتي مي کشم . الخيرُ في ما وَقَع . مي گويم : لطف بفرماييد.  

و به سوي او مي چرخم ، لبخند به لب حتماً. گونه هاش به همان پرخوني است ، يا شايد در مقايسه با سياهي آن 

محاسن اين همه سرخ مي زند. چشم هام را به آن دو مردمک نشسته پشت شيشه قلاب مي کنم و دست پيش 

مي برم : ممنون .    

کوکب فرزند زمان خان . جلو نام خانوادگي خط کشيده اند. خانم رستميان نوشته بود: «رهنمايي .» متولد ١٢٨٦ يا ٨٢. 

وفات به تاريخ ١٥ اسفند ١٣٥٤. تاريخ تحويل جنازه ١٦ اسفند ١٣٥٤ است .    

پزشکي قانوني هم مرگ را تأييد کرده است .   

در دفتر بغلي ام همه را يادداشت مي کنم . پذيرش هم ارديبهشت ماه ١٣٣١ است . در ستون ملاحظات آمده است که 

يک ماهي جلو در تيمارستان زندگي مي کرده . حتماً با يک بقچه کنار دستش . بيمار صرعي است .    

مي بينم که صبح به صبح غش مي کرده تا مثلاً رهگذران پولي کنارش بيندازند و بروند؛ يا آهني بر سينه اش بگذارند. 

چه نسخه هاي مخدوشي ! روي يک ورقـۀ رسمي تيمارستان خطاب به دکتر يادداشتي مي نويسم که من بيشتر 

نتوانستم منتظر بمانم . شمارۀ تلفن و نشاني و شمارۀ دفتر را هم مي نويسم و بعد هم خواهش مي کنم تحقيق 

کند که اين زن بيچاره را دقيقاً کجا خاک کرده اند. توصيه هم مي کنم که حتماً زنگ بزند.  

274                                                                                                                                

نرسيده زنگ مي زند. سر ما هم حسابي شلوغ است . نمي فهمم چه مي گويد. انگار رفته بوده که ببيند حالا جنازه 

کجاست . گفتم : به زهره حتماً زنگ زدي ؟  

چيزي مي گويد. نمي شنوم. دارم سند تقسيم عرصه و اعياني مستغلات حاج حسن کسمايي را وارد دفتر مي کنم . 

آقا مي خواند و من مي نويسم . مي گويم : باشد، بعد. من حالا سرم خيلي شلوغ است .  

مي گويد: خيلي مهم است .  

ـ مثلاً؟  

ـ هنوز آنجاست .  

مي گويم : يک دقيقه صبرکن !  

دست بر دهني مي گذارم و به آقا مي گويم : اجازه مي فرماييد از آن اتاق حرف بزنم . مربوط به داداش حسن است .  

ـ مواظب باش باز دردسر برات درست نشود.  

ـ چشم ، آقا.  

به آن يکي اتاق مي روم. خوبي اين اتاق اين است که ورثه هم هستند و همچنان بلندبلند حرف مي زنند. گوشي آقا 

را برمي دارم. مي پرسم : نکند مي خواهي بگويي هنوز روي ميز تشريح است ؟  

ـ همين را مي خواستم بگويم .  

ـ ببين ، دکتر، اگر ممکن است به آن خانم دکتر بگو يک چيزي از خود طرف براي من بياورد، يک چيزي که جزو خود 

خودش باشد.  

ـ چي ؟ يک تکه از بدنش را؟  

ـ درست شنيدي . وقتي مي شود از يک سلول يک آدم ، يک تکه از ناخن يا تار موي کسي ... مي فهمي که ؟  

نمي فهمد. پس چه درسي خوانده است ؟ بالاخره شيرفهمش مي کنم . آقا از آن اتاق داد مي زند: بيا، جانم ! اين ها 

منتظرند.  

به اتاق خودم برمي گردم. آقا حتماً نشنيده ، از بس صداي ورثه بلند است . نابه خود مي نويسم و همه اش به فکر اين 

اسيران خاکم ، مثلاً حسن مان که معلوم نيست کجاي آن قبرستان جديد تهران خاکش کرده اند؛ يا عمو که حتماً 

جايي کسي چالش کرده است . براي همين اين خاک سنگين است . همـۀ استادان اين فن همين گفته اند. باز صداي 

داد و قال ورثه مي آيد. مي روم در را مي بندم. حتي وقتي مي خواهند امضا کنند، سر هم داد مي کشند.  

هنوز نرفته اند که آقا عصاش را برمي دارد و راه مي افتد. مي گويد: کارت که تمام شد، بيا بالا کارت دارم.  

ميرزاحبيب مي گويد: من از کجا بدانم ؟ امروز که خيلي سر حال بود.  

به صفايي زاد مي گويم : اگر کسي آمد، فقط يک تک زنگ بزن .  

بعد هم مي روم بالا. آقا دارد گوشت هاي لسه و پوسته دار را جدا مي گذارد براي حبيب و اين صفايي زاد. مي نشينم و 

275                                                                                                                                

گوشت سيخ مي کنم . آقا دارد به زمزمه مي خواند:  

به دل جز غم قمر ندارم.  

به دل جز غم آن قمر ندارم ،  

خوشم زان که غم دگر ندارم.  

هوايي به جز اين به سر ندارم  

کند داغ دلم هميشه تازه  

از اين مطلب تازه تر ندارم.  

بالاخره مي گويد: چطوري ، حسين جان ؟  

ـ خوبم ، آقا.  

به پيراهن سياهم اشاره مي کند: خبري شده ؟  

ـ قابل عرض که نه .  

ـ پس چرا لباس سياه پوشيده اي ؟ گفتم نکند ...؟  

ـ نه ، آقا. فقط يک زن عموي پيري داشتيم ، دور از جان شما، زمين گير بود. فوت کرده . به خاطر عمه پوشيده ام.  

سرفه اي مي کند و باز دستمال درمي آورد، لب و دهان پاک مي کند، مي گويد: ترسيدم. گفتم بعد از هرگز خواستيم 

يک بادابادايي راه بيندازيم ، آن وقت اين حسين ما زد ...  

مي گويم : پس موافقت فرمودند؟  

ـ زبانم مو درآورد جان تو. بيشتر هم آن سليطه مخالف بود. بالاخره راضي اش کردم.  

ـ مليحه خانم چي ؟  

ـ مگر روي حرف من مي تواند حرفي بزند؟  

ـ حالا کي انشاءالله ؟  

مي خندد: به امشب شما که فکر نمي کنم وصال بدهد.  

گوشت ها را سيخ مي کند و باز مي خواند:  

به دل جز غم آن قمر ندارم.  

تقويم جديدم را باز مي کنم ، مي گويم : روز عقدکنان را خودتان تعيين بفرماييد؛ اما عروسي باشد روز نهم ارديبهشت 

  .1355

چند تک سرفه مي کند، مي گويد: عقد؟ مگر بچه اي ؟ دودمان من و تو را آن پسر لندهورش به باد مي دهد. خودم 

عقدتان مي کنم . بعدش هم بي سروصدا مي رويد با هم زندگي مي کنيد.  

276                                                                                                                                

ـ خودتان فرموديد بادابادا مي خواهيد راه بيندازيد.  

ـ خودماني يک جشن کوچکي مي گيريم و تمام. چرا بگذاريم ديگران بخورند؟  

ـ هرچه شما بفرماييد.  

بلايي سرت بياورم تا هميشه در کنار من بماني ، حتي در آن دنيا. خودم چاکرتم ، مليح جون !  

غروب نشده مليح زنگ مي زند. اين بد نجف آبادي مي گويد: با شما کار دارند. انگار دختر آقاند.  

به روي خودم نمي آورم. مليح مي گويد ...  

نه ، اين ها گفتن ندارد. مي گويم : آقا تشريف دارند. مي خواهيد صداشان بزنم ؟  

باز مرده و زنده ام را فحش باران مي کند. بي اختيار مي گويم : فحش از دهن تو طيبات است .  

مي خندد، مي گويد: من با تو فلان فلان شده که کاري ندارم. خانم کوچک مي خواهد، دل دل مي کند. جان تو اگر دروغ 

بگويم .  

مي گويم : آقا فرمودند بي سروصدا باشد، بهتر است . گمانم اول فروردين خودشان صيغه را مي خوانند، نهم 

ارديبهشت هم اگر اجازه بفرماييد عروسي باشد.  

باز دست و پاش را حوالـۀ هرچه نه بدترم مي کند. قند و عسل است فحش هاش ، پدرسوخته . مي گويم : همان که 

عرض کردم. شما هم فکرهاتان را بکنيد، به آقا بفرماييد. قباله هم چشم ، هرچه آقا فرمودند.  

مي گويد: ببينم آن بد نجف آبادي آن جاست ؟  

سکوت مي کنم . مي گويد: بده گوشي را به او.  

به صفايي زاد مي گويم : مليحه خانم با شما کار دارند.  

جان مي کند تا بيايد و گوشي را بگيرد. مدام هم در جواب جيغ ها و دادهاي مليح مي گويد: چشم ، سرکارخانم .  

بعد گوشي را مي دهد به من و مي گويد: من با اجازه بايد ديگر بروم.  

مليح مي گويد: همين امشب بيا، کارت دارم. لازم است .  

ـ باور بفرماييد من توبه کرده ام. ديگر نمي خورم. چشمم هم به نامحرم نبايد بيفتد.  

ـ خوب ، پس من آمدم. يک نامحرمي نشانت بدهم که خودت حظ کني .  

مي گويم : نه ، نه . من تازه برادرم فوت کرده . نمي دانيم حتي کجا خاکش کرده اند.  

ـ مرگ من ، راست مي گويي ؟  

ـ دروغم چيه ؟  

و گريه مي کنم به هق هق و مليح هي قربان صدقه ام مي رود و من هي بلندتر و بلندتر زار مي زنم ، نه فقط براي 

277                                                                                                                                

حسن مان و يا کوکب و عمو و پدر، که براي همـۀ اسيران اين خاک که ديگر اشرف مخلوقات عالم نيستند تا همـۀ

هستي به گرد تکسير نامشان بگردد.  

مليح مي گويد: خوب ، بس است ، عزيزم. خواهش مي کنم . اول هم عقد مي کنيم و بعدش هم يک عروسي 

کوچولوي کوچولو. آن وقت من مي شوم فقط مال تو، به آن مادربه خطا هم ديگر نشان نمي دهم ، به هيچ کس نشان 

نمي دهم .  

مي گويم : سر سال تحويل عقد مي کنيم ، باشد؟ بهترين ساعت است . درست مي شود ساعت سه و ٢٢ دقيقه و 

سي ثانيـۀ روز شنبه ، سي ام اسفند ١٣٥٤.  

مي گويد: خوب ؟  

ـ روز نهم ارديبهشت هم عروسي مي کنيم ، سي و يک دقيقه از ظهر پنج شنبه گذشته . بعدش ديگر من مي دانم 

و ...  

مي گويد: ببينم ، مادربه خطا، باز دوباره چه خوابي ديده اي ؟ داداش ات فوت کرده . خوب ، تا چهلم اش صبر مي کنيم . اين 

ديگر چه بازي است که بايد درست سر سال تحويل عقد کنيم و بعد هم سر نمي دانم کي عروسي ؟  

مي گويم : من که اين پيشنهاد را نکرده ام ، خود آقا فرمودند، توي تقويم جديدشان علامت زده اند. تو که مي داني ، من 

نمي توانم روي حرف شان حرفي بزنم .  

ـ کجا؟  

ـ توي اتاق خلبان . آقا صيغـۀ عقد را مي خوانند ...  

ناگهان يادم مي آيد، مي گويم : خيلي خوب ، خيلي خوب ، حق با توست . قرار ما باشد صبح اول فروردين ، خدمت آقا. 

خودشان صيغـۀ محرميت را مي خوانند، بعدش هم ، هروقت تو بگويي ، مي رويم محضر، من و تو.  

جيغ مي زند: احمق ، چرا نمي فهمي ؟ اين بي پدر فقط فکر خودش است ، مي خواهد يک آقا بالاسرَپپِه براي من 

بتراشد تا بعدش با دل راحت کارش را بکند. آن ننـۀ دربه در ما بس اش نبود، حالا نوبت من شده .  

مي خندم : مگر کاري هم ازش مي آيد؟  

ـ آن کار را که نگفتم . فقط نگاه مي کند. به همين چيزها دلش خوش است . بگذار باشد.  

مي گويم : بعد از عقد شرعي ديگر حق نداري ...  

ـ سر من داد نزن !  

ـ همين که گفتم . قرار ما باشد ساعت ده صبح يک شنبه ، اول فروردين ، همان اتاق آقا.  

و گوشي را مي گذارم و بعد هم تا آقا سرفه کنان مي آيد پايين ، تقويم را مي دهم خدمت شان که با مليح قرارمان را 

گذاشته ايم و همان طور که خودتان فرموديد روز و ساعت عقد و عروسي را هم تعيين کرديم : صبح يک شنبه ، اول 

فروردين عقد مي کنيم و بعدش هم نهم ارديبهشت عروسي .  

گيج است . مي گويد: من گفتم ؟  

ـ موافقت فرموديد؛ اما مليحه خانم مي گويند عقد بايد محضري هم باشد، شما و اين ميرزاحبيب هم شاهد عقد 

278                                                                                                                                

باشيد.  

تکيه زده به عصا، کلاه شاپو به سر، عينکش را روي پل بيني اش مي لغزاند و از بالاي دورۀ عينک نگاهم مي کند، 

مي گويد: خودتان مي بريد، خودتان هم مي دوزيد، بعدش مي اندازيد گردن من ؟  

باز مي خواهم دستش را ببوسم که نمي گذارد. سرسري به تقويم تقديمي نگاهي مي اندازد، توي جيب بغلش 

مي گذارد. مي گويد: باشد، پس خودت خبرم کن .  

ـ توي تقويم علامت زده ام و ساعت اش را هم نوشته ام.  

ـ يادت باشد که من به ت گفتم .  

و مي رود و من هم باز مي روم توي اتاقم ، اول هم درها را پشت سرم کيپ مي بندم ، بعد، خيلي معقول و منطقي 

چند تا بشکن مي زنم و هي براي خودم قر مي دهم و مي خوانم :  

به دل جز غم قمر ندارم.  

بعد هم اين ها را مي نويسم و مي نويسم که قمرِ من نه مليح که خود ماه است که قرص خورشيد را مي پوشاند، و 

من بايد همين شمس را تسخيرش کنم تا به رغم کپرنيک و گاليله و آن ملعون ، کپلر، بگردد به گرد اين خاک و مليحه 

هم مي شود محراب من چرا که پنج حرفي است و آفتاب و خرشيد ــ و نه خورشيد که املاي غلطي استــ 

پنج حرفي اند و حسين و کوکب و اکبر و اشرف و زهره چهارحرفي اند و مليح هم چهارحرفي است و حسن و شمس 

و قمر سه حرفي اند و سه سه بار مي کند به علامت نه که مي شود نهم ارديبهشت و ده تا سه مي شود سي که 

همان سي ام اسفند باشد که خورشيد به نقطـۀ اعتدال ربيعي مي رسد و شمس در بيت هشتم به حسب تسويه 

زايچـۀ سال است .  

بعدش هم با محضردار دفتر ازدواج ، جناب روضاتي ، قرار ساعت عقد را مي گذارم : صبح نهم ارديبهشت ١٣٥٥. 

سياهـۀ مدارک لازم را هم مي پرسم . براي محکم کاري هم شده سلام آقاي جناب را مي رسانم . بعد چهار قفل 

رمزي مي خرم به قيمت خون پدر فروشنده و به نيت چهار حرف نام بانو.  

شب مي نشينم و از اعداد موکل زهره تسديس مي سازم بر يک ورقه مس .  

دوشنبه هم ، علي الطلوع ، مي افتم دور و از همان سر کوچه ملزومات چله نشيني را تهيه مي بينم از حبوبات گرفته تا 

بادام که بايد قوت روزانه ام را به روز موعود، نهم ارديبهشت ١٣٥٥، برسانم به فقط يک بادام تا به مدد روح صافي ام و 

همت انفاس قدسيـۀ عمو و حتي کوکب و وکيلان شمس و قمر باز شمس برود به همان آسمان چهارم و به جاي 

گردش به گرد نمي دانم کدام کانون از کدام کهکشان ، بگردد به گرد همين خاک ما که اين همه مردگان را در آن به 

امانت گذاشته ايم .  

بعدش هم چند تايي چسب زخم و يک سماق پالان حسابي مي خرم و يک طناب دراز و يک ربع کيلويي هم گوشت 

لخم و خيلي دقيق دام را روي پشت بام تيار مي کنم . دولا دولا هم مي روم که اين بانو نبيندم. تا هستم ، از بخت بد، 

کلاغي تيررس دام من نمي آيد. در عوض چوب زير سماق پالان را طوري تعبيه مي کنم که تا کلاغي بخواهد نوکي به 

گوشت بزند، سماق پالان روي سرش بيفتد.  

غروب هم دکتر اکبر پيرزاده پيداش مي شود، مي گويد: همان که فرموده بوديد، يک تکه از خود کوکب را تهيه کردم.  

ـ زهره خانم حتماً تهيه کرده ؟  

ـ گفتم براي آزمايش بافت هاي سرطاني مي خواهم . او هم ، وقتي کسي توي سالن تشريح نبوده ، يک تکه از 

279                                                                                                                                

پستان چپش را بريده و آورده . من هم گذاشتمش توي يخدان .  

ـ بعد هم حتماً باش خوابيدي ؟  

ـ ما دوستيم ، استاد.  

ـ بعدش هم فکري شدي دست به رختخواب کدام يکي بهتر است ، اين يا اشرف ؟  

با دو مردمک ميشي اش خيره نگاهم مي کند. مي گويم : ببين ، تو آدم منطقي هستي ، درست ؟ از علوم روان هم 

چيزهايي مي داني ، مثلاً ياد گرفته اي که اگر بيمار اين علايم را داشت فلان دارو را بايد داد، اگر بهمان علايم بروز 

کرد، بهمان قرص را؛ اما من مي خواهم خود روح اين زن را تسخير کنم ، لازم دارم. خيلي چيزها ازش مي شود 

پرسيد.  

مي بينم که نمي شنود. مي پرسم : بالاخره کدام بهترند؟  

ـ نمي دانم . گيجم . آن زن ، اشرف ، همـۀ زندگي من است ، وقتي باش هستم راحتم ، نبايد نقش بازي کنم ؛ اما اين 

زهره هم محسناتي دارد، فقط تن و بدنش نيست که البته جوانتر است ، يا موهاش که سياه است . موهاي اشرف 

خرمايي است . بدي اش هم اين است که هروقت با اين ام ياد آن يکي مي افتم ، هروقت با آن ... باورکنيد، از دست 

خودم ديگر ذله شده ام. گاهي فکر مي کنم من هم بهتر است بروم يک زنبور پيدا کنم و يک سنجاق و نخي به ته اش 

فرو کنم و پرش بدهم ببينم چقدر مي تواند بپرد.  

ـ خوب ، اين کار هم بد نيست . ولي بهتر است ببينيم زايچه مان با کي مي خواند. من هم همين حالات شما را 

داشتم . همزمان البته نبودند، ولي خوب يک عروس عمه دارم که حالا بعد از چهار پنج شکم به فکر افتاده با اين مليح 

ما ...  

همين طور دارم در و بي در مي بافم که يک دفعه به صرافت مي افتم که اين بانو هم بد نيست ، حالا که همه را خوانده ، 

حتي آمده کتاب انسان روح است نه جسد را امانت گرفته ، و نمي دانم بفهمي نفهمي چشمک زده ، و به اين بهانه 

که اين تقي فقط بلد است آدم را زخم و زيلي بکند رانش را نشانم داده ... مي گويم : خاطر عامل ، دکترجان ، بايد 

مجموع باشد. من که مي گويم برويد سراغ همان اشرف خانم .  

مي گويد: همين حالا داشتم همين فکر را مي کردم.  

نگاهش مي کنم : ديدم.  

مي گويد: من فقط مي خواهم ببينم خدا هست يا نه .  

ـ يعني اگر روحي باشد و بشود احضارش کرد، پس خدا هم هست ؟  

ـ گمانم .  

ـ خواهيم ديد.  

احمق به توان سه است اين اکبر پيرزاده . کافي است يکي دو چشمـۀ ديگر نشانش بدهم تا دست ارادت بدهد و 

بعد با چند نفري از اين جنم مي شود تخته پوست پهن کرد و شد قطب عالم امکان . چه کيا و بيايي هم دارند اين 

اقطاب ! عشر نسخه هاي مرا هم ندارند. مي گويم : نفهميدي اين کوکب ما را کجا خاک مي کنند؟  

ـ پاک داشت يادم مي رفت ، همين امروز خاکش کرده اند، معمولاً مي برند پشت تکيـۀ بابارکن الدين . زمين وقفي 

است ، مال اوقاف است .  

280                                                                                                                                

خودش هم مي رساندم به خانه . تعارفي درشرعي مي کنم ، مي گويد: بعدًا خدمت مي رسم .  

مي گويم : پس آن کوکب ما چي شد، دکتر؟  

دستي بر پيشاني مي کشد: عجب ، داشت يادم مي رفت .  

در صندوق عقب را باز مي کند، بعد هم دِر يک يخدان کوچک را و يک کيسه پلاستيک يخ زده را مي دهد به دستم . 

مي گويم : زمان سال تحويل مي شود شنبه ، سي ام اسفند، ساعت سه و بيست و دو، که در اصفهان البته سه و 

بيست دقيقـۀ بعدازظهر است . من راستش براي احضار روحِ (به کيسه و گوشت يخ زده اشاره مي کنم ) اين زن به 

شما و آن اشرف خانم احتياج دارم. راضي شان کنيد که لباس عروسي شان را هم بياورند.  

قرار هم مي شود با ماشين اش همين جا بيايد دنبال من ، سر ظهر، تا اول جايي چيزي بخوريم و بعد در التزام رکاب 

برويم قبرستان .  

مي دانم نمي تواند راضي اش کند. يادم باشد خودم بروم سروقتش . بعد هم به تاخت مي روم بالا و مي بينم که باز 

گوشت را خورده اند و رفته اند. مي گويم : مي بيني ، عمو؟  

و باز دام را تيار مي کنم و يک تکه از همان گوشت يخ زدۀ تقديمي سرکار خانم زهرۀ ملکوتي نيا را مي گذارم زير 

سماق پالان و اين بار تکه چوب را طوري روي نيمه اي از گوشت پستان چپ کوکب مي گذارم که به فرض کلاغي نوکي 

به گوشت بزند، سماق پالان من بر سرش فرود آيد. تتمه را هم مي گذارم توي يخچال تا وقتش .  

شب هم باز مي نشينم ميان مندل و عزيمه مي خوانم و بعد خيلي راحت تمامي سطح قرصي سياه را منور 

مي کنم . صبح هم ، پيش از طلوع ، از صداي غارغار کلاغي بيدار مي شوم. به سرعت برق و باد مي روم بالا و بي آن که 

خم به ابرو بياورم و مثلاً از ضربه هاي نوک کلاغ جا بزنم ، دست مي برم آن زير و اول يک پا و بالاخره گردنش را 

مي گيرم و بعد هم مي آيم پايين و توي همان پله هاي پشت بام دو سه چسب زخم دور نوکش مي پيچم و از سر 

طيبت هم شده سه بار سرش را مي بوسم .  

بلافاصله هم کار شروع مي کنم . يک روايت از نسخـۀ من اين است :  

بيارد غراب يعني زاغ سياه ، چندان که خواهد، او را در آب تغاري کرده باشند، غوطه ها دهند تا بميرد. پس 

بگيرد سگ سياهي که يک موي هم سفيد نداشته بود در خانه محبوس دارند يک روز. روز دوم فقط 

غراب هاي مذکوره به خورش سگ مذکور دهند و از آن آب که غراب ها را در آن غرق کرده ، سگ را بنوشانند 

و اگر فرياد کند، هرگز به فرياد او التفات ننمايد تا سه روز و روز چهارم بگيرند گربـۀ سياه که يک موي سفيد 

نداشته باشد او را نيز به مثل غراب در آب تغار غرق کنند تا بميرد و گوشت مذکور به خورد سگ بدهند و از 

همان آب که گربه را غرق کرده سگ را بنوشانند تا شش روز ...  

که البته مخدوش است که غراب ها بايد مي نوشتند و نه يک غراب که ظاهر متن است . براي من البته ديگر وقتي 

نمانده است تا مصروف نقد و يا تصحيح اين نسخه ها کنم . کلاغ مذکور را ــ به قول ناقل نسخه ــ در آب سطلي غرق 

مي کنم و بعد ديگي را از آب تازه پر مي کنم و کلاغ را درسته مي اندازم توش و مي گذارمش بر سر والورم و شعلـۀ

والور را پايين مي کشم تا شب ديگر پخته باشد. بعد هم به هر دري قفلي مي زنم که رمز همه شان را گذاشته ام عدد 

خوش يمن ١٣٣ و بعد هم به تاخت مي روم به دفتر تا ظهر جان مي کنم و بعد هم تا عصر. به آقا هم متذکر مي شوم 

که فراموش نفرمايند.   

باز سرفه اي مي کند، دستمال بزرگ معهود را از جيب شلوارش در مي آورد، تا مي زند و خلطي در آن مي اندازد و 

چون دو لب مبارک پاک مي کند و باز هم عينکش را مي لغزاند بر گردۀ بيني ، مي گويد: خودت مي داني چه کار 

مي کني ، پسرم؟  

281                                                                                                                                

ـ من هم مي خواهم سر و سامان بگيرم.  

ـ با مليح ؟  

باز سرفه اي مي کند و اين بار با دو سرانگشت شست و اشارۀ دست چپ دو پرۀ بيني را مي خاراند، مي گويد: به 

خاطر خودت مي گويم ، جانم . اين دختر را من مي شناسم ، بساز نيست . يادت باشد گفتم به ت .  

ـ مي دانم ، آقا. ولي بالاخره ، من سر اين سفره نشسته ام ، نان و نمک شما را خورده ام. فکر هم مي کنم مليح به 

خانـۀ خودي برود بهتر است تا هفت پشت غريبه .  

عينکش را به يک ضرب بر دو چشم مي گذارد: ببينم ، حسين جان ، من را که نمي خواهي خام کني ؟ تو اين قدرها هم 

ببو نيستي .  

ـ نه ، آقا. مي دانم ، من همه چيز را مي دانم ، حتي ...  

چه خوب شد که زبان به دهان گرفتم . مي گويد: حتي چي ؟ چرا حرفت را خوردي ؟  

مي خوانم ، آقا، حتي ذهن شما را مي خوانم . چنان داغ مليح را به دلت بگذارم که تا قيام قيامت يادت نرود. مي گويم : 

حتي اگر همـۀ اين حرف هايي که مي زنند درست باشد، باز بهتر است يک خودي مليحه خانم را بگيرد تا يک غريبه .  

ـ چي ؟ پشت سر مليح حرف مي زنند؟ کي حرف زده ؟ دختر من از برگ گل هم پاک تر است .  

مکثي مي کند. خيال مي کند که با من حجت تمام کرده است . مي گويم : اجازه مي فرماييد سيخ ها را ببرم پايين ؟  

ـ بله ، جانم . به ش هم سفارش کن اقلاً اين دو تا سيخ من را خوب بگرداند روي آتش . از سرش هم برندارد.  

بعد از ناهار هم تلفن مي کنم به پيرزاده که چي شد؟ با خانم سماوات حرف زدي ؟  

ـ نمي توانم استاد، راستش خجالت مي کشم .  

نمي توانم ذهنش را بخوانم . در اين نسخه ها که دارم دستورش نيست . طي الارض هست ، اما نه با قدم ذهن . 

مي گويم : خوب ، بده به من تلفنش را. خودم تمامش مي کنم .  

و در مکث و يا تردد ميان زهره و اشرف اش مي گويم : مرگ يک بار، شيون هم يک بار. مي داني که تا لحظـۀ

سال تحويل فقط چهار روز مانده است .  

مي گويد: راستي خبر داريد مجلس شورا و سنا استفاده از سال هجري شمسي را ممنوع کرده اند ...  

گفتم : من با اين مظاهر خر دجال کاري ندارم ، دکتر.  

بالاخره هم به هر جان کندني هست تلفن محل کار و منزل سرکار خانم اشرف سماوات را مي دهد، سفارش هم 

مي کند: مرگ من از اين زهره ديگر حرفي نزنيد.  

مي گويم : خاطرت جمع باشد. فقط تو لطف کن يک زنگي به ش بزن که يکي از دوستان براي مشورت مي خواهند 

ايشان را ببينند، همين امروز عصر.  

ـ کجا؟  

ـ قنادي پارک ، توي چهارباغ . مي داني که کجاست ؟  

282                                                                                                                                

ـ البته .  

ـ ساعت چهار، نه ، رأس ساعت پنج بعدازظهر همين امروز.  

بعد هم مي پرسم : اين کار را که ديگر مي تواني بکني ؟  

ـ بله ، بله .  

با اين همه خودم زنگ مي زنم ، به بيمارستان هزارتختخوابي ، بخش سي سي يو. مي گويند توي اتاق عمل اند. 

مي گويم : وقتي تشريف آوردند، بفرماييد از دوستان دکترپيرزاده بودند.  

بالاخره هم پيداش مي کنم . عصباني است ، مي گويد: شما کي هستيد؟ چه حق داريد اين جا زنگ مي زنيد؟  

گرچه تلخ اما آواز مي خواند انگار اين زن . آوازش هم از جنس همان آهنگي است که مي گويند از حرکت دواير 

متحدالمرکز افلاک به گرد اين خاک با اين همه مرده که به سينه دارد، به حس گوش موجود مي توان شنيد، اگر 

صافي شويم البته . قسم به تکسير اسماءالحسني مرا روزي کن تا بشنوم. گوش مي دهم و عزيمـۀ تسخير قلوب را 

مي خوانم و طلسم تسخير موکل زهره را پيش چشم مي گيرم. مي گويم : براي امر خير است ، من از دوستان 

قديمي دکترپيرزاده هستم . ساعت چهار بعدازظهر توي قنادي پارک منتظرتان هستم .  

ـ من شما را نمي شناسم .  

ـ دکتر از موي خرمايي و قد بلندتان گفته . يک باراني هم که بپوشيد ديگر راحت مي توانم بشناسم تان .  

ـ ديگر چي فرمودند؟  

ـ من غريبه نيستم ، خانم سماوات .  

و همچنان نقش طلسم را نگاه مي کنم . مي گويد: من بايد دخترم را سر راه بردارم ، يک چيزي هم براي شام 

شب اش درست کنم . بعدش ...  

ـ پس باشد همان ساعت پنج .  

ـ تا ببينم .  

سر ساعت چهار و نيم راه مي افتم . به آقا قول مي دهم که زود برگردم. مي گويد: کاري که نيست .  

توي دالان حبيب مي پرسد: شب برمي گرديد؟  

ـ من که مي داني کليد دارم.  

نمي دانم چرا دلم همه اش شور مي زند. مليح من ! هنوز سرد است ، اما برف يخ زدۀ پياده رو الحمدلله دارد آب 

مي شود. يخـۀ باراني ام را بالا مي زنم و دو دست در جيب ، پانصد و هشتاد و يک ، عدد اشرف ، را ملازم هر گام 

مي کنم . مجرب است و در نسخه آمده که اگر عامل هزار و يک بار بي وقفه بگويد لامحاله زبان صاحب عدد ببندد و 

عامل البته بر او چيره خواهد شد، بمنه و کرمه .  

تا به سر شيخ بهايي عزيمـۀ احضار نيز مي خوانم و جلو در قنادي سه بار به تسديس مي نگرم و سه سه بار به نه بار 

مي بوسمش و بالاخره مي روم تو. مادام پشت پيشخان ايستاده است . سلامي مي کنم و عصربه خيري مي گويم . 

283                                                                                                                                

مي گويد: چي شده ، شيخ ؟ نکند ما ديگر موسلمان نيست که اين جا تشريف فرما نشد.  

مي گويم : فرصت ندارم ، جان مادام.  

ـ جان مادر خودت باشد! من جان دوست هست .  

ـ من هم جان شما را دوست هست .  

مي خندد: پدرسوخته ! اگر دوست هست با جان مادام ، پس چرا صبح ها نمي آيد؟  

ـ حالا که آمده ام ، لطفاً يک قهوه ترک به من بده ، بعد هم بيا فالم را ببين .  

ـ باشد، ولي پول بايد بسلفيد به مادام.  

ـ دو تا بوسه هم جاي نياز.  

موسيو هم مي خندد. پيشبند بسته و دستمالي به سفيدي برف بر شانه دارد. مي گويد: موسلمان تنها که 

نيستي ؟  

ـ دعا کن نباشم .  

مي روم در سايـۀ پاراوان رو به در مي نشينم . فقط همين يک ميز خالي است . حالا ديگر نمي شناسم شان . موسيو 

دستمالي بر ميز مي کشد و همچنان گله دارد که ديگر کسي براي مشروب اين جا نمي آيد. با نوک بيني سرخ و 

گونه هاي گل انداخته نفس نفس مي زند. هانفس اش مليح را احضار مي کند. نمي روم. نبايد بروم. ترک حيواني کافي 

نيست . مي گويم : اولش فقط يک استکان تگري برام بياور، بعد هم يک قهوه ترک و يک برش کيک .  

ـ با شکم خالي ؟  

ـ مي بيني که قرار دارم.  

ـ خوشگل نباشد، مرگ مادام ، موسيو دلخور است .  

ـ حالا غذات چي هست ؟  

ـُبرش هست ، دلمه هم هست . ديگر جان موسيو که شما باشيد، کباب برگ هست . مادام توي پياز و آب ليمو 

خوابانده از ديشب . جوجه کباب هم هست . ديگر ...  

ـ باشد تا بعد. تو حالا فعلاً تا دير نشده يکي از آن کمرباريک ها را بياور.  

جوجه نويسنده ها دورتادور ميز سنگي وسط چه جنجالي راه انداخته اند! سه کامله مرد دور يک ميز و مرد و زني اين جا 

کنار ستون نشسته اند. از آن طرف پاراوان هم صداي پچپچه اي مي آيد. نمي شنوم. استکان را يک نفس بالا مي اندازم 

و بعد هم سيگاري روشن مي کنم . چه اتقاني به آدم مي دهد اين معجون . پنج نفرند و حالا يکي شان دارد شعر 

مي خواند، بلندبلند. موسيو مي گويد: مي بيني ، شيخ ؟ جان مادام فقط دو تاشان قهوه خورد. آن ها، بقيه ، جيب ها 

خالي است . فقط حرف .  

مي پرسم : مصطفوي انگار ديگر پيداش نيست ؟  

ـ آقاي بوکسور؟ نه ، نه ، نيست . حساب دارد اين جا، قرض کرده . مادام  ــ چي مي گوييد شما؟ ــ دل ...  

284                                                                                                                                

ـ دل رحم است .  

ـ قربان دهانت !  

صداي گره دار مرد حالا از آن طرف پاراوان مي آيد: خودتان تشريف بياوريد آتليه ، ببينيد.  

دبير طبيعي سابق مان هم بالاخره مي آيد، همان جلو پيشخان مي ايستد. موسيو بالاخره مي رود.  

پنج و ده دقيقه است . چشم مي بندم و باز ــ با دهان آلوده اين بار ــ عددش را ذکر خفي مي کنم و به انگشت هاي 

دست چپ مي شمارمشان که ناگهان به حس بشري مي فهمم که روبه روي من ايستاده است . مي شنوم : جناب 

مکارم؟   

ژاکت خال خال آبي را بر متني سفيد مي بينم و بعد بياض گردن رسته از يخه اي اسکي را و حلقه هاي ريخته را بر 

شانه و بالاخره صورت شکفته به نيم لبخندش را در آن بالا. نيم خيز مي شوم. باراني را مي کند، تا مي زند و بر پشتي 

صندلي مي اندازد. مي گويد: من از اين پيراهن سياه و ته ريش تان شناختم تان .  

ـ چند روزي است که نتراشيده ام.  

ـ من که فکر مي کنم بهتر است بتراشيد، براي اين که ، به نظر من ، خيلي پيرتر از آن به نظر مي آييد که اکبر حدس 

مي زد.  

مي گويم : حالا چي مي خوريد؟ قهوه هاي اين جا حرف ندارد.  

چشم در چشم نمي توانم نگاهش کنم . برجستگي سينه ها پريشانم مي کند. به دست هاش نگاه مي کنم . حلقه اي 

به انگشت دوم دست چپش کرده است . مي گويد: نمي دانستم مشروب هم دارند؟  

ـ من خيلي وقت است اين جا نيامده ام ، اما گمانم خوراک برش و دلمه اش رودست ندارند.  

صداي قهقهـۀ همزمان موسيو و دبير طبيعي تا اين جا مي آيد. يکي از جوجه نويسندگان از زير چشم نگاه مان مي کند.  

ـ خوب ، باشد، من هم مي خورم.  

ـ چي ؟  

ـ من هم اولش يک استکان مي خورم ، اما کنياک . بعدش هم همان دلمه بد نيست . هما را برده ام خانـۀ مادرم 

اين ها. خودشان قول داده اند فردا صبح برسانندش به مدرسه اش .  

به نوک انگشت بر ميز مي زنم . موسيو خندان مي آيد، مي گويد: سلام عرض کردم ، سرکار خانم .  

به من هم چشمکي مي زند. سفارش دو پرس دلمه و يک استکان کنياک مي دهم . اشرف خانم مي گويد: براي 

ايشان هم يک چتول ، نه ، يک نيمي از همان که خورده بودند بياوريد. امشب مهمان من هستند.  

نگاهش مي کنم . پلک نمي زند. پرۀ بيني اش مي لرزد. باز سر به زير مي اندازم. چشم مي بندم. مي گويد: به 

سلامتي !  

استکان مرا هم به سرانگشت هاي دست چپ جلو من گرفته است . مي گيرم و به استکان کنياک اش مي زنم و 

مي خورم.  

285                                                                                                                                

مي گويد: خوب ، بفرماييد ببينم من حالا به چي فکر مي کنم ؟  

ـ من راستش لايق اين حرف ها که دکتر زده نيستم . منشي دفترخانـۀ ١٣٣ هستم و چند جلدي هم کتاب دارم ، 

پنجاه شصت تايي هم نسخـۀ احضار و تسخير. پيش خودم آن ها را خوانده ام و به بعضي نسخه ها هم عمل کرده ام. 

خوب ، مانده است احضار زن عمو و بعدش عموم ...  

ـ خواهش مي کنم اول جواب سؤال من را بدهيد.  

ـ من خودم اتفاقاً همين سؤال را از شما داشتم .  

ـ من باور کنيد فقط به شم زنانه متکي هستم .  

ـ خوب ؟  

ـ اکبر البته با تلفن چيزهايي راجع به شما گفته . خواهش هم کرده کمک تان کنم . اما راستش من آمده ام از شما 

کمک بخواهم .  

ـ از من ؟  

ـ بله ، ديگر. اول هم به من بگوييد اکبر را از کي مي شناسيد؟ خودش که مي گويد از سال ها پيش با هم دوست 

بوده ايد.  

ـ من که عرض کردم نسخه هايي دارم ، مثلاً ...  

ـ ببينيد من يکي حوصلـۀ اين پرت و پلاها را ندارم. فقط به من بگوييد چرا اکبر مدتي است از من دوري مي کند، چرا 

مي ترسد مرا ببيند؟  

ـ فکر مي کند که عاشق شده است .  

ـ دفعـۀ اولش که نيست . تا يکي را مي بيند، نمي دانم ، با يکي حرف مي زند، فکر مي کند خودش است . پارسال ، 

همين روزها، يکي دو روز پيداش نبود، بعدش آمد، يک هديه اي هم براي من گرفته بود. هديه را که به من داد، گفتم : 

«ممنون عزيزم که به فکر من بودي . حالا بيا بنشين مثل بچـۀ آدم بگو ببينم چي شده .» مي دانيد که وقتي 

مي خواهد دروغي سر هم کند زبانش مي گيرد. هي دِ دِ کرد و نمي دانم از گرفتاري هاش گفت . گفتم : «خوب ، حالا 

بگو ببينم چي شده که يک دفعه به فکر افتادي بعد از هرگز براي من هديه بگيري ، آن هم عطري به اين 

گران قيمتي ؟» باور کنيد يادش نبود، تا بالاخره مجبورش کردم که يکي يکي بگويد که مثلاً صبح شنبه کجا بوده و 

بعدازظهرش کجا تا بالاخره معلوم شد آقا با يکي از پرستارهاي بخش همان ديروزش بگووبخند داشته ، و امروز، 

بي آن که بداند، احساس گناه کرده .  

چه خنده اي مي کند! ولي از دو چين روي پيشاني مي فهمم که تلخ است . مي گويم : اين دفعه چي ؟  

ـ مقصود؟  

ـ مقصود اين است که چند وقت است نيامده اعتراف کند؟  

نيمه اي از يک دلمه را به دو لب مي گيرد. انگار سايه اي از اشک در چشم هاش حلقه مي بندد. مي گويد: با امروز 

مي شود يک ماه و بيست و سه روز.  

286                                                                                                                                

ـ پس اين دفعه انگار جدي است ؟  

ـ من هم مي دانم جدي است . براي همين خواهش کردم کمکم کنيد.  

ـ شما راستش احتياج به کمک کسي نداريد. بايد به دکتر کمک کرد.  

ـ چطور؟  

ـ ببينيد، من گمانم او هم از اين قايم موشک بازي خسته شده ، دلش مي خواهد سامان بگيرد، با يکي ، هرکس 

مي خواهد باشد، دست دردست و در ملأ عام قدم بزند.  

استکان من و بعد خودش را پر مي کند، بي هيچ حرفي و به يک نفس مي خورد. مي گويد: حالا اين رقيب تازۀ بنده 

کي باشند؟  

ـ مگر فرقي هم مي کند؟ فرض بفرماييد اسمش مليح است و يا نمي دانم بانو است ، کوکب است .  

ـ يا اصلاً زهره .  

ـ پس مي دانيد؟  

ـ معلوم است که مي دانم . اتفاقاً ديدمشان . کنار رودخانه با هم قدم مي زدند و خانم دکترِ بعدازاين هم بازوي اکبر را 

گرفته بود و همين طور بلبل زباني مي کرد.  

ـ ولي اين طور که من فهميده ام اين اکبرآقا به شما ...؟  

انگشت کشيدۀ شهادتش را رو به من تکان داد: چي شد؟ چرا حرف تان را خورديد؟  

دست به صورت مي کشم بر اين محاسني که انگار پيرترم کرده است . مي گويم : عشق آرامش هم مي دهد، آدم 

مي خواهد سر بگذارد و بي دغدغه بگويد ...  

مي گويد: ببينم مطمئن ايد حال تان خوب است ؟  

سري تکان مي دهم يا شايد مي لرزم. مي پرسم : نکند فکر مي کنيد من جن زده ام يا اصلاً ديوانه ؟ دکتر حرفي به تان 

زده ؟ راستش را بگوييد.  

مي خندد: نه ، نه ، حرفي نزده . همه اش مي خواست که من کمک تان کنم . مي گفت : «مهم است : اگر معلوم بشود 

که روح واقعاً هست و مي شود احضارش هم کرد، ديگر جاي شک نيست که ما از بنياد اشتباه کرده بوديم .»  

ـ پس قول بدهيد که تشريف مي آوريد. با اين شکي که در تمام مسامات شما هست ، مي توانيد از چشم يک ناظر 

بي طرف آداب احضار را ببينيد. پيراهن عروسي هم يادتان نرود.  

ـ کجا؟  

ـ همان جا که زن عموي مرا خاک کرده اند، پشت تکيـۀ بابارکن الدين . رأس ساعت دو نيم شنبه سي ام اسفند بايد 

شروع کنيم .  

خم مي شود و با دو چشم گشاده ، لبخند بر لب ، به پچپچه مي پرسد: شما هيچ وقت مگس ها را پر داده ايد؟  

287                                                                                                                                

ـ چطور؟  

ـ من کرده ام ، يک مگس مي گرفتم و يک تار مو به پشتش فرو مي کردم و ولش مي کردم تا بپرد.  

و ناگهان مي خندد و دو دست بر ميز، راست مي نشيند. مي گويم : من وقت اين کارها را نداشتم .  

باز رو به من خم مي شود و با حلقه اي ازموي آويخته بر سينه اش بازي مي کند: از من مي شنويد تا دير نشده اين کار 

را بکنيد.  

به ضرب تاري را مي کند و به طرفم دراز مي کند. مو را مي گيرم و به گرد انگشتم مي پيچم ، مي گويم : متشکرم. 

راستي بايد طَّيِب و طاهر باشيد. پس غسل يادتان نرود. ضمناً چون موقع عمل احضار بايد با آقاي دکتر محرم باشيد 

مجبورم صيغـۀ عقد شما دو تا را خودم بخوانم . بعدش ديگر خود دانيد.  

مي گويد: چرا حالا رأس ساعت دو و نيم ؟  

ـ راستي يک چادر سياه هم با خودتان برداريد. لازم مي شود.  

داد مي زند: چرا حالا رأس دو و نيم ؟  

ـ چون به افق اين جا ساعت سه و بيست دقيقه و سه ثانيه سال تحويل مي شود. خوبي اش اين است که شنبه 

هم آخر سال است و هم اول سال ، تازه اول هفته هم است و شمس هم در بيت هشتم به حسب تسويه در 

زايچـۀ طالع سال است .  

ديگر خسته ام. از ستاره هاي پران جلو صورتم هم مي فهمم مستم . موسيو را صدا مي زنم . سرکار اشرف خانم 

سماوات نمي گذارد حساب کنم . کمکش مي کنم تا باراني اش را بپوشد. وقتي هم راه مي افتيم دست در بازوي من 

مي اندازد، مي گويد: من عادت ندارم زياد بخورم. لطفاً حايل ام را داشته باشيد.  

اما اوست که حايل مرا دارد. با اين همه اصرار مي کند که تا ماشين اش همپاي او بروم. پيکانش را اول شيخ بهايي 

پارک کرده . وسط چهارباغ آتش روشن کرده اند و از روشان مي پرند. اصرار مي کند که من هم بپرم. مي گويم : آتش 

باطل السحر همـۀ طلسمات است .  

اول در اين طرف را باز مي کند، مي گويد: بفرماييد تا برسانم تان .  

ـ من بايد بروم ميدان کهنه .  

ـ خانه تان که انگار دروازه نو است ؟  

ـ ولي بايد سر راهم يک کبوتر بخرم يک تيغ سفيد.  

مي اندازد توي چهارباغ و بعد از ميدان مجسمه مي رود طرف پل خواجو و بالاخره مي رسيم به هاتف . مي گويم : خانـۀ

شما همين حدودها نيست ؟  

ـ مقصود؟  

ـ هيچ چي ، فقط خواستم بگويم ...  

ـ همان يک ديوانه براي هفت پشتم بس است .  

288                                                                                                                                

همه اش هم از ديوانـۀ خودش مي گويد که اولين بار کجا و کي او را ديده و انگار پسر خودش است و مي ترسيده 

مبادا زمين بخورد يا اصلاً گم بشود؛ دورادور مواظبش بوده تا آن روز که جلو بيمارستان سوارش مي کند و هي 

خيابان ها را دور مي زده اند تا بالاخره مي رسند به هزارجريب و مي پيچند طرف کوه و توي همين ماشين با او 

مي خوابد.  

مي گويد: همان شب فهميدم که زن بودن يعني چه . براي همين هم گريه کردم. باور کنيد هق مي زدم. اکبر هول 

کرده بود و هي عذر مي خواست که نمي دانم : «ببخشيد، خودم هم نفهميدم چي شد.»  

نرسيده به ميدان کهنه چه ترافيکي است . مي گويم : بقيه اش را خودم هم مي توانم بروم.  

ـ من همين گوشه پارک مي کنم . لطفاً تا نيم ساعت ديگر برگرديد. يک سيگار هم به من بدهيد.  

پرسان پرسان بالاخره پشت مسجدجامع دکان محمدجعفر عشق باز را پيدا مي کنم و به قيمت خون پدرش يک کبوتر 

سفيد به م قالب مي کند. يک پاکت هم دانه مي خرم براي همين دو سه روز. سفارش هم مي کنم که شاه بال هاي 

کاکلي را با قاتمـۀ سياه ببندد.  

مردک لوچ مدام از کبوترهاي معلقي اش تعريف مي کند و مدام هم از شيرين کاري هاي سينه سرخ پاپري اش مي گويد 

و نمي دانم تاريخچه اش را به تفصيل تمام شرح مي دهد. مي گويم : قربانت بروم ، من عجله دارم. فقط هم همين 

سفيد کاکلي را مي خواهم .  

يک پاکت را باد مي کند و با چاقوي دسته شاخي اش دورتادورش را سوراخ سوراخ مي کند و مي دهد به دست من ، 

مي گويد: باز هم مي آييد، مطمئنم . يک بار که صبح زود هواش کنيد، مي شويد مشتري خودم. فقط يادتان باشد تا با 

محل آشنا نشده ، شاه بال هاش را باز نکنيد.  

با آن يکي چشم لوچ اش انگار نابه خود چشمک مي زند.  

اشرف توي ماشين اش نيست . سراسيمه اين طرف و آن طرف مي روم و بالاخره مي بينم که توي کوچه اي آن طرف 

خيابان دارد از روي آتش مي پرد. باز دو طرف دامن باراني اش را مي گيرد و مي رود توي صف پسر بچه ها. مي گويد: 

شما هم بياييد بپريد.  

پاکت ها را نشانش مي دهم : مي بينيد که .  

با آن گونه هاي گل انداخته و دو چشم خندان خيز مي گيرد و مي پرد: زردي من از تو، سرخي تو از من .  

پاکت دانه ها را توي جيب باراني ام فرو مي کنم و انگار که سال هاست همسر من است بازوش را مي گيرم و تشر 

مي زنم : بس است ديگر، خانم .  

مست است و آويخته به بازوي من مي آيد، مي گويد: باور کنيد آرزو به دلم مانده که يک بار هم شده بازوي مرا 

اين طور محکم بگيرد و بکشاندم دنبال خودش .  

اين بار فقط از پدر بچه ها مي گويد که دست بزن داشته و و او را بعد از ازدواج مجبور کرده که خانه بماند و بچه داري 

بکند. مي گويم : حالا هم داريد نقش ماد ـ معشوقه را بازي مي کنيد.  

ناگهان ترمز مي کند و مي کشد کنار: چطور مگر؟ حرفي به شما زده ؟  

ـ حرف که خيلي زده ، همه اش هم مدح و ثناي شماست .  

ـ مثلاً چي گفته ؟  

289                                                                                                                                

ـ که شما خيلي مهربانيد و با شما راحت است ، ولي با زهره همه اش بگومگو دارد.  

ـ خوب ؟  

ـ به کمک همان غريزۀ زنانه تان حتماً تا حالا فهميده ايد که اين جناب دکتر فکر مي کند شما هميشه هستيد، آمادۀ

فداکاري ، پس ديگر نبايد نگران باشد.  

ـ اگر ديگر مرا نبيند چي ؟  

ـ نه ، نه ، اين را من ديگر توصيه نمي کنم .  

ـ پس مي فرماييد من چه کار کنم ؟  

ـ صد دفعه بايد بگويم ؟  

ـ لطفاً يک بار ديگر هم بفرماييد.  

ـ سر قرار تشريف بياوريد: رأس ساعت دو و نيم شنبه سي ام اسفند، جلو بابارکن الدين .  

ـ و شما هم عقدمان مي کنيد؟  

ـ اگر از طرف شما وکيل باشم .  

مي خندد و باز ماشين اش را راه مي اندازد. چيزي هم با خودش زمزمه مي کند که نمي شنوم ، از بس کبوترم بال و پر 

مي زند. شايد به عمد خودم را به کبوتر مشغول مي کنم . در پاکت را باز مي کنم و نگاهش مي کنم . با آن چشم گرد 

گشوده اش مرا نگاه مي کند. بالاخره اشرف مي گويد: خوب ؟  

دور و بر را نگاه مي کنم ، ميدان پهلوي است . مي گويم : ممنون ، بقيـۀ راه را خودم مي روم.  

ـ مگر خيلي راه است ؟  

ـ توي همين خيابان ابن سيناست ، کوچـۀ دروازه نو.  

باز راه مي افتد، مي گويد: کاش همان روز اولي که ديدمشان مي رفتم گيس دخترک را مي گرفتم و چپ و راستش 

مي کردم. بعد هم دست اکبر را مي گرفتم و مي آوردمش خانه و به هما و برزو مي گفتم : از اين به بعد اين باباي 

شماست ، نمي خواهيد، تشريف ببريد خانـۀ پدر محترمتان .  

سر کوچه مي گويم : همين جاست .  

پياده مي شوم ، مي گويم : ممنون که لطف کرديد.  

بعد هم مي گويم : راستي پيراهن عروسي يادتان نرود.  

ـ من که هنوز قبول نکرده ام.  

ـ مي دانم . عرض کردم اگر.  

290                                                                                                                                

مي روم ، اما گوشم به صداي ماشين است که همچنان ايستاده است . عروس عمه بانو انگار دم در است . 

سياهي اش را مي بينم . جلو در آب پاشيده ، اما نيستش ، حتي توي مستراح . به تاخت از پله هاي مهتابي مي روم تا 

جلو در صندوق خانه . بوي غذاي سوخته نمي شنوم. اول هم قفل همان در را باز مي کنم و سري به ديگ روي والور 

مي زنم . چه غلت و واغلتي مي زند کلاغ سياه . باز هم آبي توي ديگ مي ريزم و کبوتر را در مي آورم ، پاش را مي بندم 

و ولش مي کنم تا بعد ببينم در نسخه چه آمده است و باز به تاخت مي روم تا پشت بام. اين جا ديگر از بخت خبري 

نيست . تکه گوشت را خورده اند و آن دورها دسته اي کلاغ در تاريک روشن اول شب رو به جايي مي روند.  

باز دام را تيار مي کنم با يک تکه گوشت لخم گوسفند و مي آيم پايين ، لباس خانه مي پوشم و مي روم سر منبع . 

عمه انگار بر لبـۀ منبع کوزه هاش را چيده است . چهار کوزه سبز کرده است . چند بار از آب شير دست و صورت 

مي شويم و دهان شويه مي کنم و بعد هم وضويي مي گيرم. عمه کوچکه چادر به سر پيداش مي شود، انگار 

مي خواهد به مسجد برود. مي دانم که عجله دارد، مي گويم : پس کوزۀ من کدام يکي از اين هاست ؟  

ـ تو که نگفته بودي تا برات درست کنم .  

ـ حالا که گفتم .  

ـ هرکدام را که خواستي بردار.  

هنوز به دم دالان نرسيده که بهترين کوزه را انتخاب مي کنم . در اتاق عروس عمه بانو انگار بسته است ، اما چراغ شان 

روشن است . بالا مي روم ، اول هم سر بر سجاده مي گذارم و طلب مغفرت مي کنم و با اين دهان آلوده نمازي 

مي خوانم . مي بخشد، مي دانم . مجبور بودم و گرنه به اشرف خانم نمي توانستم بي مدد آن معجون دهنه بزنم . اين 

کار را هم مي بخشد. بعد هم نسخـۀ عمل لحظـۀ سال تحويل را روي همان کرسي پاک نويس مي کنم به خط نسخ 

و بالاخره هم همه چيز را نظم مي دهم و مي روم توي صندوق خانه و يک بار ديگر قرصي سياه را منور مي کنم و 

آخرش مي آيم و زير کرسي ام که باز نمي دانم کي براي من تيار کرده ، مي خوابم . دمدمهاي خواب مي فهمم که يکي 

باز آمده اين تو، اما ديگر خوابم مي آيد و بعد با حس بشري مي فهمم که انگار کسي کنارم هست . غلتي مي زنم . 

مي دانم که خواب نمي بينم ، اما همان حس مي گويد که نبايد بيدار شوم و مي فهمم که دارم لخت مي شوم و يکي 

هم دارد کمکم مي کند، حتي صداي هانفس هايي را به گوش حس مي شنوم ، اما چشم بسته مي مانم و مي گذارم 

تا کسي ، انگار که مليح من است و يا مليح نشاندۀ من است ، مرا به دو لب ببوسد و بليسدم تا دلم هي ريش ريش 

شود و آن گاه در خودش براند. مي راند و پا در رکاب ننهاده بر من سوار مي شود و مرا مي تازاند بي دهنه و زين و يراق 

و مي برد تا دالاني تاريک و من به مسامات پوست آن بوي چرک و چرب را فرو مي برم و با اين همه ، شايد از ترس 

آن که مبادا که همه اش خواب باشد، حتي دست دراز نمي کنم تا سوار را به لمس بازشناسم و در آن گودناي پر نم و 

نا مي شنوم : حالا اين بهتر بود يا آن آداب احمقانـۀ مليح ؟  

و من وقتي چشم مي گشايم که مي دانم نيستش و اتاق تاريک است و از دورهاي دور صداي مناجات بنده خدايي 

مي آيد. باز چشم مي بندم و غلتي مي زنم و دست در آغوش خود مي کنم و مي فهمم که عريانم و خوابم مي برد.  

و صبح ، چهارشنبه بيست و هفتم اسفند، گرچه پيش از طلوع بيدار مي شوم و مي خواهم به تاخت تا حمام دروازه نو 

بدوم ، اما صداي غاغار به بالاي پشت بام مي کشاندم و تا صداي کلاغ دوم را هم ببرم و در آب آن يکي کلاغ 

غوطه اش بدهم تا مگر يکي دو قطره بخورد و بعد هم خيلي معقول در آب نگاهش دارم و بعد بيندازمش توي ديگ 

جوشان و باز بروم پايين و يک مشربه آب بياورم و ديگ را پر کنم ، مي فهمم که همين دم و آن است که آفتاب نيش 

بزند و من گرچه به تاخت مي روم ، اما تا به حمام برسم و غسلي بکنم نمازم ديگر قضا شده است . اين را هم 

مي دانم که مي بخشد، که وساوس شيطاني را خودش در نهاد بشر گذاشته است .  

وقتي هم برمي گردم و جلو کبوترم دانه اي مي ريزم و مثلاً دارم از آن آب سطل با قاشق به ميان دو نوکش 

مي چکانم ، عروس عمه بانو را مي بينم که چادربه سر و بچه به بغل در آستانـۀ درگاهي همين اتاق ايستاده ، مي گويد: 

عافيت باشد.  

حتي سر بلند نمي کنم تا نگاهش بکنم . مي گويم : سلامت باشيد.  

291                                                                                                                                

مي گويد: خوب ؟  

ـ خوب که خوب .  

ـ حالا ديشب کي را توي خواب ديدي که مجبور شدي بروي حمام؟  

ـ گمانم مليح بود.  

ـ شايد هم همين زنيکه بود که ديروز سر شب سر کوچه پياده ات کرد.  

ـ خواب خواب است ديگر. مهم هم نيست آدم کي را خواب ديده .  

يک دفعه کيسه اي را از زير چادرش در مي آورد و پرت مي کند به طرف من و مي رود. تعجب نمي کنم که توي کيسه 

يکي از کلاغ هاي خودم را زنده مي بينم که به همان قاعدۀ من با چسب نوکش را بسته و به پاهاش هم يک قاتمـۀ

سياه بسته . با اين يکي مي شود سه کلاغ . باز دست به کار مي شوم ، اول هم در آب معهود غوطه ايش مي دهم و 

بعد هم در همان آب سرش را زير آب مي گيرم و بعد مي اندازمش توي ديگ و باز دقت مي کنم که شعلـۀ والور 

به قاعده باشد. آخرش هم مي روم روي پشت بام و بساط کلاغ گيري را جمع مي کنم ، گرچه مي بينم که دارند بام ما 

را دور مي زنند و غارغار مي کنند.  

بعد تا ظهر مي افتم دور و بالاخره در يک قصابي نزديکي هاي توقچي گوشت شتر پيدا مي کنم . قسم مي خورد که 

دوساله است . گردن خودش . يکي دو کيلويي هم آرد مي خرم و دوسه کيلويي هم کشمش و يک کفن و با يک 

وانت بار برمي گردم به خانه . پاييز اگر بود مي شد يک راست رفت و انگور خريد. با کشمش هم مي شود. کشمش ها 

را آب مي اندازم و ربع کيلويي آرد خمير مي کنم . در نسخه آمده است که نان بايد فطير باشد. بالاخره هم مي رسم به 

دفتر. بد نجف آبادي آمده است و دارد چيزي را توي دفتر وارد مي کند. آقا خوشبختانه نيامده است . ميرزاحبيب هم دارد 

باغچه را بيل مي زند که مثلاً گل بکارد. کمکش مي کنم . کاري که نيست . همه اش هم دلم مي خواهد از خواب 

شيرين ديشب براش تعريف کنم . نمي کنم که کتمان سرّ خود از لوازم عمل است . بالاخره آقا هم مي آيد. سر دماغ 

است . سر ناهار باز قرارمان را يادش مي آورم ، مي گويد: چي ، صبح عيد ساعت ده ؟  

ـ بله ، آقا. توي تقويم تقديمي هم علامت زده ام تا مبادا فراموش بفرماييد.  

ـ خوب ، خوب ؟  

ـ من و مليحه خانم مي آييم به دست بوس تان .  

ـ چرا اين جا ديگر؟ خوب بياييد خانـۀ خودم. مگر براي عيد ديدني نمي آييد؟  

مي گويم : چشم آقا، هرچه شما بفرماييد.  

پابه پا مي شود، با دستـۀ عينکش ورمي رود، مي گويد: ببينم انگار براي عيد ديدني نيست ؟  

ـ هرچه شما بفرماييد.  

ـ داشتم ، جان حسين ، بات شوخي مي کردم. نکند يک دفعه بلند شويد بياييد خانـۀ من . حاجيه خانم روزگار شما را 

هم سياه مي کند.  

ـ ولي من والله راستش ترسيدم ؛ فکر کردم نکند باز مليحه خانم حرفي زده اند که شما نمي خواهيد عقدمان کنيد تا 

من هم زير سايـۀ سر شما سر و سامان بگيرم.  

292                                                                                                                                

ـ نه ، نترس . او ديگر با من طرف است . قول داده ، بايد هم سر قولش بايستد.  

بعد هم سيخ ها را مي دهد تا ببرم بدهم به ميرزاحبيب . توي راه پله ها مي شنوم که باز دارد به زمزمه چيزي 

مي خواند. گوش نمي دهم . عصر هم به دکتر تلفن مي کنم و باش براي همان فردا صبح توي اتاق خودم قرار 

مي گذارم و يادآوري هم مي کنم که سر تا پا بايد سياه بپوشد. بعدش هم ديگر همين مي ماند تا به هر والزّارياتي که 

شده با آقا تسويه حساب کنم و باز قرار را يادش بياورم و همين فردا را مرخصي بگيرم و بيايم بيرون و همين طور راه 

بروم و اين زمين و زمان و اين دوره را که ما در آنيم فحش باران کنم . از آن جا هم مي روم بازار مسگرها و يک سيني 

گرد بي نقش ونگار مي خرم براي پختن نان ساجي فطير بي نمک . يک پاکت هم زغال مي خرم و مي آيم خانه و آتش 

منقلم را باز تيار مي کنم و پدرم در مي آيد تا بالاخره چند قرص نان خمير و گاه حتي چند تکه نان فطير درست 

مي کنم که فقط مي توانم يکي دو لقمه اش را بخورم و از آب کشمش هم يک ليواني سر مي کشم . بعد هم به 

کبوترم از همان آب سطل چند قطره مي دهم و دانه اي هم جلوش مي ريزم و وقتي کرسي ام را علم مي کنم و نماز 

مغرب و عشا را با حضور قلب مي خوانم ، چفت هر سه در را مي اندازم. بعدش هم لخت مي شوم و مي روم زير 

کرسي و عمل کفن پوشي را شروع مي کنم و آن وقت سعي مي کنم تا هم عزيمه را بخوانم و هم تن را وانهم تا 

عمل تجزيه را شروع کند. نمي شود.  

اين ها را به دقت و امانت مي نويسم تا اگر من نتوانستم ، ديگري بکند آنچه بايد.  

نمي دانم چه ساعتي است که از تقه هايي به همين در وسط بيدار مي شوم. نمي دانم از کجا مي فهمم که بانو 

است . مي گويم : حالا مي آيم .  

و کفن را از دور تنم باز مي کنم و پارچـۀ قلمکار روي کرسي را دور تنم مي پيجم و در را باز مي کنم . بانو است ، چادر 

به سر. روش را هم تنگ و تير گرفته ، مي گويد: اين ديگ که ديگر آب ندارد، همين حالاست که بسوزد.  

ـ خوب ، برو توش آب بريز. تو که همه چيز را خوانده اي .  

مي خواهد برود توي صندوق خانه که دست دراز مي کنم و بازوش را مي گيرم ، برش مي گردانم و توي روش مي گويم : 

تو را به خدا دست بردار از سر من . چرا نمي خواهي بفهمي نامحرم نبايد بيايد توي خانه و زندگي من ؟  

که ناگهان مي بينمش عريان جلو من ايستاده است و بازوش را به آن دست مي مالد. مي گويم : سرما مي خوري ، زن .  

تا باز چادرش را بردارد مي روم و توي ديگ آبي مي ريزم و برمي گردم ، آن وقت مي فهمم که من هم چيزي نپوشيده ام. 

چراغ صندوق خانه را خاموش مي کنم و بعد هم چراغ راهرو را و بعد هم مي آيم روبه روش اين طرف کرسي 

مي نشينم ، مي گويم : مگر ديوانه اي ، زن ؟  

ـ اين تويي که داري ديوانه مي شوي .  

ـ خوب ، اصلاً بيا فرض کنيم که من پاک خل شده ام ، تو که عاقلي اين بالا چه کار داري ؟ اگر تقي بفهمد که دودمان 

هردو تامان را به باد مي دهد.  

ـ ساعت خواب ، تقي تا دوازده شب مشتري دارد، شب عيد است ، يعني .  

ـ بچه هات چي ؟  

ـ خانـۀ مادرم اين ها هستند. از فردا تعطيلات شان شروع مي شود.  

ـ اين آخري که ... چي بود اسمش ؟  

293                                                                                                                                

ـ صفيه . خواب است ، همين حالا شيرش دادم.  

نمي بينمش . از بس تاريک است . دارم آن زير چيزي تنم مي کنم و کفن را به دست مچاله مي کنم تا جايي پنهانش 

کنم . مي گويم : چرا نمي فهمي ؟ مگر صد دفعه بايد بگويم که موقع عمل به اين نسخه هيچ زني نبايد اين دور و برها 

باشد؟  

ـ بله ، مي دانم . در همـۀ نسخه ها همين را مي گويند: ترک حيوانيات و جماع . خوب ، حالا بگو ببينم کي مي خواهي 

شروع کني و با کدام نسخه ؟  

نابه خود سيگاري برمي دارم و کبريت مي کشم . مي بينمش که با سر و سينـۀ لخت و گيسوان پريشان آن بالا 

نشسته است . مي گويم : بپوش تو را به خدا سر و سينه ات را. من از روز اول سال بايد عمليات را شروع کنم . چهل 

روز هم طول مي کشد.  

ـ چرا مزخرف مي گويي ؟ من که گفتم اين ها را مي دانم . توي همـۀ اين نسخه ها هم اين پرهيزها هست . من 

مي خواهم بدانم به کدام نسخه مي خواهي عمل کني . نترس ، مي خواهم کمکت کنم .  

ـ خوب ، باشد، مي گويم . من اول بايد روح اين کوکب را احضار کنم ، بعد هم عموحسين را. وقت دقيق اش هم لحظـۀ

تحويل سال است . بعد هم يک چله بايد اين جا بست بنشينم ، از حيوانيات بايد پرهيز کنم و از زن و همه اش هم 

حبوبات بخورم و عزيمه بخوانم و صبح و غروب بايد به آفتاب خيره شوم تا روز نهم ارديبهشت که کسوف قريب به 

کلي اتفاق مي افتد ...  

ـ خوب ، بعد؟  

ـ نسخه را پاک نويس کرده ام ، خودت هم مي تواني ببيني ...  

يک دفعه يادم مي آيد، مي گويم : نه ، تو را به خدا ديگر اين بالا پيدات نشود. همه چيز را خراب مي کني .  

خش خشي مي شنوم. بلند شده است انگار. پرهيبش را مي بينم . مي گويد: يادت باشد، اگر مليح دبه درآورد، من 

هستم .  

ـ تو پنج تا بچه داري ، زن .  

ـ داد نزن ، بيدار مي شوند. فقط خواستم بداني که فقط من مي توانم کمکت کنم ، نگذارم کارت مثل آن کوکب به 

ديوانه خانه بکشد، يا مثل آن عموي خل ات سر به بيابان بگذاري .  

آهسته مي پرسم : يعني تو حاضري محراب عمل من بشوي ؟  

ـ محراب عمل ديگر چه صيغه اي است ؟  

ـ همين که گفتم . آره يا نه ؟  

ـ تا درست نفهمم که يعني چه البته که حاضر نيستم . مقصودم اين است که تا وقتي که مثلاً در نهايت يکي دو 

کلاغ بايد کشت ...  

مي گويم : غراب سياه است . درست ؟ وقتي غراب از همان آبي بخورد که در همان مي ميرد، پس سياه در سياهي 

مي شود. سه بار که اين کار را بکنيم ، شش بار سياهي داريم که اگر سر بارشان بگذاريم گوشت و آب حاصل 

مي شود دانـۀ تيارکرده براي کبوتري سفيد که مي تواند مرده را پيدا کند، اگر عزيمـۀ درست را بخوانيم و در وقت 

عمل هم ...  

294                                                                                                                                

ـ اين ها را مي دانم . اما در اين نسخه محرابي نيست .  

ـ پس چرا گفتي بچه بازي است ؟  

ـ همين طوري گفتم .  

بلند مي شود، مي گويد: من بايد بروم. اگر صفيه بيدار بشود، جيغش خانه را برمي دارد.  

مي پرسم : بالاخره حاضري به جاي مليح محراب عمل بشوي يا نه ؟  

ـ تا نفهمم نه ، ولي کمکت مي توانم بکنم تا بلکه يک روزي متوجه بشوي که اين نسخه ها همه تقلبي اند.  

مي گويم : اقلاً فردا صبح گوشت به در باشد، اگر کسي مرا خواست بفرستش بالا.  

ـ فرمايش ديگري نيست ؟  

و مي رود، پابرهنه و برهنه تن در زير آن سياه چادري که خورشيد سخي اش را مي پوشاند. من هم مي روم و اول به 

ديگ سر بار نگاهي مي اندازم و تا همـۀ آب به خورد گوشت و پوست شان برود شعلـۀ والور را بالا مي کشم و بعد 

هم تتمـۀ پستان کوکب را در مي آورم و مي گذارم حايل گرماي والور تا يخش آب شود و همان جا هم نسخـۀ تلقين را 

براي اين دکتر هيچ ندان پاک نويس مي کنم و بعد که ديگر ته ديگ آبي نمانده پر و پوش و سر و پاهاي کلاغ ها را 

مي کنم و بقيه را در هاون مي اندازم و تتمـۀ پستان را هم به قول عاملان ضَم مي کنم و خوب با دستـۀ هاون 

مي کوبم شان ، يا بهتر له شان مي کنم تا مبادا صداي اين پسرعمه رضا درآيد.  

يادم باشد که صبح اول وقت يک مشت هم دان کبوتر به آن ها ضم کنم .  

بعد هم سر کبوتر سفيدم را مي بوسم و مي روم حرز ستاره اي پنج پر را بر يک تکه کاغذ مي کشم و وقتي سياهش 

مي کنم ، به ديوار مي چسبانمش و در مندلي که باز به دورم مي کشم روبه روش مي نشينم و سعي مي کنم منورش 

کنم که عجله در کار مانع توفيق کامل مي شود.  

وقتي مندل را مي شکنم ، باز کفن را مي پوشم و تلقين را مي خوانم و پيچيده در کفن مي خوابم ، گرچه تا بوق سگ 

خوابم نمي برد و همه اش منتظرم تا باز کسي بيايد و خواب يا بيدار تصرفم کند.  

ساعت ده با صداي اولين تقه به در بيدار مي شوم. دکتر است . اول هم وادارش مي کنم تا تلقين بر سر من بخواند. 

نمي تواند. با اين همه همان نيت خير کافي است . تا ظهر هم کارمان کوبيدن دان کبوتر است و مخلوط کردن آن با 

گوشت غراب ها و تتمـۀ پستان چپ مرحوم کوکب . بعد، از معجون حاصل دانه درست مي کنيم و مي چينيم توي يک 

کاسه و توي يخچال مي گذاريم . در عوض دانه ها را از جلو کبوتر جمع مي کنيم تا به وقتش گرسنه باشد و دانه هاي 

نسخه را راحت بخورد.  

صداي عمه که از راه پله مي آيد، دکتر را مي فرستم تا اگر چاي يا شايد سيني غذا آورده باشد از دستش بگيرد که 

من يکي کفن به تن نمي توانم بروم. تازه تا وقت عمل بهتر است از هرچه زن است دور بمانم ، گرچه عمه ديگر يائسه 

است . در بعضي نسخه ها آمده بايد در صدارس هيچ زني نباشد که البته در اين شهرهاي شلوغ ممکن نيست .  

عمه لطف فرموده و پلو و کشمش و عدسي تيار کرده که مي خوريم و در عوض هم دکتر توي همين راهرو من به زير 

زانوي عمه نگاهي مي کند و نسخه اي مي نويسد که از دعاي خير عمه نصيب مي برد.  

بعدازظهر هم همه اش کار من توضيح دقايق نسخـۀ احضار است و نمي دانم آداب جماع در لحظـۀ قاطع عمل و 

بالاخره لزوم محرميت او و اشرف خانم که مي پذيرد با اين شرط که خودم صيغه شان را بخوانم .  

295                                                                                                                                

غروب هم سري مي زنيم به تخته پولاد. همان اول هم زيارت اهل قبور را مي خوانيم و اذن ورود مي گيريم ، گرچه در 

نسخه نيامده است . دليلي ندارد که عامل خواب همـۀ رفتگان را برآشوبد. ارواح خبيثي هم هستند که همچنان در 

گورستان ها سرگردانند يا به گرد گور محبوب گريزپاشان پرسه مي زنند. براي آن ها هم طلب مغفرت مي کنيم تا مگر 

در کار زندگان دخالت نکنند. آخرش مي رانيم تا جلو بقعـۀ بابارکن الدين و زيارتنامه اش را مي خوانيم و اذن ورود 

مي گيرم و پس از خواندن فاتحه مي رويم به حياط پشتي که سه طرفش حجره حجره است و يا مقبره . و رو به نسرد 

هم ديواري کاهگلي است با دري باز رو به زميني که به قول متولي زميني وقفي است بي هيچ سنگي و يا نشانـۀ

قبري . اين جاست که تکه پاره هاي کوکب عمو را خاک کرده اند. گريه ام مي گيرد و براي همـۀ اين اسيران خاک فاتحه 

مي خوانيم ، گرچه نمي دانيم که کوکب ما کجاست . کبوتر سفيد را به همين نيت تيار کرده ام و آن دانه ها را.  

در بعضي از نسخه هاي فرنگان به جاي کبوتر اسب سفيد آمده است و گفته اند که بر سر هر گور که اسب شيهه 

بکشد آن گور بايد شکافت و اگر چنگ و دهان مرده خون آلود باشد مي فهمند که خون آشام خود اوست ، پس ميخي 

چوبي در قلب او فرو مي کنند.  

راوي اين روايت مي گويد: گربـۀ سفيد نيز مجرب است . در نسخـۀ ما ــ باز مي نويسمــ کبوتر سفيد آمده است ، البته 

بااين شرط که آن دانه بخورد که گفته ام.  

متولي هم مي آيد کوزه به دست . آبي اين جا و آن جا مي ريزد و نيازي مي گيرد. مي پرسم : يادتان هست که اين يک 

هفته جسدها را کجا خاک کرده اند؟  

ـ ما که خبر نمي شويم . شب ها مي آيند و کارشان را مي کنند و مي روند.  

دکتر مي گويد: ما فقط مي خواهيم براي زن عموي اين آقا که با موافقت خود آن مرحومه جسدشان به دانشکدۀ

پزشکي تحويل داده شده ، فاتحه بخوانيم . اگر هم معلوم شود که دقيقاً کجا خاکشان کرده اند مي خواهيم خواهش 

کنيم خود جنابعالي سر گور مشاراليها قرآن بخوانيد.  

مي گويد: خوب ، اول مي گفتيد چه کار داريد.  

بعد هم مي رود با کوزۀ پر آب برمي گردد و دور قطعه اي از خاک نيم دايره اي مي کشد. اين بار دکتر پولي مي دهد و 

سفارش هم مي کند که اگر شده همين فردا صبح قرآن بخواند.  

گرد تا گرد آن قطعه مندلي مي کشيم ناقص محض ورود به مندل . چهار سنگ هم مي گذاريم تا اگر کسي مندل ما را 

به پا صاف کند نشانه اي ديگر باشد. يک ضلع حياط پشتي بابا را هم مقر عمل دکتر و اشرف تعيين مي کنيم و 

مي رانيم تا خانه و ديگر همه چيز موکول مي شود به شنبه سي ام اسفند که قرار است دکتر سرظهر بيايد و مرا از 

همين جلو خانه ببرد تا بابارکن الدين .  

اين ها را مي نويسم و يکي دو مشت آرد خمير مي کنم و آبي هم به کبوتر مي دهم و باز مي نشينم ميان مندل و 

ستارۀ سياه ديگري را منور مي کنم و از همان نان فطير و آب کشمش افطار مي کنم و کفن پيچ و عزيمه به دست 

دراز مي کشم تا باز اين تن را بميرانم که خوابم مي برد و باز خواب مي بينم که اين بانو آمده است که ديگر تکرار 

مکررات است و در نسخه هم نبايد بيايد و اگر بيايد بايد به رمز نوشت و يا به تکسير، آن هم محض تذکر به عاملان .  

پيش از نماز صبح گوشت شتر را بار مي گذارم و با خلوص تمام دوگانه اي مي خوانم ، اما هنوز تعقيبات را شروع 

نکرده ام که اين اکبر پيرزاده پيداش مي شود و ننشسته مي گويد: ديشب لومينال را خورده ، يک شيشـۀ پر.  

سه بار الله اکبر مي گويم و دو بار به سجده سر بر مهر مي گذارم و به ذکر خفي مي گويم : خدايا، کمکم کن !  

بالاخره مي نشينم کنار سماورم و يک چاي پررنگ براش مي ريزم و مي گذارم جلوش و همان طور که دارم يک مشت 

دال عدس پاک مي کنم ، به چشم سر مي بينم که موهاش هنوز خيس است و چشم هاش از بي خوابي سرخ سرخ . 

296                                                                                                                                

مي پرسم : اشرف خانم ديگر؟  

ـ بله .  

ـ خوب ، از اولش دقيقاً تعريف کن ببينم چي شده .  

مي گويد: چهارشنبه شب دختره را مي برد خانـۀ شوهر سابق ، بعد هم برمي گردد خانه و يک شيشه پر لومينال را 

مي خورد و مي خوابد. شب کشيک خانم زيباکلام بوده ، اما خوشبختانه دل درد مي گيرد، از همين دل دردهايي که با 

شروع عادت ماهانه عارض بعضي زن ها مي شود ...  

همان طور که دال عدس ها را توي قابلمـۀ سر والورم مي ريزم مي گويم : پيشرفت کرده اي ، دکتر.  

ـ چطور؟  

ـ آن حرف هايي که به متولي بقعه زدي و يا همين عارض گفتنت ديگر پيشرفت است .  

نوک بيني اش را به دو سرانگشت مي گيرد و فشار مي دهد، دستي هم بر چانه مي کشد. آينه است ذهن اين دکتر. 

مي گويم : خوب ، داشتي مي گفتي ، دکترجان .  

ـ خوب ، سرپرستار کشيک که مريض مي شود به خانم سماوات تلفن مي کنند، کسي جواب نمي دهد. قرار اين بوده 

که خانه باشد. اورژانسي يکي دو تا عمل داشته اند. بالاخره يکي را مي فرستند با ماشين در خانه اش . همسايه 

مي گويد: «همين امروز عصر ديدمشان . سلام و عليک هم کرديم .» شب هم انگار يک بشقاب نذري برده بوده و هي 

زنگ زده تا بالاخره اشرف خانم مي آيد و در را بازمي کند. زن همسايه گفته : «مطمئنم که هستند. لباس خواب 

تن شان بود.» بالاخره در را مي شکنند و مي روند تو. بيهوش بوده . همين ديگر. نجاتش داديم .  

ـ مگر شما هم تشريف داشتيد؟  

دستي به موهاي خيسش مي کشد: يکي از همکارها تلفن کرد، من هم رفتم . درست موقع شتشوي معده اش سر 

رسيدم.  

ـ بعدش چي ؟  

ـ خرابش کردم ، نه ؟  

ـ صبح هم غسل کرده و نکرده تنها گذاشتيش و آمدي اين جا؟  

مي گويد: بايست خبرتان مي کردم.  

ـ که از دست ات دررفت و شد آنچه نبايد بشود؟  

ـ يعني که کار درستي نبوده ؟  

ـ البته که درست نبوده . عامل بايد وقت عمل قدرت داشته باشد، تصرف زن هم يا تصرف زن مرد را آزاد کردن انرژي 

است . بايد اين انرژي ذخيره شده را مي گذاشتيد براي وقت احضار.  

در قابلمه را برمي دارم و گوشت شتر و دال عدس ها را نشانش مي دهم ، مي گويم : مي بيني من دارم براي خودم 

گوشت شتر مي پزم ، در حالي که در همـۀ نسخه ها هست که بايد از حيوانيات پرهيز کرد ولي تکسير جَمَل 

مي شود هفتاد و دو، پس اگر درست حساب کرده باشم ، مؤيد به تأييد هفتاد و دو تن خواهيم بود. حالا هم بايد باز 

297                                                                                                                                

نان فطير درست کنم . اين بانو مي تواند کمک مان کند. پس تا من اين خمير را ورز مي دهم شما هم بلند شويد به 

بهانـۀ دستشويي و احوالپرسي از عمـۀ مکرمـۀ ما برويد پايين و توي دالان از بانو بخواهيد توي يکي از آن اجاق هاي 

آشپزخانه چند تکه چوب و يکي دو مشت زغال بريزد و روشن کند تا با هم برويم و يکي دو تا نان فطير ديگر بپزيم .  

بعد تا مجبورش کنم تکاني به خودش بدهد از همين درگاهي مهتابي عمه را صدا مي زنم که دکتر مي خواهد 

حال تان را بپرسد و تا او آن پايين دارد باز زير چفتـۀ زانوي عمـۀ ما را مي بيند و براي عروس عمه صغرا هم نسخه اي 

مي نويسد، يکي دو مشت آرد خمير مي کنم و بعد هم اين ها را مي نويسم و وقتي دکتر بالاخره برمي گردد، 

مي گويم : حالا لطفاً تشريف ببريد حمام و غسل معکوس بکنيد.  

ـ يعني چطور؟  

ـ يعني اول به نيت طرف چپ زير دوش بايستيد، بعد به نيت طرف راست و بعد هم به نيت سر، آخرش هم نيت 

غسل ترتيبي مي کنيد تا باز نيروي تلف شده تان برگردد به تن تان . لطفاً امشب هم هرطوري هست نفس اماره تان را 

مهار کنيد و همـۀ همت تان را بگذاريد براي فردا که اشرف خانم شد زن شرعي جنابعالي .  

سر الله اکبر ظهر هم که عمه با عروس اش و نوۀ دختري اش به تاخت مي روند مسجد دروازه نو، کاسـۀ خمير به دست 

و سيني مسي زير بغل مي روم پايين . بانو بچه به بغل و چادربه سر ايستاده است زير شاخه هاي لخت انار، مي گويد: 

فرمايش ديگري نداريد؟  

ـ دست شما درد نکند.  

ـ اين بابا را ديگر چطور خر کردي ؟  

ـ تو که همه چيز را خوانده اي .  

ـ اجازه مي دهي تا اين تقي نيامده يک جارويي بکشم به اتاقت ؟  

مي گويم : بات کار دارم ، بانو. بايد کمکم کني اين نان فطير را بپزم. اين آقاي دکتر که مي بيني کاري بلد نيست .  

دستي هم به گونـۀ سرخ صفيه اش مي کشم که عرّش بلند مي شود. صغرا هم چادر و چارقد به سر مي آيد و هي 

دعا به جان دکتر مي کند و بعد هم به تاخت مي رود که به نماز جماعت برسد.  

تا من آتش را بادي مي زنم دکتر مي رسد و اين بانو بچه را مي دهد بغلش و خودش مي آيد و به قاعده خمير را ورز 

مي دهد و چانه مي گيرد و مي دهد به من که پهن مي کنم و مي اندازم روي قرص داغ سيني مسي . بعد هم که بانو 

مي آيد که مثلاً خم شود که به آتش بدمد دستم نابه خود مي رود توي گرماي سينه اش . بانو مي زند پشت دستم و 

مي گويد: دست خر کوتاه !  

اما باز خم مي شود و اين دست ــ که بشکند الهي ! ــ بي اذن من مي رود بر پک و پهلوش و بر انحناي نيم کره اي که 

هست و آن گريوه که اين دو نيم کره را از هم جدا مي کند و مي لغزد و مي رود و مشت مي کند آن جا را که به قول 

مليح همه به گردش گشته اند. بانو داد مي زند: برش گردان ! دارد مي سوزد.   

و من به ناچار با کفگير قرص هاي کوچک را برمي گردانم و مي گويم : خدا بگويم چه کارت کند زن که آخرش مرا هم 

مثل عمو بيابان مرگ مي کني .  

بانو کفگير را از دست من به يک ضرب مي گيرد، مي گويد: خوب ، حالا بگو ببينم ، اگر نمي خواهي با همين کفگير بزنم 

روي دست چلاق شده ات ، فردا مي خواهي چه کار کني ؟  

ـ ببين هرکس از اين جهان به آن جهان نقل مکان کند، از قيد و بندهاي ما زندگان نجات پيدا مي کند، پس راحت 

298                                                                                                                                

مي تواند در زمان جلو و عقب برود، حتي طي الارض کند، يعني بدون طي مکان از هرجا به هرجا برود. اما مشکل 

من ، يعني راستش ما، اين است که تا نهم ارديبهشت که کسوف کلي است وقت زيادي نداريم . اول هم من بايد 

روح اين کوکب گوربه گورشده را احضار کنم ، بعدش هم به کمک او عموحسين را تا از عمو رمزهاي اين نسخه هام را 

بپرسم ، يا اگر نسخـۀ بهتري جايي سراغ دارد وادارش کنم براي من بياورد، يا بگويد تا من تحرير کنم . بعدش نوبت 

عمل اصلي مي رسد که تسخير موکل آفتاب است آن هم موقع کسوف قريب به کلي که پنج شنبه نهم اردييهشت 

خواهد بود از ساعت چهل و يک دقيقه بعدازظهر تا دو و بيست دقيقه ...  

ـ خوب ، اين درست . محراب ديگر يعني چي ؟  

ـ آخر در نسخه هاي لاتين زن ها اغلب محراب بوده اند. گاهي حتي به رضايت خود آن ها قرباني هم مي شده اند، چون 

راستش خون ريختن موقع عمل مثل عمل جماع که در بعضي نسخه هاي جوکيان هند آمده خيلي مؤثر است .  

نگاهم مي کند: من از دکتر هم پرسيدم ، حالا هم از خودت مي پرسم : ببينم خل که نشده اي که مثلاً بخواهي من يا 

مليح را بکشي ؟  

ـ من مليح جون را دوست دارم ، بيشتر از جانم .  

ـ ولي باز تا فرصت پيدا کني دستت توي پر و پاچـۀ اين و آن است .  

مي گويم : من نمي خواستم ، حتي فکرش را هم نمي کردم که کسي غير مليح باشد.  

ـ بعد که فهميدي ، خوب بالا و پايين اش را ديدي ، پس چرا باز ادامه دادي ؟  

ـ خوب ، تو را هم دوست دارم ، بانو. تو اولين ، نه ، راستش را بخواهي ، دومين زني بودي که من بات آشنا شدم. 

همه اش هم که ... ــ يادت که هست ؟ ــ لاس خشک و خالي بود.  

باز چانه اي مي گيرد و ميان دو کف دست پهن مي کند و مي اندازد روي قرص سرخ مسين من ، مي گويد: خوب ، 

الحمدلله خواب هات که ديگر خشک و خالي نيست ؟  

ـ نه ، به لطف شما که نه .  

با آرنج مي زند به پهلوم و مي گويد: کوفتت بشود، انشاءالله !  

و بعد به قهر مي رود. دکتر سراسيمه پيداش مي شود، مي گويد: چي به ش گفتي مگر؟  

مي گويم : تا تقي نرسيده ، کمک کن اين ها را ببريم بالا.  

کمک مي کند ولي باز مي پرسد: چه کارش کردي ؟  

ـ چطور مگر؟  

ـ به من گفت : «به تو هم مي گويند دکتر؟» وقتي ازش پرسيدم که : «مگر چي شده ؟» گفت : «از من مي شنوي تا 

اين پسردايي ما کاري دست خودش و تو نداده ، ببر بستري اش کن .»  

مي گويم : راستش را اگر بخواهي من هم بايد بروم غسل معکوس بکنم .  

ـ پس شما هم بله ؟  

299                                                                                                                                

ـ نه ، نه ، توي خواب بوده ، خواب ديدم. مطمئنم . ولي اين زن حرف هايي زد که فکر مي کنم نکند به بيداري بوده . 

خوب ، حالا شک کرده ام ، براي همين بايد بنا را بر بيداري بگذارم و من هم بروم غسل معکوس بکنم .  

دکتر هم لطف مي کند و مي رساندم به جلو حمام مردانـۀ دروازه نو، قول هم مي دهد  فردا سر ظهر بيايد دنبالم . 

مي گويم : يک امشب را دندان سر جگر بگذار و نگاهي هم به نسخه ات بکن که فردا گيج نشوي .  

بعد هم با من مصافحه مي کند، حتي مي خواهد دستم را ببوسد که سبب شدم تا فقط به اشرف فکر کند و از اين 

به بعد هم قول مي دهد که فقط به او فکر کند. مي گويم : ببين جناب دکتر، عمل ما عمل مشتري است و نه عمل 

زهره که خاص حُبّ است ، پس گذشته از فردا که بايد وقت احضار عمل جماع هرطور هست صورت بگيرد آن هم سر 

وقت ، بايد مواظب اين نفس بود، يعني من بايد مواظب باشم ، چون بعدش ديگر برعهدۀ من است که تا چهل روز 

همـۀ مَنهيات عمل را ترک کنم تا اين دنياي دون برگردد به همان زهدان افلاک و عقول .  

گيج و منگ نگاهم مي کند، مي گويد: فقط شما ثابت کنيد روح هست ، بعدش ديگر هرچه بفرماييد من در خدمتگزاري 

حاضرم.  

مي گويم : ببين دکتر، ما همه بندي اين تن ايم ، هرکس هم مرکز دايره اي است که اين پوست و اين حواس به دورش 

کشيده اند. کاش مي شد يک لحظه هم شده بيرون از اين پوست برويم و خودمان را ببينيم . نمي شود. هيچ 

نسخه اي هم براي اين عمل نيست . اگر هم  باشد، من ديگر وقتش را ندارم. براي همين بايد يکي را که به بيرون از 

اين من و ما رفته احضار کنم . بعدش هم عمو را تا بعد، روز نهم ارديبهشت ، عمل اصلي را تمام کنم .  اما يکي ديگر، 

عامل ديگري ، اگر من يکي موفق نشوم ، مي تواند اولش يکي را احضار کند و بعد به کمک او يکي ديگر را و بعد يکي 

ديگر را. آن وقت به کمک همـۀ اين ارواح حتي مي توان همـۀ اين اختران را در يک استکان ريخت و يا خورشيد را در 

همين آسمان براي هميشه متوقف کرد.  

بعد هم که از حمام برمي گردم ، مي نشينم و همـۀ ملزومات فردا را سياهه مي کنم :   

١ـ کبوتر و دان کبوتر و چند متر قاتمـۀ سياه .  

٢ـ دکتر و اشرف خانم با چادر سياه و پيراهن عروسي و صيغـۀ عقد شرعي .  

٣ـ يک تکه چوب آب نديده براي کشيدن مندل و يک پارچـۀ سبز براي پوشاندن چشم عامل .  

٤ـ عزيمـۀ عنايت کردۀ صاحب کرامت عليشاه که بر پارچـۀ آب نديده نوشته ام تا به وقت بخوانم ، مبادا ارواح خبيثه از 

خاطرم ببرند.  

٥ـ يک گليم و يک رحل .  

٦ـ يادم باشد که يک حجره کرايه کنيم از متولي بقعه به نيت مراسم هفت مرحوم کوکب غمديده و به قصد عمل 

جماع در صورت تردد هُمَج الرُّعاع .  

٧ـ چراغ موشي عمه که در آشپزخانه ديده ام و تعويض فتيله اي که تيار خواهم کرد.  

٨ـ سه شمع و چند عود و يک مشت اسفند و کندر و يک منقل کوچک قابل حمل که همه را را بايد تا غروب نشده 

بخرم.  

٩ـ عامل حسين بن محمود ملقب به مکارم.  

١٠ـ يک کارد تيز که همين کارد است که در پارچه اي سبز پيچيده ام و بايد تيزترش کنم .  

300                                                                                                                                

١١ـ پوشيدن لباسي که شايد قريب باشد به همان لباس که عمو پوشيده بود پيش از آن که  تغيير لباس دهد.  

شب باز کفن پيچ و عزيمـۀ انحلال تن به دست دراز مي کشم و در نور يک شمع که در شمعدان نهاده ام عزيمه را 

آن قدر مي خوانم تا مرکوز نه ذهن که تن شود و صبح اول  آبي به کبوتر مي دهم از همان سطل و يکي دو دان 

تيارکرده ميان نوک اش مي گذارم و با دم قاشق به گلوش فرو مي کنم و به تاخت مي روم تا حمام و غسل معکوس 

مي کنم و باز به تاخت برمي گردم و دوگانه اي معکوس مي خوانم : از سلام و تشهد شروع مي کنم و مي رسم به 

سجود دوبار و رکوع يک بار تا بالاخره برسم به نيت : دو رکعت نماز صبح مي گزارم ، قربة الي الله ، الله اکبر.   

هنوز هم چاي اولم به دوم نرسيده که صداي اين تقي از زير اين مهتابي مي آيد که : ياالله ، پسردايي .  

مي گويم : خواهش مي کنم بفرماييد.  

همين قدر هم فرصت مي کنم تا اول در صندوق خانه را کيپ ببندم و اين ملزومات حاضر را بچينم توي اين صندوق 

پدري . پسرعمه بچه به بغل مي آيد و مي نشيند روي همين کرسي من ، مي گويد: چطوري ، پسردايي ؟  

ـ قربان شما، بد نيستم .  

ـ خوبي ، خوشي ؟  

چيزي مي گويم و مي روم که مثلاً يک پياله چاي بگذارم جلوش . مي گويد: نمي خواهد زحمت بکشي ، همين حالا 

توي اتاق رضا خوردم.  

به بچه اشاره مي کنم : عروس عمه کجاست ؟  

ـ نمي دانم والله . صبح اول صبح که نبودش . صغرا مي گويد، رفته حمام. تا ظهر هم حتماً تشريف نمي آورند. آن وقت 

من را بگو که تا ظهر بايد اقلاً ده تا مشتري راه  بيندازم.   

ـ امروز ديگر چرا؟  

ـ خوب ، کار ما همين چند روز است . دو سه روز ديگر هم بايد فقط مگس بپرانيم .   

صفيه پستانک به دهان نگاهم مي کند. مي گويم : پس چرا صفيه را نبرده ؟  

ـ همين را بگو. اما مگر جرئت مي کنم حرفي بزنم ؟ دخترها را فرستاده خانـۀ مادرش اين ها، جمال و جلال را هم 

گذاشته خانـۀ خان داداش شان که تازه عروس شب عيدي دست تنها  نباشند. اين يکي هم که فعلاً نصيب بنده 

شده .  

ـ حالا کو تا ساعت هشت ؟   

دست مي کند توي جيب بغلش ، دفترچه اي درمي آورد. کاغذي از وسط دفترچه بيرون مي کشد، تاش را باز مي کند: 

بفرماييد. خانم مرقوم فرموده اند: «پسرعموجان ، لطفاً مواظب صفيه باشيد. من بايد بروم براي اقدس جون عيدي 

بخرم. ظهر هم مي روم خانـۀ خان داداش . امشب مامان همه را دعوت کرده اند. فراموش نفرماييد. راستي شيشـۀ

شير بچه توي يخچال است . اول بايد گرمش کنيد.»  

کاغذ را نشانم مي دهد: امضا هم فرموده اند.  

با انگشت به بالاي کاغذ اشاره مي کند: تاريخ هم گذاشته اند: «سي ام اسفند ٢٥٣٤.»  

301                                                                                                                                

نگاهم مي کند: اين ديگر چه تاريخي است ؟   

مي گويم : انگار همين چند روز پيش تصويب کرده اند که تا همين امروز دو هزار و پانصد و سي و چهار سال از 

تاجگذاري کورش کبير گذشته .  

ـ اين هم از بخت ما. همين امروز که بنده مشتري از سر و کولم بالا مي رود، خانم بنده بايد بروند بازار براي 

عروس خانم دستبند بخرند و من مادرمرده بايد تا ظهر بچه به بغل سر مشتري اصلاح کنم . شب هم بچه به بغل بروم 

دست بوس حاج آقا.  

يک چاي قندپهلو براش مي ريزم و مي گذارم کنار دستش و مي گويم : خوب بسپاريدش دست عروس عمه بتول . اصلاً 

يک امروز را تعطيل کنيد.  

به پشت دست موهاش را از روي پيشاني پس مي زند، مي گويد: چشم ، حتماً همين کار را مي کنم . يک اطلاعيه 

هم مي زنم روي در که تا اطلاع ثانوي تشريف ببريد خدمت اوستااکبر گل .   

تا خم مي شود که صفيه را بگذارد زمين ، عرَش بلند مي شود. پستانک اش را به دست  دارد و عر مي زند. من هم که 

بلندش مي کنم که مثلاً سرش را گرم کنم ، دست وپا مي زند و بيشتر عر مي زند. پسرعمه مي گويد: بفرماييد، اين هم 

از بچه اش .  

بغلش مي کند و بلند مي شود مي گويد: حالا هم يعني آمده ايم صلـۀ ارحام به جا بياوريم .   

صداي پسرعمه رضا از همين پايين مي آيد: داداش ، بياورش بده به صغرا، اين که حرفي ندارد. من هم دارم مي روم 

سر قبر آن ننـۀ خدابيامرزمان . اگر تو هم مي آيي بجنب .  

پسرعمه تقي مي گويد: آمدم داداش .  

بعد هم مي گويد: باز به اين داداش ما.  

من هم مي روم به فراغ خاطر يک بار ديگر يک نسخـۀ ديگر محض گل روي اشرف خانم مي نويسم . آخرش هم 

مي روم و چندين و چند بار کشمش ها را هم مي زنم . يک بار ديگر هم کاکل کبوترم را مي بوسم و سه بار اين عزيمه 

را مي خوانم : «اللهم َتقَبل من عبدک حسين بن محمود کما تقبلت من خليلک عليه السلام» و در نوک او مي دمم که 

گفته اند مجرب است .  

سر ساعت هشت هم شلواري مي پوشم و به بهانـۀ دستشويي توي حياط سر و گوشي آب مي دهم . اول هم 

مي روم اتاق عمه اين ها و با پسرعمه احمد سلام و عليکي مي کنم و تبريک عيد مي گويم و يک چاي شيرين 

مي خورم. آخرش هم سر راهم سري مي زنم به آشپزخانه و چراغ موشي عمه را مي گذارم توي جيبم ، بعد هم 

مي آيم بالا و توي همين صندوق خانه نفتش مي کنم و فتيله اش را درمي آورم. بعد هم مي روم پايين دست و صورت 

مي شويم و وضو مي گيرم و مي آيم بالا و باز مي روم توي همين صندوق خانه و بقچـۀ لباس ها را مي گذارم جلوم و به 

آداب اهل تنجيم شلوار دبيت مشکي و پيراهن سياه يخه حسني ام را مي پوشم و بعد نيم تنـۀ  برک . آخرش هم 

قباي قدک کرباسي را به تن مي کنم و جوراب هاي پشمي و گيوه هاي تخت آجيده ام را مي پوشم و عبا را هم 

مي گذارم توي صندوق و درش را مي بندم و مي نشينم و  فتيلـۀ حب را تيار مي کنم که عين نسخه را براي طالبان 

اين جا هم مي نويسم :   

از اين سه اسماء (از نود و دو اسماءالحُسنيٰ): ياودوديابدوحيالطيفيکيبگيرد،اسمعددشراگرفته،

اسم طالب (حسين ) مع اسم مادر (که البته عصمت است ) و اسم مطلوب (که کوکب است ) و اسم 

مادرش (فخرالنسا)، اعدادش يک جا کرده در ساعت مشتري (که ساعت دوم روز شنبه باشد) بر نقش 

مربع از خانـۀ دوم پر کند بر پارچـۀ آب نديده و پس فتيله سازد و روي چراغ سمت خانـۀ مطلوب کند و خود 

روبه روي چراغ نشسته و موافق اعداد اسم الهي اين عزيمت بخواند البته مطلوب بيايد و عزيمه اين است : 

302                                                                                                                                

«اللهم سخر قلب کوکب بن فخرالنسا علي حب حسين غمديده ملقب به کوکب پسر عصمت به حق يا 

بدوح ، اجب يا جبرائيل يا دردائيل يا رفتمائيل يا نتکفيل سامعاً مطيعاً بحق يا بدوح . العجل ، العجل !»   

و فتيله مي کنم و در چراغ به قرض گرفته از عمه اين ها مي گذارم و در يک قوطي حلبي مي گذارم و باز اين را هم 

مي گذارم توي صندوق پدري و در صندوق را مي بندم و عبا و گليم پارۀ تازده را روش مي گذارم و با دل فارغ مي روم 

دراز مي کشم و عزيمـۀ احضار روح را ذکر خفي مي کنم و مي خوابم .  

و حالا که کوکب عمو را احضار کرده ام و عمو نمي تواند برود و باز بيابان مرگ بشود مي گويم و مي نويسم که کوکب 

همين دور و برهاست و عمو است مرشد من و غلام من و براي تسخير شمس يادم باشد بايد مَلَک موکل شمس را 

تسخير کنم و براي تسخير مَلک موکل بايد لوح اش را بسازم که عبارت است از عدد موکل شمس يک جا کرده با عدد 

نام حسين (عمو من است ديگر) فرزند عصمت ... اما ذکر نسخه بماند براي وقت چله نشيني ام که از فردا شروع 

مي شود پس از عقد شرعي من و مليح و حالا بايد به شرحْ نسخـۀ احضار کوکب را بنويسم که مي نويسم ، گرچه 

اين عمو مي گويد: فکر نکن من تا ابد مي توانم اين جا باشم .   

مي گويم : تو عجولي ، عمو. من تو را با همين نوشتن هاست که حاضر کرده ام.   

ـ احسنت به تو، اما اگر بخواهي همه را همان طور که بوده بنويسي ، آب دريا هم اگر جوهرت بشود باز کم مي آوري .  

ـ آخر عمو، اگر بخواهم فقط نسخـۀ خشک و خالي را بنويسم ، با مشتبه شدن حتي يک حرف ، يا به علت لغزش 

غير عمد قلم همـۀ زحمات عامل ، به قول خودت ، هباءً منثوراست .  

ـ سلمنا، عمو.  

مي گويم : دلخور که نيستي ؟  

ـ ذله ام ، عمو. اما خوب هر دوره اي اقتضائاتي دارد، يا شايد سوي چشم ماها بيشتر بوده ، بهتر هم مي توانستيم 

نسخه ها را به لوح حافظه هامان بنويسيم .  

ـ براي همين هم اغلب نسخه هاتان مغلوط بوده .   

ـ ببينم ، حالت خوب است ؟  

ـ چطور؟  

ـ آخر اين ترک حيواني و منحصرکردن قوت به چند قلم حبوبات گاهي مزاج عامل را مختل مي کند.  

ـ من خوبم . مي بيني که .   

ـ پس بفرماييد ببينم مخدوش بودن نسخه ها چه ربطي دارد به قوت حافظه ؟  

مي خندم و عمو هم که مربع در مرکز مندلش نشسته مي خندد، مي گويم : ناسخ هاي دورۀ شما نسخه ها را بر لوح 

حاضر کاغذهاشان نمي ديدند، براي همين هم چيز ديگري مي نوشتند، يا حتي مي خواندند.  

ـ بله ، حق با شماست . حالا لطفاً برويد سر کارتان .   

نسخـۀ «نان و حلوا»ي شيخ بهايي را مي گذارم جلوش و مي گويم : لطفاً شما هم ببينيد مي توانيد بالاخره اين اسم 

303                                                                                                                                

اعظم ادعايي شيخ بهايي را پيدا کنيد.  

ـ که چي ؟  

ـ شما که بهتر از من بايد بدانيد که به قول شيخ همـۀ اسرار جهان در « کنز حروفش پنهان است ». باز به قول 

خودش :  

دشمنت نيست شود چون سيماب          بند گردد به دميدن سيــلاب  

گــر بخوانـي ز سر صــدق و يقيــن            کشف گردد همـۀ گنج زمين  

جنيــان بــا تـو  مـصــاحب گــردنــد            اوليــاء جــمــله به تو پيوندند 

جـملـــۀ خــلـق ســرافــکــندۀ تــو            قيــصــر روم شــود بنــدۀ تـو 

هـمــۀ خـلـق مــطـيـعــت گــردنــد            کـيـمـيـا نـيــز نـصيـبـت گـردد  

عمو مي گويد: بله ، مي دانم ، ولي من نه کيميا مي خواستم و نه مي خواستم همـۀ خلق مطيعم شوند.  

ـ من هم نمي خواهم ، ولي اگر اين همه کرامت با ذکر اين کلمه ممکن مي شود، چرا همين نسخه را عمل نکنيم ؟   

ـ ياالله ، شروع بفرماييد!  

پرهيب سايه وار عمو دارد رنگ مي بازد. مي گويم : کجا به اين زودي ؟  

از جايي دور صداش مي آيد: نه ، تو را به جان آن مليح ات که حالا زن شرعي جنابعالي است ، اين را بردار.  

مي گويم : چرا کهير زدي ، عمو؟ کاري که ندارد، ببين ...  

و بعد پيشرفت هاي خودم را نشانش مي دهم ، مي گويم : فقط هشت حرف است ، اول و چهارم و ششم اش را خود 

شيخ گفته است : ميم و لام و طين . دربارۀ حرف سوم گفته : «سيمش شهره در اين ايام است » که بايد بشود هزار 

هجري که زمان سرودن شعر است ، پس به حساب جمل مي شود غين . در مصرع اول بيت آخر همين نسخه هم 

گفته : «اولش هفده ، آخر سين  است .» پس مطمئناً آخر اسم اعظم شيخ مي شود سين .  

ـ مگر نگفته آخر شش حرف ؟ پس چرا فکر کردي بايد حرف ششم اش باشد؟  

مي گويم : سلمنا، عمو. حق با شماست . بعد هم به ترتيب مي نويسم شان :  

حرف اول : م  

حرف دوم : نامعلوم   

حرف سوم : شايد غ  

حرف چهارم : ل  

حرف پنجم : نامعلوم  

حرف ششم : نامعلوم   

حرف هفتم : ط   

304                                                                                                                                

حرف هشتم : س   

مي گويد: اين ها را همـۀ مبتديان مي دانند.  

و مي خواند:  

اولش ميم و چهارم لام است              سيمش شهره در اين ايام است   

طا بود آخر شش حــرف در او              گوش دل بـاز کنــي گـر کـه نکــو 

اگر راست مي گويي بقيـۀ حروف را پيدا کن .  

ـ خوب ، از اول شروع مي کنيم .   

و من هم از حفظ مي خوانم :  

هست در مصحف ما بعد سه ميم            در ميان هاي سور در حاميم   

عــــددش بـــا ســــور قــــرآنـــــي            متسـاوي است اگر مي داني  

هفت سوره هست که با رموز حاميم شروع مي شود و سورۀ وسط هم «الزخرف » است . بعدِ سه ميم هم 

مي شود، بعد از سه نه تا بيست و هفت تا، پس مي شود آيـۀ بيست و هشتم : «و جعلها کلمـة الباقيـة في عقبه 

لعلهم يرجعون »، که بايد کلمـۀ باقي باشد که عددش مي شود يکصد وسيزده .   

ـ اما سور قرآني که يکصد و چهارده تاست .  

ـ مشکل من هم همين است .  

ـ خوب ، به فرض که مطابق بعضي قرائت ها سيصد و سيزده سوره گفته باشند، مقصود شيخ چي بوده ؟   

ـ به نظر من کلمـۀ «باقيه » همان اسم اعظم نيست ، بلکه صفت آن است با اين تذکر که خود باقي جزو اسامي 

نودونه گانـۀ اسماءالحُسني است .  

ـ يا هزار و يک نام ، به قول شيخ : «َاْلف و يک نام که دارد دادار ...»  

مي گويم : شايد هم اين روايت درست باشد ... نمي دانم .  

و مي خوانم :  

هشت حرف است به ترتيب و نظام        بسط حرفيش چهل گشته تمام 

بسط حرف ميم مي شود چهل . شيخ بعدش مي گويد:  

نــقـطــه اش نــوزده از روي جــمــل        هست چون مدخل باسط به عمل  

عمو حالا ديگر دو کنده زانو نشسته ، دست بر محاسن سفيدش مي کشد: خوب ؟   

ـ همين بيت است که حسابي گيجم کرده . چون مجموع نقطه هاي بيست و هشت حرف ابجد، هوز ... مي شود 

بيست نقطه ، پس وقتي در اسم اعظم فقط هشت حرف داريم ، باور نمي شود کرد که مجموع نقطه هاي اسم اعظم 

بشود نوزده تا.  

305                                                                                                                                

ـ چطور است به جاي نوزده ، بخوانيم نو از ده ؟  

ـ خودم چاکرتم ، عمو!  

ـ همان چاکري مليح براي هفت پشت تان کافي است .  

عزيمـۀ ترک مندل را مي خوانم و نسخه را از عمو مي گيرم و باز مي خوانمش . حق با عمو  است . وقتي «عمل 

بسط » فقط يک نقطه دارد و «باسط عمل » که من يا عمو باشيم فقط يک نقطه دارد، پس اسم اعظم هم يک نقطه 

بيشتر نبايد داشته باشد. مي گويم : پس حرف نقطه دارمان منحصر مي شود به همان غ؟   

ـ گمان مي کنم . ولي شايد مقصودش ب باشد، حرف اول «بهايي » و يا «ع » که حرف اول عباس است .  

و مي خوانم :  

طــا بـــود آخــر شــش حــرف در او          گــوش دل بــاز کنــــي گـر نيــکو 

در سه جا مصدر اسمش دال است        در ســر آيــه اي از انــفال اســـت  

اولــش هــــفده آخــر سيــن اسـت                  متــصل در  وســط ياسيــن است  

ـ چطور است اول برويم سراغ همين بيت اخير؟  

ـ نکند هفده را هم غلط خواندم؟  

ـ من هم اولش همين طور مي خواندم ، تا مرشدعلي متذکر شد که حرف اول اسم اعظم اگر ميم باشد، که عددش 

مي شود چهل ، پس نمي توان گفت اولش هفده است ، بلکه بهتر است بگوييم هفت ده است که مي شود هفتاد، 

پس عدد حرف دوم را بايد سي فرض کرد که حرفش مي شود س. تازه باز هم در باب حروف اول اسم اعظم 

مي گويد: «عدد بينه اش هفتاد است .»  

مي گويم : خوب ، اجازه بده .  

و رمز و کشف رمز را دوباره مي نويسم که نسخه اش اين است :  

حرف اول : م  

حرف دوم : س  

حرف سوم : غ يا ب يا ع  

حرف چهارم : ل  

حرف پنجم : نامعلوم  

حرف ششم : نامعلوم   

حرف هفتم : ط   

حرف هشتم : س   

306                                                                                                                                

بعد هم مي گويم : مي بيني که فقط مانده دو حرف يا دست بالاش سه حرف ؟   

و مي خوانم : در سه جا مصدر اسمش دال است ...  

ـ گوش دل چي شد؟  

ـ واقعاً معرکه اي ، عمو.  

ـ ممنون که چاکري ات را براي مليح جانت نگاه داشتي .  

ـ باز که زخم زبان زدي ، عمو؟ خودت هم که گرفتار بوده اي . تازه ، مگر حافظ در باب آن ها که صنمي ندارند فتوا نداده 

که : «بر او نمرده به فتواي من نماز کنيد»؟  

ـ راستش ، عصباني ام که چرا به جاي ثبت دقايق نسخـۀ احضارت ، وقت ات را تلف نسخه اي مي کني که کشف 

رمزش ممکن نيست .   

مي گويم : صبور باش ، عمو.  

ـ تو که از دل من خبر نداري . کوکب را احضار کرده اي که چي ؟ من را اينجا اسير اين  مندل کرده اي که چي ؟ اقلاً 

آزادم کن بروم اين زن را پيدا کنم .  

ـ خوب ، مي فهمم ، همين حالا هم مي نويسمش ، طوري که فقط با تو بماند، تا ابدالاباد. ولي تو را به حرمت همـۀ

عاملان اين صناعت ، اول بگذار ببينيم اين دو سه حرف باقي مانده چي هستند.   

ـ خوب ، بنده گوش ام گرچه چشمم آب نمي خورد.  

مي گويم : اين جا گفته : «در سه جا مصدر اسمش دال است .»  

ـ مصرع قبلش چي شد، گوش دل بازکني گر که نکو؟  

ـ شما بفرماييد.  

ـ همان دال درست است که گوش دل را اگر باز کنيم مي شود دال .   

ـ اين که مي شود شبيه همين جدول کلمات متقاطع اين روزنامه ها؟   

ـ من که گفتم شايد.  

ـ بگذريم .  

و مي خوانم :  

در سه جا مصدر اسمش دال است        در ســــر آيه اي از انفـال است  

اولــش هــفــده آخــر سيــن اسـت        متـصل در وسـط ياسـين است  

بعد هم بلند مي شوم قرآن مجيد را مي آورم و مي دهم به دست عمو که با ادب مي بوسد. سورۀ انفال را مي آورد و 

شروع آيات را مي خواند و من به ترتيب مي نويسم تا مي رسيم به « کدأب » دوبار و «کدو آب » يک بار. مي گويم : 

همين کلمه بايد باشد. اگر دال را از سر آن ها برداريم مي ماند: أب .  

307                                                                                                                                

عمو باز مربع مي نشيند و سر به زير مي اندازد، مي گويد: مبارک است .   

مي گويم : انگار موافق نيستي ؟   

ـ خجالت آور است .  

ـ چرا؟   

ـ چرا نمي فهمي ، پسر؟ دأب چه ربطي به دو آب دارد، تازه اين ها که سر آيات نيستند.  

ـ مگر خودش نگفته : «مصدر اسمش دال است ؟»  

ـ ولي ، جوان ، حرف چه ربطي به جهان بيرون دارد؟ اين ها را که تو بايد بهتر بداني .   

مي گويم : حالا مي فهمم که چرا نتوانستي کاري بکني .  

ـ چطور؟  

ـ عامل اگر به مباني عملش شک کند، معلوم است که کارش به ...   

حرفم را مي خورم. قرآن را مي بوسم و راه مي افتم که مثلاً بيايم و کارم را شروع کنم . عمو داد مي زند: کجا داري در 

مي روي ؟ چرا حرفت را خوردي ؟  

مي گويم : آخر، عمو، توجه بفرماييد مثلاً اين الف (خم مي شوم و جلو صورتش يک الف توي هوا مي کشم ) از چند 

نقطه درست شده . از همين الف هم مي شود ب درست کرد. (ني را برمي دارم و توي دوات مي زنم و خطي افقي 

بر کاغذ مي کشم ) اين خط هم باز الف است ، اما  دو سرش را که به طرف بالا خم بکنيم و يک نقطه هم زيرش 

بگذاريم مي شود ب. از همين الف هم مي شود جيم را درست کرد يا دال را يا هر حرف ديگري را. به قول اسدي 

طوسي :  

زمان چيست بر گو چرا گشت سال        الف نقطه چون بود و چون گشت دال  

از همين الف و دال هم هست که اين اسم ها و صفت ها درست مي شوند. با همين ها هم هست که من تو را 

ساخته ام. پس اگر کسي بخواهد تو را ببيند بايد همان کارها را بکند که ما براي کشف رموز اسم اعظم 

مي کرديم ...   

ديگر چه مي توانم بگويم ؟ عمو خود اين ها را بهتر از من مي داند. قرآن را بر تاقچه مي گذارم و همين طوري هم 

جامع الدعوات را برمي دارم که حرف را عوض کنم . عمو همچنان با خودش غر مي زند: خودش ديوانـۀ مطلق است ، 

اما به من که تا آن دم آخر منطقي ماندم و نگذاشتم رنود سرکيسه ام کنند مي گويد کارم به جنون کشيده .  

مي گويم : عذر مي خواهم ، عمو. قصدم ، معاذالله ، اهانت به شما نبود؛ فقط خواستم  بگويم من به تجربه ديده ام ــ 

همين بانو هم بهترين شاهد مدعاي من است ــ که کلمه ، همين حروف به ظاهر بي آزار، چطور عين واقعيت اند. 

خودت هم شاهد بوده اي که حاضر است محراب عمل من بشود. تازه ...  

مي گويد: تو ابليسي ، عمو.  

ـ نه ، من فقط منشي جنابعالي هستم ، هرچه شما بفرماييد ...  

308                                                                                                                                

و ميلـۀ آهني را از ريزه بيرون مي کشم و در صندوق خانه را به يک ضرب باز مي کنم و مي روم تا سر خيابان و تلفني 

مي کنم به مليح و بعد برمي گردم و مي آيم توي اتاق خودم. سهم حبوبات شبم را مي خورم. نمازم را با خلوص 

مي خوانم و بعد مي نويسم ، همين ها را و حالا هم مي گويم :  

چه دنيايي براي ما به ميراث گذاشته اند اين اهل علم و منطق ! ميان اين راهروهاي دراز و باريک و بي خم وچم 

مي روند و مي آيند و نمي بينند که نه سايه اي دارند و نه حتي بويي . بي هيچ خاطره اي مي روند و مي نشينند پشت 

ميزهاشان و منشي گري مي کنند. حتي بنديان بسته به کند و زنجير بيش از اين ها دارند. خيابان هاشان و 

خانه هاشان را  روبيده اند، مثل بندي که رخت هاش را باد برده باشد و حالا ففط بند مانده ، دراز و باريک از اين ديوار تا 

آن ديوار، از اين ميخ تا آن ميخ . لعنت بر باد باد و دوصد لعنت بر اين عاملان اين جاروکشي ها که جهان ما را، خانه ها 

و حتي خانـۀ ذهن هامان را خالي کرده اند. بايد پرش کرد، بايد در پشت هر دري و حتي در سايـۀ عريان اين سيم 

آويخته از اين سقف چيزي به وديعت گذاشت ، تا در هر کنج و پسله اي پري کوچکي باشد خفته اما منتظر تا صداي 

عاملي بيدارش کند، نه اين طور که حالا هست که وقتي ناسخي بيدار مي شود، در پشت سايش شاخه اي به 

پشت شيشه هيچ نباشد. غلت هم که مي زند، مي داند که کسي نمي آيد. وقتي هم سرگردان کوچه ها مي شود 

هيچ سايه اي ، همزادي با صداهاي کفش هاش همپا نمي شود. شب هم که خسته به خانه مي آيد بي هيچ 

بگوومگويي در رختخوابش ، بي جفت ، مي خوابد و تن خسته به خوابي بي رؤيا مي سپارد.   

بايد کاري کرد، حتي اگر فکر کنند که ديوانه ام. با اين موها که صبح به صبح انگار به عمد بر پوست سرم سيخ 

ايستاده اند، با اين دو حدقـۀ سرخ چشم ها که نشان آن همه اشباح است که ديده ام لوتوس مي نشينم تا 

احضارشان کنم حافظان چهره ها را که تا جنگل تاريک و نمور فراري شان داده اند. «سائق » و «شهيد» را صلا 

درمي دهم تا بيايند و پرَان برَزَبرِ شانه هام طومار اعمال نيک و بدم را بنويسند. مي نويسند و گاهي ــ مي شنوم ــ بر 

سر خوب و بد خرده عملي مثل تلفن کردن همين امشبم به مليح که روز عروسي مان ، نهم ارديبهشت ، يادش نرود، 

بگوومگو دارند. حرز تسديس عدد اسم اعظم به دست مي گويم : باور مي کني ، عزيزم ، حالا ديگر معتقد شده اند که 

اين دل من گوشت پاره اي است شلجمي که کارش مثل يک تلمبه است و بس ؟  

ـ پس مي خواهي امشب بيايي ؟  

ـ من که گفتم ، عزيزم ، از سر عقد تا نهم ارديبهشت نذر کرده ام که چهل روز از  مليح جونم پرهيز کنم .  

ـ حيواني هم نمي خوري ؟  

ـ آره ، ديگر.  

ـ ولي خانم کوچيک که اين حرف ها سرش نمي شود.  

ـ تو را به خدا مليح آشفته ام نکن . من فقط خواستم به ت بگويم ، يکي از آشنايان قول  داده که پيرهن عروسي 

خانم اش را بدهد به ما.  

ـ صد دفعه بايد به ت بگويم که من کهنـۀ يکي ديگر را نمي پوشم ؟  

ـ کهنه کجا بود؟ اندازه ات هم هست ، انگار که خياط براي تو دوخته باشد. نمي داني چقدر به ت مي آيد.  

ـ ببينم شيخ ، راستش را بگو چه نقشه اي برام کشيده اي ؟  

ـ کدام نقشه ؟ ما دو تا صبح نهم ارديبهشت ، درست ساعت ده مي رويم محضر آقاي روضاتي . آقا و ميرزاحبيب هم 

قول داده اند که بشوند شاهد ما. اما راستش من چشمم آب نمي خورد که آقا حاضر بشود با دست خودش  The

end را بنويسد در آخر اين سريال هر دفعه فقط يک جا.  

مي گويد: شيخ ، نم کردۀ ديگري که نداري ، يکي از همين تک پران هاي خانگي که هر يکيش را چند برابر اين 

309                                                                                                                                

حرفه اي ها حساب مي کنند؟   

ـ حالا بپرس ببين آن حرفه اي هاش يکيش را چند حساب مي کنند؟ مي ترسم اين بانو گران پام حساب کند.   

ـ براي همين امشب که نمي خواهي ؟  

ـ براي خودم که نمي پرسم .  

ـ خوب ، چرا از عصمت خانم نمي پرسي ؟   

داد مي زنم : با مادر من شوخي نکن ، مليح . به خداي احد و واحد بد مي بيني .  

ـ خوب ، بي پدر، تو هرچه از دهنت درمي آيد، بار زن شرعي ات مي کني ، آن وقت انتظار داري من مامان جان تان را ...  

داد مي زنم : مليح !   

ـ جان مليح ؟   

جاني مي گويد که ريشه هاي دلم را از بيخ سينه ام مي کند. استغفراللهي مي گويم و حرز تسديس را برابر صورتم 

مي گيرم تا افسون اين صدا را باطل کنم . مي گويم : به آن خانم کوچيک سلام برسان و بگو فقط سي و سه روز ديگر 

مانده .   

ـ حالا کجا هستي ؟  

ـ توي خيابان ، از دکان حاجي ...  

يک دفعه يادم مي آيد، مي گويم : خداحافظ ، عزيزم.  

ـ نترس ، نمي آيم . ولي راستش هر شب تا بوق سگ گوشم به در است که کي عزيز من سه بار زنگ بزند و بعد هم 

يک بار. يادت که مانده علامت مان چي بود؟  

مي گويم : خودم چاکري ات را خواهم کرد، مليح من .  

و بالاخره گوشي را مي گذارم و مي آيم خانه . به عمو مي گويم : هروقت اسم اعظم را  پيدا کردي ، خبرم کن .  

خم شده بر عسلي جلو روش ، خط مي نويسد. مي دانم تا کوکب اش نيايد و ننشيند کنار دستش ، دل به کار نمي دهد 

و من نسخـۀ احضار زن عمو کوکب را مي نويسم تا باز در تن اين کلمات هم احضارش کنم که مي دانم او هم 

سرگردان اين دنياست باز.  

نه ، من نمي نويسم ؛ عمو، يا حتي مجموعـۀ اين چند کيلو آب و چند مثقال کربن و چند گرم فسفات و سديم و غيره 

نيست که مي نويسد، که اوست ، همان که قدما ملک موکل عطاردش ناميده اند. من او هستم و اوست معبود من و 

هرکه عامل اين عمل خواهد شد بداند بي او کلام پوستـۀ خالي خواهد بود، چرا که بسته به دم و جا ملک ديگري 

مالک وقت خواهد شد. وقتي قطره اي آب بال وپرزنان مي آيد تا مثلاً بنشيند بر برگي ، تکه کلوخي يا حتي پوزۀ سگي ، 

مالک وقت آن فرشته است که حامل آن قطره است . پس به هر دم و هر جا مالک و ملک يکي ديگر است .  

و اما نسخـۀ احضار اين است :   

ذکر خفي بر لب نشسته ام و مالک وقت من ملک مشتري است که مي شنوم از عمق جايي دور عمه صدام مي زند. 

310                                                                                                                                

مي گويم : آمدم ، عمه جان .  

ـ اين دکتر بيچاره از کي تا حالا منتظر توست .  

ـ چرا تعارف نکرديد بيايند بالا؟  

ـ من که نديدمشان . عروس خواهرم ، عروس عمه ات ، مي گويد دم در منتظر تو هستند.  

مي گويم : تا من حاضر مي شوم ، شما يک تک پا برويد دم در، تعارف کنيد بيايند بالا.  

من هم اول باراني ام را مي اندازم دوشم و بعد هم از روي سياهه يکي يکي هرچه بايد حاضر مي کنم . توي راه هم 

وقت دارم شاه بال هاي کبوتر را باز کنم و در عوض سر قاتمه را ببندم به پاش . کاسـۀ دان را مي ريزم توي يک شيشه 

و درش را مي بندم. دکتر که  پيداش مي شود، صندوق را مي دهم به يک دستش و پاکت سوراخ دار محتوي کبوتر را 

مي دهم به اين دستش . مي گويم : خانم سماوات هم هستند؟  

ـ خودشان تشريف مي آورند.  

ـ خبري شده ؟   

ـ نه ، ولي نمي دانم کي خبر داده به زهره . امروز تلفن کرد و هرچه از دهنش درآمد بار من کرد.  

مي گويم : ببين دکتر، من حالا نه وقت ذهن خواني دارم و نه اصلاً انرژي اضافي که صرف ماجراهاي خصوصي تو و آن 

ــ چي بود نام خانوادگي اش ؟ ــ ملکوتي نيا بکنم . پس لطفاً صريح و روشن بگو چي شده .   

ـ چيزي نشده . من براي مراسم حاضرم. مي بيني که رخت دامادي هم پوشيده ام ...  

ـ راستي مبارک است . چه به ت مي آيد.  

ـ متشکرم. خوب ، مي ماند اشرف که او هم قول داده که بيايد. با ماشين خودش مي آيد. امشب هم يک جشن 

کوچک مي گيرم ، توي خانـۀ اشرف و ديگر دردسرهاي من تمام مي شود. ولي آخر احتياجي نبود که زهره را هم خبر 

کنند، دعوت کنند.  

ـ من يکي اگر به عقلم مي رسيد، مطمئن باش مي کردم.   

ـ من که نگفتم شما کرده ايد.   

ـ از اشرف هم پرسيدي ؟  

ـ من که روم نمي شود.  

ـ باشد، من مي پرسم .  

ـ نه ، خواهش مي کنم . مي ترسم سر قوز بيفتد و خودش هم دعوتش کند.  

مي گويم : من ديگر حاضرم. برويم که مي ترسم ديرمان بشود.   

واضح است که عبا و گليم و يک رحل را من مي برم. باز هم برمي گردم و يکي دو نسخـۀ اضافي هم توي جيب 

باراني مي گذارم و گشتي مي زنم توي صندوق خانه و اتاق و بالاخره راه مي افتم . وقتي بالاخره در را باز مي کنم که 

311                                                                                                                                

کنار دکتر بنشينم ، مي بينم که با همان دست که مي خواهد کليد ماشين را بچرخاند، به پشت سر اشاره مي کند. 

مي شنوم : اگر چيزي جا مانده ، من مي توانم بروم بياورم.  

بانو است . اگر فجئه نمي کنم لطف باري تعالي است . تنگ و تير روش را گرفته و آن کنج نشسته . تنها يک چشمش 

پيداست و به همان چشم اشاره مي کند به دکتر: بگو راه بيفتد ديگر.  

بقچه بسته اي کنارش هست . مي گويم : اين ها ديگر چيست که با خودت آورده اي ؟  

دکتر بالاخره راه مي افتد. بانو که دارد به گره بقچه اش ورمي رود، مي گويد: به دکترتان بفرماييد از دست راست بروند، 

بهتر است .  

با سر تأييد مي کنم و مي گويم : بانو، اين گره گمانم تا گرهي توي کار ما نيندازد،  بازبشو نيست . پس لطفاً بفرماييد 

شما را کي دعوت کرده تشريف بياوريد؟  

راست مي نشيند، و همچنان با همان يک چشم نگاهم مي کند، مي گويد: مگر نمي خواهيد براي زن عمو هفتم 

بگيريد؟ خوب ، من هم دارم مي آيم ديگر.  

ـ شايد هم فکر کردي امروز روز محراب شدن مليحه خانم است ؟  

ـ نه ، فکر نکنم امروز باشد. تازه من شوهر دارم ، بچه دارم. نمي توانم به عقد شرعي  عامل در بيايم .   

دکتر مي پرسد: ممکن است به من هم بفرماييد اين خانم ديگر چرا مي آيند؟  

مي گويم : وقتي سوارشان کرديد، نپرسيديد شما کي باشيد؟  

ـ والله ، از در خانـۀ شما آمدند بيرون ، زدند به شيشه عقب و همين بقچه را نشان دادند، من هم فکر کردم شايد 

اثاثيـۀ شماست .  

مي گويم : دکترجان ، خيلي وقت داريم ، مجبور نيستي اين همه تند بروي .   

و کبوتر را از توي پاکت درمي آورم و شاه بال هاش را باز مي کنم و سر قاتمه را مي بندم به پاش و مي دهم به بانو تا 

همان جلو پاش ولش کند. نرسيده به بابارکن الدين هم به دکتر مي گويم نگه دارد و باز من و دکتر رو به آن همه 

مردگان کهنه و نو مي ايستيم و فاتحه اي نثار همـۀ اموات مي کنيم و از آن جا هم مي آييم و همان جلو مرقد بابا نگه 

مي داريم . مي گويم : تو برو دکتر، ببين مي تواني با اين متولي کنار بيايي و کليد يکي از همين حجره ها يا مقبره ها را 

براي امروز بعدازظهر ازش کرايه کني . بگو مي خواهيم مراسم کوچکي براي سوم يا اصلاً هفتم مرحومه کوکب 

غمديده برگذار کنيم . ضمناً يادش بياور که پولش داده اي تا سر قبر آن مرحومه يکي دو سوره بخواند.  

بانو هم مي آيد بيرون ، بقچه را داده زير چادرش . مي گويد: من هم باشان مي روم.   

به دست پوشيده به چادر به بقچه اش اشاره مي کند: اين ها را من براي همين آورده ام. اين جا گداگشنه زياد دارد.  

تا برگردند، در همان دور و حوالي گشتي مي زنم . وقتي برمي گردم ، ماشين اشرف خانم را هم مي بينم ، اما خودش 

را پيدا نمي کنم . باز گشتي مي زنم . اذان ظهر است . حالتي روحاني اين گوشت پارۀ شلجمي شکل را مي فشارد. 

نشسته ام بر سر گورهاي بي نشانه که اشرف خانم را مي بينم . چه قدي دارد اين زن ! چارقد به سر در پناه خرابـۀ

روبه رو ايستاده است . سري به سلام تکان مي دهم و بر خاک مي نشينم و انگشت بر خاک فاتحه مي خوانم و 

پاهاش را نگاه مي کنم که نزديک مي شوند. گفته بودم انگار که چادر بپوشد. سر برمي دارم و نگاهش مي کنم و باز 

سلام مي کنم . مي گويد: همين جاهاست ديگر؟  

312                                                                                                                                

ـ گمانم .  

ـ پس کي مي خواهيد شروع کنيد؟  

ـ حدود ساعت دو و نيم ، سه .  

ـ پس چرا اين قدر زود آمده ايد؟  

ـ شما هم انگار زود تشريف آورده ايد؟  

ـ گفتم يک نگاهي به اين دور و حوالي بکنم .  

ـ چادر و آن لباس سفيد که يادتان نرفته ؟  

ـ مگر ممکن بود يادم برود؟ اين اکبر دم به ساعت تلفن مي کرد و باز يادآوري مي کرد.  

و ناگهان مي پرسد: حالا شما مطمئن ايد که اين کار عملي است ؟  

ـ عملي است يا نه ، بايد بکنيم و ببينيم . راستش مانع حصول ما به مقصود محدوديت خود ماست . ما همه بندي 

تن هامان هستيم . هرکس مرکز دايرۀ خودش است . سد ما هم براي اشراف به جهان همين محدوديت منظر ماست . 

کاش مي شد که مثل تني اثيري از اين پوست دربياييم و خودمان را بنگريم . نمي شود، يا شايد من نسخه اش را 

ندارم. اغلب هم در اين نسخه ها که دارم ، ديگري را احضار مي کنند. البته من به دکتر حرفي نزدم. بعضي آدمها ذاتاً 

تا بلوغ خيلي راه دارند. همين هم به نفع شان مي شود، گاهي حتي ناداني مندل آن هاست ، از بليات و واردات 

نامنتظر حفظ شان مي کند ...  

ـ انگار حال تان خوب نيست .  

ـ گمانم خوبم ، فقط داشتم فکرهاي شخصي يا به اصطلاح واردات قلبي ام را بلندبلند بر زبان مي آوردم.   

ـ من ، قبلاً هم عرض کردم خدمت تان ، اعتقادي به اين حرف ها ندارم. فقط آمده ام از سر کنجکاوي ببينم چطور 

مي توان روح مرده اي را احضار کرد.  

ـ مهم اعتقاد عامل است که اين جا اتفاقاً من ام. شماها هم همين دور و حوالي مي توانيد باشيد. نسخـۀ دقيق 

همـۀ اعمال را مي دهم خدمت تان تا وقت داريم نگاهي به ش بيندازيد.  

تا دارد نگاهي مي اندازد، مي گويم : راستي اين بانو هم هست ، عروس عمـۀ من است . خودش خواسته بيايد کمک 

کند. حضورش مانع نيست . با او سرسنگين نباشيد.  

نسخه را به دستش مي دهم و راه مي افتم و باز گشتي مي زنم و مدام هم خم مي شوم و سنگ قبرها را 

مي خوانم . بدي اين سنگ ها اين است که نام صاحب قبر هست ، و نام پدرشان ، اما نام مادرها نيامده . نمي شود 

رأساً احضارشان کرد. شايد نادانسته خواسته اند از دست عاملان نااهل حفظشان کنند. من اول اين کوکب را احضار 

مي کنم و بعد عمو را، بعد ديگر، اگر بخواهم ، آسان است تا هرکس را بخواهم بياورم بر زبر اين خاک و در هر گوشه و 

کناري بنشانم . با اين همه ارواح مي شود ــ گفته ام انگار ــ افلاک را به راستي سقف شکافت . نه ، اين قدرها وقت 

ندارم. ديوانه ام مي کنند. عاملان ديگر با اين نسخه که مي نويسم همين را مي توانند بکنند.   

دکتر و بانو همه چيز را حاضر کرده اند، صندوق پدري من و حتي کبوتر را و گليم و عبا را آورده اند و چيده اند توي 

حجره . دکتر مي گويد: اين متولي عجب دندان گردي است ! فقط براي اين بعدازظهر ...  

313                                                                                                                                

مي گويم : يه يادش آوردي که قرار بوده سر قبر اين کوکب ما قرآن بخواند؟   

به پيشاني مي زند و نوک بيني فشار مي دهد: چطور يادم رفت ؟  

بانو دارد بالاخره گره هاي بقچه اش را باز مي کند. ميوه آورده و خرما و يکي دو سيني و يک دست بشقاب پلاستيک . 

همه را مي چيند روي دو ميز جلو حجره . توي يک جعبـۀ پلاستيکي هم استکان و نعلبکي و قند و يک پاکت هست و 

چند گره بستـۀ کوچک که يکيش حتماً قند است و آن يکي چاي و ديگر نمي دانم چي . مي پرسم : نکند سماور هم 

آورده اي ؟  

ـ اين جا خودشان دارند. پولش دادم بياورد.  

مي گويم : به جاي اين کارها برو يک آتش گردان بگير، دو تا گل آتش درست کن ، يک اسفند و کندري بريزيم روش تا اگر 

ارواح خبيث اين دور و برها باشند، دور بشوند.  

ـ من هم داشتم همين فکر را مي کردم ، ولي گفتم صبر کنم تا شما تشريف بياوريد دِر اين صاحب مرده را باز کنيد.   

مي گويم : دلخور نشو، بانوجان .  

بعد هم مي روم بيرون ، مي نشينم روي يک صندلي . مي گويم : راستش گرفته ام. همه چيز همان طور است که 

پيش بيني کرده بوديم ، جز تردد اين همه آدم. حالا يعني شنبه هم هست .  

بانو پرتقالي پوست مي کند و قاچ مي کند، مي گذارد جلو من : بفرماييد.  

بعد هم خم مي شود، مي پرسد، بي آنکه به يک دست چادرش را جلو صورت و سينـۀ بازش بگيرد: خودم بروم بازش 

کنم ؟  

چشم مي بندم و استغفراللهي مي گويم و بعد که سر و سينه مي پوشاند، مي گويم : تو که غريبه نيستي ، بانوجان .  

چه محرابي مي شود تيار کرد از اين سر و سينه . همـۀ اعضاش يک يک به يادم مي آيند و باز مي گويم : استغفرالله و 

ربي اتوب اليه .  

بيست و يک بار بايد بگويد. بانو ديگر سر و سينه پوشانده است . دارد در صندوق را باز مي کند. مي گويم : دکترجان ، 

اين اشرف خانم دور و بر آن خرابـۀ کنار زمين وقفي است ، برو صداش بزن ، تا اين بانو آتش را درست مي کند، من 

صيغـۀ شما دو تا را بخوانم . بقيه اش ديگر به همت خود شماست . يادت باشد جاش مهم نيست ، زمانش مهم 

است . بايد سر سال تحويل باشد، درست سر ساعت سه و بيست دقيقـۀ بعدازظهر.  

دکتر مي گويد: آخر من که روم نمي شوم اين ها را به ش بگويم .  

بانو مي گويد: مگر مجبوريد به ش بگوييد؟ شما اين تو هستيد، حسين جان هم عقد شرعي تان را خوانده ، اول اين 

درها را ببنديد، بعد هم لباس عروسي را تنش مي کنيد. سر ساعت هم ، انگار که مثلاً هوس کرده ايد ...  

مي گويم : بانو، خود اشرف خانم همه چيز را مي داند. من همين حالا نسخه اش را به شان دادم.  

پسر يا شاگرد متولي سماوربه دست پيداش مي شود. چه عرقچيني به سر دارد. پولي کف دستش مي گذارم. 

مي گويم : جوان ، پير بشوي الهي ، از اين عرقچين ها اگر باز توي دستگاه ات هست ، يکيش را نذر من بکن ، سرم توي 

اين سوز سرما نخورد.  

مي خندد، دستي به عرقچين دستبافش مي کشد: حالا که ديگر سرد نيست .  

314                                                                                                                                

ابرها را نشانش مي دهم و مي گويم : عصر حتماً باز سرد مي شود، اين جا هم که بادگير است .  

دکتر مي گويد: پس اقلاً امانت بده ، چند ساعت فقط .  

بانو مي گويد: من خودم حالا براتان پيدا مي کنم .  

تا برگردد، خودم چند حبه زغال توي آتش گردان مي ريزم و يکي دو کاغذ روي زغال ها روشن مي کنم و چند چرخي به 

آتش گردان مي دهم . اول هم منقل کوچکم را روشن مي کنم و اسفند و کندري توش مي ريزم و بعد سماور را روشن 

مي کنم . دکتر هم فقط دارد به کبوتر ورمي رود. مي گويد: اين که فکر نمي کنم جان راه رفتن داشته باشد.  

ـ فقط بايد نوک به زمين بزند.  

دارد دست به دست مي مالد. باز به اين اشرف خانم که خندان پيداش مي شود، چمداني هم به دست دارد که به 

فال نيک مي گيرم. فرشتـۀ رحمت اند اين زن ها. چمدان را اکبر از دستش مي گيرد. من هم تعارف مي کنم که بنشيند 

روي صندلي . بعد هم مي روم توي حجره ، باراني ام را مي کنم و عبام را به دوش مي اندازم و تسبيح به دست عزيمـۀ

هندي را مي خوانم .   

ده ده بار که مي شود يکصدبار به تسبيحي يکصد و هشت دانه بگويد:ُام منه پادمه هوم.  

يک دور تسبيح مي گويم و به گرد انگشت شهادت مي چرخانم تسبيح را و باز به هر گردش همان مي گويم تا کمبود 

دانه ها را جبران کرده باشم .  

به حس باطن مي فهمم که بانو نگاهم مي کند. چشم بسته نگاهش مي کنم و سر پيش مي برم و وقتي گرماي 

کلاهي را بر مغز سر احساس مي کنم ، چشم مي گشايم و باز چند دور تسبيح مي چرخانم و همچنان همان عزيمه 

را مي خوانم تا به حدس مي فهمم از هزار و هشتاد هم بيشتر شده است ، اگر اين گردش تسبيح قبول افتاده باشد، 

همچنان که چرخ دعا مي چرخانند کاهنان تبتي .  

در نسخـۀ «فقيران » هندي آمده است که مجرب است .  

تا بانو منقل به دست مي رود، مي آيم بر آستانـۀ درگاه مي نشينم . اول اذن وکالت مي گيرم از زوجه و بعد صيغـۀ عقد 

را مي خوانم و دکتر که مي گويد: «قبلت التزويج »، به دست هاشان نگاه مي کنم که بر دو لبـۀ ميز نهاده اند.  

حال هم مي گويم ، هرچه هست بدين کلام نهاده اند، که آن دو دست اگر خزان بر سطح ميز به سوي هم مي آيند 

همه اعجاز اين کلمات است و اين تجويد خواندن درست هر حرف . اول هم اشرف سماوات انگشت هاي يک دست 

دراز کرد، به مَثَلِ حيواني که گردن برافرازد، يا بهتر پرنده اي که بال رنگين بگشايد. با «قبلت »ي دکتر دستي نيز از 

اين سو پروازکنان برخاست و زبر آن دست فرود آمد. آميزشي رمزي بود. اميد تا قبول افتد. خسته برخاستم و ظرف 

شيريني را جلو هر دو گرفتم و گفتم : مبارک باشد.  

همه همين است و ديگر همه ظاهر است از مندل کشيدن به چوب آب نديده ، و دانه ريختن ، اما به شرح مي گويم تا 

نسخه تمام باشد.  

اول هم کبوتر و يک کاسه مي برم و سر قاتمه را به سنگي مي بندم و باز مي آيم و صندوق را مي برم و جايي در 

خرابه مي گذارم. بانو هم کمک مي کند تا همـۀ ملزومات را به ترتيب بچينم بر تاقچه اي که هست . مي گويم : من 

همه اش مي ترسم اين دو عاشق نتوانند در وقت سهم شان را ادا کنند.   

315                                                                                                                                

ـ يعني مي خواهيد من بروم دست به دست شان بدهم ؟   

ـ من کي چنين حرفي زدم؟ فقط به وقتش همان حوالي باش ، اصلاً بگو بروند آن تو، به شان اطمينان بده که به 

وقتش همان حوالي هستي .  

آخرش هم به التماس مي افتم که : من همـۀ اميدم به توست ، بانو.  

مي بينم که بالاخره مي رود و من مي آيم و بسم الله را ذکر مي کنم و به همان چوب اين نقش مي کشم بر خاک تا 

هرچه هست از خبث باطن و ارواح شرور و اجنـۀ موذي دور کنم که در نسخه آمده است :  

بدان که بسمله نوزده حرف است به عدد زبانـۀ دوزخ که هر که ملازم آن شود از آن ها ايمن ماند و شروري 

که از نتايج قواي نوزده گانه مثمر مي شود نجات يابد و مراد از آن قواي خمسـۀ  ظاهري که آن باصره و 

سامعه و ذائقه و شامه و لامسه است و حواس خمسـۀ باطني که آن حس مشترک و تخيليه و متوهمه و 

حافظه و خيال است و قوۀ  شهويه و غضبيه و هفت قواي ديگر که طبيعيه است که آن غازيه و ناميه و 

مولده و محرکه و مدرکه و عاقله و عمليه است و گفته اند که الله تعالي زبانـۀ جهنم به نوزده مقرر داشته ، 

بي زياد و کم و در ازاي هر قوه اي خزانه اي است بنابرآن که اين قواها منبع شرور و  وسيلـۀ ذنوب مي باشند 

و هکذا هر شبانروزي بيست و چهار ساعت است و پنج ساعت به ازاي پنج وقت نماز است و نوزده ساعت 

باقي مي ماند به ملازمت و مواظبت بسمله از شرور و بليات که در اين ساعات مي باشد امان و نجات 

مي شود زيرا که حروف آن به عدد آن ساعات مساوي است .  

و مربع اين است . 

بعد ملزومات را مي برم ميان آن دايرۀ نشانه . پس مندل را مي کشم و مي بندم و عزيمـۀ مندل مي خوانم و اين چوب 

را در خاک رفتگان فرو مي کنم و سر قاتمه مي بندم و دو چشم کبوتر به دو چسب مي بندم و رهاش مي کنم تا 

کورکورانه گشتي بزند. پس اين دانه ها به دست هر سو مي پاشم و خود نيز به پارچه چشم مي بندم که در نسخه 

هست که عامل نبايد ببيند و گوشي به کبوتر و کارد به دست مي نشينم و عزيمـۀ يافتن گمشده مي خوانم ، همان 

که در همـۀ کتب هست ، پس مربع مي نشينم و دم فرو مي برم تا به سينه برسد و به حد ناف و برمي آورم و باز فرو 

مي برم تا از حد ناف بگذرد و همچنان ذکر مي گويم و گوش مي سپارم. چون صداي پرزدني مي آيد، جهت صدا به 

حس گوش به خاطر مي سپارم و قاتمه را مي کشم تا آن جا که مقاومتي به حس دست احساس شود. پس 

مي چرخم و رو بدان سو پارچه از چشم برمي گيرم و بر دوش مي اندازم. کبوتر نوک بر زمين مي مالد. به چشم نشانه 

مي گذارم و عزيمـۀ شکر بر لب ، مي گذارم تا دانـۀ آخر بخورد.  

پس به يک دست کاسـۀ آب و به دست ديگر کبوتر را جلو مي کشم و از سرش مي گيرم و در آب فرو مي کنم تا يکي 

دو قطره بخورد. ساعت را هم مي بينم : بيست دقيقه مانده است به تحويل . پس عزيمـۀ کرامت کردۀ صاحب عليشاه 

مي خوانم چهل و يک بار و چون مي بينم که سايـۀ ابري همـۀ قبرستان را مي پوشاند، سر کبوتر به يک ضرب جدا 

مي کنم و تنش به پارچـۀ سبز مي پيچم و سر به همان جا مي اندازم که گور کوکب است و پس مي گويم : «اللهم 

316                                                                                                                                

سخر لي کوکب بنت فخرالنسا کما سخرت الانس والجان لسليمان بن داوود.»  پس نوزده بار مي گويم : «العجل » و 

فتيله روشن کرده روي به جانب قبر مي گيرم و بر خاک هم به صرافت دل چليپاي شکسته مي کشم و چون بادي 

اين فتيله خاموش مي کند، به نوک کارد خاک مي کنم که گفته اند مجرب است که مطلوب از ترس نبش قبر حاضر 

خواهد شد. تا حاضر شود، اين سياهي فتيله در نظر مي آورم و نقطه به نقطه سفيد مي کنم تا مطلوب بداند که 

تنش به آتش خواهم سوزاند. و چون به حس باطن مي بينم که بانو نگاهم مي کند، به گوشـۀ چشم مي نگرم و هر 

سه را مي بينم که در دهانـۀ آن ديوار خرابه ايستاده اند. دو دست برمي آورم و رو به همـۀ موکلان عرشي از دل 

مي نالم : «يا الله ، يا الله ، ياالله .» و چون سر مي گردانم و مي بينم که هستند، به اشاره آن حجره را نشان مي دهم و 

خود سر بر خاک مي گذارم رو به قبر که گفته اند کعبـۀ عامل دل اوست و مي گريم به زاري زار و مي گويم : العجل يا 

کوکب !   

چون صد و يک بار مي گويم ، قوتي به چشم ها مي آيد که يقيناً اثر آن جماع حلال است و به چشم سر مي بينم که 

کوکب رو در رو مي آيد سيگار روشن به دست . مي گويم : خوش آمدي ، کوکب من . مي بيني که من هم پير شده ام.  

مي نشيند: آخر از جان من چه مي خواهي ؟  

ـ عمو را پيداش کن .  

ـ بيابان مرگ شد. خاکش خيلي دور است . گاهي که مي آيد، به ديدنم مي آيد، آن قدر راهش دور است که مجبور 

است نرسيده برگردد.  

ـ مگر به پاي قدم مي آيد؟  

ـ خودش خواسته است ، مي گويد: «از بس خاطرت را مي خواهم .»   

مي گويم : به ش بگو من چهل روز فرصت دارم ، فقط چهل روز. بايد کمکم کند که اسم اعظم را بخوانم و رفيق من 

باشد براي اين چهله که در پيش است . بعد ديگر آزاد است .  

ـ اين گريه ات گولم زد، فکر کردم حسين است ، گفتم : «بي وقت آمده که چي ؟»   

مي گويم : يادت که نمي رود؟ در همين يکي دو روز بايد بيايد. من منتظرش هستم توي همان صندوق خانـۀ خودش .  

عودها را روشن مي کنم . در نسخه هست که بوي خوش بر سر مهر مي آوردشان . شمع ها را نشانش مي دهم ، 

مي گويم : اين ها را سر قبرت روشن مي کنم . خرما هم خيرات ات مي کنيم . تو را قسم مي دهم به موکل زهره که 

مجبورش کني بيايد. بي او نمي توانم . دست تنها نمي شود. شوخي که نيست . مي خواهم شمس را تسخير کنم .  

مي گويد: من ديگر بايد بروم. خسته ام کردي .  

و گوشـۀ دامنش را، همان طور که مليح ، به دست مي گيرد. مي گويم : مجبورم نکن دوباره همـۀ اين کارها را از سر نو 

شروع کنم .  

ـ تا برسد بايد خيلي راه بيايد. طرف هاي يزد است ، يک جايي نزديکي هاي جندق .  

و مي رود و من برمي خيزم و تا گورش مي روم و فاتحه مي خوانم که مي بينم اين بانو هم آمده ، مي افتد بر گور و ضجه 

مي زند. شمعي را روشن مي کنم و مي گويم : حاضر شد، بانو. خودش بود.  

بلند مي شود و من شمع را در خاک فرو مي کنم و آن دو شمع را به نشان دو رأس ديگر مثلث و به شکرانـۀ اجابت 

عمل احضار در خاک فرو مي کنم و مي گويم : مي بيني که من ديگر جان ندارم. بلند شو، جانم ، اين چيزها را جمع 

کن ، بايد لاي آن گليم بپيچيم و جايي خاک کنيم . هنوز خيلي کار داريم .  

317                                                                                                                                

مي گويم : مي بيني ، عمو؟ اين هم نسخـۀ احضار. بقيه اش ديگر نوشتن ندارد. فردا هم رفتم خدمت آقا و او هم اين 

مليح را برام عقد شرعي کرد. حالا هم اين چهل روز ترک جلالي تا به وقت کسوف و تسخير خورشيد تا باز اين 

جهان همان باشد که بوده .  

ـ حتماً هم با اين اسم اعظم مي خواهي مسخرش کني ؟  

ـ اگر بشود که ديگر اين همه ترک و صوم و صلات نمي خواهد.   

ـ از آن دو حرف پنجم و ششم ظاهرًا يکي مي شود «ا» و دوم هم «ب » که ب مسلماً غلط است . چون شيخ گفته 

آن اسم فقط يک نقطه دارد. به فرض که «ب » باشد آن غ سوم غلط است و بايد بشود ع.  

مي گويم : مي شود امتحان کرد.  

ـ چطور؟  

ـ خوب ، اسم را با اين ترتيب مي گوييم : م، س، ع، ل، ا، ب، ط، س، و يک چيز کوچک مي خواهيم ، يک انار مثلاً، اگر 

درست بود که بايد انار توي همين صندوق خانه حاضر  شود؛ اگر نه که بايد قيد آن ب را بزنيم .   

عمو مي گويد: پرت وپلا داري مي گويي .   

ـ دوباره که شروع کردي ؟  

ـ عرض کردم داري پرت وپلا مي گويي ، چون يک مصرع ديگر هم هست .  

نگاه مي کنم . حق با عمو است : متصل در وسط ياسين است .  

مي خواهم بلند بشوم که عمو مي گويد: لازم نکرده . من نگاه کرده ام ، ياسين ٨٣ آيه دارد، پس آيـۀ وسط مي شود 

چهل و دوم ، و متصل اگر به معني چسبيده باشد اغلب حروف اين آيه متصل اند، پس به معناي مدام است که 

بيشترين حرفي که در اين آيه هست ن و ل است که بايد ل را انتخاب کرد.   

ـ باز مي شود امتحان کرد. پس آن ب زائد مي شود و به جاش مي گذاريم ل که با پذيرش آن غ کلمه مي شود: م، 

س، غ، ل، ا، ل، ط، س.  

عمو مي گويد: لازم نکرده . من امتحان کرده ام. خواستم که مرا آزاد کند تا بروم دست اين زن را بگيرم و با هم برويم . 

نشد. مي بيني که هنوز اين جام ، گرفتار تو.   

مي گويم : يک نسخـۀ ديگر هم هست .  

ـ خوب ، بفرماييد.   

از ميان طومار عمو يکي را باز مي کنم : بفرماييد، به خط خود شماست .  

و مي خوانم :  

و نوع ديگر قل هو اللهِ  معکوس است . اما اين عمل را دوازده الفاظ است مطابق آن الفاظ دوازده موکل 

هستند که هرکس عامل اين سوره شود، آن دوازده موکل مطيع فرمان آن کس شوند، اگر خدا خواهد. 

غرض ، اگر فضل الهي شامل حال باشد چند روز بايد ترک دنيا کند، پس لازم است يک خادم نمازي پرهيزکار 

رفيق خود گرداند و مسجدي تنها در قريه اي که متصل دريايي روان باشد يا در باغي مکاني پاک و پاکيزه به 

318                                                                                                                                

تخليـۀ تمام به دست آرد و آن را براي چند روز گرفته قيام اياک مطلق کند و هرگز کسي ديگر در آن نيايد و 

برود و بعد لايق است که اول ميوۀ انار ولايتي و بخورات و عطريات و گل هاي خوشبو و شيريني هاي لطيف 

در حجره مهيا نمايد و قند سياه و چادر و جاي نماز پاک به فرش بگسترد و به روز سه شنبه در عروج ماه 

غسل کند و بعد نماز مغرب رو به قبله پياله نهاده بخورات بسوزاند و به تسبيح و بدن خود عطر بمالد و آن 

چادر نيم بند بپوشد و از رفيق خود قدري نخود بريان و چند حبه قند سياه در برگي که به هندي دونا گويند 

بگيرد و در پيش خود گذارده ، شروع به قل هو الله معکوس نمايد، يعني اول چند مرتبه درست بخواند، چون 

تمام شود گرد خود حصار بکشد و مرشد خود را در تصور آورده پيغمبر را بر دست راست تصور کند و يک هزار 

مرتبه قل هو الله معکوس را بخواند و بعد از اتمام درود بفرستد به عدد طاق يعني يازده يا بيست و يک بار و 

غيره .  

عمو مي گويد: بله ، مي دانم ؛ اصلاً از حفظم . بعد از بيست و يک روز نوري روشن در حجره پيدا مي شود و شخصي 

سوار بر تخت با چند صاحب جمال حاضر خواهند شد، پس عامل به تضرع سلام کند و هرچه بخواهد بگويد و از آن ها 

اقرار بگيرد تا تمام عالم مسخر او شوند. و اگر حاضر نشدند به مدت چهل روز انشاءالله حاضر شوند.   

ـ خوب ، نگفتي چطور است ؟  

داد مي زند: سر چهل روز هم نيامدند. هيچ کس نيامد تا من به ادب سلام کنم و بگويم : «من فقط مي خواهم پيداش 

کنم تا يک بار ديگر سرم را بگذارم در قدمش و زمين زير پاش را ببوسم .» آن وقت تو احمق مي داني مليح ات 

کجاست ، ولي اين جا نشسته اي و مي خواهي آيه هاي خدا را معکوس کني .  

مي گويم : مليح من مثل همان مليحه خاتون است ، نمي تواند بماند، ثابت قدم نيست ، مثل همين خاک که مي گويند 

هي دارد مي چرخد. بايد اين خاک را اول يک کاريش کرد، به يک چيزي وصل کرد، چهارميخش کرد، بعد باز دنيا 

مي شود همان که بوده ، کوکب تو هم مي آيد و مليح من .  

و سر مي گذارم و ضجه مي زنم مثل پدرمرده ها و مي گويم : کمکم کن ، عمو، تو را به  موکل شمس قسم کمکم کن 

تا اين شمس را تسخير کنم . خورشيد پنج شنبه ، نهم ارديبهشت ، درست سي و يک دقيقه از ظهر گذشته در 

ضعيف ترين حالت اش است . وقت اش است ، عمو.  

ـ من هم مي خواستم ، اما نشد، نسخه اش را نداشتم .  

ـ من دارم ، تا بخواهي نسخه دارم.   

يک مشت اسفند در آتش مي ريزم و مي گويم : يکيش هست که اول بايد موکل شمس را تسخير کنيم . مي شود 

حروفش را نوشت و بعد موکل هر حرف را پيدا کرد، و حروف آن موکلان و عددهاشان را، بعدش هم با آن عددها روي 

ورقه اي از طلا تسديس درست کرد، و وقتي که موقع اش شد، يعني خورشيد گرفت ، کارد را تا دسته توي قلب 

محراب فرو کرد تا ديگر اين موکل شمس مجبور بشود خورشيد را برگرداند به همان فلک چهارم و اين زمين هم ديگر 

ثابت خواهد بود و مسطح و مليح هم مليح من مي شود. مي ماند کوکب تو که او هم مي آيد به همان جندق تو و 

کنار تو مي ماند، نه مثل حالا که معلوم نيست کدام گوري رفته است .   

319                                                                                                                                

تکملـۀ اول  

من مي نويسم : دايره کامل ترين است ميان اين همه اشکال هندسي ، چرا که هر آغازش پايان هم هست و هر 

پايانش آغاز، بالا و پايين هم ندارد و از همـۀ نقاطش تا آن مرکز به يک فاصله است ، پس هستي هم بر همين دايره 

است ، مي چرخد به گرد ما، به طفيل ما و من هم نشسته ام ميان اين مندل تا همه چيز را برگردانم به همان جا که 

بوده : قمر به فلک اول و عطارد به فلک دوم و زهره به فلک سوم و خورشيد به فلک چهارم تا برسد به فلک ثوابت و 

به فلک الافلاک و نسخه را هم تيار کرده ام و مرشد من هم عمو است چه موافق باشد چه نباشد و محراب هم مليح 

خواهد بود که با هم مي رويم به يک بياباني دور و او عريان بر اين خاک خواهد خفت و من رو به او مي نشينم و 

عزيمـۀ تسخير مي خوانم . اگر خورشيد برگشت به همان فلک چهارمش و زمين ثابت و پايدار ماند که هيچ ، و الا کارد 

مي کشم و اين مليح را چهارميخ مي کنم که بخشنده اوست .  

مي گويم : عمو، اگر نشد چي ؟  

ـ تو هم مي شوي مثل من و هرچه کرده اي و يا نوشته اي مي شوند هباءً منثورا.  

ـ پس مي گويي چه کار کنم ؟  

ـ من همين قدرها مي دانستم که در نسخه هام هست .  

مندل اش را بسته است و مربع نشسته است سربه گريبان : عالم صغيري که مثال عالم کبير است . باز مي گويم : 

کمکم کن ، عمو!  

ـ ببين ، پسرم ، اين بسته به عمل توست : يا همين جا مي ماني توي همين مندل ات و يا مي روي به يک فلک ديگر تا 

برسي به آن جا که به قول مولوي در وهم نايد. به آن مستوفي هم همين را گفتم . راستي شنيدي که آخرش کارش 

به کجا کشيد؟  

ـ نه .  

ـ نشسته بود حساب کرده بود که بيست و يک سالي نماز بدهکار است که اگر قضاهاشان را مي خواست به جا بياورد 

سر به جهنم مي زد. مي گفت : «از من ديگر گذشته است .»  

مي گويم : من مي خوانم ، عمو. اما مشکل من اين است که با فراغ خاطر نمي خوانم . کعبـۀ من در آسمان است ، در 

آن افق روبه رو. براي همين بايد زمين را مسطح کنم .  

ـ در آسمان هم هست .  

ـ پس خود تو چرا نرفته اي ؟  

ـ کجا؟  

ـ رو به همان بالاها؟  

ـ وقتي کوکب اين جاست ، کجا مي توانم بروم؟  

ـ او را هم ببر.  

ـ نمي آيد، حتي حالا که مثلاً احضارش کرده اي باز دارد پرسه مي زند، به قول ما قديمي ها کون نشيمن ندارد.  

320                                                                                                                                

ـ احضارش کن ، يا اصلاً تسخيرش کن .  

ـ اين مسخره بازي ها مال شما زنده هاست .  

ـ ولي کوکب که انگار هنوز زنده است ، شايد هم دوباره زنده شده و حالا دوره راه افتاده .  

ـ همين است که گرفتارم کرده ، بي او من يکي هيچ جا نمي توانم بروم.  

بويي مي شنوم. شبيه عطر ياس رازقي است انگار. مي دانم هست ، همين دور و برهاست کوکب که صداي عمه 

بلند مي شود: حسين آقا، آقاي دکترند و خانم شان .  

مي گويم : چرا نمي گويي تشريف بياورند بالا؟  

ـ من که نمي فهمم چرا اين بانو گفته خواب ايد. اين بيچاره ها هم رفته اند و حالا دوباره برگشته اند.  

ـ بي زحمت تعارف کنيد بيايند بالا.  

فقط مي رسم در صندوق خانه را بر روي جسد مثالي عمو ببندم و هرچه اين طرف و آن طرف روي زمين اين اتاق 

پراکنده است جمع کنم .  

فقط دکتر است . باز به او که مي داند عمل تسخير بايد به دور از زن باشد، حتي گفته اند  ــ در بعضي نسخه ها ــ که 

بانگ سگ را نبايد شنيد.  

دکتر از پلکان آن طرف مهتابي بالا مي آيد و در پناه ديوار جلو مي آيد و من مي رسم عبا بر دوش بنشينم و بر رحل 

کتابي را باز کنم . بالاخره در آستانـۀ همين در رو به راهرو پيداش مي شود. سلام و عليکي مي کنيم . مي گويم : 

خوب ، چه خبر، دکتر؟ خوبي ، خوشي ؟  

مي گويد: غرض از مزاحمت اتفاقي است که براي اشرف افتاده . خودش هم مي داند که نبايد بيايد اين جا، ولي 

مي گويد بايد با شما مشورت کند.  

ـ تو که ماشاءالله از همـۀ جوانب اين امر مطلعي ، بايد و نبايدهاش را مي فهمي . من هم فقط چند روزي وقت دارم. 

پس چرا مي خواهيد خرابش کنيد؟  

ـ من که شرمنده ام ، اما باور کنيد او ول کن نيست ؛ مي گويد الا و بالله بايد شما را ببيند.  

عمه از آن پايين صدا مي زند: عمه ، يکي را بفرست بيايد اين سيني را ببرد بالا.  

مي گويم : عمه ، من اين بالا کسي را ندارم. مگر نگفتم مزاحم من نشويد؟  

اما به دکتر مي گويم : مي بيني ؟ اين ها هم نمي گذارند. آن از بانو که مثل روح سرگردان همين دور و برهاست ، اين 

هم ...  

ـ کوکب هم با ما دوتا همين کارها را مي کند.  

ـ مطمئني ؟  

ـ اشرف همين را مي خواهد خدمت شما عرض کند.  

321                                                                                                                                

مي گويم : خوب ، به خاطر عمو هم شده مي بينمش . پس لطفاً حالي اش کن که اين تو نيايد. اصلاً مي شود توي 

همان راهرو بنشيند، پشت آن در و حرفش را بزند.  

بعد که يادم مي آيد، مي گويم : شما هم لطف کنيد يک سري به عمـۀ ما بزنيد.  

و من فقط وقت مي کنم اول چهارپايه اي براي اين اشرف خانم توي راهرو بگذارم و در را کمي پيش کنم تا نبينم اش . 

مي گويم : مي بيني ، عمو؟  

ـ گفتم که من کاري به کار زنده ها ندارم.  

ـ مسئلـۀ کوکب است ، انگار دور و بر اين ها پيداش شده .  

ـ اگر مي بينندش ، اصطلاحاً گفتم ، مي فهمند که هستش ، به ش بگويند: «بس است ديگر.» اصلاً سلام مرا به ش 

برسانند، بگويند: «تا تو نيايي من هم نمي روم ، حتي اگر تا قيام قيامت طول بکشد.»  

ـ پس تو هم سعي کن يک نسخـۀ درست براي من دست و پا کني که من هم نشوم مثل تو.  

با صداي خفه اما دور مي نالد: مگر نمي بيني مشغولم ؟  

دست بر دهان مي گيرم و به کف نفس و اشراف بر تن جلو رقص اين تن هنوز خاکي را مي گيرم که همـۀ اميد من به 

اين عمو است که مرشد من اوست . بعد هم رو به درگاهي اين مهتابي روبه رو مي نشينم و ذکر مي گويم و وقتي به 

حس بشري مي فهمم و يا شايد به قوت شامه که اين اشرف آمده و نشسته ، مي گويم : سلام عرض شد، سرکار 

خانم سماوات .  

مي گويد: ببخشيد که مزاحم اوقات شريف شدم ، ولي مجبور بودم ...  

ولي من مي گويم همـۀ اين عاملان درست گفته اند که دور از زن بايد بود که در خود اين بو که در هوا ايستاده و در 

اين صدا چيزي است که حتي آدم ايستاده بر لبـۀ آن جهان را مي لرزاند. مي گويم : بفرماييد، من گوشم .  

ـ من فقط آمده ام بپرسم که شرکت دادن ما دو تا در آن ــ چي به ش مي گوييد؟ ــ احضار روح لازم بود؟  

ـ مقصود؟  

ـ ببينيد، من وقت بگوومگو ندارم ، شما هم انگار بايد به کارهاتان برسيد، پس مجبورم يک راست بروم سر اصل 

مطلب . از شما هم خواهش مي کنم طفره نرويد. حالا مي خواهم لطف بفرماييد بگوييد چرا اين بلا را سر ما دوتا 

آورديد، به خصوص سر اکبر؟  

مي گويم : کدام بلا، خانم ؟  

سکوت مي کند. ديگر مي فهمم . مي گويم : مگر چي شده ؟  

مي گويد: ما قبل از اين احضار روح تان يک طوري با هم سر مي کرديم . البته من دلم مي خواست باش ازدواج کنم ، 

ولي دلم مي خواست وقتي خسته شد، وقتي ديد که هيچ جايي ... مي فهميد که ؟ وقتي فهميد که بي من 

نمي تواند سر کند، مثل خود من که بي او ديگر اين زندگي و اين کارها بي معني است ...  

باز مکث مي کند. مي گويم : مي فرموديد.  

ـ ساده نيست ، آن هم وقتي نمي بينم تان . اين طور من احساس خفت مي کنم ، اين کارهاي شما را مسخره مي دانم . 

322                                                                                                                                

ولي به خاطر اکبر، به خاطر خودم حاضرم ...  

مي گويم : مي خواهيد بگذاريد براي بعد از نهم ارديبهشت ؟  

ـ يعني هنوز هم نفهميده ايد؟  

ـ چيزهايي حدس زدم ، اما مطمئن نيستم درست باشد. حسن وراجي بي حدومرز اين است که شنونده از لابه لاي 

آن همه اين در و آن در زدن ها بالاخره مي فهمد که گوينده چه مي خواهد بگويد؛ ولي راستش شما حرف تان را 

مي خوريد، چيزي که سر نخي بدهد ابراز نمي کنيد.  

تند و يک نفس مي گويد: ما ديگر زن و مرد نيستيم ، اکبر حتي مي ترسد بيايد توي تخت ، پهلوي من .  

ـ خوب ؟  

ـ از همان صبح نوروز شروع شد. من صبح بيدار شدم ، ديدم نيستش . بعد ديدم رفته روي زمين خوابيده و شمدي 

هم انداخته روش . خوب ، هوا هنوز سرد بود. فکر کردم شايد شب بيدار شده و فکر کرده نکند من بيدار شوم ، او هم 

رفته آن گوشه خوابيده . پاهاش را جمع کرده بود توي دلش . وقتي رفتم که مثلاً بازوش را بگيرم که بيايد توي تخت 

بخوابد، بيدار شد و خودش را پس کشيد، اصلاً مي لرزيد. فکر کردم تب دارد. نمي گذاشت نبضش را بگيرم. عرق 

کرده بود. گفت : «نيا جلو، خواهش مي کنم .» به من نگاه نمي کرد، به صورتم ، به تنم . شما که غريبه نيستيد. من 

لباس خوابي چيزي تنم نبود. با دو دست صورتش را پوشاند، گفت : «خودت را بپوشان .»  

آن طرف حياط دکتر را مي بينم که مي رود و برمي گردد. مي گويم : دکتر هم مي داند، همـۀ اين چيزها را مي داند.  

ـ مقصود؟  

ـ خوب ، من از طرز قدم زدنش مي فهمم ، و از اين که درست جايي قدم مي زند که بتوانم ببينمش .  

مي گويد: مطمئن ايد؟  

ـ بيش و کم . خوب ، بد هم نيست . حالا شما لطفاً دقيقاً بفرماييد به اصصلاح چه مرگيش شده .  

ـ به من که نمي گويد، اما گمانم هرچه هست زير سر اين زن عموي شماست .  

عموي بيچارۀ من . اما حالا مي نويسم که نمي شنود يا بهتر نمي شنيد. به کجاها رسيده است حالا؟  

مي گويم : پس حالا ديگر شب ها جدا مي خوابيد؟  

ـ خيلي دير مي آيد، اصلاً شب ها کشيک مي گيرد، وقتي هم صبح سحر مي آيد، مي رود روي کاناپـۀ توي نشيمن مان 

مي نشيند. من هم که از خواب بلند مي شوم و مي خواهم بروم دست و صورتي بشويم و صبحانه اي درست کنم از 

خواب مي پرد، مي آيد توي اتاق خواب . ما که دو اتاق خواب بيشتر نداريم . يکيش مال هماست و يکيش هم که اتاق 

خواب من است . يک نشيمن هم داريم . حمام و دستشويي مان هم به همان نشيمن باز مي شود. وقتي من 

مي روم مثلاً دستشويي ، مي آيد توي اتاق خواب مي خوابد. بعد که مي آيم تا لباس عوض کنم ، مي رود توي نشيمن 

يا حمام. يک شب که بيدار شدم ، فکر هم مي کردم يا شايد خواب ديده بودم که دارد نگاهم مي کند، ديدم بالاي سرم 

ايستاده . لباس خواب تنم نبود. حالا ديگر با شلوار مي خوابم . پيراهن مي پوشم . آن شب يکي از پيراهن هاي اکبر را 

پوشيده بودم. آستين هاش را هم بالا زده بودم ، همين طوري . دوست داشتم . لحاف هم که روم بود. خوب ، خواب که 

رفته بودم لحاف پس رفته بود. يک دفعه ديدم دارد نگاهم مي کند. اکبر ــ خودش گفته ــ خيلي به سينـۀ زن ها حساس 

است . مي گويد: «دست خودم نيست .» يک دفعه فهميدم چراغ را روشن کرده که مرا توي خواب نگاه کند. دست 

بردم که دکمـۀ پيراهنم را بيندازم که ديدم بسته ، يا همان وقت قبل از اين که من دست دراز کنم و يا ببينم که باز 

323                                                                                                                                

است بسته شد. من هم دست بردم و بازش کردم که يک دفعه ديدم شروع کرد به لرزيدن ، بعد هم صورتش را 

پوشاند که نبيندم. من داشتم همان کاري را مي کردم که دوست داشت ، اما او گفت : «خواهش مي کنم ، باز 

دگمه ات را ببند.»  

مي بينم که من هم دارم قدم مي زنم ، توي همين يک گله جا، از اين ديوار تا آن پنجرۀ مشرف به ايوان پسرعمه 

رضااين ها. مي گويم به خودم که : «قرار نبود که بروي ، زن عمو.» و عمو به القاي ضمير مي گويد: «ارواح که بر زمين 

مي مانند، اغلب به همان جايي برمي گردند که در زندگي مادي تعلق خاطر داشته اند. خوب ، اين کوکب ما هم باز 

برگشته به همان جا، از اين مرد به آن مرد. ديگر خودت مي داني .»  

مي گويم : ببخشيد، حواسم پرت شد، يک دفعه نفهميدم کجا هستم .  

ـ من داشتم مي گفتم يک شب مست آمد، طوري مست بود که ناچار شد قبول کند که من کمکش کنم لباس هاش 

را بکند. بعد نمي دانم چطور شد که فکر کردم يکي ديگر دارد کمکش مي کند. مثلاً من داشتم يک آستين اش را 

درمي آوردم که ديدم آن يکي آستين خودبه خود درآمد. شما که مي دانيد من به اين چيزها اعتقادي ندارم ، بيشتر هم 

به خاطر اکبر آمدم و توي آن مراسم شرکت کردم ، اما حالا دارم مي بينم ، يعني احساس مي کنم که ...  

مکثي مي کند. مي گويم : مثلاً؟  

ـ همان شب وقتي داشتم دگمه هاي پيراهنش را باز مي کردم ، يک دفعه يک چيزي خورد توي صورتم . اول فکر کردم 

اکبر زده . نه ، او اصلاً چشم نمي توانست باز کند. روي پاش بند نبود. باز که دست دراز کردم ، دستي خورد به صورتم . 

دردآور نبود، اما يک طوري بود، چنان سنگين بود که نزديک بود بيفتم . من هم اکبر را نشاندم روي يک مبل و رفتم 

چلچراغ وسط را روشن کردم ، بعد ديدم که اکبر لخت ايستاده و نگاهم مي کند. البته پيراهنش را گرفته بود جلوش و 

با وحشت نگاهم مي کرد. باور کنيد پيشاني اش عرق کرده بود. من هم رفتم زير بال اش را گرفتم و آوردمش توي اتاق 

خواب و يک چيزي دورش پيچيدم و سعي کردم بخوابانمش . خوابيد. من هم رفتم توي همان نشيمن . يک دفعه ديدم 

صدام مي زند به همان اسم يا لقبي که صدام مي زد، وقتي که ... خودتان ديگر بايد بفهميد. من که رفتم توي اتاق 

خواب ، ديدم نشسته لب تختخواب ، باز هم لخت . چراغ خواب مان روشن بود. فکر کردم اگر سينه ام را ببيند، اگر 

بخواهد و بشود، سحر را باطل مي کنم . سينه ام را باز کردم و نشستم جلوش و باش حرف زدم از همين حرف هايي 

که زن مي زند وقتي مردش را بخواهد. اکبر فقط نگاهم مي کرد. بعد من هي در و بي در حرف زدم که يک دفعه دست 

انداخت موهام را گرفت و شروع کرد به عربده کشيدن . خوب ، دختر من مدتي بود به اعتراض رفته بود خانـۀ باباش . 

تنها بوديم ، اما حرف ها ... چطور بگويم ؟ من باور کنيد شرمم مي شود که بگويم چه نسبت هايي به من داد. چنان 

هم داد مي زد که همسايه آمده بود دم در و زنگ خانه را مي زد که چه خبر است .  

ـ مخاطبش که شما نبوديد؟  

ـ ولي اين من بودم که داشتم مي شنيدم ، تازه آن حرف ها را توي روي من مي گفت .  

ـ بعدش ؟  

ـ بعدي ديگر ندارد.  

مي گويم : پس چطور حاضر شده شما را بياورد اين جا؟  

ـ خودش مي گويد: «مي ترسم ديوانه ام کند.»  

ـ کي ؟  

ـ خودتان بهتر مي دانيد. من هم آمده ام خدمت تان که برش گردانيد به همان جا که بوده .  

324                                                                                                                                

مي گويم : ببينيد خانم ، اين زمين ما رگه رگه است ، مقني هاي قديمي هم گفته اند. اين رگه ها بالاخره مي رسند به 

يک رگـۀ آهکي که عمقش فرق مي کند: از يکي دو متر هست تا سي و چند متر يا حتي پنجاه متر. بعد از اين رگه 

مي رسيم به رگـۀ آتشفشاني . اگر يک مقني بخواهد چاه عميق بکند بايد بداند که آب فقط از اين رگه است که رد 

نمي شود، چون ظاهرًا زير اين رگه آبي نيست ، اگر هم باشد به وسايلي ديگر احتياج هست . اما واي اگر اين لايه 

شکاف بردارد، مثلاً بر اثر يخبندان يا لرزش هاي اين خاک . خوب ، واويلا مي شود. ذهن آدمي هم شبيه همين 

رگه هاست . به آن لايـۀ زيرش نبايد دست زد. دکتر حتماً اين ها را بهتر مي داند. ما حالا راستش به رگه اي رسيده ايم 

که آن طرف رگـۀ آتشفشاني است . شکاف هم برداشته و حالا اين ارواح ...  

همين طور مي گويم و حالا هم مي دانم که همـۀ اين پرت و پلاها براي اين است تا عمو رخصت عمل تسخير دوباره ام 

بدهد.  

ـ اگر دکتر طوريش بشود مسئولش شماييد.  

ـ ما همه مان مسئول همه چيز هستيم ، زياد و کم ندارد؛ نمي شود شانه خالي کرد.  

و باز شروع مي کنم و از فرضيـۀ اکتوپلاسم مي گويم که بعضي ها معتقدند که مثلاً از خون يا خلأ ميان سلول هاي يک 

آدم ماده اي تراوش مي کند که گاهي شکل يک روح را مي گيرد، اما من يکي فکر مي کنم هيچ کدام از اين ها نيست .  

داد مي زند: اين قدر حاشيه نرويد، صريح به من بگوييد ببينم اين کوکب يا روحش في نفسه وجود دارد، يا اين ها فقط 

توهم من و دکتر است ؟  

ـ بعضي ها گفته اند چون فکر مي کنيم هست ، پس هست .  

ـ من فکر نمي کنم ، احساس مي کنم . همين ديشب لباس پوشيده دراز کشيده بودم ، يک دفعه فکر کردم بروم ببينم 

دکتر چه کار مي کند، بعد گفتم بگذارم کارش را بکند، هرچه مي خواهد باشد. حتي رفتم در اتاق خواب را بستم تا 

خيالش راحت باشد که مزاحم مطالعه يا هر کاري که مي کند نيستم . بعد خوابم برد. وقتي بيدار شدم ، توي خواب و 

بيداري احساس کردم چيزي به سبکي پر بر تختـۀ پيشاني ام نشست و بلند شد. اول فکر کردم دامن پرده بوده . 

نبود. هيچ چيز نزديک من نبود که به پيشاني ام بخورد. هرچند از سر تشکر و يا همدلي بود. بهتر بگويم پاسخ 

همدلي و يا تفاهم من بود. انگار بگيريد لبي چنان بزرگ باشد که بتواند وقت بوسيدن تمام پيشاني من را بپوشاند. 

نترسيدم ، حتي به گمانم حالت خوشي به من دست داد. چنان خوشحال بودم که انگار پر درآورده ام. بعدش يک دفعه 

به خاطرم گذشت که کوکب دارد تشکر مي کند، پيشاني مرا بوسيده بود چون اجازه داده بودم که با اکبر تنها باشد؛ 

اصلاً قيدش را زده بودم.  

باز مکثي مي کند، بعد مي گويد: نمي توانم ، من يک بار اين رابطـۀ مثلثي را از سر گذرانده ام ، باز نمي توانم ...  

صداي سرفـۀ دکتر را مي شنوم. باز از پلکان آن طرف دارد مي آيد. فقط مي رسم بگويم : به من فقط يکي دو شب 

فرصت بدهيد، اگر ديديد که باز هستش ، ديگر خود دانيد. من سعي ام را مي کنم ، مي خواهم ، اگر بتوانم ، برش 

گردانم پيش عمو.  

دکتر مي گويد: تمام نشد؟ من بايد بروم.  

مي گويم : با خودت چه کار کردي ، دکتر؟  

ـ چطور مگر؟  

اشرف مي گويد: مي خواهيد من بروم پايين ؟  

ـ نه ، احتياجي نيست . فقط خواهش مي کنم به من فرصت بدهيد، فقط دو روز. بعدش هم بايد بروم سر آن کار اصلي 

325                                                                                                                                

که البته قرباني مي خواهد، مثل همان کبوتر که قرباني آن عمل شد؛ ولي مطمئن باشيد قرباني آن عمل اصلي 

شماها نيستيد. آن بانو هم نيست . بايد يک خوني ريخته شود که مي شود.  

و اشاره مي کنم به دکتر که برود و ببرد اين اشرف را و بعد هم مي روم به صندوق خانه و لوازم عمل را دورتادورم 

مي چينم و رو به قبله مي نشينم و رخصت عمل مي گيرم از عمو و مندل مي کشم و عزيمه مي خوانم و صولجان که 

چوبدست اين عمل است برمي افرازم و از موکل زهره مدد مي جويم به عددش و پس ستاره اي مي سازم به سه 

مثلث درهم کرده بر خاک و چندان مي نگرم تا منورش کنم . آن گاه نقطه به نقطه بالاترش مي آورم تا بر افق روبه رو 

بنشانم . پس عزيمه مي خوانم و نفس حبس کرده مي دمم بر آن اختر همچنان که مغي پيمانه پر کند و يا کودکي به 

بادکنک بدمد. مي گويم : «آينه » و آينه برمي گيرم و روبه روي آن ستارۀ درخشان مي گيرم و عزيمـۀ تسخير موکل 

مي خوانم تا برآيد آن نيلوفر از عمق گل سياه . برمي آيد و برگ مي گستراند يک يک بر آبي راکد گل برمي آورد و 

گلبرگ ها مي گستراند و من کوکب را مي بينم که نشسته ميانـۀ گل مثل کلاله اي . مي گويم : «العجل » هزار بار و 

بخور در کار آتش مي کنم و تا صداي هق هق مي شنوم عمو را مي بينم که ميان مندل نشسته و عامل است با اين 

نسخه :  

نوع ديگر: فتيله و نقش در باب محبت کسي که بر شخص معيل محبت داشته باشد، به روز يک شنبه ، خواه 

پنج شنبه ، خواه  سه شنبه ، اين  نقش  را نوشته  در روغن  خوشبودار روشن  کند و روي  چراغ  جانب  خانـۀ

مطلوب کند، به حول الهي معشوق حاضر شود و اطاعت کند، مجرب است مع اعداد زيرين ، به طور صحيح 

بنويسند. اين است : 

من نيز حباب از سر چراغ برمي گيرم و روي چراغ به جانب خانـۀ اشرف کرده ، روشن مي کنم و حباب مي گذارم و ورد 

مي خوانم و مي گويم : «بشکن !» و عمو مي گويد بشکن و همـۀ موکلان همين مي گويند که مي شکند ...  

صدايي مي آيد، خودش است ، کفش پاشنه صناري به پا از روي مهتابي مي آيد. چادرش را روي مهتابي از سر 

برمي دارد، مي اندازد روي همين بند که پيراهن من روش تاب مي خورد، بعد هم مي آيد و پايي بر اين پل که بر دهانـۀ

اين پلکان است مي گذارد، مي گويد: ميرزاحسين ، چرا دست برنمي داري ؟  

سر به زير مي اندازم. بوي عطرش حالا بوي کندر و اسفند را پس مي زند. چراغ بد مي سوزد. سايـۀ عمو حالا دهانـۀ

صندوق خانه را پر کرده است . من همچنان ذکر مي گويم که عمل من هنوز مانده است ، اما به چشم سر مي بينم که 

کوکب دست به ديوار مي گيرد و از روي پل جلو مي آيد. يل اش کوتاه است . يک بند انگشت با شليته اش فاصله دارد. 

گل هاي ريز آبي دارد. شلوارش دبيت مشکي است با پاچـۀ تنگ و پرچين . از فاصلـۀ ميان پرهيب عمو و چهارچوب در 

نگاهش مي کنم . حالا ديگر آمده روي همين پلـۀ اول رو به پشت بام نشسته است . عمو مي گويد: آمدي ؟  

ـ مي بيني که .  

ـ باورم نمي شود.  

ـ خوب ديگر، باورکن . خودمام. درشکه ام هم دم در است . نشسته بودم ديدم دلم آشوب شده است ، انگار که توش 

سرکه بجوشانند، يکي هم مرتب به م مي گويد: «بلند شو، خانم خانم ها. ميرزا منتظرت است .» فهميدم باز کاري 

326                                                                                                                                

کرده اي . چرا ميرزا؟ من ديگر به درد تو نمي خورم. مي بيني که .  

و من چند پر اسفند در کار آتش مي کنم تا بر سر مهر بيايد. عمو مي گويد: باز هم آب توبه بر سرت مي ريزم ، از اين 

شهر و ديار هم مي رويم .  

ـ يک بار ريختي ، ديدي که نشد.  

ـ باز هم مي ريزم ، هر کاري بگويي مي کنم .  

ـ نه ، نمي شود. ديدي که سعي کردم ، اما نشد. حتي جوراب هات را وصله کردم ، اما تا صداي ساز آقابزرگ يادم 

مي آمد، سر و دستم تکان مي خورد، يا نوک پام خودبه خود ضرب مي گرفت . آغاباجي خدابيامرز حق داشت ، من 

بندبشو نبودم ، داشتم خودم را گول مي زدم.  

کارد را برمي دارم ، رخصت شکستن مندل مي گيرم و بلند مي شوم. کوکب مي گويد: پس مي خواهي مرا بکشي ؟  

عمو نگاهم مي کند، مي گويد: تو دخالت نکن ، پسر!  

مي گويم : ببخشيد، يک لحظه فکر کردم مليح من است .  

کوکب مي گويد: فايده ندارد، ميرزا.  

دندان هاش چه برقي مي زند. نوک يکي از دندان هاي ثناياش شکسته است . عمو مي گويد: مي بيني ؟ همين بيشتر 

گرفتارم کرد. اگر خودش بود، شايد کار را تمام مي کردم. مي رفتم پايين پولي به درشکه چي مي دادم و 

مي فرستادمش دنبال نخود سياه .  

اما حالا مي رود جلو، دست زير چانـۀ کوکب مي گيرد: باز کن ببينم لب هات را.  

دست من هم مي لرزد. سرانگشت شهادت را جابه جا بر لب گوشتالوي پاييني مي گذارد و بعد بر لب بالايي و 

بالاخره بر جاي شکستگي دندان انگشت مي گذارد: کي زدت ؟  

ـ طوري نيست ، ميرزا. پيش مي آيد. خودت که مي داني . گاهي آدم با دخترها دعواش مي شود.  

جاي زخمي روي لب پاييني است . به گردنش هم دست مي کشد. گوش ها را هم مي بيند و پشت گوش ها را و بعد 

جناق سينه را که جاي خون مردگي است . عمو چانه اش را مي گيرد، مي گويد: راستش را بگو!  

ـ ول کن ، ميرزا. اصلاً ارزشش را ندارند.  

عمو دست مي اندازد چند بافه از اين طرف و چند بافه از آن طرف را مشت مي کند، مي گويد: تو هنوز هم زن مني ، 

مي فهمي ؟ بايد به من بگويي .  

کوکب انگار تا جيغ نزند، لب مي گزد. بعد هم دست مي اندازد گيس هاش را از دو مشت عمو بيرون مي کشد. 

چشم هاش به اشک افتاده اند. مي گويد: من زن هيچ کس نيستم ، ميرزا. چرا نمي فهمي ؟  

مي آيد توي همين درگاهي ، مي گويد: اين چه اتاقي است ؟  

کفش هاش را مي کند، مي گويد: برو اين درشکه چي را ردش کن . نمي خواهد باش دعوا راه بيندازي . اين بابا کاره اي 

نيست .  

327                                                                                                                                

تا عمو بالاخره راه بيفتد، مي آيد توي همين اتاق و تا من هم برسم کفشي به پا کنم و بيايم توي همين راهرو، 

مي بينمش که نشسته بر رختخواب پيچيده به چادرشب . هرچه هم بر کف اتاق ، روي اين گليم من بوده ، حالا روي 

تاقچه هاست . بر گليم هم هيچ خرده ناني ، چوب کبريت نيم سوخته اي ، ته سيگاري نيست . به دقت که نگاه مي کنم 

مي بينم که جارويي نکرده . حتماً بر دو کندۀ زانو نشسته و در يک رفت وبازگشت به يک چشم برهم زدن و به دو 

انگشت هرچه بوده جمع کرده و ريخته توي آن زيرسيگاري . حالا هم آينه اش را به دست گرفته و به سرانگشت بر 

تيزي دندان شکسته اش مي کشد.  

عمو دارد از همين پله ها بالا مي آيد، يک کاسـۀ لعابي پر از انار دان کرده به اين دست و دو کاسه به آن دست . نکند 

مرحوم عمه بزرگه دان کرده است ؟ توي همين درگاهي گيوه هاش را مي کند و مي رود همه را مي گذارد روي عسلي 

من ، جلو پاي کوکب . به يک نگاه هم مي فهمد. شايد آشغال ها را که توي زيرسيگاري من مي بيند مي فهمد. 

مي گويد: نکن کوکب ، اين ها وفا ندارند.  

کوکب دست دراز مي کند، النگوهاش را نشان مي دهد: اين ها چي ؟  

ـ اين ها هم وفا ندارند.  

دست توي جيب هاي قباش مي کند. پولي که ندارد، دست بالاش چند قران . مي گويد: تا تو انارت را بخوري و يک 

پياله چاي دم کني ، من برگشته ام. فقط همين يک شب را بمان . يک شب هزار شب نمي شود.  

ديگر مي دانم . همه را نوشته ام. مي رود توي اتاق عمه کوچکه و تا او برود به اجاقي جايي سر بزند، آينه اش را 

برمي دارد و زير قبا مي گيرد و به يک شلنگ به دالان و بالاخره در مي رسد.  

کوکب مي گويد: گوش مي کني ؟ اين ميرزا نمي فهمد، نمي توانم به ش بگويم . باغ شازده بودم با دستـۀ آقابزرگ . 

دسته که رفت من را نگاه داشتند و بعد يکي را فرستادند دنبال آقا دَدوله . رسم شان بود. اول سير و پر مي دادندش 

بخورد. عرق هم تعارفش مي کردند. اگر نمي خورد، مي خواباندندش و با قيف حلقش مي کردند و بعد هم لختش 

مي کردند و مي بستندش به درخت و رقاصه را هم وادار مي کردند تا جلوش برقصد. خوب ، آقا ددوله معلوم است که 

چه بلايي سرش مي آمده . رقاصه هم نبايد به ش دست مي زده . هرچه هم نمکش را بيشتر مي کرده ، پولش فردا 

صبح چربتر بوده . به من هم همين ها را گفتند. همه شان هم بودند، همـۀ اين کارخانه دارها، شازده ها، رئيس و 

رؤسا. ديروز نوبت من بود که براي آقا ددوله برقصم ، لخت . خوب ، من حسابي چربش کردم ، براش رقصيدم و حتي 

سينه ام را بردم جلو و گذاشتم تا نوکش برسد به دو لب داغمه بسته اش . آقا ددوله نعره مي زد و هي مي خواست 

دست هاش را دراز کند و به خودش برساند و من هي قر به کمرم گذاشتم ، پشت و پهلو نشانش دادم ، جلو و عقب 

مي رفتم .  

مکث مي کند و من حسين مکارم ابن محمود مي گويم : مي گفتي .  

ـ همين بود. يک دفعه فکر کردم براي يکي دو النگوي بيشتر اين چه کاري است که من مي کنم ؟ رفتم جلو و بغلش 

کردم ، کمکش کردم تا کارش را بکند. مثل گاو نعره مي کشيد. تا آن ها بفهمند که چي به چي است ، ديگر تمام بود. 

بعد خوب ، تا خوردم زدندم و از باغ انداختندم بيرون . اما من پشيمان نيستم . گمانم اين کار من زکات همـۀ آن 

فلان هايي است که داده ام. خودش قبول مي کند.  

مي گويم : من هم از پسرعمه تقي شنيده ام ، انگار از عمه بزرگه شنيده بوده .  

و مي گويم که باز چه گفته ؛ اما کوکب ديگر گوش نمي دهد، پايين مي لغزد، چادرشب رختخواب را باز مي کند، بالشي 

درمي آورد و سر بر آن مي گذارد و همان بالا دراز مي کشد و من پتويي روش مي کشم و مي نشينم رو به اين مهتابي 

مشرف به ايوان پايين و گاه گاه از گوشـۀ چشم نگاهش مي کنم که چطور گونه اش را به ناز بر دو دست برهم نهاده 

خوابانده و مثل همان کلالـۀ گل نيلوفر که با حرکت سنگين آب مردابي بالا و پايين مي رود، تکان تکان مي خورد.  

سر غروب بالاخره عمو پيداش مي شود، با يک گرام و يکي دو صفحه . بعد هم باز مي رود و با يکي دو پاکت 

328                                                                                                                                

برمي گردد که يکيش پر است از شيشه هاي مي و توي آن يکي نمي دانم پاکت پسته است و چند خيار قلمه و يک 

جعبـۀ گز. عمو مي گويد: چرا عزا گرفته اي ؟ بلند شو برو اين کاسـۀ مزه را از عمه ربابت بگير و بيا.  

وقتي کاسـۀ پر از ماست و خيار را مي آورم ، مي بينم که کوکب نشسته پشت به همان چادرشب رختخواب و عمو 

دارد يک کاسـۀ برنجي را به دستش مي دهد، خودش هم کاسه اي را برمي دارد. مي ايستم و نگاه مي کنم و حالا 

هم مي بينم که کوکب يک پستـۀ خندان را مغز مي کند و مي دهد به عمو و عمو با سرانگشت مي زند به پشت 

دستش . جاي سرانگشت عمو فقط يک لحظه رنگ مي بازد و بعد ناگهان نارنجي مي شود به همان رنگ که پشت 

دست مليح من هم هست .  

عمه کوچکه خودش سيني غذا را مي آورد، مي گويد: بيا داداش ، گذاشتم بالاي اين پله ها.  

عمو مي گويد: باز خرمگس معرکه پيداش شد.  

من هم بلند مي شوم ، فقط تا همان درگاهي رو به راهرو مي روم و گوش مي ايستم . فقط صداي عمو مي آيد: تو حالا 

برو، بعدش ...  

باز صدايي نمي آيد. عمو اين بار داد مي زند: مي خرم برات ، بهترش را مي خرم.  

از توي اتاق صداي قمر بلند مي شود. برمي گردم ، مي بينم که زن عمو کوکب دارد النگوهاش را يکي يکي از 

دست هاش درمي آورد، بعد هم سر بلند مي کند و مي گويد: کجا رفتي ، ميرزا؟  

ـ آمدم.  

عمه مي گويد: من اين را به خدا با سوزن زدن به تخم چشم هام خريده ام.  

عمو مي گويد: مي خرم برات ، زن ! آبروم را يک امشب نبر!  

ـ مي دانم که نمي خري ، هر دفعه هم همين را مي گويي .  

زن عمو مي گويد: بيا حسين جان ، اين ها را بده به اين عمه ات . من باز هم دارم.  

مي دهم به عمه و دست عمو را هم مي گيرم و مي گويم : من وقت ندارم ، عمو. بيا ديگر تو.  

بعد هم مي نشينم و همان جا توي اتاقم مندل مي بندم و موکل زهره را به ذکر  

يا عاشق و يا عشيق صلا مي زنم و مي بينم که اين دوتا هم مي نشينند و هي گز و پسته دهان هم مي گذارند و 

هي پياله فدا و نوش مي کنند و به ادب و با سرانگشت بر پشت دست هم مي زنند و يا قاشق قاشق غذا دهان هم 

مي گذارند. بعد هم که هرچه هست و نيست مي نوشند و مي خورند، عمو سيني و بشقاب و کاسه و نمي دانم 

چي را مي برد پايين و زن عمو کوکب هم باز صفحـۀ قمر را مي گذارد و گرام را کوک مي کند و تا عمو پا توي همين 

اتاق مي گذارد به پابازي برمي خيزد و هي دست ها را دستـۀ کوزۀ بدن مي کند و يا دو شاخه مي کند لرزان و 

برافراشته بر انتهاي اين کندۀ تن و هي هم ريز قاشقک مي زند و سر و سينه و پشت و پهلو مي لرزاند و مو 

مي افشاند بر پنجـۀ ماه صورت و بالاخره هم پشت به عمو تن مي خماند و روي مثل ماهش را مي آورد به محاذات 

صورت عمو و از آن دو لب انگار دو برگ گل بوسه اي شير و شکر به عمو مي بخشد و عمو که دست مي اندازد کمرش 

را مي گيرد، مي نشيند روي زانوي عمو و مي گويد: خيلي خسته ام ، ميرزا.  

عمو مي گويد: من هم خسته ام ، بايد هم بروم.  

آن وقت با هم مي نشينند و گيس ها را يکي يکي باز مي کنند و شانه مي زنند و بعد که خرمن موها را ريختند روي 

شانه ها، تا عمو تشک رويه ساتن را پهن مي کند و بالش را مي گذارد، زن عمو مي رود دراز مي کشد تا عمو لحاف 

329                                                                                                                                

مثل پر قو را بکشد روي زن عمو. بعد هم تا زن عمو برگ و بارهاش را از سر شاخـۀ دست هاش بتکاند، عمو مي گويد: 

مي بيني ، عمو؟  

مي گويم : من اين ها را نوشته ام.  

عمو آب توي سماور مي ريزد و فتيله اش را بالا مي کشد، مي گويد: خوب ، باز هم بنويس ، بعدش هم بگو که هيچ چيز 

بدتر از عادت نيست . وقتي با هم زندگي مي کرديم اغلب جاييش رگ به رگ مي شد. بيشتر رگ کتف چپش بود. 

گاهي هم که مي رفت مي رقصيد يک رگي توي پاشنـۀ پاهاش جابه جا مي شد. براي همين هم مي آمد سري به 

من مي زد. شب ها هم اگر سرش را بد مي گذاشت روي بالش ، اغلب گردنش رگ به رگ مي شد. اوايل فکر مي کردم 

مي خواهد ناز کند. من هم خوشم مي آمد. بعد فهميدم که قضيه جدي است . کم کم هم با رگ و پي هاي تنش آشنا 

شدم و تا مثلاً رگ هاي مچ دست هاش را با هم مقايسه مي کردم ، مي فهميدم کدام يکي است . اصلاً 

سرانگشت هام خودبه خود مي فهميدند کجا را بايد مالش بدهم . هميشه هم از جايي خيلي دورتر شروع مي کردم و 

نرمنرم مي رسيدم به همان جا که ناله اش را درمي آورد.  

زن عمو مي گويد: پس کجا رفتي ، ميرزا؟  

ـ دارم آب گرم مي کنم .  

ـ جاييم که درنرفته ، فقط همين پشتم است ، طرف چپم . دستم را که خيلي مي برم بالا، تا مغز سرم تير مي کشد.  

عمو مي گويد: مي بيني ، پسر؟ عشق فقط همان کارها نيست . اين هم هست و هزار کار کوچک که هيچ کس 

نمي تواند بنويسدشان . اين زن را من مي شناختم ، بندبند تنش را دست کشيده بودم ، انگار بگير خودم با دست ها، با 

همين سرانگشت هام تراشيده بودم ، براي همين فکر مي کردم بالاخره برمي گردد و مي ماند. تنها من مي توانستم 

بفهمم کدام رگش جابه جا شده . هميشه هم ــ گفتم انگار ــ از ريشـۀ رگ شروع مي کردم تا برسم به همان جا که 

خطي زير سرانگشت هام جابه جا مي شد.  

بعد هم مي رود، لبـۀ لحاف را پس مي زند. چشم مي بندم ، اما باز مي بينم که همان شانـۀ عريان مليح من است . 

کوکب دارد به زمزمه و گاهي با ناله مي پرسد که اين کارها را عمو کجا يادگرفته . گوش نمي دهم . مي دانم که اگر 

دست عمو برسد به موهاي ريز پشت گردن و يا آن خم و انحناهاي توبه شکن ، خيلي سعـۀ صدر مي خواهد که باز 

بگردد دنبال يک رگ بي قابليت که يک جايي جابه جا شده .  

زن عمو مي گويد: ولش کن ، ميرزا. مثل اين که نمي شود.  

ـ اين جاست ديگر.  

ـ اين جا که خوب شد، آن پايين تر است ، يک کم پايين تر.  

عمو مي گويد: اين است ديگر؟  

ـ آره ، آره ، همين بايد باشد.  

ـ خوب ، فقط يک کم تاب بياور تا درستش کنم .  

ـ آخ ! چه کار مي کني ، مرد؟  

ـ بايد پيداش کنم ، يا نه ؟ اين حتماً خيلي کهنه است .  

ـ نه ، آن درد کهنه که مي گفتم توي پاشنـۀ پام است ، پاشنـۀ چپ پام. وقتي پابازي مي کنم انگار سوزن مي کنند 

330                                                                                                                                

توي تمام اين پاشنـۀ چپ تا زير اين چفتـۀ زانوم.  

زن عمو باز مي گويد: آخ !  

ـ خوب ، ديگر تمام شد.  

ـ نه . مي بيني که ؟ دستم را که مي برم بالاي سرم ، باز زير کتفم درد مي کند.  

ـ خوب ، مي بينم ، اصلاً دستم روش است . همين است ديگر؟  

ـ آره .  

ـ پس ، قربانت ، يک کم دندان سر جگر بگذار تا درستش کنم ، اين يکي ديگر خيلي عمقي است ، عمقي و کهنه . 

ريشه اش هم که مي بيني اين جا يا اين جاها نيست . کنار اين مهره هاست ، بايد هم اول خوب گرمش کنم ، آهسته 

آهسته نازش کنم تا رام بشود، اين طور. بعد که رام شد، گرم هم شد، يک دفعه که اين طور بکنم ...  

ـ آخ !  

ـ خوب ، اين هم از اين . حالا اجازه بده برويم سر آن پاشنـۀ پات . اول هم بايد آب گرم و نمک درست کنم و پات را 

بگذارم توش . پس بايد يک کم صبر کنيم تا اين آب سماور جوش بيايد.  

بعد هم لبـۀ لحاف را پس مي زند و مي خزد آن زير. زن عمو مي گويد: راستي ميرزا، درست است که مي گويند 

اين جادوگرها، بعضي هاشان ، حتي مي توانند يک آدم نديده و نشناخته را بکشند؟  

ـ چطور؟  

ـ خودت که بهتر مي داني . مثلاً دنبه گدازش مي کنند، نمي دانم يک مجسمـۀ مومي ازش درست مي کنند و سوزن 

مي کنند توي پک و پهلوي مجسمه ؛ يا نمي دانم مجسمه را مي گذارند کنار آتش تا همين طور که مجسمه آب 

مي شود آن يارو هم مثل موم آب شود و بيفتد و بميرد؟  

ـ نسخـۀ همـۀ اين ها هست .  

ـ تو هم داري ؟  

ـ داشتم ، اما دنبالش را نگرفتم .  

ـ پس تو نمي خواهي من را بکشي ؟  

ـ من فقط مي خواهم اين رگ کهنـۀ پاشنـۀ پات را بگذارم سر جاش .  

از زير لحاف مي لغزد بيرون و بلند مي شود اين قابلمـۀ مرا پر از آب گرم و سرد مي کند و يک مشت نمک مي ريزد 

توش ، بعد هم مي برد و مي گذارد پايين پاي رختخواب و بعد هم دست دراز مي کند و پاي چپ زن عمو را مي آورد 

بيرون . انگشت هاي پاها را يکي يکي مي بوسد. بعد هم که دست توي آب مي زند، آهسته پا را مي گذارد توي آب و 

هي نرمنرم مالش مي دهد و بالاخره هم مي رسد به پاشنـۀ پا. مي گويد: همين جاست ديگر؟  

ـ گمانم .  

ـ اين جا چي ؟  

331                                                                                                                                

ـ آخ ، مادر! نکن ، ميرزا. دست به ش نگذار، تو را به جان هر که دوست داري ولش کن .  

ـ کاريش که ندارم. خودم هم مي فهمم . اين ديگر خيلي کهنه است . من هم فقط مي خواهم بيدارش کنم ، براي 

همين آهسته آهسته نازش مي کنم تا نفهمد که دارد بيدار مي شود، نفهمد که مي خواهيم بيدارش کنيم و بعد 

اين طور، نرمنرم ، بغلتانيم روي اين دنده .  

ـ بشکند دستت ، مرد!  

ـ خوب ، درد دارد، همـۀ جابه جايي ها درد دارند. بعدش هم که جابه جا شد، باز هم درد هست . حالا بايد خوابش 

کنيم ، اين طور براش لالايي بگوييم تا اين رگ کهنـۀ جابه جا شده توي اين جاي تازه و تنگ اش جا بيفتد، حتي بتواند 

کش و واکش بيايد. خوب که جا گرفت ديگر مي شود تا جندق هم باش رفت .  

ـ فقط به يک شرط ، ميرزا، که طلاقم بدهي که ديگر آزاد باشم ، مال خودم باشم ؛ اگر خواستم بيايم ، اگر نخواستم 

بروم سي خودم : مثلاً اگر دلم خواست باز بروم توي دستـۀ آقابزرگ و يا هرجا که پيش آمد روزگار بود.  

عمو مي گويد: مي شنوي ، پسر؟ اين را هم بنويس ! بنويس که اگر عمو التماسش مي کرد، اگر مي افتاد روي دست و 

پاش ، خراب مي شد. عشق صدقه نيست ، پسر. گدايي نبايد کرد.  

مي گويم : عمو، ديگر دارد صبح مي شود. من بايد عزيمـۀ تسخير موکل شمس بخوانم و بعدش هم ، همين فردا 

پس فردا، بروم اين مليح را عقد محضري اش بکنم و بعد هم بروم يک جاي دور و وقتي ماه درست وسط قرص 

خورشيد قرار گرفت ...  

ـ نترس ، دير نمي شود. اين صبح کاذب است . کو حالا تا صبح صادق ؟ پس بيا اين صيغـۀ طلاق را بخوان . اين را که 

ديگر بلدي ؟  

ـ البته که بلدم.  

ـ بيا آزادش کنيم برود، اگر هم خواست بيايد. پاشنـۀ پاش هم که الحمدلله درست شده ، مي تواند راه برود، حتي اگر 

تا جندق يزد باشد.  

بلند مي شوم و تا از زن عمو بپرسم که همـۀ حق و حقوقش را گرفته و از عمو بپرسم که : «وکيل ام من ؟» و عمو 

بگويد: «بله .» من هم صيغـۀ طلاق را بخوانم که «زوجـةُ  موکلي کوکبُ طالق ُ» ، ديگر صبح صادق دميده است و بوي 

کهنه و خوش تمام اتاق مرا پر مي کند که مثل بوي هيچ عطري نيست ، حتي بوي عطرهايي که در نسخه هاي «باغ 

معطر» عرب ها آمده ، بلکه بوي کهنه و سنگين تن دو آدم است که تنگ هم زير يک لحاف خفته باشند و حالا بلند 

شده باشند و رفته باشند، مثل ماهي که برود و هالـۀ گرداگردش بماند.  

گريه کنان بلند مي شوم و مي روم طرف رختخواب و لحاف پر قو را پس مي زنم . کسي نيست ، اما جاي دو سر 

کناربه کنار هم روي بالش من مانده است .  

شروع ٢٥ مهرماه ١٣٦٣، تهران    

تمام شد به تاريخ سه شنبه ، ٦ آبان ، ١٣٧٦، برمن ، آلمان  

332                                                                                                                                

تکملـۀ دوم  

تو بنويس ! 

333                                                                                                                                

(برای دریافت کتاب های بیشتر به پایگاه اینترنتی میهن ایبوک مراجعه کنید)